Thiên 4 — Quyển 4 — Bụng nước, tích tụ, đàm, nôn, hoàng đản, hư lao

 Quyển bốn

 Bài thứ hai mươi lăm: Các phương chữa bệnh thủy (bệnh nước ứ đọng trong người gây phù sưng) làm bụng to, phát đột ngột

 Bệnh thủy lúc mới phát thì trước hết mí mắt trên sưng phồng như con tằm già, mạch hai bên cổ đập mạnh (?). Mặt trong đùi lạnh, trong ống chân căng đầy, ấn vào thì lún ngập ngón tay. Khi trở mình, trong bụng có tiếng óc ách. Đó là những dấu hiệu của bệnh.

 Nếu không chữa ngay thì chẳng bao lâu thân thể sưng dần, cả bụng trương lên, ấn tay xuống thì chỗ lõm nổi lại theo tay. Khi ấy bệnh đã thành, nhưng vẫn còn chữa được.

 Bệnh này đều do cơ thể hư yếu sau bệnh nặng, hoặc sau tiêu chảy, kiết lỵ, hoặc phụ nữ sau khi sinh, uống nước vào mà không tiêu ngay. Khi đó tam tiêu (theo Đông y là hệ thống ba phần trên, giữa, dưới của thân mình, lo việc vận chuyển nước và khí) bị bệnh, tiểu tiện không thông. Nước bèn kết lại, tụ dần dần, rồi tràn vào các kinh lạc (những đường vận hành khí huyết khắp cơ thể theo Đông y). Phương chữa như sau:

 Đình lịch (hạt cây đình lịch, vị thuốc trục nước, lợi tiểu) một thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa, khoảng 200 ml), rang rồi giã trong cối. Cắt cổ một con gà trống còn sống, lấy cả máu lẫn đầu cho vào giã chung một vạn chày. Làm viên to bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ, kích thước viên thuốc thông dụng), uống năm viên, tăng dần đến mười viên. Kiêng ăn muối, thường ăn cơm đậu đỏ, uống nước đậu đỏ; ăn cá chép cũng tốt.

 Một phương khác: Phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ gió độc), cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc), đình lịch, mỗi thứ hai lạng (đơn vị cân thời xưa). Giã nhỏ, trộn với khổ tửu (tức giấm) làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba viên, ngày uống ba lần, uống đều đặn. Đến khi nước tiêu, bụng phẳng thì thôi.

 Một phương khác: Hùng hoàng (khoáng chất màu vàng, có chứa thạch tín) sáu phân (phân là đơn vị chỉ phần lượng, ở đây dùng để tính tỷ lệ các vị thuốc), xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ) ba phân, cam toại, nguyên hoa (hai vị thuốc tháo nước rất mạnh), nhân sâm, mỗi thứ hai phân. Giã nhỏ, trộn mật làm viên, uống hai viên to bằng hạt đậu, tăng dần đến bốn viên thì khỏi.

 Một phương khác: Chỉ lấy năm thăng xuân tửu (rượu ủ vào mùa xuân), ngâm hai thăng hạt đình lịch. Để qua đêm rồi uống dần, mỗi lần một hợp (một phần mười thăng); tiểu tiện sẽ thông (?).

 Một phương khác: Đình lịch một lạng, hạnh nhân (nhân hạt mơ) hai mươi hạt, rang chung cho vàng rồi giã, chia làm mười lần uống. Nước theo đường tiểu ra thì khỏi ngay.

 Một phương khác: Thủy ngân hoàn (hoàn là thuốc viên) của Hồ Hiệp (một thầy thuốc), rất hay chữa thủy thũng (phù sưng do nước), làm thông tiểu tiện; sách của Diêu (thầy thuốc họ Diêu, tác giả một sách thuốc) cũng chép giống vậy. Đình lịch, tiêu mục (hạt của cây tiêu Thục, vị thuốc lợi tiểu) mỗi thứ một thăng, mang tiêu (một loại muối khoáng, vị thuốc gây đi ngoài) sáu lạng, thủy ngân mười lạng. Nấu thủy ngân với nước ba ngày ba đêm, rồi trộn chung tất cả, giã sáu vạn chày. Thuốc tự dính lại thành viên, viên to bằng hạt đậu lớn. Ngày uống ba lần, mỗi ngày tăng một viên, đến mười viên thì lại bắt đầu từ một viên. Sau khi khỏi bệnh, ăn thịt bò, thịt dê để tự bồi bổ, và uống nước từng chút một.

 Một phương khác: Lấy nhiều vỏ cành cây kha (?), thái vụn, nấu thật đặc rồi cô lại cho đến khi vo viên được thì uống. Mỗi lần ba viên to bằng hạt ngô đồng. Chốc lát lại uống thêm một lần nữa, nước sẽ được tháo ra. Sau đó tiếp tục uống ba viên, ngày ba lần. Cây này còn gọi là mộc nô, người phương Nam dùng làm thuyền.

 Một phương khác: Tô hợp hương (một loại nhựa thơm) loại thật, thủy ngân, bạch phấn (phấn trắng) lượng bằng nhau. Trộn mật làm viên, mỗi lần uống hai viên to bằng hạt đậu lớn, ngày ba lần, sẽ tháo được nước. Cần uống nước có chừng mực và khéo tự giữ gìn. Không có tô hợp hương thì có thể bỏ ra.

 Một phương khác: Lấy hai mươi hạt thầu dầu đã chín (?), bỏ vỏ, nghiền ra, hòa nước được ba hợp, mỗi ngày uống một lần. Đến khoảng giữa trưa người bệnh sẽ nôn và đi ngoài, các thứ nước dịch kết bọc trong người đều ra hết. Nếu chưa hết thì ba ngày sau uống thêm ba mươi hạt; vẫn chưa hết thì lại làm như thế. Sau khi khỏi, kiêng uống nhiều nước và kiêng đồ mặn.

 Một phương khác: Đậu đỏ một thăng, gà trắng một con làm sạch như khi làm thịt để ăn, nấu với ba đấu (một đấu bằng mười thăng) nước cho chín. Ăn cái, uống nước, uống dần cho hết.

 Một phương khác: Lấy một con vịt đực lông xanh, nấu với năm thăng nước, lấy một thăng nước uống dần cho hết. Đắp chăn dày cho ra mồ hôi là tốt.

 Một phương khác: Lấy lòng đỏ trứng chim én, nuốt một lần mười quả.

 Một phương khác: Lấy con dế dũi (?) nướng chín, mỗi ngày ăn mười con.

 Một phương khác: Nếu chỉ có bụng to, lắc động nghe tiếng nước, da đen, thì gọi là thủy cổ (bệnh bụng trướng to vì nước). Lấy ba đậu (hạt cây ba đậu, vị thuốc gây tháo dạ rất mạnh, có độc) chín mươi hạt bỏ vỏ và mầm, hạnh nhân sáu mươi hạt bỏ vỏ và đầu nhọn, rang chung cho vàng, giã trộn đều. Uống một viên to bằng hạt đậu đỏ, lấy việc tháo được nước làm mức. Không uống rượu thì tốt.

 Một phương khác: Quỷ phiến (tức xạ can, rễ cây rẻ quạt) giã nhỏ, vắt lấy nước, uống một lượng bằng quả trứng gà thì tháo được nước. Lại chữa bệnh thủy cổ thì có thể nghiền hạt gai với nước nóng lấy nước uống (?).

 Một phương khác: Cỏ từ di (?) ba mươi cân, hạt của nó ba thạch (một thạch bằng mười đấu), nấu lấy một thạch nước, bỏ bã, lại cô cách thủy cho đến khi vo viên được thì uống. Viên to bằng hạt bồ kết, uống từ ba viên đến năm sáu viên (?). Nước sẽ theo đường tiểu ra. Sau đó ăn cháo loãng để dưỡng sức.

 Một phương khác: Rễ cỏ tranh một nắm lớn, đậu đỏ ba thăng, nước ba thăng, nấu đến cạn. Bỏ rễ tranh, ăn đậu, nước sẽ theo đường tiểu ra.

 Một phương khác: Thử vĩ thảo (cỏ đuôi chuột), mã tiên thảo (cỏ roi ngựa) mỗi thứ mười cân, nước một thạch, nấu lấy năm đấu, bỏ bã rồi cô tiếp, trộn với bột làm viên mà uống. Viên to bằng hạt đậu lớn, uống hai viên, tăng dần đến bốn năm viên. Kiêng thịt mỡ, không ăn đồ sống lạnh.

 Người bị sưng đầy: Lấy một nắm vỏ trắng cây dâu, nước hai thăng, nấu lấy năm hợp. Lấy hai quả cau trắng loại to, tán bột, cho vào nấu thêm ba đến năm dạo sôi. Thuốc thành thì cho vào một ít hồng tuyết (tên một bài thuốc dạng bột màu đỏ) rồi uống.

 Lại có thể uống nước tiểu bò, thương lục (rễ cây thương lục, vị thuốc trục nước), thịt dê, và hương nhu tiễn (nước sắc cây hương nhu) v.v., các phương này nằm ở mục sưng đầy. Còn Thập thủy hoàn và các phương lớn khác thì ở quyển khác.

 Nếu nước chỉ ở dưới da, trong bụng chưa có, thì uống các thuốc phát hãn (thuốc làm ra mồ hôi), ra được mồ hôi là khỏi. Nhưng việc cấp thiết là phải giữ gìn cẩn thận, tránh gió lạnh. Nếu chỉ có bụng to, dùng thuốc tháo dạ mà nước không giảm, thì châm kim ở chỗ dưới rốn hai tấc, đâm sâu vài phân cho nước chảy ra; phải đợi bụng xẹp xuống rồi mới để lỗ kim khép lại.

 Phụ phương (các phương thuốc người đời sau chép bổ sung): Phương trong sách "Binh bộ thủ tập" của Lý Giáng (một vị quan từng làm Thượng thư bộ Binh đời Đường), chữa bệnh thủy, không kể bệnh lâu hay mới, dù mạch đã xấu cũng trị được.

 Đại kích (rễ cây đại kích, vị thuốc trục nước mạnh), đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu), vỏ quýt, mỗi thứ một lạng lớn, thái nhỏ, nấu với một thăng lớn nước, lấy bảy hợp, uống một lần hết. Sẽ tháo ra hai ba đấu nước, đừng lấy làm lạ. Bệnh nặng lắm thì chỉ cần uống thêm một lần nữa là khỏi. Kiêng đồ ăn độc trong một năm. Sau khi tháo hết nước mà uống thêm thì bệnh mãi không tái phát. Phương này do Trương Thượng Khách truyền lại.

 Sách "Ngoại đài bí yếu" (sách thuốc đời Đường của Vương Đảo): chữa thủy khí (nước ứ đọng trong người gây phù).

 Rễ thương lục loại trắng, bỏ vỏ, thái miếng cỡ hạt đậu nhỏ, được một chén lớn, nấu với ba thăng nước, lấy một thăng. Khi rễ đã nhừ thì cho một chén lớn gạo kê vào nấu thành cháo, ăn lúc bụng đói. Nếu một ngày ăn hai lần thì e đi ngoài nhiều quá; mỗi ngày ăn một bữa thì đi ngoài vừa phải. Không được ăn lẫn thức khác.

 Lại chữa bệnh thủy làm phù sưng.

 Lấy một con cá chép thật to, bỏ đầu, đuôi và xương, chỉ lấy thịt. Dùng hai đấu nước, một thăng lớn đậu đỏ, nấu chung với thịt cá, lấy được hơn hai thăng nước, lọc qua vải mộc vắt kỹ, bỏ bã, uống một lần cho hết. Nếu không uống hết được thì chia làm hai lần, lần sau hâm cho ấm. Uống xong sẽ đi ngoài, đi hết thì khỏi.

