Thiên 3 — Quyển 3 — Sốt rét, điên cuồng, trúng phong, ho suyễn, phù

 Quyển ba

 Các bài thuốc chữa những chứng ngược (bệnh sốt rét: lên cơn rét run rồi sốt nóng theo chu kỳ) có rét có nóng, thiên thứ mười sáu.

 Bài thuốc chữa bệnh ngược: thử phụ (con mọt ẩm, loại bọ nhỏ sống ở chỗ ẩm thấp, chạm vào thì cuộn tròn lại) và đậu xị (đậu đen ủ lên men), mỗi thứ hai lần bảy tức mười bốn con/hạt, giã chung cho quyện. Trước khi lên cơn uống hai viên, lúc sắp lên cơn uống một viên.

 Một bài khác: thanh hao (cây thanh hao, còn gọi ngải hoa vàng) một nắm. Ngâm trong hai thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa, khoảng 0,2 lít) nước, vắt lấy nước, uống hết.

 Một bài khác: lấy tỏi một nhánh (củ tỏi chỉ có một tép), nướng trên than trắng (than củi cứng, cháy đượm), tán thành bột. Uống một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc; lượng bột vun đầy thìa ấy, khoảng vài gam).

 Một bài khác: ngày mùng năm tháng năm, lấy một tép tỏi (bóc vỏ, dùng dao bổ đôi ở giữa), kẹp vào một hạt ba đậu (hạt cây ba đậu, vị thuốc tẩy rất mạnh, có độc) (bỏ lõi và vỏ, nhét vào giữa tỏi cho khép lại). Kẹp bằng cặp tre rồi hơ lửa, nướng cho vừa nóng, giã làm ba viên. Trước khi lên cơn uống một viên. Không khỏi thì cho uống thêm một viên.

 Một bài khác: lấy một con nhện, nhét kín vào trong ống sậy, rồi lấy ống ấy buộc vào cổ (?). Qua giờ lên cơn thì cởi bỏ đi.

 Một bài khác: lúc mặt trời mới mọc, quay về hướng đông nhìn mặt trời vái hai lạy, xong thì quỳ thẳng lưng, hướng về mặt trời chắp tay, nín thở. Lấy mực viết nhỏ vào trong hai lỗ tai qua ống (?), mỗi bên bảy lần. Lại lấy son đỏ viết lên lưỡi câu "ngày Tý chết" (?). Xong lại vái hai lạy, quay về chớ ngoái lại, nằm yên, đừng ăn. Qua giờ lên cơn thì cắt được cơn, khỏi ngay.

 Một bài khác: nấu thật nhiều nước đậu xị, uống mấy thăng, cho nôn mạnh ra, liền khỏi.

 Một bài khác: lấy một con nhện, cho vào trong cơm vo viên mà nuốt.

 Một bài khác: lúc sắp lên cơn, giã phụ tử (rễ con của cây ô đầu, vị thuốc tính rất nóng, có độc) củ to, rây lấy bột, trộn với khổ tửu (giấm), bôi lên lưng.

 Một bài khác: bốn con mọt ẩm, mỗi lần một con (?), bọc trong kẹo mạch nha, làm viên mà uống, liền cắt được cơn, khỏi.

 Một bài khác: thường sơn (rễ cây thường sơn, vị thuốc chuyên trị sốt rét, uống vào hay gây nôn) (giã, rây thành bột) ba lạng, chân đan (chu sa loại tốt, khoáng vật màu đỏ) một lạng. Trộn với mật ong trắng, giã một trăm chày, làm viên bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ). Trước giờ lên cơn uống ba viên, giữa chừng uống ba viên, lúc đi ngủ uống ba viên, không ai là không cắt được cơn. Dùng thường xuyên, có hiệu nghiệm.

 Một bài khác: há to miệng, lấy dây đo khoảng cách từ môi trên đến môi dưới, rồi đặt dây ấy từ vùng mỏ ác (đầu dưới xương ức) đo xuống, cứu (đốt mồi ngải trên huyệt để chữa bệnh) ở đầu dưới của dây một trăm tráng (mỗi mồi ngải đốt hết trên huyệt gọi là một tráng). Lại cứu giữa sống lưng năm mươi tráng. Qua giờ lên cơn thì cứu hai mươi tráng.

 Một bài khác: tách đôi một hạt đậu nành (bỏ vỏ), một mảnh viết chữ "Nhật" (mặt trời), một mảnh viết chữ "Nguyệt" (mặt trăng); tay trái cầm mảnh "Nhật", tay phải cầm mảnh "Nguyệt", nuốt vào thì khỏi ngay. Quay về phía mặt trời mà uống, đừng để ai biết.

 Một bài khác: tạo giác (quả bồ kết) ba lạng (bỏ vỏ, nướng), ba đậu một lạng (bỏ lõi và vỏ). Giã, làm viên bằng hạt đậu nành. Mỗi lần uống một viên.

 Một bài khác: ba đậu một hạt (bỏ lõi và vỏ), xạ võng (?) (nhựa ô đầu cô đặc, cực độc) lượng bằng hạt ba đậu, táo một quả (bỏ vỏ). Giã chung thành viên. Trước giờ lên cơn, mỗi lần uống một viên bằng hạt ngô đồng.

 Một bài khác: thường sơn, tri mẫu (rễ cây tri mẫu, vị thuốc mát, hạ nhiệt), cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc), ma hoàng (thân cỏ ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi), lượng bằng nhau. Giã, trộn mật làm viên bằng hạt đậu nành. Uống ba viên, đến lúc lên cơn thì cho uống xong.

 Một bài khác: thường sơn ba lạng, cam thảo nửa lạng. Nước và rượu mỗi thứ nửa thăng, nấu chung lấy nửa thăng. Trước giờ lên cơn uống một lần, đến lúc lên cơn thì cho uống hết ba lần.

 Một bài khác: thường sơn ba lạng (băm nhỏ). Ngâm trong ba thăng rượu hai ba ngày, sáng sớm uống ba hợp (hợp: một phần mười thăng). Nếu thấy buồn nôn, lúc sắp lên cơn lại uống hai hợp thì cắt được cơn. Dùng rượu cũ cũng tốt; khi gấp cũng có thể nấu mà dùng.

 Một bài khác: thường sơn ba lạng, gạo nếp kê ba trăm hạt. Nấu với sáu thăng nước lấy ba thăng. Chia ra uống, đến giờ lên cơn thì uống cho hết.

 Một bài khác: nếu lên cơn không theo giờ nhất định, vùng dưới tim bứt rứt nóng nảy: lấy thường sơn hai lạng, cam thảo một lạng rưỡi, nấu chung với sáu thăng nước lấy hai thăng. Chia hai lần uống, sẽ nôn ra thông suốt, rồi cắt được cơn. Đừng ăn uống.

 Lão ngược (sốt rét lâu năm) dai dẳng không dứt: thường sơn ba lạng, miết giáp (mai con ba ba) một lạng (nướng), thăng ma (rễ cây thăng ma) một lạng, phụ tử một lạng, ô tặc cốt (mai con mực) một lạng. Ngâm trong sáu thăng rượu, để hơi gần lửa, qua một đêm là thành. Uống một hợp, cho tới giờ lên cơn có thể uống mấy lần.

 Một bài khác: lê lô (rễ cây lê lô, vị thuốc gây nôn, có độc), tạo giác mỗi thứ một lạng (nướng), ba đậu hai mươi lăm hạt. Giã chung, rang cho vàng, theo đúng phép giã rồi trộn mật làm viên bằng hạt đậu đỏ nhỏ. Lúc bụng đói uống một viên, chưa lên cơn uống một viên, sắp lên cơn lại uống một viên. Đừng ăn uống.

 Một bài khác: thân và lá cây ngưu tất (cây cỏ xước) một nắm (thái nhỏ). Dùng ba thăng rượu (nấu) mà uống, cho người hơi có hơi rượu. Nếu chưa cắt được cơn ngay thì làm lại, không quá ba lần uống là dứt.

 Một bài khác: long cốt (xương hóa thạch của động vật thời cổ) tán bột, một phương thốn chủy. Trước giờ lên cơn một thời (một giờ xưa, bằng khoảng hai tiếng đồng hồ), nấu với một thăng rưỡi rượu cho sôi ba dạo. Nhân lúc còn nóng uống hết, đắp chăn cho ấm để ra mồ hôi, liền có hiệu nghiệm.

 Một bài khác: thường sơn ba lạng, cam thảo nửa lạng, tri mẫu một lạng. Giã, trộn mật làm viên. Đến trước giờ lên cơn uống mười viên bằng hạt ngô đồng, lần sau giảm còn bảy tám viên, sau nữa năm sáu viên, thì khỏi.

 Một bài khác: trước giờ lên cơn hai thời, đặt lửa than dưới gầm giường, làm cho lưng và chân thật ấm, đắp chăn, qua giờ lên cơn thì thôi. Cách này chữa loại bệnh rét trước nóng sau.

 Một bài khác: nướng miết giáp trước (giã thành bột), lấy một phương thốn chủy. Đến giờ lên cơn cho uống hết ba lần, lại dùng lửa hơ, không trường hợp nào là không cắt được cơn.

 Một bài khác: thường sơn ba lạng, giã, rây, trộn với lòng trắng trứng gà làm viên. Lúc bụng đói uống ba mươi viên, trước giờ lên cơn chừng một bữa ăn uống ba mươi viên (?), lúc lên cơn uống ba mươi viên. Có người nôn, có người không. Từ lúc uống thuốc cho đến khi qua giờ lên cơn, đừng ăn uống.

 Chữa ôn ngược (thể sốt rét nóng nhiều, sốt trội hơn rét) không ăn được: tri mẫu, miết giáp (nướng), thường sơn mỗi thứ hai lạng, địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ) ba lạng (thái), lá tre một thăng (thái), thạch cao (khoáng vật thạch cao, vị thuốc hạ sốt) bốn lạng. Nấu với bảy thăng nước còn hai thăng năm hợp. Chia ba lần uống ấm. Kiêng tỏi, mì nóng, thịt lợn, cá.

 Chữa chướng ngược (sốt rét do khí độc lam chướng ở vùng rừng núi nóng ẩm phương nam): thường sơn, hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị đắng, tính mát), đậu xị (rang) mỗi thứ ba lạng, phụ tử hai lạng (bào: vùi tro nóng hoặc nướng cho bớt độc). Giã, rây, trộn mật làm viên. Lúc bụng đói uống bốn viên, sắp lên cơn uống ba viên, chiêu với nước. Sau khi uống thuốc cho đến khi qua giờ lên cơn, đừng ăn gì.

 Nếu kèm theo các chứng lỵ: hoàng liên, tê giác (sừng tê giác) mỗi thứ ba lạng, mẫu lệ (vỏ con hàu), hương xị (đậu xị thơm) mỗi thứ hai lạng, long cốt rang bốn lạng. Giã, rây, trộn mật làm viên, uống bốn mươi viên. Ngày uống hai lần, chiêu với nước.

 Lên cơn không theo giờ giấc: thường sơn hai lạng, cam thảo một lạng rưỡi, đậu xị năm hợp. Bọc bằng bông, nấu với sáu thăng nước lấy ba thăng. Uống hai lần, nôn ra thông suốt.

 Không kể mắc bao nhiêu năm tháng, có thể chữa cả bệnh ba mươi năm: thường sơn, hoàng liên mỗi thứ ba lạng. Ngâm trong một đấu (mười thăng) rượu qua đêm, sáng ra nấu bằng nồi đất lấy sáu thăng.

 Mỗi lần uống tám hợp, tới lúc lên cơn thì được ba lần. Người thể nhiệt thì sẽ nôn, người thể hàn thì sẽ đi ngoài; uống vào không ai là không khỏi. Dùng nửa liều trộn chung mà uống cũng được (?).

 Lao ngược (sốt rét dai dẳng, hễ mệt nhọc là phát) tích lâu ngày, chữa nhiều cách không khỏi: ngưu tất tươi loại to dài, một nắm lớn (lượng ôm vừa vòng giữa ngón cái và ngón trỏ). Nấu với sáu thăng nước lấy hai thăng. Lúc bụng đói uống một lần, sắp lên cơn uống một lần.

 Cúng giải trừ mọi chứng ngược: đúng ngày lên cơn ôm một con gà trống, đến giờ ấy làm cho nó kêu to, không ai là không khỏi.

 Một bài khác: lúc chưa lên cơn, nằm quay đầu về hướng nam, ở năm tâm (lòng hai bàn tay, lòng hai bàn chân và giữa ngực) cùng trán và lưỡi, tất cả bảy chỗ, nín thở mà viết chữ "Quỷ".

 Phép niệm chú: ngày lên cơn, cầm một hòn đá ra bờ nước, đọc liền một hơi câu chú: "Uyển uyển viên viên, đi đường chẳng khó, bắt lấy quỷ sốt rét, đưa cho quan coi sông; gấp gấp như luật lệnh (câu kết của bùa chú, nghĩa là phải thi hành ngay như lệnh quan)", rồi ném đá xuống nước, không được ngoái lại.

 Bài ô mai hoàn (thuốc viên ô mai) chữa mọi chứng ngược: cam thảo hai lạng; thịt ô mai (quả mơ hun khói) (rang), nhân sâm, quế tâm (phần lõi vỏ quế đã cạo bỏ lớp ngoài), nhục thung dung (một loại cây ký sinh, vị thuốc bổ), tri mẫu, mẫu đơn (vỏ rễ cây mẫu đơn) mỗi thứ hai lạng; thường sơn, thăng ma, đào nhân (nhân hạt đào) (bỏ vỏ và đầu nhọn, rang), vỏ đậu đen (rang rồi bóc lấy vỏ) mỗi thứ ba lạng. Đào nhân nghiền riêng, đến khi làm viên mới cho vào. Giã, rây, trộn mật làm viên, cho vào cối Tô Đồ (?) giã một vạn chày. Ngày lên cơn, canh năm chiêu với rượu ba mươi viên, sáng sớm bốn mươi viên, sắp lên cơn bốn mươi viên; ngày không lên cơn thì lúc bụng đói uống bốn mươi viên, buổi tối ba mươi viên, không ai là không khỏi. Uống từ từ, sau hơn mười ngày ăn thịt mỡ để cho bệnh phát ra (thử xem còn hay hết) (?).

 Hễ gặp chứng ngược: móng chân lừa trắng hai phần (rang), đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy) bốn phần, đậu xanh ba phần (tán bột), thạch tín (chất asen, rất độc) hai phần, quang minh sa (chu sa loại trong sáng) nửa phần, hùng hoàng (khoáng vật màu vàng chứa asen, dùng trừ độc, trừ tà) một phần ("phần" ở đây là tỉ lệ giữa các vị). Giã, trộn mật làm viên bằng hạt ngô đồng. Ngày lên cơn, sáng sớm uống hai viên với nước lạnh. Trong bảy ngày kiêng dầu mỡ.

 Phụ phương (các bài thuốc người đời sau bổ sung thêm). Sách "Ngoại đài bí yếu" chữa ngược không khỏi: can khương (gừng khô), cao lương khương (củ riềng), lượng bằng nhau. Tán bột, mỗi lần uống một tiền (đơn vị cân, bằng một phần mười lạng), với một chén vừa nước, sắc còn bảy phần mười rồi uống.

 Sách "Thánh huệ phương" có bài chữa người mắc lâu ngày các chứng lao ngược, chướng ngược: dùng miết giáp ba lạng, bôi tô (váng sữa, bơ) nướng cho vàng, bỏ phần diềm mềm quanh mai, tán bột. Lúc sắp lên cơn, hòa với rượu ấm uống hai tiền chủy (lượng bột vun đầy trên đồng tiền).

 Chữa ngược: dùng một trăm hạt đào nhân, bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền thật nhuyễn trong cối sứ thành cao, không được dính nước lã. Đợi thành cao, cho vào ba tiền hoàng đan (bột chì nung màu đỏ cam), làm viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba viên; đúng ngày lên cơn, quay mặt về hướng bắc, chiêu với rượu ấm mà nuốt. Nếu không uống được rượu thì dùng nước tỉnh hoa (nước giếng múc đầu tiên lúc sáng sớm) cũng được. Chế thuốc vào giờ Ngọ (giữa trưa) ngày mùng năm tháng năm, kiêng để gà, chó và đàn bà nhìn thấy.

 Một bài khác: dùng tỏi nhỏ (tỏi dại) không kể nhiều ít, nghiền thật nát, trộn chút hoàng đan, vừa đủ cho dính kết lại, làm viên to bằng hạt khiếm thực (hạt súng), đợi khô. Mỗi lần uống một viên với nước mới múc, quay mặt về hướng đông mà uống, rất hay.