 Một phương khác: Đột nhiên bị sưng đầy. Từng có người bỗng nhiên sưng chân, sưng dần lên đến đầu gối, chân không giẫm xuống đất được. Đến khi nước tràn lên cả đầu mặt, khắp người sưng trướng căng đầy. Lấy phần ruột trắng trong quả bầu đắng, vê thành viên như hạt đậu lớn, bọc bột mì ngoài, nấu một dạo sôi. Lúc bụng đói uống bảy viên, đến trưa sẽ ra một đấu nước. Trong ba ngày nước tự chảy ra không ngừng, người gầy hẳn đi thì khỏi. Trong ba năm phải kiêng khem ăn uống. Bầu đắng phải là quả tốt, không có vết mờ, vỏ mịn, sạch đẹp; nếu không thì có độc, không được dùng.

 Sách "Thánh huệ phương" (tức "Thái bình thánh huệ phương", sách thuốc đời Tống): chữa mười loại bệnh thủy không khỏi, sắp chết.

 Dùng nửa cân thịt (chữ chỉ loại thịt bị mất, ?), thái nhỏ, ba hợp gạo tẻ, ba thăng nước, thêm hành, tiêu, gừng, đậu xị (đậu đen lên men) nấu cháo mà ăn.

 Một phương khác: chữa mười loại bệnh thủy, sưng đầy, thở gấp, không nằm được.

 Lấy năm con dế dũi, phơi khô tán bột. Trước bữa ăn, hòa với nước nóng, uống từ nửa tiền chủy đến một tiền chủy (tiền chủy là lượng bột đầy một đồng tiền dùng làm thìa đong). Tiểu tiện thông là có hiệu quả.

 Sách "Thực y tâm kính" (sách dùng món ăn chữa bệnh đời Đường): chữa mười loại bệnh thủy không khỏi, sắp chết.

 Một con vịt đầu xanh, làm sạch như khi làm thịt để ăn, thái nhỏ, trộn với gạo và các thứ gia vị, nấu thật nhừ thành cháo, ăn lúc bụng đói.

 Một phương khác: chủ trị thủy khí làm bụng trướng đầy, phù sưng, tiểu tiện rít và ít.

 Một con vịt trắng, bỏ lông và ruột, rửa sạch. Lấy nửa thăng cơm, trộn cơm với gừng, tiêu, nhồi vào bụng vịt rồi khâu lại, hấp theo cách thường, đợi chín thì ăn.

 Sách "Sản nhũ" (sách về sinh đẻ, nuôi con) của họ Dương: chữa thân thể sưng đầy, thủy khí dồn gấp, không nằm được.

 Úc lý nhân (nhân hạt cây úc lý, vị thuốc nhuận tràng, lợi tiểu) một hợp lớn, giã thành bột, trộn với bột mì nhào làm bánh nhỏ cho ăn. Ăn vào thì đại tiện thông, khí thông lợi, liền khỏi.

 Sách "Mai sư phương": chữa phù nước, ngồi nằm đều không yên, đầu mặt thân thể đều sưng.

 Lấy cành cây dâu đang ra hoa, mọc vươn về phía đông, đốt thành tro, dội nước lọc lấy nước tro, dùng nấu đậu đỏ, ăn lúc bụng đói cho no. Đói thì ăn cho hết, không được ăn cơm.

 Một phương khác: chữa phù nước, tiểu tiện rít.

 Uống một thăng nước tiểu bò vàng. Từ sáng đến đêm tiểu tiện thông thì khỏi. Kiêng ăn muối.

 Một phương khác: chữa nước đọng ở dưới tim (vùng trên rốn, dưới mỏ ác).

 Bạch truật (củ cây bạch truật, vị thuốc kiện tỳ, trừ thấp) ba lạng, trạch tả (củ cây trạch tả, vị thuốc lợi tiểu) năm lạng, thái vụn, sắc với ba thăng nước lấy một thăng rưỡi, chia ra uống.

 Sách "Thiên kim dực" (sách thuốc của Tôn Tư Mạc đời Đường): chữa tiểu tiện không thông, thủy khí ứ trệ ở bàng quang.

 Bèo tấm phơi khô, tán bột, uống một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc, chừng vài gam), ngày một hai lần, rất tốt.

 Sách "Kinh nghiệm phương": phương của họ Bùi ở Hà Đông truyền lại, đã dùng thấy hiệu quả, chữa phù nước và sưng phát đột ngột.

 Đình lịch ba lạng, giã sáu nghìn chày cho nhuyễn như bùn, rồi cho vào bốn lạng bột Hán phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ, vị thuốc lợi tiểu, trừ phù). Bắt một con vịt đầu xanh, chặt đầu ngay trên cối thuốc cho máu nhỏ vào cối. Máu chảy hết thì cho cả đầu vịt vào giã thêm năm nghìn chày, vo viên to bằng hạt ngô đồng. Người bệnh nặng uống mười viên với nước sôi lúc bụng đói, bệnh nhẹ hơn thì năm viên. Uống liên tục năm ngày thì thôi. Thuốc này lợi tiểu, hiệu nghiệm như thần.

 Sách "Độc hành phương" của Vi Trụ: chữa phù nước bắt đầu từ chân, lan vào đến bụng thì chết người.

 Dùng một đấu đậu đỏ, nấu thật nhừ, lấy bốn năm thăng nước, ngâm ấm từ đầu gối trở xuống. Nếu nước đã vào đến bụng thì chỉ ăn đậu đỏ, không ăn lẫn thứ gì khác cũng khỏi.

 Phương trong "Binh bộ thủ tập" của Lý Giáng cũng chép cách này, nói rằng từng dùng có hiệu quả.

 Quyển bốn

 Bài thứ hai mươi sáu: Các phương chữa chứng trưng kiên (khối u cục cứng chắc trong bụng) ở vùng tim bụng phát đột ngột

 Chữa chứng trưng phát đột ngột: trong bụng có vật cứng như đá, đau như dao đâm, ngày đêm kêu khóc. Không chữa thì trăm ngày sẽ chết. Phương: Ngưu tất (rễ cây cỏ xước, vị thuốc hoạt huyết) hai cân, ngâm với một đấu rượu, bịt kín, vùi vào tro nóng ủ ấm cho vị thuốc ngấm ra. Uống từ năm hợp đến một thăng, tùy sức người mà uống.

 Một phương khác: Dùng rễ cây sóc điều (chữ hỏng, ?) cũng làm như vậy, càng tốt.

 Diêu nói: rượu ngưu tất hiệu nghiệm như thần.

 Một phương khác: Lấy nhiều rễ thương lục, giã rồi hấp. Lót vải mới lên bụng, trải thuốc lên trên vải, không đặt thuốc thẳng lên bụng. Thuốc nguội thì thay, ngày đêm không nghỉ.

 Một phương khác: Ngày mùng năm tháng năm, lấy mười cân tỏi bỏ vỏ, quế (vỏ cây quế) một thước hai tấc, đất vàng trong lòng bếp một cục bằng quả trứng vịt, giã chung, trộn giấm đắp lên, lấy vải [chữ mất] chỗ bệnh (?). Không quá ba lần thì khỏi.

 Một phương khác: Lấy gỗ cây linh đốt thành tro, dội nước lọc lấy tám thăng nước tro, dùng để ủ một hộc (đơn vị dung tích lớn, bằng mười đấu) gạo thành rượu mà uống. Bắt đầu từ nửa hợp, không thấy tác dụng thì tăng dần đến một hai thăng. Chưa hết một tễ (một liều thuốc trọn bộ) mà đều đã khỏi. Tro này dùng để nhuộm màu đỏ thẫm; dùng lá cây để ủ rượu (?). Chữ "linh" đọc theo phiên thiết (cách ghi âm bằng hai chữ) là "trực nhẫn thiết".

 Phàm chứng trưng kiên phát lên phần nhiều là sinh dần dần; đến khi chợt nhận ra thì khối đã chắc và to, tất khó chữa. Trong bụng có khối trưng kết tụ thì hại đến ăn uống, người dần gầy mòn. Chữa bệnh này thường dùng các bài thuốc lớn như Hãm băng, Ngọc hồ, Bát độc; nay chỉ chép những thứ nhỏ, dễ kiếm.

 Lấy rễ hổ trượng (cây cốt khí củ, vị thuốc hoạt huyết), chọn loại mà bóng cây không soi xuống mặt nước (?), có thể lấy được hơn một thạch. Giã nhuyễn, nấu lấy nước, cô đến khi vo viên được. Lấy năm sáu thăng gạo nếp thổi cơm trộn vào (?). Giữa ngày uống thuốc xong rồi mới ăn cơm, uống đến khi khỏi.

 Một phương khác: Cũng có thể lấy một thăng rễ hổ trượng, giã một nghìn chày, ngâm rượu. Uống từ ít đến nhiều, ngày ba lần. Rượu này chữa chứng trưng còn hơn các bài thuốc lớn.

 Một phương khác: Phân tằm một thạch, củi dâu đốt thành tro, dội nước lọc qua năm lần. Bắt một con ba ba sống dài một thước, cho vào nước ấy mà nấu. Nấu nhừ thì bỏ xương, xé nhỏ, thái vụn, lại cô cho đến khi vo viên được, viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống bảy viên, ngày ba lần.

 Một phương khác: Xạ võng (chữ hỏng; có lẽ là cao độc ép từ củ ô đầu, ?) hai lạng, hạt tiêu ba trăm hạt, giã thành bột, trộn lòng trắng trứng gà làm viên to bằng hạt gai lớn. Uống một viên, tăng dần đến viên to bằng hạt đậu lớn, từ một đến ba viên là mức.

 Một phương khác: Một quả tim lợn to, rạch đầu bỏ máu. Giã bột hùng hoàng; xạ hương loại đương môn tử (loại hạt xạ tốt nhất) năm hạt; ba đậu một trăm hạt, bỏ mầm và vỏ, dùng sống. Nhồi các thứ vào tim lợn, đổ rượu ngon vào, nấu trong nồi đồng nhỏ. Nếu rượu sắp cạn thì thêm dần cho đủ ba thăng, tim sẽ nhừ nát, cô đến khi vo viên được. Viên to bằng hạt gai, uống ba viên, ngày ba lần. Nếu rượu cạn mà tim chưa nhừ thì lấy ra giã, trộn mật làm viên, cũng tốt.

 Lại một cách: Bột đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tháo dạ) nửa cân, phác tiêu (muối khoáng thô, vị thuốc tháo dạ) ba lạng, mật một cân, trộn chung, đặt trên nồi nước sôi mà cô. Vo viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười viên, ngày ba lần.

 Chữa chứng miết trưng (khối u trong bụng có hình như con ba ba) nằm dưới tim, lấy tay sờ thấy như có đầu có chân, thỉnh thoảng lại chuyển động.

 Một đôi gà mái trắng, bỏ đói một đêm, sáng hôm sau rán cơm với mỡ cho ăn. Lấy phân của chúng, không kể nhiều ít, đựng vào đồ đồng, trộn với nước tiểu. Rang trên lửa đến khi giã thành bột được, uống một phương thốn chủy, ngày bốn năm lần, phải đến khi khối tiêu hết mới thôi. Thường xuyên cho gà ăn để lấy phân. Khỏi bệnh rồi thì giết gà, ăn riêng một mình. Sách của Diêu cũng chép giống vậy.

 Chữa dưới tim có vật to bằng cái chén, không ăn được.

 Đình lịch hai lạng rang lên, đại hoàng hai lạng, trạch tất (cây cỏ sữa lớn lá, vị thuốc trục nước) bốn lạng. Giã, rây, trộn mật, giã thêm một nghìn chày, làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống hai viên, ngày ba lần, tăng dần. Các phương viên Hãm băng, Giả quỷ thì chép riêng trong các phương lớn.

 Chữa khí kết dưới hai bên sườn.

 Lang độc (rễ cây lang độc, vị thuốc có độc, phá khối tích) hai lạng, toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, vị thuốc giáng khí, tiêu đờm) một lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng, có độc) hai lạng đem bào (vùi tro nóng hoặc nướng để giảm độc). Giã, rây, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống hai viên, tăng dần đến ba viên.

 Phép chườm nóng khối trưng.

 Lấy một đồ đồng chứa được chừng hai thăng, đổ mỡ cá vào sâu hai ba tấc, làm sáu bảy cái bấc lớn, đốt lên cho mỡ ấm. Phủ nhiều lớp giấy lên chỗ có khối, lấy đồ đồng ấy chườm lên, ngày đêm không nghỉ. Mỡ hết thì thêm vào.

 Một phương khác: Ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) ba thăng, đập vụn, trộn rượu nấu chín, bọc vào vải lụa, chườm lên khối. Nguội thì lần lượt thay đổi mà dùng. Khối sẽ dời chỗ, lại đuổi theo mà chườm, chốc lát tiêu hết thì thôi. Cũng có thể dùng [mấy chữ bị mất] thù du loại tốt (?). Tán bột, trộn lòng trắng trứng gà với xạ võng mà uống.

 Một phương khác: Đất vàng trong lòng bếp một thăng, giã trước, rồi cho tỏi nấu chín vào giã tiếp, tưới giấm cho [nhão] (chữ mất, ?). Trước tiên phết thuốc lên một mặt vải, đặt lên chỗ bệnh, rồi lại phết thêm lên mặt trên của vải. Khô thì thay, đến khi khối tiêu thì thôi, khỏi bệnh.

 Chữa phụ nữ dưới rốn có vật kết, to bằng cái chén, cái thăng, kinh nguyệt không thông, lúc phát lúc thôi, đi lỵ, gầy mòn. Đó là khí hà (khối do khí kết lại, lúc tụ lúc tan). Nếu ấn vào thấy chắc cứng như khối thịt của chứng trưng (khối cố định, không di chuyển) thì không chữa được; chưa đến mức ấy thì chữa được.

 Can tất (sơn khô, vị thuốc phá huyết ứ) tán bột một cân, sinh địa hoàng (củ sinh địa tươi) ba mươi cân giã vắt lấy nước, đun với can tất cho đến khi vo viên được. Uống sau bữa ăn, mỗi lần ba viên to bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần, thì khỏi.

 Phụ phương: Phương trong "Ngoại đài bí yếu", chữa chứng trưng lâu ngày ở vùng tim bụng, hoặc chứng trưng mắc đột ngột.

 Lấy chu sa (khoáng chất màu đỏ son) nghiền mịn, trộn vào cơm cho thật nhiều chu sa. Lấy một con gà trống, bỏ đói hai ngày rồi cho ăn cơm chu sa. Đặt gà lên tấm ván để hứng phân, phơi khô, tán bột. Uống với rượu trong hâm ấm, mỗi lần từ một phương thốn chủy đến năm tiền (đồng cân, đơn vị cân nhỏ), ngày ba lần. Nếu bệnh nặng, khốn đốn thì ngày đêm có thể uống sáu lần. Một con gà không đủ thì nuôi thêm con nữa, lấy cho đủ mà uống, đợi khỏi thì thôi.

 Lại chữa chứng ăn cá, thịt v.v. mà thành khối trưng kết trong bụng, và các khí độc.

 Phân chó năm thăng, đốt rồi tán bột, bọc bông, ngâm năm thăng rượu hai đêm, lấy phần nước trong chia làm mười lần uống. Ngày uống hai lần, về sau ngày ba lần. Uống hết thì tùy theo thứ đã ăn, khối trưng kết sẽ ra ngay.

 Sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạc đời Đường): chữa chứng trưng do ăn cá và thịt sống, đọng lại ở ngực không tiêu, ắt thành khối hà (khối tụ trong bụng; một chữ bị mất, ?).

 Giã cỏ roi ngựa lấy nước, uống một thăng; nước gừng sống cũng được, khối tiêu ngay.

 Một phương khác: chữa nhục trưng (khối tích do ăn thịt), thèm thịt không thôi, ăn xong lại thèm.

 Nước tiểu ngựa trắng ba thăng, uống lúc bụng đói, sẽ nôn ra thịt. Thịt không ra thì chết.

 Sách "Dược tính luận" (sách bàn về tính chất các vị thuốc) nói: chữa bệnh tích phích (khối tích nằm bên sườn; một chữ bị mất, ?).

 Miết giáp (mai ba ba), vỏ quả kha lê lặc (quả chiêu liêu), bột can khương (gừng khô), lượng bằng nhau, làm viên. Uống lúc bụng đói ba mươi viên, uống hai lần.

 Một cung nữ đời vua Minh Đế nhà Tống (Lưu Tống, thời Nam triều) bị đau lưng lan lên tim, lên cơn thì ngất lịm. Từ Văn Bá (danh y thời ấy) xem bệnh nói là phát hà (khối tụ trong bụng do nuốt phải tóc).

 Ông lấy dầu đổ cho uống, người bệnh nôn ra một vật như sợi tóc, kéo ra dài ba thước, đầu đã thành con rắn, cử động được. Treo lên cho nhỏ giọt hết thì chỉ còn lại một sợi tóc.

 Sách "Thắng kim phương": phương chữa khối khí nằm ngoài màng (ngoài lớp màng bọc ruột).

 Diên hồ sách (củ cây diên hồ sách, vị thuốc hành khí, giảm đau) không kể nhiều ít, tán bột. Một bộ tụy lợn thái thành miếng, nướng chín, chấm bột thuốc mà ăn.

 Quyển bốn

 Bài thứ hai mươi bảy: Các phương chữa tích tụ, kết phích (các khối đọng trong bụng) do ăn uống đồ lạnh ở vùng tim bụng

 Chữa lãnh phích (khối đọng do lạnh) trong bụng, nước và thức ăn kết lại (một chữ bị mất), dưới tim đọng đờm, hai bên sườn bĩ mãn (đầy tức, bí bách), ấn vào nghe sôi óc ách, khí nghịch lên làm hại việc ăn uống.

 Lấy một con cóc lớn, bỏ da và các thứ trong bụng, chặt rời chân tay. Mang tiêu: người lớn khỏe dùng một thăng, người vừa dùng bảy hợp, người gầy yếu dùng năm hợp. Nấu với sáu thăng nước lấy bốn thăng, mỗi lần uống một thăng. Uống một lần mà chưa đi ngoài được thì uống thêm một thăng; đi ngoài được rồi thì chín mười ngày mới làm lại một lần.

 Một phương khác: Ngô thù du tám lạng, tiêu thạch (diêm tiêu, một loại muối khoáng) một thăng, gừng sống một cân, nấu chung với năm thăng rượu lấy bốn thăng. Trước tiên uống một thăng. Hết đau thì thôi, đừng uống thêm. Sau khi tháo hết bệnh ra, phải khéo điều dưỡng.

 Một phương khác: Đại hoàng tám lạng, đình lịch bốn lạng, rang chung; mang tiêu bốn lạng rang cho hết nước. Giã lúc còn nóng, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống sau bữa ăn ba viên, tăng dần đến năm viên.

 Một phương khác: Lang độc ba lạng, phụ tử một lạng, toàn phúc hoa ba lạng, giã, trộn mật làm viên mà uống. Viên to bằng hạt ngô đồng, uống trước bữa ăn ba viên, ngày ba lần.

 Một phương khác: Ba đậu ba mươi hạt bỏ mầm, hạnh nhân hai mươi hạt, rang chung; cát cánh (rễ cây cát cánh, vị thuốc trừ đờm) sáu phân, lê lô (rễ cây lê lô, vị thuốc gây nôn, có độc) bốn phân, tạo giáp (quả bồ kết) ba phân, đều nướng. Giã, trộn mật làm viên to bằng hạt đậu tằm. Uống lúc chưa ăn một viên, ngày hai lần. Muốn tháo bệnh ra thì uống hai viên. Điều dưỡng lâu dài, trăm ngày sẽ hoàn toàn khỏe, khỏi bệnh.

 Một phương khác: Bối mẫu (củ cây bối mẫu, vị thuốc trừ đờm) hai lạng, cát cánh hai lạng, phàn thạch (phèn chua) một lạng, ba đậu một lạng bỏ mầm và vỏ, dùng sống. Giã một nghìn chày, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống hai viên. Bệnh lui thì giảm bớt dần.

 Một phương khác: Phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông, vị thuốc lợi tiểu, kiện tỳ) một lạng, ngô thù du ba lạng, giã, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống năm viên, ngày ba lần.

 Lại có phương chữa thức ăn cũ đột nhiên đọng lại, lưu ẩm (nước đọng lại trong người) không trừ được, gây hại trong bụng.

 Đại hoàng, phục linh, mang tiêu mỗi thứ ba lạng, ba đậu một phân, giã, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống hai viên, hết đau thì thôi.

 Một phương khác: Tiêu mục hai lạng, ba đậu một lạng bỏ vỏ và mầm, rang, giã, lấy thịt táo nhuyễn làm viên to bằng hạt gai. Uống hai viên, đi ngoài được thì hết đau.

 Một phương khác: Ba đậu một hạt bỏ mầm và vỏ, rang lên; tiêu mục mười bốn hạt; đậu xị mười sáu hạt. Giã chung làm viên, uống hai viên, sẽ nôn và đi ngoài. Nôn và đi ngoài chưa hết thì uống thêm hai viên. Uống Tứ thần hoàn để tháo ra cũng tốt.

 Trung hậu hắc hoàn chữa các chứng phích kết, đờm [đọng] (chữ mất, ?), là bài hay bậc nhất.

 Cát cánh bốn phân, quế bốn phân, ba đậu tám phân bỏ mầm và vỏ, hạnh nhân năm phân bỏ vỏ, nguyên hoa mười hai phân, đều rang cho đến màu tím. Trước hết giã ba vị (cát cánh, quế, nguyên hoa) thành bột, rồi giã ba đậu và hạnh nhân nhuyễn như cao, trộn chung, giã thêm hai nghìn chày. Làm viên to bằng hạt đậu tằm, uống một viên cho đi ngoài, có thể đến hai ba viên.

 Trẻ sinh được mười ngày mà sắp lên cơn giản (co giật, kinh phong) thì đều cho uống một hai viên nhỏ bằng hạt kê. Hễ trong bụng có điều gì khó chịu, trong người thấy có bệnh thì uống ngay một hai viên, đi ngoài được là tốt.

 Lưu hoàng hoàn (viên lưu huỳnh), tính rất nóng, chữa người bị lạnh nặng, mùa hè vẫn phải ăn uống đồ ấm, không cởi bớt áo được.

 Lưu hoàng, phàn thạch, can khương, ngô thù du, quế, ô đầu (củ mẹ của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng, có độc), phụ tử, hạt tiêu, nhân sâm, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm), tạo giáp, đương quy, mười hai thứ lượng bằng nhau. Tùy người mà làm nhiều hay ít, giã, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười đến hai mươi viên, ngày ba lần. Nếu bị kiết lỵ do lạnh thì thêm xích thạch chi (đất sét đỏ, vị thuốc cầm tiêu chảy), long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, vị thuốc cố sáp), sẽ khỏi ngay.