 Quyển ba

 Các bài thuốc chữa bệnh điên (bệnh lên cơn ngã vật, co giật, sùi bọt, gần với động kinh) và bệnh cuồng (bệnh kích động, la hét, chạy nhảy, nói năng loạn xạ) phát đột ngột, thiên thứ mười bảy.

 Bài thuốc chữa bệnh điên phát đột ngột: cứu (đốt mồi ngải trên huyệt để chữa bệnh) ba tráng (mỗi mồi ngải đốt hết là một tráng) ở chỗ lõm phía trên dương vật; tiểu tiện thông được thì khỏi.

 Một bài khác: cứu phía trên dương vật ba tráng, cứu ở đường nối dưới bìu mười bốn tráng.

 Một bài khác: cứu hai đầu vú ba tráng, lại cứu ở chỗ túm lông nơi gốc ngón chân cái bảy tráng, cứu ở khớp gốc ngón chân út bảy tráng.

 Một bài khác: lấy một thăng (đơn vị dung tích xưa, khoảng 0,2 lít) đình lịch (hạt cây đình lịch), giã ba nghìn chày. Lấy một con chó trắng treo ngược lên, dùng gậy đánh cho chảy máu, hứng lấy máu trộn với bột đình lịch, uống một viên bằng hạt vừng; uống ba lần thì khỏi.

 Một bài khác: lãng đãng tử (hạt cây lãng đãng, tức thiên tiên tử, có độc, gây ảo giác) ba thăng. Ngâm trong năm thăng rượu, vớt ra phơi khô, rồi lại ngâm, đến khi hết rượu thì thôi. Giã, uống một tiền chủy (lượng bột vun đầy trên đồng tiền), ngày ba lần, đừng uống nhiều, sẽ càng cuồng thêm.

 Lại sách "Đoản kịch" (?) có bài lãng đãng tán (thuốc bột lãng đãng) chữa điên cuồng: hạt lãng đãng ba thăng, tán bột, ngâm với một thăng rượu nhiều ngày rồi vớt ra, giã, hòa với nước ngâm lúc nãy, vắt bỏ bã, đặt lên nồi nước sôi mà cô lại cho có thể làm viên được, uống ba viên bằng hạt đậu đỏ, ngày ba lần. Miệng và mặt sẽ thấy căng rút, trong đầu như có sâu bò, trán và tay chân sẽ có chỗ ửng đỏ; được như thế ắt là dấu hiệu sắp khỏi. Nếu chưa thấy thì cứ uống cho hết.

 Một bài khác: tán bột phòng quỳ (rễ cây phòng quỳ), uống với rượu ấm một đao khuê (lượng thuốc bột rất nhỏ, khoảng một phần mười phương thốn chủy) cho đến hai ba lần; lấy dấu hiệu người rịn ẩm và hơi tê dại làm chừng.

 Một bài khác: lấy sợi dây của người thắt cổ chết, đốt thành tro, lấy một nhúm ba ngón (lượng nhúm bằng ba đầu ngón tay), uống.

 Phàm bệnh điên, lên cơn thì ngã vật xuống đất, sùi bọt dãi, không biết gì dù có lay đánh mạnh (?), dậy thì như người cuồng, lại vãi cả phân ra, là loại khó chữa.

 Bài thuốc chữa cuồng phát đột ngột: đốt con cóc, giã thành bột, uống một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc; lượng bột vun đầy thìa ấy), ngày ba lần, uống với rượu.

 Một bài khác: cho người bệnh nằm xuống đất, lấy nước lạnh dội lên mặt, dội suốt cả ngày.

 Bài thuốc chữa đột nhiên nói năng điên loạn như ma nói: châm vào dưới móng ngón chân cái sâu một chút, liền dứt.

 Một bài khác: lấy dây đai chõ (dây buộc nồi chõ đồ xôi) buộc chặt hai tay lại với nhau, dùng lửa cứu ở hai bên sườn, cùng ở đầu nếp gấp khuỷu tay (?), mỗi chỗ bảy tráng. Chốc lát, "ma" trong người sẽ tự nói ra tên họ, xin được đi. Từ từ gạn hỏi, rồi mới cởi tay ra.

 Phàm người cuồng lên cơn thì muốn chạy, hoặc tự cho mình cao sang, xưng là thần thánh, đều nên cứu đủ các chỗ kể trên thì mới khỏi hẳn được.

 Nếu có người buồn khóc rên rỉ, đó là bị tà ma quấy chứ không phải cuồng, cứ theo các bài chữa tà mà chữa. Sách "Cận hiệu phương": lấy giấy trứng tằm đã nở đốt thành tro, chiêu với rượu hay nước tùy ý, khỏi. Bài này chữa chứng phong điên (bệnh điên do tà khí "phong" gây nên, như động kinh).

 Phụ phương. Sách "Đẩu môn phương" chữa điên giản (động kinh): dùng ngải cứu ở chính giữa khoảng từ dưới bìu đến hậu môn, số tráng bằng số tuổi.

 Sách "Thiên kim phương" chữa phong điên cùng trăm bệnh: hạt gai bốn thăng, nước sáu thăng, nấu lửa to cho đến khi nứt mầm (?), bỏ bã, sắc lấy bảy hợp (hợp: một phần mười thăng), sáng sớm lúc bụng đói thì uống. Có người lên cơn, có người không, hoặc nói nhiều, chớ lấy làm lạ. Chỉ cần có người xoa bóp tay chân thì ắt yên. Uống cả thảy ba tễ thì khỏi.

 Một bài khác: chữa cuồng tà lên cơn bất kể giờ nào, xõa tóc kêu to, muốn giết người, không tránh cả nước lửa: khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị đắng) trộn mật làm viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười viên, chiêu bằng nước sắc bạc hà.

 Sách "Ngoại đài bí yếu" chữa phong giản (động kinh do phong), kéo đau cả vùng sườn, lên cơn thì nôn, tai ù như ve kêu: thiên môn đông (rễ củ cây thiên môn) bỏ lõi và vỏ, phơi khô, giã, rây.

 Uống với rượu một phương thốn chủy. Nếu uống lâu ngày còn có thể sống lâu.

 Sách "Quảng lợi phương" chữa tâm nhiệt phong giản (động kinh do nhiệt ở tim): lấy long giác (sừng hóa thạch của động vật cổ) đã mủn, mài đặc lấy nước, uống hai hợp vào lúc ăn, ngày hai lần.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa người lớn trẻ nhỏ mắc phong giản lâu ngày, đờm vướng cổ họng mà ho (?), khắp người nổi phong chẩn (mẩn ngứa), trúng phong cấp đờm dãi trào lên.

 Vì thuốc này không gây nôn mửa dữ dội, chỉ làm ra nước dãi. Trẻ nhỏ uống một tự (lượng bột phủ kín một chữ trên đồng tiền, khoảng một phần tư tiền). Qua đế (cuống quả dưa) không kể nhiều ít, nghiền mịn thành bột; người trai tráng uống một tự, dưới mười lăm tuổi và người già yếu uống nửa tự, sáng sớm chiêu với nước tỉnh hoa (nước giếng múc đầu tiên lúc sáng sớm). Chừng một bữa ăn thì ngậm một cục đường cát, hồi lâu dãi ra như nước. Bệnh lâu năm thì dãi ra hết, có một cục như tấm màng dãi, nổi trên nước sáng như tấm gương. Ra hết dãi thì ăn cháo một hai ngày. Nếu nôn nhiều mà mệt lả thì nuốt một chén nước xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của con hươu xạ) là dừng. Xạ hương băm nhỏ, chiêu với nước ấm. Xưa có quan Thượng thư Thiên Bình thấy choáng váng, liền uống thuốc này, ra được dãi, có hiệu quả.

 Sách "Minh Hoàng tạp lục" chép: trong năm Khai Nguyên (niên hiệu vua Đường Huyền Tông, 713–741) có danh y tên là Kỷ Bằng, chỉ nhìn sắc mặt, nghe nói cười là biết bệnh nặng nhẹ, không cần bắt mạch. Vua nghe tiếng, cho gọi vào Dịch Đình (khu nhà ở của cung nữ trong cung) xem bệnh cho một cung nữ. Người này hằng ngày cứ cười hát rồi khóc gào, như mắc bệnh cuồng, mà chân không đặt xuống đất được. Bằng xem rồi nói: "Ắt là do ăn no rồi gắng sức gấp, ngã mạnh xuống đất mà thành ra thế." Bèn cho uống thang vân mẫu (khoáng vật mica, dùng làm thuốc an thần), cho ngủ say; tỉnh dậy thì hết bệnh. Hỏi ra mới biết: nhân ngày sinh của công chúa Thái Hoa, trong cung bày ca nhạc lớn, cô là người lĩnh xướng, sợ giọng hát không được trong và dài, nên ăn canh móng giò lợn cho no, rồi trước bữa tiệc hát khúc lớn; hát xong thấy trong ngực rất nóng, đùa nghịch trên bậc thềm cao, ngã từ trên cao xuống, mãi lâu mới tỉnh, rồi phát cuồng, chân không chạm đất được.

 Quyển ba

 Các bài thuốc chữa đột nhiên bị kinh tà (hoảng sợ, tà khí làm rối loạn tâm thần), hoảng hốt, thiên thứ mười tám.

 Bài thuốc chữa người hư yếu dưới vùng tim, hồi hộp: ma hoàng (thân cỏ ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi), bán hạ (củ cây bán hạ, vị thuốc trừ đờm, dùng sống thì có độc), lượng bằng nhau. Giã, trộn mật làm viên. Uống ba viên bằng hạt đậu nành, ngày ba lần, tăng dần lên. Bán hạ thì rửa nước nóng cho hết nhớt, để khô.

 Chữa người bị kinh sợ, lo âu, khiếp hãi như bị dồn đuổi, hoặc hoảng sợ vì mất của, hoặc uất giận buồn bã, khiến chí khí rối loạn, lòng dạ và cử chỉ lệch lạc, không yên được.

 Long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ), viễn chí (rễ cây viễn chí, vị thuốc an thần), phục thần (phần nấm phục linh mọc ôm quanh rễ thông, vị thuốc an thần), phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ "phong" tức tà khí như gió độc), mẫu lệ (vỏ con hàu) mỗi thứ hai lạng, cam thảo bảy lạng, đại táo (táo tàu) bảy quả. Nấu với tám thăng (đơn vị dung tích xưa, khoảng 0,2 lít) nước lấy hai thăng, chia hai lần uống, ngày nào cũng làm, đến khi khỏi.

 Một bài khác: phục linh (nấm ký sinh ở rễ cây thông), can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô) mỗi thứ bốn lạng, nhân sâm, quế mỗi thứ ba lạng, cam thảo hai lạng, mạch môn đông (củ cây mạch môn) một thăng (bỏ lõi), bán hạ sáu lạng (rửa hết nhớt), gừng tươi một cân. Dùng một đấu (mười thăng) nước, lại giết một con gà đen, lấy máu cùng gan, tim cho vào, nấu còn ba thăng, chia bốn lần uống, ngày ba lần đêm một lần; trong thời gian ấy ăn ít thì không sai (?). Làm ba tễ thì khỏi.

 Một bài khác: một con gà trống trắng (làm sạch như để ăn), trân châu bốn lạng (thái nhỏ) (?), giới bạch (củ kiệu) bốn lạng. Nấu với ba thăng nước lấy hai thăng. Đêm trước nhịn ăn, sáng ra ăn hết gà cùng các thứ và uống hết nước.

 Lại có các bài thuốc viên trấn tâm, định chí (làm yên lòng, vững chí), chép trong sách các phương lớn.

 Bài thuốc chữa đột nhiên trúng tà quỷ, hoảng hốt, run rẩy, cấm khẩu: cứu (đốt mồi ngải trên huyệt để chữa bệnh) ở dưới mũi tại huyệt nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên), và ở gốc móng ngón tay cái, ngón chân cái hai bên; đặt mồi ngải lên huyệt, mỗi chỗ bảy tráng (mỗi mồi ngải đốt hết là một tráng).

 Không dứt thì cứu đến mười bốn tráng là khỏi. Việc này vốn chép trong phần các cách chữa linh tinh.

 Chữa đàn bà giao hợp với vật tà, nói một mình, cười một mình, buồn bã nghĩ ngợi, hoảng hốt: hùng hoàng (khoáng vật màu vàng chứa asen, dùng trừ độc, trừ tà) tán bột một lạng, lấy hai lạng tùng chi (nhựa thông) nấu chảy, trộn vào, dùng móng hổ mà khuấy, nặn to như viên đạn. Ban đêm bỏ vào lồng lửa mà đốt, cho người đàn bà ngồi sát ngay bên trên, lấy chăn trùm kín người, chỉ để hở đầu. Một lần chưa khỏi thì không quá ba tễ, bệnh sẽ tự dứt.

 Một bài khác: hùng hoàng một lạng, nhân sâm một lạng, phòng phong một lạng, ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) một thăng. Giã, rây. Sáng sớm uống với nước giếng một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc; lượng bột vun đầy thìa ấy), uống ba lần thì khỏi.

 Thầy chữa trước hết cắm năm cây kim vào búi tóc (?). Với người bệnh cuồng thì lấy đồ đựng nước, phủ lên ba thước vải mới, đặt ngang một thanh đao lớn ở trên; mọi người đều giữ dáng nghiêm trang, gọi người bệnh ra. Người ấy ắt muốn đứng dậy chạy đi, cẩn thận chớ để cho đi. Nhân đó lấy nước ngậm phun vào một lần, quát lên một tiếng mà nhìn chằm chằm, làm ba lượt như thế thì mới thuần (?). Lau nước đi, lấy ngón tay búng lên trán gần chân tóc, hỏi: "Có muốn khỏi không?" Người ấy ắt không chịu đáp; búng như thế mười bốn lần thì mới đáp. Bấy giờ dùng kim châm vào huyệt nhân trung dưới mũi, chỗ sát phía trong lỗ mũi, để yên kim; châm vào chỗ lõm có mạch đập ở trước chân hai tai, để yên kim; lại châm thẳng lên phía trên mũi, vào trong chân tóc một tấc, đâm kim nằm ngang; lại châm thẳng lên trên mũi nữa. Rồi gạn hỏi cặn kẽ; thấy người bệnh dần dần tỉnh ngộ thì thôi.

 Nếu đàn ông, đàn bà hay mơ thấy giao hợp với ma đến nỗi hoảng hốt: cưa sừng hươu lấy mạt, uống với rượu một nhúm ba ngón (lượng nhúm bằng ba đầu ngón tay), ngày ba lần.

 Phụ phương. Trương Trọng Cảnh (danh y đời Hán) chữa hồi hộp dưới tim bằng bài bán hạ ma hoàng hoàn (thuốc viên bán hạ, ma hoàng): hai vị lượng bằng nhau, tán bột, trộn mật làm viên bằng hạt đậu đỏ. Mỗi lần uống ba viên, ngày ba lần.

 Sách "Giản yếu tế chúng phương": chữa khi tạng tim không yên, kinh sợ hồi hộp, hay quên, phong nhiệt ở thượng cách (vùng ngực phía trên cơ hoành) hóa thành đờm.

 Bạch thạch anh (thạch anh trắng) một lạng, chu sa (khoáng vật màu đỏ, vị thuốc an thần) một lạng. Nghiền chung làm tán (thuốc bột). Mỗi lần uống nửa tiền (tiền: đơn vị cân, bằng một phần mười lạng), sau bữa ăn và lúc đi ngủ, chiêu với nước nấu cùng đồ vàng bạc.

 Chữa trong tim có khách nhiệt (nhiệt tà từ ngoài xâm vào), khí từ vùng bàng quang lan đến dưới sườn bị vướng tức, sáng nào cũng lo buồn không vui, kèm tim hồi hộp.

 Lấy rễ sa thảo (rễ cỏ gấu, tức hương phụ) hai đại cân (đơn vị cân lớn thời Đường, gấp khoảng ba lần cân thường), thái ra, rang cho thơm, cho vào túi lụa sống, ngâm vào ba đại đấu (đấu lớn thời Đường) rượu trong không pha tro. Mùa xuân tháng ba ngâm một ngày là dùng được; mùa đông sau tháng mười thì bảy ngày, để gần chỗ ấm mới tốt. Mỗi khi bụng đói uống một chén, ngày đêm ba bốn lần, luôn để hơi rượu nối nhau, lấy khi thấy có hiệu nghiệm làm chừng. Nếu không uống được rượu thì lấy rễ sa thảo mười lạng, thêm quế tâm năm lạng, vu di (quả cây vu di, vị thuốc trừ giun) ba lạng, giã chung làm bột, trộn mật làm viên, giã một nghìn chày, viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần lúc bụng đói chiêu bằng rượu hoặc nước gừng pha mật, hay nước cơm, hai mươi viên, ngày hai lần, tăng dần đến ba mươi viên, lấy khi khỏi làm chừng.

 Quyển ba

 Các bài thuốc chữa những chứng cấp của trúng phong (bệnh do tà khí "phong" như gió độc xâm nhập đột ngột, gây ngã quỵ, bất tỉnh, tê liệt, méo miệng…), thiên thứ mười chín.

 Bài thuốc chữa đột nhiên trúng cấp phong, bứt rứt mê loạn như sắp chết: cứu (đốt mồi ngải trên huyệt để chữa bệnh) ở giữa nếp ngang dưới ngón chân cái hai bên, số tráng (mỗi mồi ngải đốt hết là một tráng) bằng số tuổi. Lại có riêng bài Tục mệnh thang.

 Nếu độc phát gấp không đi được: gân phía trong co rút thì cứu ở mắt cá trong; gân phía ngoài co rút thì cứu phía trên mắt cá ngoài, hai mươi tráng. Nếu có sưng và tê bại (tý: đau nhức, tê dại, mất cảm giác), người hư yếu thì lấy bạch liễm (củ cây bạch liễm) hai phần, phụ tử (rễ con cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) một phần, giã, uống nửa đao khuê (lượng thuốc bột rất nhỏ, khoảng một phần mười phương thốn chủy), mỗi ngày có thể uống ba lần.

 Nếu tròng mắt trên rủ xuống (?): cứu ở phía sau hai khóe mắt (?) ba tráng.

 Nếu không nhận ra người: cứu ở quý hiếp (xương sườn cụt, xương sườn dưới cùng) và đầu sườn, mỗi chỗ bảy tráng. Đó là chỗ đầu khúc cong của xương sườn nhỏ.

 Không nói được: cứu trên đốt sống thứ hai hoặc đốt sống thứ năm năm mươi tráng. Lại có riêng bài chữa không nói được, ở thiên sau.

 Một bài khác: đậu xị (đậu đen ủ lên men), ngô thù du (quả cây ngô thù, vị cay nóng) mỗi thứ một thăng (đơn vị dung tích xưa, khoảng 0,2 lít). Nấu với năm thăng nước lấy hai thăng. Uống từ từ.

 Nếu mắt trợn ngược, cấm khẩu, trong bụng đau như cắt: cứu ở nếp ngang thứ nhất dưới bìu mười bốn tráng. Lại có riêng bài uống cao.

 Nếu chạy cuồng muốn chém đâm người, hoặc muốn tự sát, chửi rủa không ngớt, nói như ma nói:

 Cứu ở chỗ giáp mép thịt đỏ nơi hai khóe miệng, mỗi bên một tráng; lại cứu giữa nếp gấp hai khuỷu tay năm tráng; lại cứu ở giữa hai xương bả vai sau lưng ba tráng; ba ngày sau cứu lặp lại ba tráng. Theo phép bí truyền của Thương Công (tức Thuần Vu Ý, danh y đời Hán), lại nên cứu ở đường nối dưới bìu ba mươi tráng. Lại có riêng bài chữa cuồng tà.

 Nếu phát cuồng: lấy mỡ ở trong trục bánh xe, lượng bằng quả trứng gà; hâm nóng giấm nguyên chất, bỏ mỡ vào khuấy mạnh cho tan. Uống cho hết.

 Nếu tim bứt rứt, hoảng hốt, trong bụng đau và đầy tức, hoặc có lúc ngất đi rồi lại tỉnh:

 Lấy năm thăng đất dưới đáy nồi, giã, rây, hòa với tám thăng nước lạnh. Lấy nước trong uống hết. Người đã cấm khẩu thì cạy miệng, dùng ống tre rót vào cho trôi xuống được, người liền khỏi, rất hay.

 Nếu thân mình uốn cong ngược ra sau như cánh cung, tứ chi không cử động theo ý muốn, bứt rứt như sắp chết:

 Rượu trong năm thăng, phân trắng của gà một thăng. Giã, rây, trộn chung, múc lên đổ xuống nghìn lần, rồi uống. Người lớn uống một thăng, ngày ba lần; trẻ nhỏ năm hợp (hợp: một phần mười thăng), khỏi.

 Nếu từ đầu đến mình không chỗ nào không đau, lăn lộn bứt rứt đầy tức như sắp chết:

 Lấy ghét đầu lượng bằng hạt đậu nành, uống. Đồng thời cho đậu nành vào túi, hấp chín, chườm theo chỗ đau; làm hai túi, thay đổi nhau là tốt. Nếu không có đậu thì cũng có thể hấp đất hang chuột mà chườm.

 Nếu chỉ đau như cắt trong bụng: lấy nửa cân muối, rang cho thật khô (?), cho vào miệng. Uống hai thăng nước nóng, nôn ra được thì khỏi.

 Một bài khác: phụ tử sáu phân (đơn vị cân nhỏ thời xưa), gừng tươi ba lạng thái. Nấu với hai thăng nước lấy một thăng, chia hai lần uống.

 Bài thuốc chữa tay chân không cử động được: lấy vải xanh đốt cho bốc khói, đặt trong đồ đựng miệng nhỏ mà hun vào chỗ đau.

 Một bài khác: đậu xị ba thăng, nước chín thăng, nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống. Lại lấy một thăng đậu xị, rang qua, cho vào túi, ngâm trong ba thăng rượu ba đêm, uống ấm, cho hơi say là tốt.

 Nếu trong mình có chỗ đau giật, tê dại, không cử động được: lấy chừng một nắm (?) lá ngải khô, vo viên, đặt dưới cái chõ đất, bịt các lỗ khác, chỉ chừa một lỗ. Đặt chỗ đau ngay dưới lỗ chõ, đốt ngải mà hun, chừng một thời (khoảng hai tiếng đồng hồ) là khỏi.

 Một bài khác: lấy gỗ mục đẽo ra, nấu với nước cho đặc, để nóng hổi, ngâm chỗ đau vào, có hiệu nghiệm.

 Nếu cấm khẩu, miệng không mở ra được: lấy năm thăng đậu nành, rang cho vàng sẫm, ngâm vào năm thăng rượu lấy nước. Lấy vật cạy miệng ra mà rót vào; xong thì cho ra mồ hôi.

 Một bài khác: độc hoạt (rễ cây độc hoạt, vị thuốc trừ phong thấp) bốn lạng, quế hai lạng. Nấu với hai thăng rượu và nước lấy một thăng rưỡi, chia ba lần uống, cạy miệng ra mà cho uống. Nằm cho ấm, hơ lửa cho ra mồ hôi.

 Nếu thân mình cứng thẳng, không co duỗi, trở mình được: lấy vỏ cây hòe (loại màu vàng trắng) thái ra, nấu với sáu thăng rượu và nước lấy hai thăng, bỏ bã, để vừa ấm, uống từ từ.

 Một bài khác: cạo vỏ cây chỉ (cây cam chua) lấy một thăng, ngâm trong một thăng rượu qua một đêm, uống năm hợp đến một thăng; hết rượu thì làm lại, khỏi.

 Nếu miệng méo lệch: ngậm (một vật) (?) rồi cứu ở nếp ngang nơi khóe miệng; thấy lửa nóng thì bỏ mồi ngải đi, liền khỏi. Đừng đốt hết mồi ngải, đốt hết thì quá tay. Nếu miệng lệch sang trái thì cứu khóe miệng phải; lệch sang phải thì cứu khóe miệng trái. Lại cứu trên đốt ngón giữa của bàn tay một mồi, lệch bên phải thì cứu bên trái. Còn có phép cứu chữa méo miệng ở phần sau.

 Một bài khác: lấy bột không thanh (khoáng vật chứa đồng màu xanh, rỗng ruột), cho vào miệng, nuốt xuống họng là khỏi. Sách của họ Diêu cũng chép như vậy.

 Một bài khác: lấy nhện con xoa lên vùng giáp xa (vùng góc quai hàm) ở bên bị co rút, xem thấy miệng ngay lại thì thôi. Cũng có thể hơ gần lửa mà xoa.

 Một bài khác: mẫu lệ (vỏ con hàu), phèn chua, phụ tử, đất vàng trong lòng bếp, lượng bằng nhau. Giã thành bột, trộn với máu mào gà trống ba năm tuổi, đắp lên bên bị co rút; cầm sẵn nước ở bên cạnh, thấy miệng sắp trở lại ngay thì vội rửa sạch thuốc đi. Nếu thuốc không dính thì bôi lại, liền khỏi.

 Một bài khác: miết giáp (mai ba ba), ô đầu (củ cây ô đầu, rất độc), bôi lên; khi miệng sắp ngay lại thì gỡ bỏ ngay.

 Nếu tay chân lạnh ngắt, nôn ra nước trong, vã mồ hôi (?), lăn lộn kêu khóc:

 Lấy quế một lạng, đập thành mảnh nhỏ, nấu với ba thăng nước lấy hai thăng, bỏ bã, để vừa ấm, uống hết.

 Nếu các khớp đau nhức: bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) tám lạng, phụ tử một lạng (bào: vùi tro nóng cho bớt độc). Tán chung thành bột. Uống một tiền chủy (lượng bột vun đầy trên đồng tiền), ngày ba lần, tăng dần đến một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc; lượng bột vun đầy thìa ấy).

 Nếu các đốt xương đau nhức bứt rứt, không co duỗi được, chạm vào thì đau, thở ngắn hơi, ra mồ hôi, hoặc sắp sưng lên:

 Phụ tử hai lạng, quế bốn lạng, truật (củ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ, trừ thấp) ba lạng, cam thảo hai lạng. Nấu với sáu thăng nước lấy ba thăng, chia ba lần uống, ra mồ hôi thì khỏi.

 Nếu trúng bạo phong (phong độc ập đến dữ dội), mồ hôi vã ra như nước:

 Thạch cao, cam thảo lượng bằng nhau. Giã, uống với rượu một phương thốn chủy. Cứ bóng mặt trời dịch đi một trượng (chừng một, hai tiếng đồng hồ) thì uống một lần.

 Nếu trúng hoãn phong (chứng phong làm gân cơ mềm nhão), tứ chi bủn rủn không co lại được:

 Đậu xị ba thăng, nước chín thăng, nấu lấy ba thăng. Chia ba lần uống, mỗi ngày làm hai lần. Cũng có thể ngâm rượu rồi nấu uống.

 Nếu đột nhiên trúng phong bại liệt, thân mình không tự co duỗi được, không nói được, mê man không biết người: bài cao xương cáo của Trần Nguyên là quan trọng nhất, có trong phần các bài thuốc cấp cứu.

 Phụ phương (kèm cả phong đầu, đau đầu)

 Sách "Kinh nghiệm phương" chữa cấp trúng phong, mắt nhắm, răng cắn chặt, không có đường nào cho thuốc vào: dùng thuốc bột này, lấy ngón tay giữa chấm bột xát răng hai ba chục lần, xát cả răng hàm hai bên, miệng sẽ tự mở, bấy giờ mới cho thuốc vào được. Tên bài là:

 Khai quan tán (thuốc bột mở hàm răng). Thiên nam tinh (củ cây thiên nam tinh, vị thuốc trừ đờm, trừ phong) (giã thành bột), bạch long não (băng phiến trắng), hai thứ lượng bằng nhau. Nghiền, chế vào giờ Ngọ (giữa trưa) ngày mùng năm tháng năm. Người bệnh chỉ dùng từ một tự (lượng bột phủ kín một chữ trên đồng tiền, khoảng một phần tư tiền) đến nửa tiền.

 Sách "Giản yếu tế chúng" có bài chữa trúng phong cấm khẩu không mở được, đờm dãi trào lên, làm cho nôn ra.

 Dùng một quả bồ kết, bỏ vỏ, bôi mỡ lợn, nướng cho vàng, tán bột. Mỗi lần uống một tiền chủy với rượu ấm, không kể giờ giấc. Nếu khí thực, mạch to thì pha hai tiền chủy. Nếu hàm răng không mở thì lấy bạch mai (quả mơ muối trắng) xát vào răng, miệng mở ra thì rót thuốc vào, để nôn ra phong dãi (đờm dãi do phong), khỏi.

 Chữa trúng phong bất tỉnh nhân sự, hàm răng cắn chặt:

 Lê lô (rễ cây lê lô, vị thuốc gây nôn, có độc) một lạng (bỏ phần đầu cuống, sắc đặc), phòng phong (rửa nước nóng, sấy khô, thái vụn, sao cho hơi ngả màu nâu), giã thành bột. Mỗi lần uống nửa tiền, chiêu với nước ấm, lấy việc nôn ra phong dãi làm hiệu nghiệm. Chừng thời gian người đi hai dặm đường mà chưa nôn thì uống thêm.

 Lại chữa phong độc khí ở đởm (túi mật), hư thực không điều hòa, mê man, ngủ nhiều.

 Toan táo nhân (nhân hạt táo chua) một lạng (dùng sống), trà sáp Kim Đĩnh (một loại trà nén thành bánh) hai lạng (bôi nước gừng tươi, nướng cho hơi sém). Giã, rây thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, với bảy phần nước, sắc còn sáu phần, uống ấm bất kỳ lúc nào.

 Tôn Thượng dược (Tôn Triệu, ngự y đời Tống) chữa đột nhiên trúng phong, mê mê như say, thân mình bứt rứt (?), tứ chi không co lại được, có người ngã có người không ngã, có khi khóe miệng như méo, hơi chảy dãi. Chỉ chốc lát không chữa thì thành bệnh nặng, cho nên hại người. Chứng này là do phong dãi trào lên thượng cách (vùng ngực phía trên cơ hoành), khí bị bế tắc không thông. Nên dùng: Cấp cứu hi diên tán (thuốc bột cấp cứu làm loãng đờm dãi). Trư nha tạo giác (loại quả bồ kết nhỏ, cong như nanh lợn) bốn quả (phải là quả mập chắc, không bị sâu, cạo bỏ lớp vỏ đen), Tấn phàn (phèn chua đất Tấn) một lạng (loại trong suốt sáng bóng). Hai vị giã chung, rây thành bột mịn, rồi nghiền lại làm tán. Nếu có người bệnh thì cho uống nửa tiền, nặng thì ba tự, pha nước ấm rót vào. Thuốc không làm nôn mạnh, chỉ làm cho dãi loãng ra từ từ, có khi một, hai thăng, tức thì tỉnh táo, sau đó mới từ từ điều trị. Không được chữa mạnh tay ngay, sợ quá tay mà hại mạng người. Đã nhiều lần thấy hiệu nghiệm, không kể xiết.

 Sách "Mai Sư phương" chữa bệnh phong bại liệt, tay chân lê kéo (?), mắt miệng méo lệch, nói năng ngọng nghịu khó khăn, bước đi không vững.

 Bài Thần nghiệm ô long đan: xuyên ô đầu (củ ô đầu đất Xuyên) (bỏ vỏ và rốn), ngũ linh chi (phân con sóc bay) mỗi thứ năm lạng. Các vị trên tán bột, cho long não, xạ hương vào, nghiền cho mịn đều, nhỏ nước làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần uống một viên: trước lấy nước gừng tươi nghiền cho tan, sau pha với rượu ấm mà uống. Một ngày uống hai lần, lúc bụng đói và trước bữa tối.

 Chữa một người chỉ cần ba mươi viên; uống được năm bảy viên đã thấy nhấc được tay, bước được chân; uống mười viên thì có thể tự chải đầu.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa mọi bệnh phong; nếu uống được lâu dài thì nhẹ mình, sáng mắt, râu tóc đen, giữ được nét mặt trẻ.

 Dùng cây nam chúc: mùa xuân, mùa hạ lấy cành lá, mùa thu, mùa đông lấy vỏ rễ, chọn lựa, băm nhỏ năm thăng. Dùng năm đấu nước, đun lửa nhỏ sắc lấy hai đấu, bỏ bã; lại đổ sang một cái nồi sạch khác, đun lửa nhỏ cô lại như mạch nha loãng, đựng trong bình sứ. Chiêu một thìa với rượu ấm, ngày ba lần.