 Lộ túc hoàn: phương chữa tích tụ do rất lạnh.

 Phàn thạch, can khương, quế, cát cánh, phụ tử đem bào, tạo giáp, mỗi thứ ba lạng. Giã, rây, trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu mười viên, tăng dần đến mười lăm viên.

 Phụ phương: Phương chữa chứng phích trong "Ngoại đài bí yếu".

 Đại hoàng mười lạng, giã, rây, trộn đều với ba thăng giấm và hai thìa mật trắng, cô lại cho đến khi vo viên được, viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba mươi viên, nuốt với nước gừng sống, lấy việc đi ngoài được làm mức. Trẻ nhỏ thì giảm bớt.

 Sách "Thánh huệ phương": chữa khí phục lương (một chứng khối tích nằm ngang dưới tim như cây xà nhà), kết tụ dưới tim không tan.

 Dùng đào nô (quả đào khô héo còn treo trên cây qua mùa đông) hai lạng, tán bột, lúc bụng đói hòa với rượu ấm uống hai tiền chủy.

 Sách "Giản yếu tế chúng": chữa lạnh tích tụ lâu ngày, ăn không xuống, nôn mửa không ngừng, khí lạnh ở trong dạ dày.

 Bán hạ (củ cây bán hạ, vị thuốc trừ đờm, chống nôn) năm lạng, rửa rồi tán bột. Mỗi lần dùng hai tiền, trộn với một lạng bột mì trắng, nhào với nước, cắt thành miếng như quân cờ, luộc đến khi bột chín. Trộn với gừng sống và giấm rồi ăn.

 Quyển bốn

 Bài thứ hai mươi tám: Các phương chữa đờm ở vùng ngực và cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng)

 Phương chữa đột nhiên đau đầu như búa bổ, không phải do trúng lạnh, cũng không phải do trúng phong (bị gió độc xâm nhập).

 Muội đen dưới đáy nồi bốn phân, phụ tử ba phân, quế một phân, giã, rây, uống một phương thốn chủy với nước lạnh. Người bệnh sẽ nôn. Một phương không có quế.

 Một phương khác: Khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị đắng), quế, bán hạ, lượng bằng nhau, giã, rây, trộn giấm bôi lên chỗ đau thì khỏi.

 Một phương khác: Ô mai (quả mơ hun khói) ba mươi quả, muối ba nhúm (nhúm bằng ba ngón tay), rượu ba thăng, nấu lấy một thăng, bỏ bã, uống một lần. Sẽ nôn ra, rồi khỏi.

 Phương này vốn nằm trong mục chữa các bệnh linh tinh. Bệnh này do đờm quyết (đờm làm khí nghẽn, dồn ngược) ở trên cách mô trong ngực, khí xông ngược lên mà gây ra, gọi là quyết đầu thống (đau đầu do khí nghịch); cho nôn ra thì khỏi.

 Chỉ cần nấu gạo lấy nước cơm đặc chừng hai ba thăng, để vừa ấm, uống hết hai ba thăng, chốc lát sẽ nôn. Nôn xong lại uống, cứ như vậy vài lần. Người bệnh nặng thì chốc lát nôn ra cả mật xanh mới thôi. Cách này không hại người mà khỏi ngay.

 Phương chữa trong ngực nhiều đờm, đau đầu không muốn ăn, và uống rượu thì đờm ứ lại.

 Thường sơn (rễ cây thường sơn, vị thuốc gây nôn, trừ đờm) hai lạng, cam thảo một lạng, tùng la (rêu dây mọc trên cây thông) một lạng, cuống dưa hai mươi mốt cái. Rượu và nước mỗi thứ một thăng rưỡi, nấu lấy một thăng rưỡi. Lần đầu uống bảy hợp cho nôn; nôn chưa hết thì phần còn lại chia làm hai lần uống. Sau đó có thể uống Bán hạ thang (thang là thuốc sắc).

 Hồ Hiệp gọi bài này là Phấn cách thang: Phàn thạch một lạng, nấu với hai thăng nước lấy một thăng, cho vào nửa hợp mật, uống một lần. Chốc lát mà chưa nôn thì uống một ít nước nóng.

 Một phương khác: Đỗ hành (cây đỗ hành, vị thuốc gây nôn, trừ đờm) ba lạng, tùng la ba lạng, cuống dưa ba mươi cái, ngâm với một thăng hai hợp rượu qua hai đêm, bỏ bã. Uống ấm năm hợp; uống một lần chưa nôn thì chiều uống thêm một lần.

 Một phương khác: Cuống dưa một lạng, đậu đỏ bốn lạng, giã thành bột, hòa với ba hợp nước ấm mà uống, rồi nằm yên. Nếu móc họng mà vẫn không nôn thì uống thêm.

 Một phương khác: Trước hết đun một thăng nước sôi, đổ thêm một thăng nước lã vào, gọi là sinh thục thang (nước nửa sống nửa chín). Ăn ba hợp muối rồi chiêu bằng nước này. Chốc lát thấy buồn nôn thì móc họng cho nôn ra; chưa hết thì uống thêm hai hợp. Đã uống hai thăng nước rồi vẫn có thể uống thêm, nước không bị giữ lại trong bụng (?).

 Một phương khác: Thường sơn bốn lạng, cam thảo nửa lạng, nấu với bảy thăng nước lấy hai thăng, cho nửa thăng mật vào, uống một thăng. Không nôn thì uống thêm. Không có mật cũng được.

 Trong các phương trên, nếu mỗi tháng uống được một bài thì sẽ không lo bệnh đờm nước. Lại có bài Toàn phúc ngũ ẩm (chữa năm loại nước đọng), ở trong các phương lớn. Nếu trong ngực bĩ tắc, lạnh, hơi thở ngắn, tức nghẹn (chữ bị mất; ghi chú đọc theo phiên thiết "phu bức thiết", ?), thì dùng:

 Cam thảo hai lạng, phục linh ba lạng, hạnh nhân năm mươi hạt đập vụn. Nấu với một đấu ba thăng nước lấy sáu thăng, chia làm năm lần uống.

 Một phương khác: Quế bốn lạng, truật và cam thảo mỗi thứ hai lạng, phụ tử đem bào. Nấu với sáu thăng nước lấy ba thăng, chia làm ba lần uống. Nếu trong cách mô có khối kết tích, thấy kinh động, kinh động mãi không hết, thì dùng:

 Lê lô một lạng nướng rồi tán bột, ba đậu nửa lạng bỏ vỏ và mầm, rang lên. Trước giã ba đậu nhuyễn như bùn, cho bột lê lô vào, giã thêm một vạn chày, trộn mật làm viên to bằng hạt gai. Uống từ một đến hai ba viên.

 Bệnh ở trong cách mô gọi là cao hoang (vùng nằm sâu giữa tim và cách mô, nơi thuốc khó tới). Thuốc sắc, thuốc viên đều trôi qua mất, châm cứu cũng không tới được, cho nên phải làm viên để ngậm, khiến khí thuốc được xông thấm dần vào. Có phương Ngũ cách hoàn (viên chữa năm chứng cách — các chứng nghẽn tắc ở ngực):

 Mạch môn đông (củ cây mạch môn, vị thuốc nhuận phổi) mười phân bỏ lõi, cam thảo mười phân nướng, hạt tiêu, viễn chí (rễ cây viễn chí, vị thuốc an thần), phụ tử đem bào, can khương, nhân sâm, quế, tế tân, mỗi thứ sáu phân. Giã, rây, dùng mật loại tốt làm viên to bằng viên đạn ná. Ngậm một viên, nuốt dần nước thuốc, ngày ba viên. Chủ trị hơi thở ngắn, ngực và tim đầy tức, dưới tim cứng, có khí lạnh.

 Bệnh này có hơn mười phương, đại để đều giống nhau, nhưng viên này là hay nhất. Tuy dùng nhiều vị thuốc nhưng không khớp với tên gọi năm chứng cách (?). Năm chứng cách là: ưu cách (do lo buồn), khí cách (do khí uất), khuể cách (do giận dữ), hàn cách (do lạnh) (nguyên văn chỉ kể bốn), mỗi chứng có cách chẩn đoán phân biệt riêng, ở trong các phương lớn. Lại có phương Thất khí, đại để phần lớn giống với phương này, chỉ khác chút ít.

 Phụ phương: Sách "Thánh huệ phương" chữa đau đầu do đờm quyết.

 Lấy mười quả ô mai, lấy phần thịt, muối hai tiền, rượu một chén vừa, nấu chung đến còn bảy phần mười, bỏ bã, uống ấm bất kể giờ nào. Nôn ra là tốt.

 Một phương khác: chữa đờm ẩm (đờm và nước đọng) do lạnh, buồn nôn.

 Dùng tất bát (quả cây tất bát, vị cay nóng) một lạng, giã thành bột. Trước bữa ăn, hòa với nước cháo loãng uống nửa tiền.

 Một phương khác: chữa đờm ủng tắc, nôn ngược, ngực và tim đầy tức, ăn không xuống.

 Dùng hậu phác (vỏ cây hậu phác, vị thuốc hành khí, trừ đầy) một lạng, phết nước gừng sống, nướng cho vàng rồi tán bột. Uống bất kể giờ nào, hòa với nước cháo, mỗi lần hai tiền chủy.

 Sách "Thiên kim dực" bàn rằng: chữa đờm ẩm nôn ra nước không kể lúc nào, gốc bệnh là do uống đồ lạnh quá độ, khiến khí của tỳ vị (lá lách và dạ dày, theo Đông y là cơ quan lo việc tiêu hóa) yếu đi, không tiêu hóa được đồ ăn uống. Đồ ăn uống vào dạ dày đều biến thành nước lạnh, nôn ngược ra không ngừng.

 Bài Xích thạch chi tán (tán là thuốc bột) chủ trị bệnh này.

 Xích thạch chi một cân, giã, rây, uống một phương thốn chủy, chiêu bằng rượu hay nước tùy ý. Tăng dần đến ba thìa. Uống hết một cân thì suốt đời không nôn ra nước nhạt, lại không bị tiêu chảy, bổ năm tạng (tim, gan, lá lách, phổi, thận), khiến người béo khỏe. Có người bị đờm ẩm, uống các thuốc đều không hiệu, dùng phương này bèn khỏi.

 Phương của Ngự dược viện (cơ quan bào chế thuốc cho nhà vua): Sinh tê hoàn mà vua Chân Tông (nhà Tống) ban cho tướng quốc họ Cao (?), có tác dụng trừ đờm, sáng mắt, giúp ăn uống ngon.

 Xuyên khung (củ cây xuyên khung, vị thuốc hành khí, trị đau đầu) mười lạng, chọn loại củ chắc nhỏ, ngâm nước vo gạo kê ba ngày, thay nước, thái lát mỏng, phơi khô, tán bột, chia làm hai liều. Mỗi liều cho thêm xạ hương và long não mỗi thứ một phân, sừng tê giác sống nửa lạng. Nấu mật cách thủy, giã làm viên to bằng viên đạn nhỏ. Nhai một viên, chiêu với trà hoặc rượu.

 Có đờm thì thêm chu sa nửa lạng. Cách mô ủng tắc thì thêm ngưu hoàng (sỏi mật bò) một phân và bột sắt thủy phi (nghiền trong nước rồi lắng lấy bột mịn) một phân. Đầu mắt choáng váng thì thêm tế tân một phân. Miệng mắt méo lệch thì thêm thiên nam tinh (củ cây thiên nam tinh, vị thuốc trừ phong đờm) đem bào một phân.

 Một phương khác: chữa phong đờm (đờm kèm chứng phong, gây choáng váng, co giật) ủng tắc ở cách mô.

 Bán hạ không kể nhiều ít, ngâm nước tương chua (nước gạo để lên men chua) một đêm, rửa nước ấm năm bảy lần để bỏ khí độc, phơi nắng cho khô, giã thành bột. Nhào với nước tương chua làm bánh nhỏ, phơi nắng cho khô, lại tán thành bột. Cứ năm lạng bột thì cho một tiền long não sống, nghiền đều, lấy cặn đặc của nước tương chua làm viên to bằng hạt khiếm thực (hạt súng). Đựng vào túi lụa mỏng, phơi râm ở chỗ thoáng gió cho khô. Mỗi lần uống một viên với trà ngon hoặc nước sắc bạc hà.

 Sách "Bác tế" của họ Vương: chữa khí tam tiêu không thuận, ngực và cách mô ủng tắc, đầu choáng mắt hoa, nước mũi, nước bọt, đờm dãi nhiều, tinh thần không sảng khoái.

 Lợi cách hoàn: Khiên ngưu tử (hạt bìm bìm, vị thuốc tháo dạ, lợi tiểu) bốn lạng, nửa sống nửa chín; tạo giáp hai lạng, phết [chất gì đó] mà nướng (chữ hỏng, ?). Tán bột, lấy nước cốt gừng sống nấu hồ làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi viên với nước sắc kinh giới.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương": chữa đầu phong (chứng đau đầu dai dẳng do phong), làm tan đờm.

 Xuyên khung không kể cân lạng, rửa và ngâm nước sạch, thái lát mỏng, phơi nắng hoặc sấy khô, giã thành bột, dùng mật đã luyện làm viên to bằng viên đạn nhỏ. Bất kể lúc nào, nhai rồi chiêu bằng trà hoặc rượu.

 Một phương khác: chữa phong đờm.

 Uất kim (củ nghệ trắng, vị thuốc hành khí) một phân, lê lô mười phân, tán bột riêng từng thứ rồi trộn đều. Mỗi lần uống một tự (lượng bột phủ một phần tư mặt đồng tiền). Dùng một chén nước tương chua ấm, trước lấy một ít hòa thuốc uống, phần còn lại thì súc miệng rồi uống hết, sau đó ăn chút thức ăn để đè xuống.

 Sách "Ngoại đài bí yếu": chữa mọi chứng phong đờm, phong hoắc loạn (thổ tả do phong), ăn không tiêu, đại tiện táo.

 Kha lê lặc ba quả, giã lấy bột, hòa rượu uống một lần; uống ba đến năm lần thì tốt.

 Sách "Thắng kim phương": chữa phong đờm.

 Bạch cương tàm (con tằm chết cứng màu trắng, vị thuốc trừ phong) bảy con loại thẳng, nghiền mịn, cho vào một đáy chén trà nước gừng, hòa nước ấm đổ cho uống.

 Một phương khác: chữa phong đờm.

 Hạt củ cải tán bột, hòa nước ấm uống một thìa, lâu sau sẽ nôn ra dãi bọt. Nếu là chứng phong bại liệt thì sau khi cho nôn, uống thuốc thông tháo mạnh; thông tháo xong thì uống Hòa khí tán, sẽ khỏi.

 Sách "Đẩu môn phương": chữa ngực và cách mô ủng trệ, trừ đờm, giúp ăn uống ngon miệng.

 Dùng bán hạ rửa sạch, sấy khô, giã, rây thành bột, trộn với nước cốt gừng sống làm bánh nhỏ, bọc giấy ướt, lùi trong lửa nhỏ cho thơm. Lấy hai chén nước nóng, một miếng bánh to bằng viên đạn, cho nửa tiền muối, sắc lấy một chén, uống ấm. Thuốc này trừ được chứng ngực, cách mô ủng tắc, khí nghịch, đè mạnh độc đờm, lại chữa được tổn thương do rượu và đồ ăn, công hiệu rất nghiệm.

 Quyển bốn

 Bài thứ hai mươi chín: Các phương chữa đột nhiên đau do hung tý (chứng khí huyết bế tắc ở ngực, ngực đau tức như bị bó chặt)

 Bệnh hung tý làm người bệnh thấy trong tim cứng, bí bách, bỗng nhiên đau, trong thịt tê dại khổ sở, đau thắt quặn như dao đâm, không cúi ngửa được. Da trước ngực đều đau, không chịu được tay chạm vào. Ngực đầy, hơi thở ngắn, ho thì đau lan ra, bứt rứt, tự ra mồ hôi, có khi đau xuyên ra sau lưng dọc cột sống. Không chữa ngay thì vài ngày sẽ hại đến tính mạng. Phương chữa:

 Dùng hùng hoàng, ba đậu. Trước giã hùng hoàng, rây mịn, rồi cho ba đậu vào, cố giã thật nhuyễn cho quyện vào nhau, làm viên to bằng hạt đậu đỏ. Uống một viên không thấy hiệu quả thì tăng dần lên.

 Một phương khác: Lấy chỉ thực (quả cam chua non phơi khô, vị thuốc phá khí, tiêu đầy) giã nhỏ, uống một phương thốn chủy, ban ngày ba lần, ban đêm một lần.

 Một phương khác: Giã một quả quát lâu (quả qua lâu, vị thuốc trừ đờm, khoan ngực) loại to, thái giới bạch (củ kiệu) nửa thăng, nấu với bảy thăng rượu trắng lấy hai thăng, chia hai lần uống. Cũng có thể thêm bán hạ bốn lạng, rửa nước nóng bỏ nhớt rồi dùng.

 Một phương khác: Vỏ quýt nửa cân, chỉ thực bốn quả, gừng sống nửa cân, nấu với bốn thăng nước lấy hai thăng, chia hai lần uống.

 Một phương khác: Chỉ thực, quế lượng bằng nhau, giã thành bột, uống một phương thốn chủy với nước sắc vỏ quýt, ngày ba lần.

 Phương của Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) hiệu nghiệm như thần.

 Một phương khác: Quế, ô uế (củ ô đầu loại nhỏ, có độc), can khương mỗi thứ một phân; nhân sâm, tế tân, ngô thù du mỗi thứ hai phân; bối mẫu hai phân. Giã chung, trộn mật làm viên to bằng hạt đậu đỏ, mỗi lần uống ba viên, ngày ba lần.

 Nếu đã khỏi mà lại tái phát:

 Dùng rễ hẹ năm cân, giã, vắt lấy nước uống thì khỏi.

 Phụ phương: Phương của Đỗ Nhâm chữa ngực và cách mô đau xuyên ra lưng, tim bụng bĩ đầy, khí không thông, và chữa ho có đờm.

 Quả quát lâu lớn bỏ ruột, lấy hạt sao chín, nghiền riêng, rồi trộn hạt với vỏ, dùng hồ bột mì làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống mười lăm viên với nước cơm.

 Quyển bốn

 Bài thứ ba mươi: Các phương chữa đột nhiên bị vị phản (ăn vào rồi lại nôn ra) và nôn mửa

 Phương của họ Cát (tức Cát Hồng, tác giả sách này) chữa đột nhiên nôn khan không dứt.

 Đập trứng gà, bỏ lòng trắng, nuốt lòng đỏ vài quả thì khỏi.

 Một phương khác: Giã cát căn (củ sắn dây), vắt lấy nước, uống chừng một thăng.

 Một phương khác: Có chỗ nói dùng nước mía hâm nóng, uống một thăng, ngày ba lần. Một phương dùng nước gừng sống, uống một thăng.

 Một phương khác: Cứu (đốt mồi ngải trên huyệt để chữa bệnh) vào một huyệt nằm giữa hai gân ở phía sau cổ tay, tên là huyệt Gian sử, mỗi bên bảy tráng (mỗi tráng là đốt hết một mồi ngải). Cứu huyệt Xích trạch thuộc kinh Tâm chủ (một đường kinh liên quan đến tim) cũng tốt.

 Một phương khác: Cam thảo, nhân sâm mỗi thứ hai lạng, gừng sống bốn lạng, nấu với sáu thăng nước lấy hai thăng, chia làm ba lần uống.

 Phương chữa đột nhiên nôn ọe (một chữ bị mất, ?), lại kèm quyết nghịch (tay chân lạnh giá, khí nghịch lên).

 Dùng gừng sống nửa cân, bỏ vỏ, thái lát; vỏ quýt bốn lạng, xé nhỏ. Nấu với bảy thăng nước lấy ba thăng, bỏ bã. Để vừa ấm, uống một thăng, ngày ba lần.

 Một phương khác: Lấy dây sắn (chữ bị mất, ?) chặt đứt thì nhựa chảy ra, dùng đồ hứng lấy, uống một thăng. Dây sắn dây tươi càng tốt.

 Phương chữa đột nhiên nấc cụt (một chữ bị mất, ?) không dứt.

 Uống vài thăng nước giếng mới múc, rất tốt.

 Một phương khác: Dùng móng tay bấm mạnh vào chỗ giữa hai lông mày (?).

 Một phương khác: Lấy vật nhỏ chọc vào trong mũi, mỗi bên chừng một phân; hoặc cho bột bồ kết vào mũi cho hắt hơi thì khỏi.

 Một phương khác: Chỉ cần nín thở, ngửa đầu vươn lên.

 Một phương khác: Đậu xị loại tốt hai thăng, nấu lấy nước mà uống.

 Một phương khác: Hương tô (lá tía tô) nấu thật đặc, uống một lần một hai thăng, tốt.

 Một phương khác: Gạo kê nếp ba thăng, xay thành bột, uống với nước giếng múc lúc sáng sớm, tốt.

 Một phương khác: Dùng lá tỳ bà một cân, lau sạch lông, nướng, nấu với một đấu nước lấy ba thăng mà uống. Uống nước rễ lau sậy cũng tốt.

 Chữa chứng ăn xong hay nôn mửa.

 Sừng hươu đốt thành tro hai lạng, nhân sâm một lạng, giã thành bột, mỗi lần uống một phương thốn chủy, ngày ba lần. Sách của Diêu cũng chép giống vậy.

 Phương chữa người bỗng nhiên buồn nôn mãi không thôi.

 Củ kiệu nửa cân, ngô thù du một lạng, đậu xị nửa thăng, gạo một hợp, táo bốn quả, chỉ thực hai quả, muối một cục bằng viên đạn. Nấu với ba thăng nước lấy một thăng rưỡi, chia làm ba lần uống.

 Một phương khác: Chỉ cần nhai nhiều hạt đậu khấu (hạt cây đậu khấu, vị thơm ấm) và cắn cau cũng tốt.

 Phương chữa vị phản, không giữ được thức ăn, ăn xong liền nôn ra.

 Đại hoàng bốn lạng, cam thảo hai lạng, nấu với hai thăng nước lấy một thăng rưỡi, chia làm hai lần uống.

 Phương chữa ăn xong ợ chua và xót chua trong lòng.

 Nhân sâm một lạng, ngô thù du nửa cân, gừng sống sáu lạng, táo to mười hai quả. Nấu với sáu thăng nước lấy hai thăng, chia làm hai lần uống.

 Nấc không dứt: Bán hạ rửa sạch, phơi khô, tán bột, uống một thìa thì dứt ngay.

 Một phương khác: Can khương sáu phân, phụ tử bốn phân đem bào, giã nhỏ, trộn giấm làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống ba viên, ngày ba lần, có hiệu quả.

 Phụ phương: Phương của Trương Trọng Cảnh chữa vị phản nôn mửa: Đại bán hạ thang.

 Bán hạ ba thăng, nhân sâm ba lạng, mật trắng một thăng. Dùng một đấu hai thăng nước, khuấy hất lên một trăm hai mươi lần, nấu còn ba thăng rưỡi. Uống ấm một thăng, ngày hai lần. Bài này cũng chữa đờm ẩm ở cách mô.