 Một bài khác: chữa phong, công hiệu kỳ lạ ngay tức thì. Dùng mộc thiên liệu một cân, bỏ vỏ, băm nhỏ, đựng trong túi lụa sống, ngâm vào hai đấu rượu ngon; mùa xuân, hạ ngâm bảy ngày, mùa thu, đông ngâm mười bốn ngày thì mở ra. Mỗi ngày lúc bụng đói buổi sáng, giữa trưa và đầu hôm đều uống ấm một chén; người già trẻ nhỏ tùy lúc thêm bớt. Nếu uống lâu dài thì mỗi ngày chỉ uống một chén vào buổi sáng.

 Một bài khác: chữa trúng phong méo miệng. Ba đậu bảy hạt, bỏ vỏ, nghiền nát. Miệng méo sang trái thì bôi vào lòng bàn tay phải, méo sang phải thì bôi vào lòng bàn tay trái. Lại lấy một chén nước ấm đặt vào lòng bàn tay, chốc lát miệng ngay lại, thì rửa thuốc đi, đồng thời năng kéo giật ngón tay giữa.

 Một bài khác: chữa phong làm chóng mặt, đầu quay cuồng. Dùng xác ve hai lạng, sao qua, tán bột. Không kể giờ giấc, chiêu với rượu ấm một tiền chủy.

 Sách "Thiên kim phương" chữa trúng phong, mặt mắt bị kéo lệch, xương hàm co rút, lưỡi không cử động được.

 Quế tâm nấu với rượu lấy nước, dùng vải cũ thấm rồi đắp lên chỗ bệnh, sẽ ngay lại. Lệch bên trái thì đắp bên phải, lệch bên phải thì đắp bên trái. Dùng thường xuyên, rất hiệu nghiệm.

 Một bài khác: chữa trúng phong ba năm chữa không đỡ.

 Lá thông một cân (thái nhỏ), nấu với một đấu rượu lấy ba thăng. Uống một hơi hết, cho ra mồ hôi, khỏi ngay.

 Một bài khác: chuyên chữa đột nhiên trúng phong, đầu mặt sưng. Giã hạnh nhân (nhân hạt mơ) cho nhuyễn như cao, đắp lên.

 Một bài khác: chữa phong ở đầu mặt, mắt (?), mũi nghẹt, mắt mờ chảy nước mắt lạnh.

 Hạnh nhân ba thăng tán bột, nấu với nước sôi bốn năm dạo. Gội đầu cho ra mồ hôi lạnh, đủ ba lần thì khỏi.

 Sách "Ngoại đài bí yếu" chữa đột nhiên trúng phong méo miệng.

 Bồ kết năm lạng, bỏ vỏ, tán bột, trộn với giấm để lâu ba năm; méo bên phải thì bôi bên trái, méo bên trái thì bôi bên phải, khô lại đắp tiếp, khỏi.

 Lại chữa thiên phong (liệt nửa người) và mọi chứng phong: cành dâu (băm nhỏ) một đại thăng (thăng lớn thời Đường), dùng cành non mới mọc năm nay, nấu với một đại đấu nước, sắc lấy hai đại thăng. Mùa hè thì thả chìm xuống giếng, sợ bị chua hỏng. Mỗi ngày uống một chén, lúc bụng đói, uống hết thì lại sắc mà uống, suốt đời không mắc thiên phong. Nếu để phòng phong mà uống được một đại thăng thì tốt.

 Lại chuyên chữa phong làm mình mẩy như có sâu bò: muối một đấu, nước một thạch (một trăm thăng), sắc cạn còn một nửa, để lắng trong. Rửa ấm ba năm lần. Chữa được mọi chứng phong.

 Bài thuốc của họ Cát (Cát Hồng, tác giả sách này) chữa trúng phong hàn, mình cứng đờ (?), cấm khẩu, không biết người.

 Phân trắng của gà một thăng, rang cho thật vàng, thật nóng, đổ vào ba thăng rượu khuấy đều, bỏ bã, uống.

 Sách "Thiên kim dực phương" chữa nhiệt phong ra mồ hôi, trong lòng bứt rứt: hòa vân mẫu (khoáng vật mica) với nước mà uống. Không đỡ thì uống lần nữa, khỏi ngay.

 Sách "Khiếp trung phương" chữa phong ở đầu và não giật đau không chịu nổi, chủ yếu dùng cao xoa.

 Lấy thân và lá cây ngưu bàng giã lấy nước đặc hai thăng, trộn với một thăng rượu không pha tro, một đầu thìa muối hạt, nấu trên lửa cho sánh lại thành cao, đem xoa chỗ đau; phong độc tan đi thì tự hết đau. Cũng chữa được đau đầu do thời khí (bệnh dịch theo mùa). Lúc xoa phải thật mạnh tay, xoa cho nóng lên thì công hiệu nhanh. Mùa đông không có lá thì dùng rễ thay cũng được.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa trúng phong và ủng trệ (khí huyết, đờm dãi ứ tắc): lấy hoa toàn phúc rửa sạch bụi, giã bột, trộn mật đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Tối đi ngủ chiêu với nước trà năm viên, bảy viên đến mười viên.

 Một bài khác: giải phong nhiệt, làm thông tích nhiệt (nhiệt dồn ứ lâu ngày) và phong ủng (phong gây ứ tắc), tiêu thức ăn, làm thông khí, dẫn huyết, giải mạnh chứng ủng trệ. Đại hoàng bốn lạng, khiên ngưu tử (hạt bìm bìm biếc, vị thuốc tẩy) bốn lạng (nửa sống nửa sao chín). Tán bột, trộn mật đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần chiêu với trà mười viên. Nếu muốn đi ngoài nhẹ thì uống mười lăm viên. Mùa đông nên uống, không làm người cồn cào khó chịu.

 Sách "Tập nghiệm phương" chữa phong nhiệt làm trong lòng bứt rứt, miệng khô, nói năng cuồng loạn, toàn thân nóng hầm hập, và trúng các thứ độc: bài Long não cam lộ hoàn. Hàn thủy thạch (một loại khoáng vật tính lạnh) nửa cân, nung nửa ngày, đặt vào hố đào trên đất sạch, úp chậu lên, bốn bề đắp đất ẩm, qua một đêm thì lấy ra; cho thêm bột cam thảo, thiên trúc hoàng (chất kết tinh trong ống tre) mỗi thứ hai lạng, long não hai phân, dùng hồ gạo nếp làm viên to bằng viên đạn. Mài với nước mật ong mà uống.

 Sách "Thực y tâm kính" chuyên chữa trúng phong, phong nhiệt ở tim phổi, tay chân không cử động theo ý, và phong tý (đau nhức tê dại do phong) không chịu nổi, gân mạch lỏng nhão (?), hoảng hốt bứt rứt.

 Thịt gấu một cân, thái như cách thường, nêm nếm làm món ướp hong khô. Ăn lúc bụng đói.

 Lại chuyên chữa phong làm co quắp, co rút, liệt nửa người, khí huyết không lưu thông.

 Mỡ chim nhạn bốn lạng, rán ra, lọc. Mỗi ngày lúc bụng đói lấy một chén rượu ấm hòa với một đầu thìa mỡ mà uống.

 Cũng sách ấy nói: chữa các chứng lịch tiết phong (phong làm đau nhức lần lượt khắp các khớp, tựa bệnh thấp khớp), khớp xương đau nhức ngày đêm không chịu nổi:

 Một dược (nhựa cây một dược) nửa lạng nghiền nhỏ, xương đầu hổ ba lạng bôi tô (váng sữa, bơ) nướng vàng, giã rây thành bột trước, rồi nghiền chung với một dược cho mịn. Pha rượu ấm uống hai tiền, ngày ba lần, rất tốt.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa lịch tiết phong, trăm khớp đau không chịu nổi.

 Dùng một bộ xương đầu hổ, bôi tô, nướng vàng, đập vụn, đựng vào túi lụa, ngâm trong hai đấu rượu trong năm đêm. Tùy sức uống nhiều ít, hâm ấm mà uống, hay.

 Bài trong sách "Ngoại đài bí yếu" chữa các chứng lịch tiết phong, trăm khớp mỏi đau không chịu nổi: nhựa thông ba mươi cân, luyện năm mươi lần; không được năm mươi lần thì hai mươi lần cũng được. Lấy ba thăng tô đã luyện, hòa ấm với ba thăng nhựa thông, khuấy kỹ cho thật đặc. Sáng sớm lúc bụng đói uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần. Năng ăn cháo bột mì là tốt. Kiêng đồ máu tanh, đồ sống lạnh, đồ chua, hoa quả trong một trăm ngày thì khỏi.

 Một bài khác: rượu tùng tiết (rượu mắt cây thông). Chuyên chữa lịch tiết phong, tứ chi đau như rời ra.

 Mắt cây thông hai mươi cân, rượu năm đấu, ngâm mười bốn ngày. Mỗi lần uống một hợp, ngày năm sáu lần.

 Sách "Đẩu môn phương" chữa bạch hổ phong (chứng đau khớp dữ dội như bị hổ cắn, cơn đau chạy khắp nơi), mắc lâu không khỏi, nhiều năm chữa không hiệu nghiệm, đau không chịu nổi.

 Dùng long não, xạ hương (?), vỏ cây phong và vỏ cây liễu, không kể nhiều ít, băm nhỏ, sấy khô, ngâm rượu uống thường xuyên, lấy say làm chừng, thì khỏi. Loại mọc ký sinh trên cây phong ngày nay mới dùng được, lá cũng có thể bào chế dùng. Bột thạch tín lại càng hay.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa bạch hổ phong, đau chạy khắp nơi, hai đầu gối nóng sưng.

 Xương ống chân hổ (bôi tô, nướng đen), phụ tử (bào cho nứt, bỏ vỏ và rốn) mỗi thứ một lạng. Tán bột. Mỗi lần pha rượu ấm uống hai tiền chủy, ngày hai lần.

 Sách "Ngoại đài bí yếu" chữa dạng phong (bệnh lang ben, da nổi đốm loang lổ) đã ba năm: mài mai mực với giấm. Trước lấy vải chà xát, thấy thịt đỏ lên thì bôi vào.

 Lại chữa dạng phong: mài lưu huỳnh với giấm, bôi vào thì dứt.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa dạng phong: lấy rễ cây dương đề (cây chút chít) mài trên miếng sắt sống với giấm ngon, cạo lấy dần, bôi lên chỗ bệnh. Chưa khỏi thì cho thêm chút lưu huỳnh mài chung mà bôi.

 Sách "Tập nghiệm phương" chữa bạch bác (bệnh lang trắng, da nổi đốm trắng) ở cổ gáy và mặt, lan rộng dần, trông giống hắc lào nhưng không có mụn lở (?): bôi mỡ cá chình. Trước hết lau chùi, cạo lên chỗ đốm cho khô rát đau, rồi bôi mỡ cá; một lần là khỏi, nặng thì không quá ba lần.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa bạch bác: lấy xác rắn lột đốt, tán bột, hòa giấm bôi lên, tốt.

 Một bài khác: chữa trúng phong nóng bứt rứt, da ngứa. Dùng đề hồ (váng sữa tinh luyện) bốn lạng, mỗi lần pha rượu uống nửa thìa.

 Sách "Tập nghiệm phương" chữa phong khí lưu lại trong da, ngứa không thôi.

 Tổ ong (nướng qua), xác ve, lượng bằng nhau. Tán bột. Pha rượu uống một tiền chủy, ngày hai ba lần.

 Một bài khác: xác ve, bạc hà, lượng bằng nhau. Tán bột. Pha rượu uống một tiền chủy, ngày ba lần.

 Sách "Bắc mộng tỏa ngôn" chép: có một vị quan trong triều đến gặp quan Phụng ngự (ngự y) họ Lương, Lương bắt mạch rồi nói: "Bệnh phong đã sâu rồi, xin ngài mau về nhà." Vị quan lại đến gặp thầy thuốc chữa ngựa của châu tên là Triệu Ngạc; Triệu khám lại, cũng nói bệnh nguy, giống như lời Lương, rồi nói: "Chỉ còn một cách, xin ngài thử ăn lê tiêu (một giống lê mọng nước), không kể nhiều ít, nhai không kịp thì vắt lấy nước mà uống." Về nhà mười ngày, chỉ ăn lê tiêu, bỗng thấy khoan khoái hẳn.

 Sách "Thiên kim phương" chữa phong đầu, đau đầu: đậu nành ba thăng, rang đến khi không còn tiếng nổ lách tách. Trước đó lấy sẵn một cái bình chứa được một đấu hai thăng, đựng chín thăng rượu trong; nhân lúc đậu còn nóng thì thả ngay vào rượu, lấy bùn trát kín miệng bình, để bảy ngày. Uống ấm.

 Bài của Tôn chân nhân (Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) chữa phong đầu đau: gội đầu bằng nước đậu xị, tránh gió, thì khỏi.

 Sách "Thiên kim dực" chữa phong đầu: giã hạt đình lịch, dội nước nóng lấy nước, gội đầu.

 Lại chuyên dùng để gội đầu chữa phong đầu: ngô thù du hai thăng, nấu với năm thăng nước lấy ba thăng. Lấy bông thấm nước ấy lau chân tóc.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa phong đầu đau, mỗi khi trời sắp âm u mưa thì bệnh phong phát trước.

 Dùng quế tâm một lạng tán bột, hòa với rượu cho như cao, đắp lên đỉnh đầu và hai góc trán.

 Trần Tàng Khí (nhà dược học đời Đường), trong lời tựa sách "Bản thảo thập di" nói: đau đầu như muốn chết, thổi bột tiêu thạch (diêm tiêu) vào trong mũi thì khỏi.

 Sách "Nhật Hoa Tử" (sách thuốc bản thảo đời Tống) nói: chữa đau đầu, hòa quyết minh tử (hạt cây muồng) với nước, dán lên huyệt Thái dương (chỗ lõm ở hai bên thái dương).

 Một bài khác: lấy quyết minh tử làm gối, tốt hơn gối đậu đen. Chữa phong đầu, làm sáng mắt.

 Sách "Ngoại đài bí yếu" chữa đau đầu như muốn vỡ: đương quy hai lạng, nấu với một thăng rượu lấy sáu hợp. Uống đến hai lần.

 Sách "Tôn Triệu khẩu quyết" nói: chữa đau đầu.

 Phụ tử (bào), thạch cao (? chưa rõ cách chế), lượng bằng nhau. Tán bột, cho thêm chút long não, xạ hương. Chiêu với trà hoặc rượu nửa tiền.

 Sách "Đẩu môn phương" chữa đột nhiên đau đầu: bạch cương tàm (con tằm bị bệnh chết cứng, phủ mốc trắng) nghiền thành bột, bỏ tơ, chiêu với nước đun sôi hai tiền chủy, khỏi ngay.

 Một bài khác: chữa đau nửa đầu. Dùng xuyên khung, băm nhỏ ngâm rượu mà uống, tốt.

 Sách "Bác tế phương" chữa đau nửa đầu bằng bài Chí linh tán: hùng hoàng, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay), lượng bằng nhau, nghiền cho mịn. Mỗi lần dùng một tự trở xuống; đau bên trái thì thổi vào lỗ mũi phải, đau bên phải thì thổi vào lỗ mũi trái, hiệu nghiệm ngay.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa đau nửa đầu, rất hay: tất bát (quả cây lốt) tán bột, bảo người bệnh ngậm nước ấm trong miệng; đau bên trái thì cho lỗ mũi trái hít một tự, đau bên phải thì cho lỗ mũi phải hít một tự, có hiệu nghiệm.

 Sách "Tập nghiệm phương" chữa đau nửa đầu và đau cả đầu: cốc tinh thảo một lạng tán bột, hòa với bột mì trắng, trải lên miếng giấy nhỏ, dán vào chỗ đau, khô thì thay miếng khác.

 Bài chữa đau nửa đầu: dùng nước củ cải sống, lượng bằng một vỏ hến, nằm ngửa, nhỏ vào mũi. Đau trái nhỏ bên trái, đau phải nhỏ bên phải; nhỏ cả hai bên cũng hiệu nghiệm như thần.

 Sách "Ngoại đài bí yếu": bài chữa phong đầu sinh gàu trắng như cám.

 Cưa dọc gỗ cây dó (cây dó giấy) làm gối, sáu mươi ngày thì thay cái mới.

 Quyển ba

 Các bài thuốc chữa đột nhiên bị phong âm (mất tiếng do trúng phong), không nói được, thiên thứ hai mươi.

 Bài thuốc chữa đột nhiên không nói được: lấy khổ tửu (giấm) nấu cô tử (hạt cây niễng, loại lúa nước hoang), đắp quanh một vòng cổ, lấy áo bọc lại, qua một ngày một đêm mới cởi ra, liền khỏi.

 Một bài khác: nấu đậu nành, cô nước lại cho đặc như mạch nha mà ngậm; cũng có thể chỉ nấu đặc rồi uống.

 Một bài khác: nấu nước đậu xị (đậu đen ủ lên men), uống từ từ trong một ngày; có thể khuấy vào nửa thăng (đơn vị dung tích xưa, khoảng 0,2 lít) rượu ngon, chia ba lần uống.

 Một bài khác: dùng vỏ quế mới loại tốt, cạo bỏ lớp vỏ ngoài, giã, rây. Lấy một nhúm ba ngón (lượng nhúm bằng ba đầu ngón tay), đặt dưới lưỡi rồi nuốt.
 Lại một phương (bài thuốc) khác: chặt nhỏ cành lá cây … (?), nấu với rượu, vùi trong tro nóng, khi sủi bọt thì lấy ra uống, nhiều ít tùy sức.

 Phương chữa đột nhiên mất tiếng, tiếng nghẹn không phát ra được: Quất bì (vỏ quýt phơi khô, một vị thuốc) năm lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), ba thăng nước (thăng: đơn vị đong thời xưa, thời Tấn khoảng 0,2 lít), sắc còn một thăng. Bỏ bã, đốn phục (uống hết trong một lần), dốc hết mà uống.

 Lại một phương: nấu đặc lá khổ trúc (một loại tre có vị đắng), uống vào thì khỏi.

 Lại một phương: giã rễ cây nhương hà (?) (một loài cây họ gừng), hòa với rượu, vắt lấy nước mà uống. Phương này vốn nằm trong mục "chữa các bệnh lặt vặt".

 Lại một phương: thông thảo (lõi thân cây thông thảo, thuốc lợi tiểu, thông khí), can khương (gừng khô), phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng, có độc), phục thần (phần nấm phục linh mọc ôm quanh rễ thông, thuốc an thần), mỗi thứ một lạng; phòng phong (rễ cây phòng phong, thuốc trừ "gió độc"), quế (vỏ cây quế), thạch cao (một loại khoáng chất, thuốc mát, hạ sốt), mỗi thứ hai lạng; ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi, chữa hen suyễn) một lạng rưỡi; bạch truật (củ cây bạch truật, thuốc bổ dạ dày, lá lách) nửa lạng; hạnh nhân (nhân hạt mơ, thuốc chữa ho) ba mươi hạt. Mười vị giã, rây thành bột, viên với mật ong to bằng hạt đậu nành. Mỗi lần uống bảy viên, tăng dần lên. Các chứng kể trên đều là trúng phong (bệnh do "gió độc" xâm vào người, gây méo miệng, liệt người, mất tiếng…). Ngoài ra còn rất nhiều bài thang (thuốc sắc) như thang trúc lịch (nước cốt hơ lửa ống tre non cho chảy ra)…; bài này tuy dùng ít vị, nhưng nếu dùng chữa bệnh mà một tễ (một liều trọn bộ) chưa khỏi thì nên uống thêm.

 Lại một phương: châm kim vào hai bên huyệt Đại Chùy (huyệt ở chỗ đốt xương lồi to nhất dưới gáy) mỗi bên cách một thốn năm phân (thốn: đơn vị đo trên thân người, khoảng bề ngang đốt ngón tay cái của người bệnh; phân bằng một phần mười thốn), lại châm ở phía dưới đó, để lưu kim lại một lúc.

 Lại một phương: … thạch (?) (một loại khoáng thạch) và bột quế, bọc vải bông thành cục to như quả táo. Đặt dưới lưỡi, có nước bọt thì nhổ ra.

 Lại một phương: nung đỏ cái hàm thiếc của dàm ngựa, nhúng vào một thăng khổ tửu (giấm), đập vào một quả trứng gà, trộn đều. Uống.

 Nếu đột nhiên trúng lạnh, tiếng nói khàn đặc: cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc) một lạng, quế hai lạng, ngũ vị tử (quả cây ngũ vị, thuốc làm dịu ho, giữ khí) hai lạng, hạnh nhân ba mươi hạt, gừng tươi tám lạng (thái lát).

 Dùng bảy thăng nước, sắc còn hai thăng, chia làm hai lần mà uống.

 Phụ phương (các bài thuốc người đời sau chép thêm vào): sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa trúng phong không nói được. Độc hoạt (rễ cây độc hoạt, thuốc trừ phong thấp) một lạng (chặt nhỏ). Dùng hai thăng rượu sắc còn một thăng; lấy năm hợp đậu nành (hợp: một phần mười thăng), rang đến khi nổ lách tách, đem rượu thuốc đang nóng đổ vào, đậy kín một lúc lâu. Uống ấm ba hợp, chưa khỏi thì uống lần nữa.

 Lại một phương: chữa trúng phong không nói được, trong họng khò khè như tiếng kéo cưa, trong miệng đầy dãi bọt. Lấy lê lô (rễ cây lê lô, thuốc gây nôn, có độc) một phân (phân: đơn vị cân nhỏ, khoảng một phần tư lạng), thiên nam tinh (củ cây nam tinh, thuốc trừ đờm, có độc) một củ, bỏ lớp vỏ ngoài. Khoét ở chỗ rốn củ một cái lỗ nhỏ, đổ vào đó lượng giấm lâu năm bằng một cái đài quả sồi, hơ lửa bốn phía cho vàng, rồi giã chung một chỗ, nghiền lại thật mịn, viên với mật ong sống to bằng hạt đậu đỏ. Mỗi lần uống ba viên, chiêu với rượu ấm.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa trúng phong khiến cổ họng không thông, không cất tiếng lớn được (?). Dùng rễ nhương hà hai lạng, nghiền, vắt lấy nước, hòa với một chén lớn rượu cho đều. Không kể giờ giấc, uống ấm nửa chén.

 Quyển ba

 Thiên thứ hai mươi mốt: Các phương chữa phong độc (khí độc của gió xâm vào người), chân yếu, tê bại, đầy trướng, thượng khí (khí xông ngược lên, thở gấp)

 Bệnh cước khí (bệnh ở chân: chân yếu, tê, phù sưng; nặng thì khí xông lên tim mà chết; tương tự bệnh tê phù) ban đầu phát ở Lĩnh Nam (vùng phía nam dãy Ngũ Lĩnh, nay là Quảng Đông, Quảng Tây), dần lan đến Giang Đông (vùng hạ lưu phía đông sông Trường Giang). Mắc bệnh không có dấu hiệu báo trước: hoặc thấy hơi đau tê, hoặc hai ống chân hơi sưng, hoặc đang đi đứng bỗng thấy yếu, hoặc bụng dưới mất cảm giác, hoặc lúc lạnh lúc nóng — đều là dấu hiệu của bệnh. Không chữa ngay thì bệnh chuyển lên vào bụng, liền phát khí xông lên, thì chết người. Chữa bệnh này phần nhiều dùng thuốc sắc, rượu thuốc, cao xoa bóp; số loại đã nhiều, không chỉ một tễ (một liều thuốc trọn bộ), nay chỉ chọn những bài đơn giản mà hiệu nghiệm, dùng kèm phép cứu (đốt mồi ngải trên huyệt cho nóng để chữa bệnh).

 Lấy một thăng (đơn vị đong thời xưa) đậu xị (đậu đen ủ lên men) loại tốt, ba lần đồ, ba lần phơi khô, ngâm vào ba đấu (đấu: mười thăng) rượu ngon, ba đêm thì uống được. Tùy từng người uống nhiều ít. Muốn phòng bệnh thì không cần chờ đến lúc mắc, cứ cho uống rượu nấu đậu xị; chân yếu đỡ được chút ít thì lại dùng thêm các phương khác mà uống, đồng thời cứu.

 Tiếp theo uống phương rượu độc hoạt. Độc hoạt (rễ cây độc hoạt, thuốc trừ phong thấp) năm lạng (đơn vị cân thời xưa), phụ tử (củ con của cây ô đầu, thuốc rất nóng, có độc) năm lạng (dùng sống, thái lát). Ngâm vào một đấu rượu qua ba đêm, bắt đầu uống từ một hợp (một phần mười thăng), lấy mức hơi thấy tê làm chừng.

 Lại một phương: bạch phàn thạch (?) (phèn trắng) hai cân, cũng có thể dùng chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá) (tán bột), phụ tử ba lạng, đậu xị ba thăng. Ngâm ba đấu rượu bốn năm ngày, uống dần. Nếu có khí nghịch lên thì thêm hai thăng tô tử (hạt tía tô).

 Lại một phương: lưu hoàng (lưu huỳnh) loại tốt ba lạng (tán bột), năm thăng sữa bò. Trước nấu sữa với năm thăng nước, rồi cho lưu hoàng vào, sắc còn ba thăng. Mỗi lần uống ba hợp là được. Cũng có thể chỉ lấy sữa sắc với lưu hoàng, không dùng nước. Gấp mà không có sữa bò thì sữa dê cũng được.

 Lại một phương: cách làm là trước nấu ba thăng sữa bò cho cạn còn một nửa, lấy năm hợp, chiêu ngay một lạng bột lưu hoàng; uống xong đắp chăn dày cho ra mồ hôi, đừng để gặp gió; giữa chừng uống thêm một lần, chiều tối lại uống một lần. Nếu đã ra mồ hôi rồi thì không làm cho ra mồ hôi nữa, chỉ cần khéo nghỉ ngơi, giữ gìn. Nếu chưa khỏi, hoặc khỏi rồi mà mấy ngày sau, cũng có thể làm lại. Nếu muốn dùng lâu dài thì cũng có thể cô lại làm viên. Người phương bắc uống bài này chữa chân phần nhiều có hiệu quả, chỉ cần lưu hoàng thật tốt mà thôi, có thể trữ sẵn.

 Nếu ống chân đã sưng, bóp vào lún ngập đầu ngón tay: cứ ép uống hai ba thăng nước tiểu bò con lông đen, cho tiểu tiện thông, thì chỗ sưng dần dần xẹp. Nên dùng đồ đồng hứng lấy nước tiểu mới là tốt. Không có bò đen thì bò lông vàng thuần một màu cũng dùng được.

 Lại một phương: lấy khiên ngưu tử (hạt cây bìm bìm, thuốc tẩy và lợi tiểu), giã, viên với mật to bằng hạt đậu đỏ, uống năm viên. Uống cho tiểu tiện thông là được; cũng có thể nuốt nguyên hạt (?). Hạt này màu đen, hình giống hạt … (?), người ngoài chợ cũng có bán.

 Lại một phương: tam bạch căn (rễ cây tam bạch thảo, thuốc lợi tiểu, tiêu phù), giã nát, uống với rượu.

 Lại một phương: dùng rượu hoặc nước nấu đậu nành, uống nước. Ăn đậu đỏ cũng tốt. Lại nghiền sống hạt vừng, hòa rượu mà uống thì khỏi.

 Lại một phương: đậu nành ba thăng, nước một đấu, nấu còn chín thăng, cho vào chín thăng rượu trong, lại sắc còn chín thăng. Uống dần dần, tiểu tiện thông thì hết sưng.

 Còn các bài thang (thuốc sắc) như Phong dẫn, Bạch kê, Trúc lịch, Độc hoạt, cùng các thuốc tán (thuốc bột) như Bát phong, Thạch hộc, Cẩu tích, đều chép riêng trong các sách phương lớn. Rượu Kim nha là thuốc quan trọng nhất để chữa bệnh này, nay chép phương ấy.

 Thục tiêu (hạt tiêu đất Thục), nhân vu (cây nhân vu, thuốc trừ phong thấp, có độc), kim nha (một loại khoáng thạch có ánh vàng), tế tân (rễ cây tế tân, thuốc trừ lạnh, giảm đau), mãng thảo (?) (cây mãng thảo, thuốc trừ phong, có độc), can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô, thuốc bổ máu, mát máu), phòng phong, phụ tử, địa phu (hạt cây địa phu, thuốc lợi tiểu), sóc điều (?) (cây sóc điều, thuốc trừ phong thấp), thăng ma (rễ cây thăng ma, thuốc giải độc, đưa khí lên), mỗi vị bốn lạng; nhân sâm ba lạng; khương hoạt (rễ cây khương hoạt, thuốc trừ phong thấp) một cân; ngưu tất (rễ cây cỏ xước, thuốc làm khỏe gân xương) năm lạng. Mười bốn vị, thái nhỏ, ngâm bốn đấu rượu bảy ngày, uống hai ba hợp, tăng dần. Cũng chữa miệng không nói được, chân co quắp, rất tốt. Lại có rượu trắc tử (củ con nhỏ mọc bên củ phụ tử), cũng hiệu nghiệm.

 Nhà nông nghèo ở thôn quê thì có thể tự ủ rượu thuốc này. Bạt khiết (?) (rễ cây kim cang, thuốc trừ phong thấp), mắt thông và lá thông đều tốt.

 Bạt khiết (rửa sạch, chặt nhỏ) một hộc (hộc: mười đấu), dùng ba hộc nước nấu còn chín đấu, đem ngâm men rượu, rồi nấu, bỏ bã. Lấy một hộc ngâm cơm, ủ như cách ủ rượu, rượu chín thì lấy uống, nhiều ít tùy ý. Có thể làm một lượt ba năm hộc. Nếu dùng mắt thông, lá thông thì cũng theo đúng cách này, nước càng đặc càng tốt. Người bị chân co quắp, nhiều năm không đi được, lưng và cột sống co rút tê bại, cùng trong bụng co thắt kết cứng, uống không quá ba năm tễ đều bình phục. Nếu không ủ được thì thương lục (rễ cây thương lục, thuốc trục nước, tiêu phù) mọc ven nước cũng tốt.

 Về phép cứu, các huyệt (những điểm trên cơ thể dùng để châm, cứu) cũng rất nhiều, e người ta không biết hết chỗ, nay chỉ ghi những huyệt quan trọng. Phải bắt đầu cứu từ trên xuống; nếu cứu thẳng ở chân, khí xông lên mà không thoát ra được thì nguy. Trước hết cứu huyệt Đại Chùy.

 Huyệt ở trên gáy, chỗ đốt xương lớn nhô cao, cứu một huyệt ngay trên đó. Nếu khí nghịch lên thì có thể cứu trước huyệt Bách Hội năm mươi tráng (tráng: mỗi lần đốt hết một mồi ngải gọi là một tráng); huyệt ở chỗ lõm giữa đỉnh đầu.

 Cứu huyệt Kiên Tỉnh mỗi bên một trăm tráng.

 Huyệt ở trên hai vai, chỗ lõm hơi gần về phía đầu; lấy ngón tay bấm, đặt cho đúng giữa huyệt.

 Tiếp theo cứu huyệt Đản Trung năm mươi tráng.

 Huyệt ở trước ngực, giữa hai bên ngang hai núm vú, chỗ khe khớp xương ức; lấy ngón tay ấn thấy khí phập phồng là đúng. Có thuyết nói là một huyệt ngay chính giữa ngực.

 Tiếp theo cứu huyệt Cự Khuyết.

 Huyệt ở dưới mũi nhọn xương ức một thốn (đơn vị đo trên thân người, khoảng bề ngang đốt ngón tay cái), lấy thốn mà đo. Cứu năm huyệt ở phần trên kể trên cũng đủ chữa khí nghịch. Nếu cứu được thêm các huyệt Bách Hội, Phong Phủ, Vị Quản và các huyệt du của năm tạng (?) (năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận; huyệt du: các huyệt ở lưng ứng với từng tạng) thì càng tốt, tùy bệnh nhẹ hay gấp. Các huyệt đều có trong sách "Cứu kinh", không thể chép đủ ở đây.

 Tiếp đến cứu huyệt Phong Thị một trăm tráng.

 Huyệt ở mặt ngoài hai đùi; đứng thẳng buông tay áp xuôi theo đùi, chỗ đầu ngón giữa chạm vào, ở trên đường gân lớn, bấm vào tự thấy dễ chịu.

 Tiếp theo cứu huyệt Tam Lý hai trăm tráng.

 Lấy bàn tay người bệnh đặt ngang, khép bốn ngón lại, gọi là "nhất phu" (một bề ngang bốn ngón tay, khoảng ba thốn); đo từ dưới xương bánh chè xuống, chỗ đốt giữa ngón tay là huyệt, sát mép ngoài xương ống chân, bấm vào thấy lõm xuống.

 Tiếp theo cứu huyệt Thượng Liêm một trăm tráng.

 Huyệt ở dưới Tam Lý một phu (bề ngang bốn ngón tay).