 Một phương khác: chủ trị nôn ọe, cơm cháo không xuống, chóng mặt, tim hồi hộp: Bán hạ gia phục linh thang. Bán hạ một thăng, gừng sống nửa cân, phục linh ba lạng, thái nhỏ, sắc với bảy thăng nước lấy một thăng rưỡi, chia ra uống ấm.

 Sách "Thiên kim phương": chữa vị phản, ăn vào là nôn.

 Giã gạo kê thành bột, hòa nước làm viên to bằng hạt ngô đồng, lấy bảy viên luộc nhừ, cho vào giấm, nuốt từ từ. Nuốt xuống được thì thôi. Dùng bột mì cũng được.

 Một phương khác: chữa nôn khan. Nếu tay chân lạnh giá thì nên ăn gừng sống; đây là vị thuốc tuyệt hay cho người hay nôn.

 Chữa dưới tim bí bách cứng chắc, không ăn được, trong ngực nôn ọe.

 Gừng sống tám lạng, thái nhỏ, nấu với ba thăng nước lấy một thăng. Bán hạ năm hợp, rửa bỏ nhớt, nấu với năm thăng nước lấy một thăng. Hợp hai thứ lại nấu chung lấy một thăng rưỡi, uống dần từng chút.

 Một phương khác: chủ trị nôn khan.

 Lấy một chén sữa dê, uống lúc bụng đói.

 Sách "Đẩu môn phương": chữa phiên vị (tức vị phản, ăn vào lại nôn ra).

 Dùng một củ phụ tử loại to nhất, đặt lên viên gạch, đốt lửa bốn phía hơ dần cho đến khi nứt, rồi nhúng vào nước cốt gừng sống; lại hơ lửa cho khô như trước.

 Lại nhúng vào nước gừng, làm cho đến khi hết nước gừng, ước dùng hết chừng nửa bát. Giã, rây thành bột, mỗi lần uống một tiền với nước cháo kê. Không quá ba lần thì khỏi.

 Sách "Kinh nghiệm phương": thuốc bột chữa nôn ngược, vị phản.

 Phụ tử to một củ, gừng sống một cân, thái nhỏ, nấu rồi nghiền nhuyễn như hồ bột, uống với nước cơm.
 Lại một phương: chữa đàn ông, đàn bà bị thổ nghịch (nôn mửa, khí trong dạ dày đẩy ngược lên), nhiều ngày không dứt, cháo, đồ ăn hay thuốc sắc đều không nuốt xuống được thì có thể dùng. Đây là thuốc viên mài uống, rất hiệu nghiệm (?).

 Lấy ngũ linh chi (phân khô của loài sóc bay, dùng làm thuốc), chọn loại tốt, không lẫn đất đá, nhiều ít tùy ý, giã, rây thành bột rồi nghiền mịn. Trộn với mật chó, viên to bằng hạt khiếm thực (hạt súng). Mỗi lần uống một viên: đun nóng rượu gừng tươi, mài viên thuốc trong đó cho thật nhuyễn, lại lấy thêm một ít rượu gừng tươi, pha với nước nóng cho thuốc tan; thuốc phải thật nóng. Phải nấu sẵn cháo từ trước, để ấm nóng vừa phải.

 Tay trái đưa thuốc cho người bệnh uống, không được súc miệng; tay phải vội đưa cháo cho người bệnh ăn ngay, nhưng không cho ăn nhiều quá.

 Lại một phương: Bích hà đan, chữa nôn mửa, hiệu nghiệm ngay.

 Hoàng đan (chì đỏ, một loại khoáng chất chứa chì dùng làm thuốc) đưa từ phương bắc tới bốn lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), rây qua. Dùng nửa thăng (thăng: đơn vị đong dung tích thời xưa) giấm gạo tốt, cùng thuốc cho vào cái siêu (nồi nhỏ có cán và vòi), đun cho cạn. Sau đó dùng ba xứng (xứng: đơn vị cân lớn, mỗi xứng mười lăm cân) than lửa, nung ngay trong siêu cho đỏ rực, để nguội rồi lấy ra, nghiền mịn thành bột, trộn cơm gạo kê làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống bảy viên với nước men, không nhai, chỉ uống một lần.

 Phương "Thực kỵ" của Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường): chữa nôn ói.

 Lấy một quả tân lang (hạt cau) trắng, vùi tro nóng cho chín, vỏ quýt một phân (phân: đơn vị cân nhỏ, bằng một phần tư lạng) nướng, tán bột. Dùng một chén nước sắc còn nửa chén mà uống.

 "Quảng tế phương": chữa nôn ngược, không ăn được.

 Vỏ quả kha lê lặc (tức kha tử, quả của cây chiêu liêu) hai lạng, bỏ hạt, sao, tán bột, trộn mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống hai mươi viên lúc bụng đói, ngày hai lần.

 "Thực y tâm kính": chủ trị tì vị (lá lách và dạ dày, theo Đông y là hệ tiêu hóa) khí yếu, ăn không tiêu, nôn ngược, phản vị (ăn vào một lúc lại nôn ra), nước canh, nước uống không xuống được.

 Gạo kê nửa thăng, giã nhỏ, hòa nước làm viên to bằng hạt ngô đồng, nấu chín, thêm chút muối, lúc bụng đói nuốt cả viên lẫn nước.

 "Kim quỹ ngọc hàm phương": chữa ngũ ế (năm chứng nghẹn, ăn uống bị nghẹn không xuống), khí ở vùng tim và hoành cách (vùng cơ hoành, ngăn giữa ngực và bụng) bị bế tắc, bứt rứt khó chịu, nôn ngược, không ăn được.

 Rễ lau năm lạng, thái vụn, dùng ba chén lớn nước sắc còn hai chén, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ giấc.

 "Ngoại đài bí yếu": chữa phản vị. Xưa kia, lúc còn nhỏ, (vua) từng mắc bệnh này: mỗi lần ăn bánh và canh cháo, chốc lát lại nôn ra. Đời Trinh Quán (niên hiệu của Đường Thái Tông), anh em quan Phụng ngự (chức quan coi việc thuốc trong cung) họ Hứa cùng các nhà họ Sài, họ Tưởng, đương thời đều được gọi là danh y, vâng chiếu chữa trị, mỗi người dốc hết sở trường mà rốt cuộc không chữa được. Người bệnh dần gầy mòn kiệt sức, sống chết chỉ còn tính sớm tối. Bỗng có một người lính hộ vệ nói:

 Uống nước tiểu lừa rất nghiệm. Buổi sáng uống hai cáp (cáp: một phần mười thăng), sau đó ăn thì chỉ nôn ra một nửa. Đến giờ Bô (khoảng 3 đến 5 giờ chiều) lại uống hai cáp; đến giờ Nhân định (khoảng 9 đến 11 giờ đêm) ăn cháo thì hết nôn hẳn. Đến giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều) hôm nay đã tâu lên. Trong cung có năm sáu người mắc phản vị cùng uống, cùng lúc đều khỏi. Thuốc này hơi có độc, khi uống không được quá nhiều. Hứng lấy nước tiểu, nhân lúc còn nóng uống hai cáp. Bệnh đã sâu, trong vòng bảy ngày mà uống thì tốt. Về sau đem chữa cho người khác cũng đều khỏi.

 Lại một phương: chữa nôn.

 Hạt gai dầu ba lạng, giã, sao, nghiền với nước, lấy nước cốt, cho chút muối, uống vào hiệu nghiệm ngay. Quan Gián nghị họ Lý dùng thấy rất hay.

 Lại một phương: chữa người mắc chứng nấc lâu ngày, nấc liền một mạch bốn năm mươi tiếng.

 Lấy nửa cáp nước gừng tươi, một đầu thìa mật ong, đun cho chín, uống ấm; uống như vậy ba lần, hiệu nghiệm ngay.

 Lại một phương: chữa nấc.

 Gừng tươi bốn lạng giã nát, cho lá lan hương (lá húng) hai lạng, bột hạt tiêu một tiền chủy (lượng thuốc bột đầy trên một đồng tiền mà không rơi vãi), dùng muối trộn với bốn lạng bột mì, bọc lại làm bánh, vùi tro nướng chín, ăn lúc bụng đói; không quá hai ba lần là hiệu nghiệm.

 Phương của quan Thượng dược (chức quan coi việc thuốc cho vua) họ Tôn: chữa các chứng nấc.

 Vỏ quýt hai lạng, ngâm nước nóng, bỏ lớp cùi trắng, thái nhỏ, dùng một thăng nước sắc còn năm cáp, uống một hơi lúc còn nóng. Nếu thêm chỉ xác (quả chấp chín phơi khô) một lạng, bỏ ruột, sao, cùng sắc mà uống thì hiệu nghiệm.

 "Mai sư phương": chủ trị vị phản (tức phản vị): sáng ăn tối nôn, tối ăn sáng nôn, hoặc vừa ăn xong đã nôn.

 Nước mía bảy thăng, nước gừng tươi một thăng, trộn hai thứ lại, chia ba lần uống.

 Lại một phương: chữa chứng xót ruột ợ chua.

 Hạt cau bốn lạng, vỏ quýt hai lạng, giã nhỏ làm thuốc bột. Lúc bụng đói, uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc) với nước mật ong sống.

 "Binh bộ thủ tập": chữa ợ chua, mỗi lần hơi chua xông ngược lên như giấm đặc.

 Ngô thù du một cáp, ba chén nước sắc còn bảy phần, uống một hơi; dù đặc cũng phải gắng uống. Gần đây có người trong vùng tim đau như bị chích rách, uống phương này rồi hai mươi năm không tái phát.

 Quyển bốn

 Mục thứ ba mươi mốt: Chữa bệnh hoàng đản phát đột ngột (bệnh vàng da, vàng mắt) và các chứng vàng da

 Phương chữa hoàng đản.

 Hạt cải củ năm thăng (thăng: đơn vị đong dung tích thời xưa), giã, rây, mỗi lần uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày ba lần; uống trước sau mười ngày thì khỏi.

 Lại một phương: đốt tóc rối, uống một tiền chủy (lượng thuốc bột đầy trên một đồng tiền mà không rơi vãi), ngày ba lần. Đây là phương bí truyền chữa hoàng đản.

 Lại một phương: giã mạ lúa mì tươi, hòa nước, vắt lấy nước cốt uống ba thăng. Mạ lúa mì tốt hơn mạ đại mạch. Mỗi lần uống sáu bảy cáp (cáp: một phần mười thăng), ngày ba bốn lần. Phương này chữa chứng tửu đản (vàng da do uống rượu).

 Lại một phương: lấy lê lô vùi trong tro nóng nướng cho hơi đổi màu, giã, rây lấy bột, uống nửa tiền chủy, sẽ hơi nôn; không quá vài lần là khỏi. Đây là phương bí truyền.

 Lại một phương: đậu đỏ nhỏ, gạo kê nếp, phân gà trắng, mỗi thứ hai phân (phân: đơn vị cân nhỏ, bằng một phần tư lạng), giã, rây thành bột, chia ba lần uống, nước vàng sẽ theo đó mà ra. Phương này chữa chung chứng mặt và mắt vàng, uống là khỏi.