 Tiếp theo cứu huyệt Hạ Liêm một trăm tráng.

 Huyệt ở dưới Thượng Liêm một phu.

 Tiếp theo cứu huyệt Tuyệt Cốt hai trăm tráng.

 Huyệt ở trên mắt cá ngoài hơn ba thốn; đặt đầu ngón tay ở mép trên mắt cá, co ngón tay đo lên bốn thốn là đúng, khá đối diện với huyệt Hạ Liêm, là chỗ chia giữa hai huyệt (?). Mười tám huyệt từ đây trở xuống (?) đều là huyệt quan trọng, còn có các huyệt Phục Thố, Độc Tị. Số tráng cứu ở các huyệt này không cần cứu hết một lượt, trong ba ngày cứu lặp lại cho đủ.

 Lại một phương: khổng công nghiệt (một loại thạch nhũ, khoáng chất) hai cân, thạch hộc (thân cây lan thạch hộc, thuốc bổ, làm mạnh chân) năm lạng. Ngâm hai đấu rượu. Uống.

 Phụ phương (bài thuốc người đời sau chép thêm): sách "Đấu môn phương" chữa đột ngột bị phong độc, sưng, khí gấp, đau. Lấy một cân vỏ trắng cây liễu, chặt nhỏ, nấu với rượu cho nóng. Bọc lụa chườm lên chỗ sưng, nguội thì nấu lại, thay miếng khác, rất hay.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa phong độc chạy lan, đau chỗ này chỗ kia. Dùng bột hạt cải nhỏ trộn lòng trắng trứng gà, hòa đều mà đắp.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa phong độc, đau nhức tận tủy xương. Thược dược (rễ cây thược dược, thuốc nuôi máu, giảm đau) hai phân, hổ cốt (xương hổ) một lạng. Nướng, tán bột, đựng trong túi lụa hai lớp, ngâm ba thăng rượu năm ngày. Mỗi lần uống hai hợp, ngày ba lần.

 Sách "Thực y tâm kính": trừ mọi chứng phong thấp tý (tê đau do gió và ẩm thấp xâm nhập), tay chân co quắp.

 Thương nhĩ tử (quả ké đầu ngựa) ba lạng, giã bột, dùng một thăng rưỡi nước sắc còn bảy hợp. Bỏ bã, nhấp từng ngụm.

 Lại: chữa gân mạch co quắp, phong thấp tê lâu ngày, làm hạ khí nghịch, trừ tà khí (khí gây bệnh) trong xương, thông lợi ruột và dạ dày, tiêu phù thũng (sưng phù do nước ứ); dùng lâu thì người nhẹ nhõm, thêm khí lực.

 Ý dĩ nhân (hạt cây ý dĩ, tức hạt bo bo) một thăng, giã thành bột; mỗi lần dùng hai thăng nước nấu hai thìa bột làm cháo. Ăn lúc bụng đói.

 Lại: chuyên bổ chứng hư (cơ thể suy yếu), trừ phong thấp tý. Đề hồ (lớp váng béo tinh chất nhất lọc ra từ sữa) hai lạng lớn; hâm một chén rượu, hòa một thìa đề hồ. Uống.

 Sách "Kinh nghiệm phương" chữa đau ở các chỗ dưới da. Hà thủ ô tán bột, hòa nước gừng thành cao. Đắp lên chỗ đau, bọc bằng mảnh vải, lấy đế giày hơ lửa mà chườm, hay.

 Phương của Tôn Chân nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) chuyên chữa cước khí và khí nghịch lên. Lấy cá diếc dài một thước, loại dài, làm gỏi mà ăn, một hai bữa thì khỏi.

 Sách "Thiên kim dực phương" chữa cước khí xông lên tim. Phèn chua hai lạng, một đấu năm thăng nước, đun sôi ba năm dạo. Ngâm rửa chân, tốt.

 Sách "Quảng lợi phương" chữa cước khí xông lên làm bứt rứt, rối loạn, mê man không nhận ra người. Đậu nành một thăng, nước ba thăng, nấu đặc lấy nước, uống một lần nửa thăng. Nếu chưa yên thì uống thêm nửa thăng. Thì yên.

 Tô Cung (danh y đời Đường, người biên soạn sách thuốc "Tân tu bản thảo") nói: phàm người bị cước khí, mỗi sáng cứ ăn no tùy ý, sau buổi trưa ăn ít, buổi tối không ăn; nếu đói thì có thể ăn cháo đậu xị. Nếu đến tối mà thức ăn không tiêu, sắp sinh chứng hoắc loạn (bệnh cấp vừa nôn vừa tiêu chảy, đau quặn bụng):

 Thì lấy cao lương khương (củ riềng, thuốc làm ấm bụng) hai lạng, đập dập, dùng ba thăng nước sắc còn một thăng, uống một lần cho hết thì tiêu; đợi thật đói mới ăn một bát cháo loãng. Thuốc ấy chỉ cần uống cho thật nhiều (?) là tốt. Nếu gấp không có cao lương khương thì dùng một lạng gừng già thay vào, nấu với một thăng rượu trong cho thật nhừ, ăn luôn cả bã; tuy không bằng cao lương khương nhưng cũng rất hiệu nghiệm.

 Sách "Bản chú" (lời chú sách thuốc) đời Đường nói về cước khí:

 Nấu nước đặc cây hồng thảo (cây nghể lớn), ngâm chân, phần nhiều khỏi.

 Sách "Giản yếu tế chúng": phương chữa cước khí sưng lan cả đùi, lâu ngày không khỏi.

 Hắc phụ tử (phụ tử loại đen) một lạng, bỏ vỏ và rốn, dùng sống, giã thành bột, hòa nước gừng tươi thành cao. Đắp lên chỗ sưng, thuốc khô thì hòa lại mà đắp, đến khi hết sưng thì thôi.

 Quyển ba

 Thiên thứ hai mươi hai: Các phương chữa người uống thuốc tán (thuốc bột làm từ khoáng thạch) bỗng phát động, nguy khốn

 Phàm uống các thứ thuốc tán như Ngũ thạch hộ mệnh tán, Cánh sinh tán, cùng Chung nhũ tán, Hàn thực tán (các loại thuốc bột làm từ khoáng thạch, giới quyền quý thời ấy uống mong khỏe mạnh, sống lâu; tính rất nóng, uống xong phải ăn đồ lạnh, tắm nước lạnh để giải), mà không biết giữ gìn, điều hòa đúng mực, thì đều khiến thuốc phát động (độc tính của thuốc bộc phát), gây ra đủ thứ bệnh. Nếu phát đột ngột chứ không từ từ, đều là do sức thuốc tán, nên kịp thời cứu giải. Nếu ở tay chân, ngoài thân có các chứng đau khác thường:

 Đều lập tức dội nước lạnh vài trăm lần; chỗ nào hơi nóng bốc lên thì nhúng khăn vải vào nước rồi đắp (?) lên; lại ngâm đá vào nước cho lạnh mà chườm; vừa đi lại vừa uống rượu ấm, thong thả đứng dậy đi bộ.

 Nếu trong ngực, trong bụng có các chứng đau khác thường, bứt rứt, mê mẩn (?), thì gấp phải giải: điều hòa nóng lạnh (?), lấy một hai thăng (đơn vị đong thời xưa) rượu ấm cho uống, đưa vào từ từ, thấy đỡ chút thì cho ăn thêm đồ lạnh. Đau vùng tim là gấp nhất; nếu da thịt đã lạnh, miệng đã cấm khẩu (hàm răng cắn chặt không mở được), thì cạy răng mà đổ rượu nóng vào thì khỏi.

 Nếu trong bụng có khối kết cứng, nóng, thành khối tích (khối u cục kết dưới sườn) gây ra nhiều bệnh, thì gấp cho tẩy xuống.

 Chi tử (quả dành dành, thuốc thanh nhiệt) mười bốn quả, đậu xị (đậu đen lên men) năm hợp (một phần mười thăng). Nước hai thăng, sắc còn một thăng. Uống một lần. Nóng quá đã nổi mụn nhọt thì thêm hai lạng (đơn vị cân thời xưa) hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, thuốc thanh nhiệt).

 Khối tích thức ăn vẫn không tiêu, chán ăn, sợ lạnh, thì tẩy tiếp.

 Bột đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy mạnh) loại tốt nửa thăng, mang tiêu (một loại muối khoáng, thuốc tẩy) nửa thăng, cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị) hai lạng, bán hạ (củ cây bán hạ, thuốc trừ đờm, chống nôn), hoàng cầm, nguyên hoa (nụ hoa cây nguyên hoa, thuốc trục nước, có độc) mỗi thứ một phân (đơn vị cân nhỏ). Giã thành bột, cất trong đồ đựng kín.

 Khi muốn uống, dùng tám thăng nước, trước nấu hai mươi quả táo tàu cho nhừ, lấy bốn thăng nước, bỏ táo, rồi cho vào năm phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một thốn, dụng cụ đong thuốc bột) thuốc, khuấy đều, đặt lên lửa, ba lần nhấc lên đặt xuống. Xong, chia ba lần uống; sáng uống một lần mà đi ngoài được thì cũng có thể ngừng. Nếu chưa thông thì uống thêm một lần. Tẩy xong liền nấu cháo rượu ăn hai thăng, sau đó nấu cơm chan nước mà ăn; không thể không ăn ngay, vì trong dạ dày trống rỗng, hơi nóng nhập vào thì chết người.

 Sau khi tẩy được rồi, nên luôn dự phòng sẵn thuốc cấp cứu.

 Đại hoàng, đình lịch (hạt cây đình lịch, thuốc trục nước, chữa suyễn), đậu xị mỗi thứ một hợp; hạnh nhân (nhân hạt mơ), ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy rất mạnh, có độc) ba mươi hạt. Giã, viên với mật to bằng hạt đậu Hồ. Sáng uống hai viên; đi lỏng thì giảm, bụng đầy tức thì tăng.

 Các phương giải thuốc tán gồm thuốc sắc, thuốc viên, thuốc bột, rượu thuốc rất nhiều; cốt yếu ở chỗ giữ cho mát lạnh, năng tự cho đi ngoài, chỉ cốt thông lợi; tay chân nên thường vận động, lại không được bỏ bữa để đói, cũng tránh cơm thiu, cá thịt ươn; lại không được ăn uống đồ nóng, mặc áo dày, ngồi gần lửa, đội nắng đi xa; cũng không nên phơi gió lạnh quá. Nói chung, cứ để thân thể chịu đựng gian khổ được là tốt; nếu bệnh đã phát thì không thể không cố gượng tự dội nước lạnh. Thuốc dùng nên chọn loại giải độc mà tính lạnh. Uống thuốc tán thấy bệnh hết thì ngừng, sau hai mươi, ba mươi ngày thì tự uống lại (?). Nếu thường bị ứ kết không tiêu, vẫn bứt rứt nóng nảy, đều là do mất chừng mực, thì nên theo phép mà phòng và chữa. Phép uống thuốc tán phần nhiều là người giàu sang sung sướng dùng, còn người nghèo khổ uống lại ít khi phát động, vì họ chịu lạnh và lao động. Sợ lỡ gặp lúc nguy cấp nên chép sơ vài điều này để phòng lúc vội vàng. Những phần còn lại có đủ trong các sách phương lớn.

 Phụ phương: sách "Thánh huệ phương" chữa thuốc nhũ thạch (thuốc làm từ thạch nhũ, khoáng thạch) phát động, hơi nóng ứ tắc, trong ngực bứt rứt, nôn ra máu.

 Lấy cây thích kế (cây ô rô cạn, thuốc cầm máu) tươi, giã lấy nước. Mỗi lần uống ba hợp, cho vào chút mật, khuấy đều. Uống.

 Sách "Thực liệu" nói: nếu thuốc đan thạch (thuốc luyện từ chu sa và khoáng thạch) phát nóng,

 Lấy rễ cây niễng nấu canh với cá diếc. Ăn hai ba bữa là khỏi.

 Quyển ba

 Thiên thứ hai mươi ba: Các phương chữa đột nhiên thượng khí (khí xông ngược lên, thở gấp, suyễn), ho

 Phương chữa đột nhiên khí xông ngược lên, thở khò khè như sắp tắt thở.

 Giã hẹ vắt lấy nước, uống chừng một thăng (đơn vị đong thời xưa), khỏi ngay.

 Lại một phương: thái nhỏ ba thăng vỏ trắng rễ dâu (tang bạch bì, thuốc chữa ho suyễn), gừng tươi ba lạng (đơn vị cân thời xưa), Ngô thù du (quả cây thù du đất Ngô, thuốc làm ấm, đẩy khí nghịch xuống) nửa thăng. Nước bảy thăng, rượu năm thăng, nấu sôi ba dạo. Bỏ bã, uống hết; một thăng vào miệng thì khí hạ xuống. Đây là phương nghìn vàng cũng không truyền.

 Lại một phương: thù du hai thăng, gừng tươi ba lạng. Nước bảy thăng, sắc còn hai thăng, chia ba lần uống.

 Lại một phương: ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi, chữa suyễn) bốn lạng, quế, cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị) mỗi thứ hai lạng, hạnh nhân (nhân hạt mơ, thuốc chữa ho) năm mươi hạt (rang). Giã thành bột. Uống với nước ấm một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một thốn, dụng cụ đong thuốc bột), ngày ba lần.

 Lại một phương: tán bột nhân sâm, uống một phương thốn chủy, ngày năm sáu lần.

 Phương chữa ho do khí nghịch, không kể đã lâu hay mới, uống vào là khỏi.

 Trần quất bì (vỏ quýt để lâu năm), quế tâm (phần ruột vỏ quế đã cạo bỏ lớp vỏ ngoài), hạnh nhân (bỏ đầu nhọn và vỏ lụa, rang), ba thứ bằng nhau. Giã, viên với mật. Mỗi lần uống sau bữa ăn, chiêu với nước trà hai mươi viên.

 Kiêng hành sống. Do Sử Thị lang (một vị quan họ Sử, chức Thị lang) truyền lại.

 Phương chữa đột nhiên quyết nghịch (tay chân lạnh giá, khí đảo ngược, có khi ngất), khí xông lên, lại thêm dưới ngực và hai bên sườn đau tức, thoi thóp như sắp tắt thở: đun nước nóng hôi hổi, ngâm hai chân và hai tay, thay nước nhiều lần.

 Đây gọi là bệnh bôn đồn (khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực, họng như con lợn con chạy), mắc do đột nhiên kinh sợ, lo buồn dồn ép mà sinh ra; khí từ dưới cuồn cuộn xông lên vùng giữa ngực và rốn, đập thình thịch, có lúc không chữa được thì chết người. Các phương đều dùng nhiều thuốc, lại phải giết lợn, chỉ có một bài thang (thuốc sắc) là có thể tự lo được.

 Cam thảo hai lạng, nhân sâm hai lạng, quế tâm hai lạng, thù du một thăng, gừng tươi một cân, bán hạ (củ cây bán hạ, thuốc trừ đờm, chống nôn) một thăng. Nước một đấu (mười thăng), sắc còn ba thăng, chia ba lần uống. Thuốc này nên trữ sẵn, mắc bệnh thì gấp sắc ngay.

 Lại một phương: ma hoàng hai lạng, hạnh nhân một lạng (rang cho vàng). Giã thành bột. Uống với rượu một phương thốn chủy, uống vài lần thì khỏi.

 Phương chữa đột nhiên hụt hơi, hơi không trở lại được, phải nhấc vai lên mà thở (?).

 Can khương (gừng khô) ba lạng, cắt vụn, ngâm một thăng rượu. Mỗi lần uống ba hợp (một phần mười thăng), ngày ba lần.

 Lại một phương: lấy ngón tay cái gập lại mà đo (?), đo từ dưới tim xuống, cứu (đốt mồi ngải trên huyệt cho nóng) ba tráng (mỗi mồi ngải đốt hết là một tráng), khỏi.

 Lại một phương: ma hoàng ba lạng (sắc trước, hớt bỏ bọt), cam thảo hai lạng. Nước ba thăng, sắc còn một thăng rưỡi, chia ba lần uống. Khỏi rồi, muốn không tái phát thì lấy hai thứ này cùng năm mươi hạt hạnh nhân rang, viên với mật to bằng hạt ngô đồng, uống bốn năm viên, ngày ba lần, khỏi.

 Lại một phương: ma hoàng hai lạng, quế, cam thảo mỗi thứ một lạng, hạnh nhân bốn mươi hạt. Nước sáu thăng, sắc còn hai thăng, chia ba lần uống. Ba phương này đều thuộc loại "tiểu đầu bôi thang" (?); người có bệnh khí lâu ngày cũng có thể giã thuốc thành bột mà uống lâu dài. Nhiều hàn (lạnh) thì thêm ba lạng can khương; nhiều đờm thì thêm ba lạng bán hạ.