 Bệnh đản có năm loại: hoàng đản, cốc đản (vàng da do ăn uống), tửu đản (vàng da do rượu), nữ đản (vàng da do chuyện vợ chồng), lao đản (vàng da do lao lực). Chứng hoàng hãn (mồ hôi vàng) (?) thì thân thể, tay chân hơi phù, ngực đầy tức, không ra được mồ hôi; khi mồ hôi ra thì vàng như nước hoàng bá, nhờn như dầu, ra rất nhiều. Bệnh này do đang nóng đột nhiên xuống nước mà ra. Phương chữa:

 Mỡ lợn một cân, hâm nóng rồi uống hết, ngày ba lần, sẽ đi ngoài; đi ngoài được thì dần dần khỏi.

 Lại một phương: chi tử (quả dành dành) mười lăm quả, hạt qua lâu ba quả, khổ sâm ba phân, giã thành bột. Ngâm hai quả trứng gà trong khổ tửu (giấm) cho vỏ mềm, lấy cả lòng đỏ lẫn lòng trắng trộn thuốc, giã làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười viên, ngày năm sáu lần. Thuốc trừ được nhiệt; nếu không nôn thì sẽ đi ngoài, bệnh tự tiêu.

 Lại một phương: một con gà mái lông vàng, làm sạch; thái ba cân sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) nhét vào bụng gà, buộc chặt, đặt ngửa trong đồ đồng, hấp thật chín, vắt lấy nước, chia hai lần uống.

 Lại một phương: một nắm rễ cỏ tranh tươi thái nhỏ, cùng một cân thịt lợn nấu thành canh, húp ăn hết.

 Lại một phương: vỏ cây tạc (cây sồi) đốt thành bột, uống một phương thốn chủy, ngày ba lần.

 Lại một phương: cam thảo một thước, chi tử mười lăm quả, hoàng bá mười lăm phân, nước bốn thăng, sắc còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống. Thuốc này cũng chữa ôn bệnh (bệnh sốt nóng do cảm khí độc theo thời tiết) phát vàng da.

 Lại một phương: nhân trần sáu lạng, nước một đấu hai thăng (đấu: bằng mười thăng), sắc còn sáu thăng, bỏ bã, cho đại hoàng hai lạng, chi tử mười bốn quả, sắc còn ba thăng, chia ba lần uống.

 Lại một phương: ma hoàng một nắm, rượu năm thăng, sắc còn hai thăng rưỡi, có thể uống hết một lần; ra mồ hôi là khỏi.

 Nếu chuyển thành bệnh đản thì phần nhiều chết. Phương chữa gấp:

 Rễ thổ qua giã lấy nước, uống một hơi một thăng, có thể uống đến ba lần. Phải làm cho ra mồ hôi, bệnh sẽ theo nước tiểu mà đi; nếu không được như vậy thì uống thêm.

 Cốc đản: ăn xong thì chóng mặt, trong lòng uất ức bứt rứt không yên mà phát vàng. Bệnh do nhịn đói lâu rồi ăn quá nhiều, vị khí (khí của dạ dày) xung lên hun nóng mà ra. Phương chữa:

 Nhân trần bốn lạng, nước một đấu, sắc còn sáu thăng, bỏ bã, cho đại hoàng hai lạng, chi tử bảy quả, sắc còn hai thăng, chia ba lần uống. Khi nước vàng theo nước tiểu ra hết thì khỏi.

 Lại một phương: khổ sâm ba lạng, long đởm thảo một cáp, tán bột, trộn mật bò làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống năm viên với nước mạ lúa mì tươi, ngày ba lần.

 Tửu đản: trong lòng bứt rứt đau, cẳng chân đầy trướng, nước tiểu vàng; uống rượu vào thì trên da nổi ban đỏ, vàng, đen. Bệnh do say rượu nặng rồi đón gió hoặc xuống nước mà ra. Phương chữa:

 Hoàng [kỳ] (chữ khuyết, có lẽ là hoàng kỳ) (?) hai lạng, mộc lan một lạng, tán bột, uống một phương thốn chủy với rượu, ngày ba lần.

 Lại một phương: đại hoàng một lạng, chỉ thực (quả chấp non phơi khô) năm quả, chi tử bảy quả, đậu xị (đậu đen lên men) sáu cáp, nước sáu thăng, sắc còn hai thăng, chia ba lần uống.

 Lại một phương: nguyên hoa, tiêu mục (hạt của cây hoa tiêu), lượng bằng nhau, đốt thành bột, uống nửa tiền, ngày một hai lần.

 Nữ lao đản: thân mình và mắt đều vàng, phát sốt, sợ lạnh, bụng dưới đầy căng, tiểu khó. Bệnh do đang quá mệt nhọc, quá nóng mà giao hợp, giao hợp xong lại xuống nước mà ra. Phương chữa:

 Tiêu thạch (diêm tiêu), phàn thạch (phèn) lượng bằng nhau, tán bột, uống một phương thốn chủy với nước cháo đại mạch, ngày ba lần, cho ra chút mồ hôi; nước vàng sẽ theo nước tiểu (?) mà đi ra.

 Lại một phương: tóc rối một nắm to bằng quả trứng gà, mỡ lợn nửa cân, nấu cho tóc tan hết, chia hai lần uống.

 Phụ phương (các phương thêm vào về sau). "Ngoại đài bí yếu": chữa hoàng đản.

 Lấy cành liễu, dùng một đấu nước sắc lấy nửa thăng nước đặc, uống hết.

 Lại một phương: chữa âm hoàng (chứng vàng da thuộc loại hàn, da vàng sẫm tối), mồ hôi làm vàng cả áo, nước mũi và nước bọt đều vàng.

 Lấy mạn kinh tử giã thành bột, sáng sớm uống một thìa với nước tỉnh hoa (nước giếng múc lên đầu tiên lúc sáng sớm), ngày hai lần, tăng dần đến hai thìa, uống cho đến khi thấy hiệu quả. Mỗi đêm hứng nước tiểu, nhúng ướt một mẩu lụa nhỏ, ghi ngày vào từng mẩu; thấy màu dần nhạt sang trắng là khỏi. Uống không quá năm thăng.

 "Đồ kinh" (sách Bản thảo đồ kinh) nói: bệnh hoàng đản và bệnh hồ hoặc (một chứng bệnh có loét ở họng hoặc ở vùng kín, tâm thần bất an, nằm ngồi không yên) đều dùng Trư linh tán chủ trị.

 Trư linh, phục linh, truật, lượng bằng nhau, giã bột, mỗi lần uống một phương thốn chủy, hòa nước mà uống.

 "Thực liệu" nói: chủ trị chứng tâm cấp hoàng (vàng da phát gấp, kèm bứt rứt vùng tim).

 Lấy củ bách hợp hấp chín, trộn mật ong mà ăn; làm thành bột thì càng tốt. Loại hoa đỏ gọi là sơn đan, không ăn được.

 Chữa hoàng đản.

 Dùng tần giao một đại lạng (lạng tính theo cân lớn), thái nhỏ chia làm hai thang. Lấy một thăng rượu ngon hảo hạng, mỗi thang nửa thăng, ngâm rồi vắt lấy nước, bỏ bã. Lúc bụng đói chia hai lần uống; nếu đi ngoài được thì thôi. Trong số người bệnh, người nghiện rượu dễ chữa hơn. Phàm chứng vàng da có mấy loại: hại vì rượu gọi là tửu hoàng; ban đêm ăn nhầm phân chuột cũng thành vàng; vì lao lực mà phát vàng thì nhiều đờm, nhiều nước mũi, mắt có tia đỏ, ngày càng tiều tụy, hoặc mặt đỏ, buồn nôn. Thôi Nguyên Lượng dùng phương này, chữa cho người đều khỏi, rất hiệu nghiệm.

 Tần giao phải dùng loại mới, tốt, có vân như mắt lưới.

 "Thương hàn loại yếu": chữa đàn ông, đàn bà bị bệnh hoàng đản, thầy thuốc chữa không khỏi, tai mắt đều vàng, ăn uống không tiêu. Ấy là trong dạ dày trướng nóng, sinh ra một lớp áo vàng, lại có phân khô ở trong nên mới thành bệnh như vậy.

 Dùng một thăng nhỏ mỡ lợn đã rán, hâm nóng, uống một hơi, ngày ba lần; phân khô đi ra thì khỏi.

 Lại một phương: chữa chứng vàng da dùng trăm thứ thuốc không khỏi.

 Nấu chín đầu lừa, ăn với gừng giã nhỏ, và tùy ý uống nước dùng nhiều ít.

 Lại một phương: chữa hoàng đản, thân mình và mắt đều vàng như màu vàng kim.

 Không được để đàn bà, gà, chó nhìn thấy. Lấy rễ đào mọc về phía đông, thái nhỏ cỡ chiếc đũa; loại to bằng chân trâm trở xuống thì lấy một nắm. Dùng một thăng lớn nước sắc còn một thăng nhỏ, để vừa ấm, lúc bụng đói uống một hơi. Sau ba năm ngày, màu vàng tan dần như mây mỏng tản đi, riêng ở mắt thì khỏi sau cùng; một trăm ngày mới hồi phục hẳn. Sau khi vàng ở thân đã tan, thỉnh thoảng có thể uống một chén rượu trong thì vàng ở mắt dễ tan; không uống thì tan chậm. Kiêng ăn mì nóng, thịt lợn, thịt cá… Đây là phương bí truyền của nhà Từ Chi Tài (danh y thời Bắc Tề).

 "Quảng lợi phương" đời Trinh Nguyên (niên hiệu của Đường Đức Tông): chữa vàng da, trong lòng bứt rứt nóng, miệng khô, da thịt đều vàng.

 Tần giao mười hai phân, sữa bò một thăng lớn, nấu chung còn bảy cáp, bỏ bã, chia hai lần uống ấm thì khỏi. Phương này do Hứa Nhân Tắc truyền ra.

 Quyển bốn

 Mục thứ ba mươi hai: Các phương chữa đột nhiên đau lưng, đau sườn

 Phương của họ Cát (tức Cát Hồng, tác giả sách này) chữa các chứng đột nhiên đau lưng, không cúi xuống ngửa lên được:

 Cho người bệnh đứng thẳng, tựa vào một cây trúc nhỏ, đo từ dưới bàn chân lên đến rốn rồi cắt trúc theo đó. Sau đó đặt đoạn trúc đã đo ra phía sau lưng, ngay giữa cột sống, rồi cứu (đốt mồi ngải cứu trên da để chữa bệnh) ở chỗ đầu trên của đoạn trúc, số tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết gọi là một tráng) bằng số tuổi. Xong thì cất giấu đoạn trúc, đừng để người khác lấy được.

 Lại một phương: sừng hươu dài sáu tấc, đốt, giã thành bột, uống với rượu; dùng lộc nhung (sừng non của hươu) càng tốt.

 Lại một phương: lấy một chiếc mai ba ba, nướng, giã, rây, uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc) sau bữa ăn, ngày ba lần.

 Lại một phương: quế tám phân (phân: đơn vị cân nhỏ, bằng một phần tư lạng), mẫu đơn bốn phân, phụ tử hai phân, giã thành bột, uống một đao khuê (lượng thuốc rất nhỏ, bằng khoảng một phần mười phương thốn chủy) với rượu, ngày hai lần.

 Chữa thận khí (sức của thận, theo Đông y là gốc sức lực, chủ về lưng và xương) hư suy, lưng và cột sống đau nhức; hoặc do nằm nơi có gió, chỗ ẩm, bị khí lạnh xâm nhập, không chữa nhanh thì bệnh lan xuống đùi và gối, thành thiên khô (một bên người teo liệt) hoặc lãnh tý (tê đau do lạnh), mềm yếu. Nên chữa ngay. Phương:

 Độc hoạt bốn phân; phụ tử một quả to, nướng; đỗ trọng, phục linh, quế tâm (phần ruột vỏ quế) mỗi thứ tám phân; ngưu tất, tần giao, phòng phong, xuyên khung, thược dược mỗi thứ sáu phân; tế tân năm phân; can địa hoàng (củ địa hoàng khô) mười phân. Thái nhỏ, dùng chín thăng nước sắc còn ba thăng, lúc bụng đói chia ba lần uống, cách nhau khoảng thời gian đi bộ tám chín dặm thì uống một lần. Kiêng cữ như phương trước; uống liền ba thang.