 Phương chữa người phi ngựa nhanh hoặc chạy đuổi đến thở hổn hển, rồi uống ngay nước lạnh, do đó khí xông lên, phát sốt.

 Dùng ba cân lá tre, ba lạng vỏ quýt. Nước một đấu, sắc còn ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống, ba ngày một tễ (một liều thuốc trọn bộ), tốt.

 Chữa người đi trời nóng đến kiệt sức, hoặc ăn bánh nóng, rồi uống quá nhiều nước lạnh, xông lên họng không tiêu ngay, do đó phát khí nghịch,

 Thở dốc hổn hển — phương chữa:

 Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy), can khương, ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy rất mạnh, có độc) lượng bằng nhau. Tán bột. Uống nửa tiền chủy (lượng bột phủ đầy nửa đồng tiền, dụng cụ đong thuốc), nếu nôn ra hoặc đi ngoài được thì khỏi.

 Nếu vẫn thấy ứ đọng trong ngực, vùng hoành cách (vùng ngăn giữa ngực và bụng) không thông:

 Qua đế (?) (cuống quả dưa, thuốc gây nôn) hai phân, đỗ hành (rễ cây đỗ hành, vị thơm cay) ba phân, nhân sâm một phân. Giã, rây. Uống với nước ấm một tiền chủy, ngày hai ba lần, hiệu nghiệm.

 Chữa phế nuy (phổi teo yếu do ho lâu, khạc nhổ dãi bọt), ho, khạc ra dãi bọt, trong ngực lợm giọng, họng khô mà không khát.

 Gừng tươi năm lạng, nhân sâm hai lạng, cam thảo hai lạng, táo tàu mười hai quả. Nước ba thăng, sắc còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.

 Lại một phương: cam thảo hai lạng, nước ba thăng, sắc còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.

 Lại một phương: thiên môn đông (củ cây thiên môn, thuốc nhuận phổi) tươi giã lấy một đấu nước, rượu một đấu, mạch nha một thăng, tử uyển (rễ cây tử uyển, thuốc chữa ho) bốn hợp. Đựng trong đồ đồng đặt trên nồi nước sôi mà cô, đến khi viên được.

 Uống một viên to bằng hạt mơ, ngày có thể uống ba lần.

 Lại một phương: cam thảo hai lạng, can khương ba lạng, táo mười hai quả. Nước ba thăng, sắc còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.

 Phương chữa đột nhiên bị lạnh mà khí xông ngược lên.

 Lá tía tô khô ba lạng, vỏ quýt lâu năm bốn lạng. Rượu bốn thăng, sắc còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.

 Phương chữa đột nhiên bị ho.

 Dùng đất dưới đáy nồi (?) một phần, đậu xị (đậu đen lên men) bảy phần. Giã làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống mười bốn viên.

 Lại một phương: một con gà đen, làm sạch như để nấu ăn, ngâm rượu ngon nửa ngày, vớt gà ra, uống rượu. Có thuyết nói dùng một đấu khổ tửu (giấm) nấu gà trắng, lấy ba thăng, chia ba lần uống, ăn cả thịt gà. Đừng ăn với muối thì tốt.

 Lại một phương: cứu một chỗ ở khe giữa dưới đốt thứ năm và trên đốt thứ sáu, tính từ dưới huyệt Đại Chùy (huyệt ở chỗ đốt xương lồi to nhất dưới gáy) trở xuống, số tráng bằng số tuổi. Cũng chữa khí xông lên.

 Lại một phương: cứu hai chỗ giáp ranh giữa da sẫm và da trắng dưới hai vú, mỗi chỗ một trăm tráng, khỏi. Cũng chữa khí xông lên. Cứu một chỗ trước ngực ngang với vú, số tráng phải bằng số tuổi.

 Lại một phương: đào nhân (nhân hạt đào, thuốc hoạt huyết, chữa ho) ba thăng, bỏ vỏ, giã, cho vào đồ đựng, lấy mật bịt miệng, đồ chín bằng thời gian thổi một nồi cơm, đổ ra phơi khô, đựng túi lụa, ngâm vào hai đấu rượu sáu bảy ngày, có thể uống bốn năm hợp, tăng dần đến một thăng.

 Lại một phương: kẹo mạch nha sáu lạng, can khương sáu lạng (tán bột), đậu xị hai lạng. Trước dùng một thăng nước nấu đậu xị sôi ba dạo, bỏ bã, cho kẹo mạch nha vào cho tan, rồi cho can khương vào. Chia ba lần uống.

 Lại một phương: kẹo mạch nha trộn vụn gừng tươi, đặt dưới ba đấu gạo mà đồ. Mỗi lần ăn cỡ một viên đạn, ngày đêm ăn mười lần.

 Lại một phương: hai quả cật lợn (thái nhỏ), can khương ba lạng (tán bột). Nước bảy thăng, nấu còn hai thăng, uống dần dần, đắp chăn cho ra mồ hôi.

 Lại một phương: nướng tim quạ mà ăn, tốt.

 Lại một phương: nước gừng tươi, nước bách bộ (rễ cây bách bộ, thuốc chữa ho). Hòa chung, sắc mà uống. Hai hợp.

 Lại một phương: rễ bách bộ bốn lạng. Ngâm một đấu rượu hai đêm, hâm nóng, uống một thăng, ngày hai lần.

 Lại một phương: hai trăm hạt tiêu (giã bột), hai trăm hạt hạnh nhân (rang), một trăm quả táo (bỏ hạt). Giã chung cho thật nhuyễn, vo dần từng viên to cỡ quả táo mà uống.

 Lại một phương: gừng tươi ba lạng (giã lấy nước), vụn can khương ba lạng, hạnh nhân một thăng (bỏ vỏ, rang). Giã chung làm viên. Uống ba viên, ngày năm sáu lần.

 Lại một phương: nguyên hoa (nụ hoa cây nguyên hoa, thuốc trục nước, có độc) một thăng, nước ba thăng, sắc còn một thăng, bỏ bã, cho mười bốn quả táo vào sắc cho cạn nước. Mỗi ngày ăn một lần, ba ngày thì xong.

 Lại một phương: đình lịch (hạt cây đình lịch, thuốc trục nước, chữa suyễn) rang, giã, một lạng; táo khô ba quả. Nước ba thăng, trước nấu táo lấy một thăng, bỏ táo, cho đình lịch vào, sắc còn năm hợp.

 Người lớn chia ba lần uống, trẻ con thì chia bốn lần.

 Lại: Ngũ thấu hoàn (thuốc viên chữa năm loại ho) của Hoa Đà (danh y cuối đời Hán). Bồ kết nướng, can khương, quế lượng bằng nhau. Giã, viên với mật to bằng hạt ngô đồng. Uống ba viên, ngày ba lần.

 Lại một phương: cưa lấy mạt gỗ thông một phân, quế hai phân, bồ kết hai lạng (nướng, bỏ vỏ và hạt). Giã, viên với mật to bằng hạt ngô đồng. Uống mười lăm viên, trẻ con năm viên, ngày một hai lần.

 Lại một phương: vỏ hến trắng trên mái nhà. Giã bột. Uống với rượu một phương thốn chủy.

 Lại một phương: tán bột đá bọt (phù thạch) (?) mà uống, cũng có thể viên với mật.

 Lại một phương: một bộ tụy lợn (?), thái mỏng, nấu với giấm. Ăn cho hết, không quá hai lần.

 Lại một phương: nguyên hoa hai lạng. Nước hai thăng, nấu sôi bốn dạo, bỏ bã, cho vào một cân đường trắng. Mỗi lần uống cỡ quả táo. Đừng ăn đồ mặn, chua. Cũng chữa ho lâu ngày.

 Phương chữa ho lâu, khí xông lên, mười năm, hai mươi năm, các thuốc chữa không khỏi. Ba bộ tụy lợn (?), một trăm quả táo. Ngâm ba thăng rượu vài ngày, uống hai ba hợp, tăng dần đến bốn năm hợp, uống chẳng bao lâu thì khỏi.

 Lại một phương: một con rùa sống, đặt vào hố rồi tiểu vào cho ngập đến khi rùa chết, ngâm ba ngày lấy ra, đốt tán bột, dùng một thăng rượu nồng hòa với bột cho sền sệt như cơm khô. Uống một lần, chốc lát nôn mạnh, "túi ho" (?) ra thì khỏi. Trẻ con có thể uống nửa thăng.

 Lại một phương: ba con rùa sống, làm sạch như để nấu ăn, bỏ ruột, dùng năm thăng nước nấu còn ba thăng, dùng nước ấy ngâm men mà ủ với bốn thăng gạo nếp, làm theo cách thường, rượu chín thì uống hai thăng cho hết; như thế thì dứt hẳn.

 Lại một phương: con dơi bỏ đầu, đốt cháy, tán bột. Uống với nước.

 Phụ phương: phương của Tôn Chân nhân (Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) chữa ho.

 Bồ kết (đốt, nghiền vụn) hai tiền chủy, chiêu với nước đậu xị.

 Sách "Thập toàn bác cứu phương" chữa ho.

 Thiên nam tinh (củ cây nam tinh, thuốc trừ đờm, có độc) một củ (loại củ to, nướng cho nứt) tán bột. Mỗi lần dùng một đồng cân lớn, một chén nước, ba lát gừng tươi, sắc còn năm phần mười, uống ấm; lúc đói buổi sáng, giữa trưa và lúc sắp đi ngủ mỗi lúc uống một lần.

 Sách "Khiếp trung phương" chữa ho: thuốc viên ngậm (Hàm cao hoàn).

 Đình lịch tử đất Tào Châu một lạng (lót giấy rang cho đen), tri mẫu (rễ cây tri mẫu, thuốc thanh nhiệt, nhuận phổi), bối mẫu (củ cây bối mẫu, thuốc trừ đờm, chữa ho) mỗi thứ một lạng. Ba thứ cùng giã, rây; lấy nửa lạng thịt táo, riêng nấu chảy một lạng rưỡi đường cát, cùng cho vào thuốc, trộn làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần lấy bông mới bọc một viên mà ngậm, nuốt nước bọt từ từ; nặng cũng không quá ba viên. Nay thầy thuốc cũng hay dùng.

 Phép xông chữa ho lâu ngày của Thôi Tri Đễ (quan lại kiêm thầy thuốc đời Đường).

 Mỗi sáng lấy hoa khoản đông (nụ hoa cây khoản đông, thuốc chữa ho) chừng bằng quả trứng gà, trộn chút mật cho hoa ẩm, cho vào một cái nồi sắt ba chân loại một thăng; lại lấy một cái bát sành khoan một lỗ, trong lỗ cắm một ống tre nhỏ, ống bút cũng được, ống hơi dài một chút; chỗ bát úp khít với nồi và chỗ cắm ống đều trát bột mì nhão, đừng để hở hơi. Dưới nồi đốt than, một lát khói khoản đông tự theo ống bay ra. Thì ngậm ống vào miệng, hít khói mà nuốt. Nếu trong ngực hơi khó chịu thì ngẩng đầu lên, lấy đầu ngón tay bịt đầu ống, đừng để lọt khói, hít đến hết khói thì thôi. Cứ như thế năm ngày làm một lần; đến ngày thứ sáu thì ăn no một bữa canh thịt dê (?), khỏi hẳn.

 Sách "Thắng kim phương" chữa ho lâu ngày, ho đột ngột, ho lao (ho do suy kiệt lâu ngày): Kim túc hoàn.

 Thư hoàng dạng lá (một loại khoáng chất chứa thạch tín, màu vàng) một lạng, nghiền mịn. Dùng bùn trộn xơ giấy trát kín bên ngoài một cái hộp nhỏ, để khô, đừng trát bùn dày quá; cho thuốc vào trong hộp, hòa xích thạch chi (một loại đất sét đỏ dùng làm thuốc) với nước bịt miệng hộp, lại trát bùn lên; đợi khô, đặt hộp xuống đất, phía trên lấy những mảnh phôi ngói sắp vào lò nung (?), to cỡ viên đạn, chất vây quanh hộp thành hình chóp nhọn; bên trên dùng mười cân than chất kín, trên đỉnh đặt một cái bàn ủi đầy lửa, chụp lại, cho lửa từ trên cháy dần xuống. Đợi than cháy hết một phần ba, thấy mảnh ngói đỏ rực khắp, thì bỏ lửa đi, đợi nguội, mở hộp lấy thuốc; thuốc phải sáng bóng như mặt gương, màu đỏ. Cho vào cối sứ nghiền mịn, lấy ruột bánh hấp ngâm nước nóng mà viên, to bằng hạt kê. Mỗi lần uống ba đến năm viên, chiêu với nước cam thảo; uống xong ngủ một lúc lâu, hay.

 Sách "Hải thượng phương" của Thôi Nguyên Lượng (quan đời Đường): đơn phương nghiệm chữa ho.

 Lấy quả lê ngon bỏ lõi, giã lấy một bát trà nước, cho bốn mươi hạt tiêu, đun sôi một dạo, bỏ bã, rồi cho một lạng lớn mạch nha đen vào, cho tan hết. Ngậm nuốt từ từ, khỏi ngay.

 Mạnh Sằn (người đời Đường, tác giả sách "Thực liệu bản thảo") nói: chữa đột nhiên ho.

 Lấy một quả lê, châm năm mươi lỗ, mỗi lỗ nhét một hạt tiêu, bọc bột mì vùi vào tro nóng nướng cho chín, lấy ra, để nguội, bỏ tiêu. Ăn.

 Lại một phương: một quả lê bỏ lõi, nhét váng sữa và mật vào, bọc bột mì, nướng cho chín. Ăn.

 Lại một phương: lấy thịt lê cho vào váng sữa mà rán, để nguội, ăn.

 Lại một phương: giã lấy một thăng nước lê, váng sữa một lạng, mật một lạng, nước địa hoàng (củ sinh địa, thuốc bổ, mát máu) một thăng. Đun lửa nhỏ. Ngậm nuốt từ từ. Phàm chữa ho đều phải đợi nguội, đợi hơi thở yên rồi mới ăn; ăn lúc nóng thì lại hại; ho do lạnh thì càng nguy, không cứu được. Gặp trường hợp ấy có thể nấu mì canh thịt dê ăn no, rồi nằm nghỉ một lát.

 Sách "Thiên kim phương" chữa trẻ con và người lớn ho, khí xông ngược lên.

 Hạnh nhân ba thăng bỏ vỏ và đầu nhọn, rang cho vàng, giã nhuyễn như cao; một thăng mật chia làm ba phần, cho một phần vào hạnh nhân, giã cho vừa, lại cho một phần nữa, giã như cao, lại cho phần cuối, giã nhuyễn thì thôi. Ngậm trước bữa ăn, nuốt nước.

 Sách "Sản nhũ" của họ Dương: phương chữa khí xông lên, gấp gáp, đầy tức, không ngồi nằm được.

 Miết giáp (mai ba ba) một lạng lớn, nướng cho vàng, giã mịn thành bột; lấy một nắm đăng tâm (ruột cây cỏ bấc, thuốc lợi tiểu), hai thăng nước, sắc còn năm hợp. Trước bữa ăn uống một tiền chủy thuốc với nước ấy, sau bữa ăn uống một tiền chủy với nước mật.

 Sách "Truyền tín phương" của Lưu Vũ Tích (nhà thơ, quan đời Đường): phương của Lý Á chữa mọi chứng ho và khí xông lên.

 Dùng can khương (phải là loại tốt nhất của Thai Châu), bồ kết (nướng, bỏ vỏ và hạt, chọn quả to mập không có lỗ sâu), quế tâm (loại màu tím, cay nồng, cạo bỏ vỏ ngoài). Ba thứ giã riêng, rây xong, mỗi thứ cân bằng nhau, nhiều ít tùy ý, trộn chung rồi giã rây lại một lượt, nhào với mật ong trắng đã luyện, lại giã một hai chục chày. Mỗi lần uống ba viên với nước, viên hơi to, cỡ hạt ngô đồng; không kể trước hay sau bữa ăn, ho lên thì uống, ngày ba đến năm lần. Kiêng hành, dầu mỡ, đồ mặn, đồ tanh, mì nóng; hiệu nghiệm như thần. Lưu Vũ Tích ở Hoài Nam, làm cùng phủ quan với Lý Á; Lý thường cho người thuốc mà không đưa phương, có người chê ông keo kiệt, Lý bèn thật lòng nói: "Phàm người bị ho phần nhiều dùng thuốc mát; nếu thấy phương này dùng thuốc nóng khô thì không chịu uống, cho nên tôi chỉ đưa thuốc, phần nhiều hiệu nghiệm." Thử dùng thì quả đúng.

 Sách "Giản yếu tế chúng" chữa phế khí (khí của phổi bị nghịch) gây suyễn, ho.

 Mã đâu linh (quả cây mã đâu linh, thuốc chữa ho suyễn) hai lạng (chỉ dùng hạt bên trong, bỏ vỏ, lấy nửa lạng váng sữa cho vào bát, trộn đều, rang lửa nhỏ cho khô), cam thảo một lạng (nướng).

 Hai vị tán bột, mỗi lần dùng một đồng cân, một chén nước, sắc còn sáu phần mười. Nhấp từng ngụm lúc ấm, hoặc ngậm bột thuốc nuốt nước bọt cũng được.

 Chữa ho có đờm, suyễn gấp không dứt.

 Cát cánh (rễ cây cát cánh, thuốc trừ đờm, thông phổi) một lạng rưỡi. Giã, rây thành bột, dùng nửa thăng nước tiểu bé trai, sắc còn bốn hợp. Bỏ bã, uống ấm.

 Phương của Dương Văn Úy chữa ho có đờm, làm thông vùng ngực và hoành cách.

 Qua lâu (quả cây qua lâu, thuốc trừ đờm) (chọn quả to, chắc, mập; bổ ra, rửa sạch hạt, đập vỡ, cạo vỏ, thái nhỏ, sấy khô), bán hạ bốn mươi chín củ (rửa nước nóng mười lần, đập vỡ, sấy). Giã, rây thành bột; lấy nước đun sôi đã dùng rửa qua lâu cùng ruột quả, nấu chung thành cao, nghiền mịn làm viên to bằng hạt ngô đồng. Chiêu với nước gừng tươi hai mươi viên.

 Sách "Thâm Sư phương" (của Thâm Sư, nhà sư thầy thuốc thời Nam triều) chữa ho lâu, khí xông ngược lên, người phù, hơi thở (?) trướng đầy, ngày đêm phải dựa tường không nằm được, thường kêu khò khè như tiếng ếch, dùng Bạch tiền thang làm chủ. Bạch tiền (rễ cây bạch tiền, thuốc giáng khí, trừ đờm) hai lạng; tử uyển, bán hạ (rửa) mỗi thứ ba lạng; đại kích (rễ cây đại kích, thuốc trục nước mạnh, có độc) bảy hợp (thái). Bốn vị dùng một đấu nước ngâm một đêm, hôm sau sắc còn ba thăng, chia ba lần uống. Kiêng thịt dê, mạch nha, rất tốt.

 Sách "Mai Sư phương" chữa bệnh lâu ngày thở khò khè (?), ho, trong họng có tiếng kêu, không ngủ được. Lấy bạch tiền giã bột, hòa rượu ấm, uống hai tiền chủy.

 Lại một phương: chữa khí xông lên, ho, thở khò khè, trong họng có tiếng kêu, đờm dính. Lấy lá và hạt cây chàm ngâm nước một lúc lâu, giã, vắt lấy một thăng nước, uống một lần lúc bụng đói. Chốc lát, nghiền hạnh nhân lấy nước, nấu cháo mà ăn; nghỉ ngơi một hai ngày, rồi theo cách trước uống lại, nôn hết đờm thì mới khỏi.

 Sách "Binh bộ thủ tập" chữa trẻ con và người lớn ho, khí nghịch, hụt hơi, trong ngực thở hổn hển, ho ra nước mũi nước bọt, ho ra mủ hôi dính.

 Đạm trúc lịch (nước cốt hơ lửa ống tre đạm trúc) một hợp, ngày uống ba đến năm lần; người lớn một thăng.

 Sách "Thánh huệ phương" chữa thương trung (tổn thương bên trong cơ thể), gân mạch co rút, khí xông lên, ho.

 Dùng hai mươi quả táo bỏ hạt, lấy bốn lạng váng sữa đun lửa nhỏ, nhỏ vào thịt táo cho hết váng sữa. Thường ngậm một quả, nuốt từ từ.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương": làm dứt suyễn, tiêu đờm dãi.

 Bốn mươi chín móng giò lợn, rửa sạch, để ráo; trong mỗi cái móng cho bán hạ và phèn chua mỗi thứ một "chữ" (lượng bột phủ kín một chữ trên đồng tiền, khoảng một phần tư đồng cân), cho vào bình, bịt kín, đừng để khói thoát ra, nung (?) cho đỏ rực, bỏ lửa, nghiền mịn, cho thêm một tiền chủy xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ con hươu xạ). Người bị suyễn, ho thì chiêu với nước cơm nếp; trẻ con nửa đồng cân, rất hay.

 Sách "Linh uyển phương" chữa ho, khí xông lên, suyễn gấp, ho ra máu, nôn ra máu.

 Nhân sâm (loại tốt) giã bột, mỗi lần dùng ba tiền chủy, hòa với lòng trắng trứng gà, uống vào đầu canh năm (lúc gần sáng, khoảng 3–5 giờ) rồi ngủ ngay. Bỏ gối, nằm ngửa; chỉ uống một lần là khỏi.

 Bệnh lâu năm thì uống lần nữa. Kiêng đồ tanh, đồ mặn, … (?), tương, mì…, lại không được ăn uống quá say quá no; giữ gìn nghỉ ngơi thì tốt.

 Phương của Tịch Diên Thưởng chữa người hư yếu mà bên trong có nhiệt, ho ra mủ máu, miệng lưỡi và họng khô, lại không được uống thuốc mát.

 Hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, thuốc bổ khí) loại tốt bốn lạng, cam thảo một lạng (tán bột). Mỗi lần dùng ba đồng cân. Pha như pha trà, hoặc cho vào canh, cháo mà dùng cũng được.

 Sách "Đỗ Nhâm phương" chữa thượng tiêu (phần trên của cơ thể, tức vùng ngực gồm tim và phổi) có nhiệt, miệng lưỡi và trong họng lở loét, ho có mủ máu. Cát cánh một lạng, cam thảo hai lạng. Các vị trên tán bột, mỗi lần dùng hai đồng cân, một chén nước, sắc còn sáu phần mười, bỏ bã, uống ấm, sau bữa ăn nhấp từng ngụm nhỏ. Cũng chữa phế ủng (phổi bị ứ tắc).

 Sách "Kinh nghiệm phương" chữa ho nặng, hoặc nôn ra máu tươi.

 Vỏ trắng rễ dâu một cân, ngâm nước vo gạo ba đêm, cạo sạch lớp vỏ vàng bên ngoài, chặt nhỏ, cho bốn lạng gạo nếp vào, sấy khô. Giã chung thành bột. Mỗi lần dùng một hai đồng cân, hòa nước cơm mà uống.

 Sách "Đấu môn phương" chữa phổi tổn thương chảy máu, bỗng ho ra máu không ngừng.

 Dùng một miếng lớn "hải tê cao" để trên lửa, nướng cho vàng cháy, rồi phết váng sữa lên, lại nướng, lại phết, cho thấm thấu, thì có thể nghiền thành bột; lấy ba đồng cân lớn hòa với nước nóng, để nguội cho uống, thì cầm máu. Đó tức là thủy giao (keo nấu từ da động vật), rất nghiệm.

 Sách "Thực y tâm kính": chữa khí xông lên, ho, vùng ngực và hoành cách đầy tức, thở gấp.

 Đào nhân ba lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn, dùng một thăng nước nghiền lấy nước, hòa với hai hợp gạo tẻ, nấu cháo ăn.

 Lại chữa mọi chứng bệnh phổi gây ho, ra mủ máu không dứt.

 Váng sữa tốt năm cân, nấu chảy ba lần, để cho đông lại, sẽ tách ra đề hồ (lớp váng béo tinh chất nhất); uống một hợp, khỏi.

 Lại chữa khí xông lên, ho nhiều năm, nhiều đờm, thở gấp, khạc ra mủ máu.

 Lấy một hợp hạt củ cải, nghiền, sắc nước. Uống trong bữa ăn (?).

 Quyển ba

 Thiên thứ hai mươi bốn: Các phương chữa đột nhiên thân mình, mặt mũi phù sưng đầy trướng

 Phương chữa đột nhiên phù sưng đầy, thân mình và mặt đều sưng to.

 Một con cá chép lớn, ba thăng (đơn vị đong thời xưa) rượu nồng, nấu cho cạn hết rượu rồi ăn. Đừng dùng giấm, muối, đậu xị hay thứ gì khác trộn vào; không quá hai ba lần ăn thì khỏi.

 Lại một phương: cứu (đốt mồi ngải trên huyệt cho nóng) ở chỗ da trắng dưới mắt cá trong của chân ba tráng (mỗi mồi ngải đốt hết là một tráng), khỏi.

 Lại một phương: một đấu (mười thăng) đậu nành nấu chín, chắt lấy nước uống và ăn cả đậu, không quá vài lần thì chắc chắn khỏi; đậu đỏ càng tốt.

 Lại một phương: lấy lòng đỏ và lòng trắng trứng gà trộn đều, bôi lên chỗ sưng, khô thì bôi lại.

 Lại một phương: lá cây mơ chặt nhỏ, nấu cho đặc, ngâm lúc còn nóng. Cũng có thể uống.

 Lại một phương: nhân hạt cây úc lý (cây mận dại, nhân hạt dùng làm thuốc nhuận tràng, lợi tiểu) mười hạt, giã cho nhuyễn, gạo tẻ ba hợp (một phần mười thăng), nghiền. Dùng bốn thăng nước nấu cháo, còn hai thăng thì ăn; làm đến lần thứ ba thì tăng số nhân hạt (?).

 Lại một phương: đậu nành một thăng, dùng năm thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ đậu, cho tám thăng rượu vào, lại nấu còn chín thăng (?), chia ba bốn lần uống. Hết sưng rồi mà khát thì phải cẩn thận, không được uống nhiều.

 Lại một phương: uống một lần ba thăng nước tiểu bò vàng, liền thấy giảm. Chưa hết thì uống tiếp.

 Lại một phương: rễ thương lục (rễ cây thương lục, thuốc trục nước, tiêu phù) một cân, cạo vỏ, thái mỏng, nấu cho nhừ, bỏ bã, cho một cân thịt dê vào, nêm hành, đậu xị, muối như cách nấu ăn, ăn tùy ý (?); hết sưng rồi cũng nên làm món này mà ăn. Cũng có thể thường giã thương lục, trộn với gạo mỗi thứ một nửa, đồ làm bánh mà ăn.

 Lại một phương: một quả cật lợn chia làm bảy miếng, lấy một phân (đơn vị cân nhỏ) cam toại (rễ cây cam toại, thuốc trục nước rất mạnh, có độc) rắc bột lên. Nướng lửa cho chín, mỗi ngày ăn một miếng, đến miếng thứ tư, thứ năm sẽ thấy trong bụng và sườn sôi ùng ục, tiểu tiện thông; nếu không thì ăn tiếp. Ăn lúc còn nóng, bóc bỏ màng ngoài mà ăn, phải ăn hết là tốt, nếu không thì làm lại lần nữa. Không được ăn muối.

 Lại một phương: thái hai thăng thương lục, ngâm ba thăng rượu ba đêm, uống từ năm hợp đến một thăng, ngày ba lần. Phàm chứng đầy trướng này, hoặc do khí hư, hoặc do khí phong lạnh, hoặc do khí thủy ẩm (nước ứ đọng trong người), phương này đều chữa được.

 Phương chữa phù sưng lan vào bụng, đầy tức gấp gáp, ăn uống khó khăn.

 Đại kích (rễ cây đại kích, thuốc trục nước mạnh, có độc), bột "điểu xí" (?) mỗi thứ hai lạng (đơn vị cân thời xưa). Giã, rây, viên với mật to bằng hạt ngô đồng. Sáng uống hai viên, sẽ đi ngoài được và sưng dần lui; tiếp tục uống cho hết sưng thì ngừng.

 Lại một phương: đình lịch tử (hạt cây đình lịch, thuốc trục nước) bảy lạng, tiêu mục (hạt đen bên trong quả xuyên tiêu, thuốc lợi tiểu) ba lạng, phục linh (nấm ký sinh ở rễ cây thông, thuốc lợi tiểu) ba lạng, Ngô thù du (quả cây thù du đất Ngô, thuốc làm ấm) hai lạng. Giã, viên với mật to bằng hạt ngô đồng. Uống mười viên, ngày ba lần.

 Lại một phương: một con cá chép (loại nặng năm cân, dùng hai đấu nước nấu còn một đấu rưỡi, bỏ cá), trạch tất (cây trạch tất, thuốc trục nước) năm lạng, phục linh ba lạng, vỏ trắng rễ dâu (thái) ba thăng, trạch tả (củ cây trạch tả, thuốc lợi tiểu) năm lạng. Lại nấu còn bốn thăng, chia bốn lần uống; uống vào thì tiểu tiện thông, sưng dần tiêu.

 Lại một phương: bồ kết (bóc, nướng cho vàng, chặt nhỏ) ba thăng, một đấu rượu, ngâm trong đồ đá, nấu cho sôi, uống một thăng, ngày ba lần; hết thì làm tiếp.

 Nếu chỉ sưng lệch ở một chỗ nào đó:

 Lấy nước hòa với tro mà bôi, khô thì bôi lại.

 Lại một phương: đậu đỏ, hạt gai giã chung, đắp lên chỗ sưng.

 Lại một phương: lấy nước nấu ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy rất mạnh, có độc), lấy vải thấm nước ấy mà lau. Sách của họ Diêu (?) nói: ba đậu ba mươi hạt, để cả vỏ, đập vụn, năm thăng nước, nấu còn ba thăng.

 Mỗi ngày lau lên chỗ sưng năm lần, lau tới đâu sưng giảm tới đó. Đừng để gần mắt và bộ phận sinh dục. Chữa thân thể bỗng sưng phồng như bị thổi.

 Nếu chỉ là sưng:

 Chặt hành, nấu cho nhừ, ngâm vào. Ngày ba bốn lần.

 Lại một phương: thỏ ty tử (hạt cây tơ hồng, thuốc bổ thận) một thăng, ngâm năm thăng rượu hai ba đêm. Uống một thăng, ngày ba lần, khỏi.

 Nếu sưng bắt đầu từ chân, dần lan lên trên, vào đến bụng thì chết người. Phương chữa: đậu đỏ một hộc (mười đấu), nấu thật nhừ, được bốn năm đấu nước. Để ấm, ngâm từ đầu gối trở xuống, ngày làm hai lần, vài ngày thì tiêu hết. Nếu đã lan vào bụng thì không ngâm nữa, chỉ nấu đậu đỏ mà ăn. Đừng ăn lẫn cơm, cá, muối. Lại chỉ uống nước đậu đỏ. Không có đậu đỏ thì đậu nành cũng dùng được. Bệnh như thế mười người chết chín, phải gấp cứu.

 Lại một phương: vót gỗ cây … (?) hoặc gỗ cây đồng, nấu lấy nước mà ngâm, đồng thời uống một ít; thêm đậu đỏ vào thì hay.

 Lại một phương: một bộ gan lợn sống, thái nhỏ, ăn hết một lần. Đừng ăn với muối thì mới được. Dùng với khổ tửu (giấm) thì hay.

 Lại một phương: nấu nước đậu xị (đậu đen lên men) mà uống, lấy bã đắp chân.

 Phụ phương (bài thuốc người đời sau chép thêm): sách "Bị cấp phương" chữa thân thể bỗng sưng phù đầy trướng.

 Giã vỏ cây du thành vụn, nhiều ít tùy ý, trộn với gạo nấu cháo mà ăn, tiểu tiện sẽ thông.

 Sách "Sản nhũ" của họ Dương chữa toàn thân sưng phù, tiểu tiện không thông.

 Trư linh (một loại nấm mọc ở rễ cây, thuốc lợi tiểu) năm lạng, giã, rây. Lấy ba hợp nước sôi, hòa uống một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một thốn, dụng cụ đong thuốc bột), tăng dần đến hai thìa.

 Sách "Thực y tâm kính": chữa thở gấp, phù sưng, tiểu tiện rít.

 Hạnh nhân (nhân hạt mơ) một lạng, bỏ đầu nhọn và vỏ, rang, nghiền, trộn với gạo nấu cháo thật nhừ. Ăn lúc bụng đói hai hợp.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video