 Phương chữa các chứng đau lưng, hoặc thận hư lạnh, lưng đau nhức, dương vật liệt không cương:

 Can tất (sơn khô) sao đến hết khói; ba kích thiên bỏ lõi; đỗ trọng, ngưu tất mỗi thứ mười hai phân; quế tâm, cẩu tích, độc hoạt mỗi thứ tám phân; ngũ gia bì, sơn thù du, củ mài khô mỗi thứ mười phân; phòng phong sáu phân; phụ tử bốn phân. Tán bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống hai mươi viên với rượu, ngày hai lần, thêm bớt tùy theo, uống đến khi thấy hiệu quả thì thôi. Rất hiệu nghiệm.

 Phương chữa đau sườn như bị đánh:

 Đậu nành nửa thăng, sao cho cháy, cho vào một thăng rượu ngon, đun sôi, uống nhiều cho say.

 Lại một phương: nguyên hoa, cúc hoa lượng bằng nhau, hoa trịch trục (hoa đỗ quyên vàng) nửa cân, đựng vào túi vải, hấp nóng, đem chườm chỗ đau; nguội thì thay túi khác.

 Lại một phương: ở chỗ trên xương cùng (đốt xương cuối cột sống) một tấc, cứu bảy tráng; cách chỗ ấy về hai bên trái phải mỗi bên một tấc, cũng cứu bảy tráng.

 Lại một phương: chữa đau đã nhiều năm, thỉnh thoảng lại tái phát.

 Can địa hoàng mười phân, cam thảo năm phân, can tất năm phân, "nước năm phân" (?), quế một thước, giã, rây, uống một thìa với rượu, ngày ba lần.

 Lại một phương: tháng sáu, tháng bảy hái địa phu tử (hạt cây chổi đót), phơi trong râm cho khô, tán bột, uống một phương thốn chủy, ngày năm sáu lần.

 Phương chữa phản yêu (lưng bị trẹo, vặn ngược) có huyết ứ gây đau:

 Giã chừng ba thăng đỗ trọng, trộn với giấm, đắp lên chỗ đau, khô thì đắp lại; đồng thời cứu ba tráng ở chỗ giáp ranh da trắng (mép da gan bàn chân) nơi gót chân.

 Chữa thận yêu (chứng đau lưng thuộc thận).

 Nhai rễ sắn dây tươi, nuốt lấy nước, càng nhiều càng tốt.

 Lại một phương: giã sinh địa hoàng, vắt lấy ba thăng nước, sắc còn hai thăng, cho một thăng mật ong, mỗi lần hòa uống một thăng (?), ngày ba lần; không khỏi thì uống thêm.

 Lại một phương: cứu ngay giữa huyệt Yêu nhãn (hai chỗ lõm ở hai bên thắt lưng) bảy tráng.

 Chứng thận yêu cũng giống phản yêu, do đột nhiên vặn mình mà [trẹo] (chữ khuyết) (?).

 Phương chữa trong lưng thường lạnh, nặng như đeo một chuỗi tiền đồng:

 Cam thảo, can khương (gừng khô) mỗi thứ hai lạng, phục linh, truật mỗi thứ bốn lạng, dùng năm thăng nước sắc còn ba thăng, chia ba lần uống. Sách "Đoản kịch" (?) nói: uống lúc còn ấm.

 Phương chữa sườn đột nhiên đau như bị đánh:

 Lấy dây đo ngang khoảng giữa hai đầu vú, gập dây lại, từ đầu vú đo ngang, [đặt] (chữ khuyết) (?) xuống phía dưới bên sườn đau, cứu ba mươi tráng ở chỗ gập của dây là khỏi. Phương này vốn nằm trong mục chữa linh tinh. Phương hiệu nghiệm của Ẩn cư (tức Đào Hoằng Cảnh, hiệu Hoa Dương ẩn cư, người bổ sung sách này): phương chữa đau lưng.

 Đỗ trọng một cân thái nhỏ, ngâm trong hai đấu rượu mười ngày, mỗi lần uống ba cáp.

 Phụ phương. "Thiên kim phương": chữa đau lưng, đau chân.

 Vừng mới một thăng, rang cho thơm, giã, rây, mỗi ngày uống một thăng nhỏ, tính đến khi uống đủ một đấu thì khỏi hẳn mãi mãi. Uống với rượu, nước cơm, nước mật ong hay nước canh đều được, tốt.

 "Tục thiên kim phương": chữa lưng, gối đau nhức, hư tổn suy kiệt.

 Lộc nhung nhiều ít tùy ý, phết bơ sữa rồi nướng đến màu tím, tán bột, hòa với rượu ấm uống một tiền chủy (lượng thuốc bột đầy trên một đồng tiền mà không rơi vãi).

 "Kinh nghiệm phương": chữa đau lưng, đau chân.

 Uy linh tiên một cân, rửa sạch phơi khô, ngâm rượu ngon bảy ngày, tán bột, trộn hồ bột mì làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống hai mươi viên với chính rượu đã ngâm thuốc.

 "Kinh nghiệm hậu phương": chữa đau lưng, thần diệu.

 Dùng phá cố chỉ tán bột, uống ba tiền chủy với rượu ấm.

 Lại một phương: chữa thận hư, lưng và chân không có sức.

 Hạt dẻ sống đựng túi, treo cho khô, mỗi ngày sáng sớm ăn hơn mười hạt, sau đó ăn cháo cật lợn.

 Lại một phương: chữa đàn ông lưng gối lạnh đau lâu ngày, hoặc tê dại không có sức.

 Thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng) rửa sạch, cân một lạng, ngưu tất một lạng, cùng ngâm trong đồ bằng bạc, đổ rượu ngập hơn một tấc, sau năm ngày phơi khô, tán bột. Lấy rượu đã ngâm lúc đầu, thêm một ít rượu ngon làm hồ, nhào làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống hai mươi viên với rượu.

 "Ngoại đài bí yếu": chữa đau lưng.

 Lấy da chó vàng, hơ nóng, bọc chỗ lưng đau, bọc đến khi ấm thấu vào trong thì thôi; làm nhiều lần thì khỏi. Phương của Từ Bá Ngọc cũng như vậy.

 "Đẩu môn phương": chữa đau lưng.

 Dùng đại hoàng nửa lạng, thêm gừng tươi nửa lạng, cùng thái to bằng hạt đậu nhỏ, sao trong chảo cho vàng, đổ vào hai bát nước, đến đầu canh năm (khoảng 3 giờ sáng) uống một hơi. Sáng ra sẽ thải được máu xấu ứ ở vùng lưng, hứng vào chậu thấy giống như gan gà, liền hết đau.

 Lại một phương: chữa lưng nặng nề và đau.

 Dùng hạt cau tán bột, uống một tiền với rượu.

 "Mai sư phương": chữa đột nhiên đau lưng, không xoay trở được chút nào.

 Một chiếc sừng hươu dài năm tấc, rượu hai thăng. Nung sừng hươu cho đỏ, nhúng vào rượu, ngâm một đêm rồi uống.

 "Hải thượng phương" của Thôi Nguyên Lượng (người đời Đường): chữa lưng chân bị phong khí lạnh xâm nhập (khí gió lạnh từ ngoài vào gây đau).

 Lấy đại hoàng hai đại lạng, thái to như quân cờ, trộn chút bơ sữa rồi sao, sao đến khi bơ thấm hết vào thuốc, tuyệt đối không để vàng, vì cháy thì thuốc mất sức. Giã, rây thành bột. Mỗi ngày lúc bụng đói lấy ba cáp lớn nước, cho hai lát gừng tươi to bằng đồng tiền, đun hơn mười dạo sôi, bỏ gừng ra. Lấy hai tiền bột đại hoàng để riêng trong bát nhỏ, hòa với nước gừng, lúc bụng đói uống một hơi; nếu còn thừa nước gừng thì nhấp dần cho hết. Sẽ thải ra nhiều mủ lạnh và các thứ dơ bẩn, bệnh liền khỏi.

 Người xưa dùng thuốc độc mạnh để đánh bệnh, ắt phải tùy người hư hay thực (cơ thể yếu kém hay tà khí còn mạnh) mà xử trí, không phải dùng cho mọi người. Diêu Tăng Viên lúc mới ra làm quan, Lương Vũ Đế bị sốt, muốn uống đại hoàng. Tăng Viên nói: "Đại hoàng là thuốc xổ mạnh, bệ hạ tuổi đã cao, không thể dùng khinh suất." Vua không nghe, suýt nữa nguy kịch. Lương Nguyên Đế thường có bệnh ở vùng tim bụng, các thầy thuốc đều cho rằng nên dùng thuốc bình hòa để dần dần làm thông (?). Tăng Viên nói: "Mạch hồng (mạch to, đập mạnh như sóng tràn) mà thực (ấn xuống vẫn đầy và có lực), đây là có thức ăn tích lâu ngày, không dùng đại hoàng thì không có lẽ nào khỏi." Vua nghe theo nên khỏi bệnh.

 Xét theo đó thì thầy thuốc ngày nay dùng một thứ thuốc độc mà đánh đủ mọi bệnh, ngẫu nhiên trúng bệnh thì cho là phương thần kỳ, còn khi sai lầm thì không nói đến. Những lỗi dùng thuốc như vậy nhiều lắm, há chẳng nên răn sao!

 "Tu chân phương": phương thần tiên.

 Thỏ ty tử một đấu, rượu một đấu, ngâm thật lâu, vớt ra phơi khô, rồi lại ngâm, cho đến khi hết rượu thì thôi. Mỗi lần uống hai tiền với rượu ấm, ngày hai lần, uống xong ăn ba năm thìa cơm chan nước để đè thuốc xuống. Đến ba lần bảy ngày (hai mươi mốt ngày) thì tăng lên ba tiền chủy. Uống vào khiến người da dẻ tươi nhuận; ba năm thì già hóa trẻ. Thuốc này chữa lưng gối, trừ phong (khí gió gây bệnh), uống lâu thì kéo dài tuổi thọ.

 Quyển bốn

 Mục thứ ba mươi ba: Các phương chữa hư tổn (cơ thể suy kiệt, hao mòn), gầy yếu không chịu nổi lao động

 Phương chữa người vốn có gốc bệnh lao tổn (bệnh hao mòn do làm lụng quá sức), cứ làm việc nặng nhọc là phát, khi ấy khắp các khớp và da thịt trên người không chỗ nào không đau, hoặc nóng sốt, gân co rút:

 Lấy rễ cây giá trắng mọc về hướng đông nam, dài một thước, cạo bỏ vỏ ngoài, lấy lớp vỏ ở giữa đốt thành vụn, cũng có thể thái nhỏ rồi giã. Uống ba phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc) với rượu, đắp chăn dày cho ra mồ hôi, ngày ba lần; không có rượu thì uống với nước cơm chua. Giá trắng là loại cây giá không có gai.

 Phương chữa đột nhiên nhiều ngày liền không ngủ được:

 Buổi tối lấy vải mới hơ lửa cho nóng rồi chườm lên mắt; đồng thời hấp đậu nành, thay phiên nhau đựng vào túi làm gối, gối nguội thì thay túi nóng khác, suốt đêm luôn gối trên đậu nóng thì khỏi ngay.

 Hai điều trên vốn nằm trong mục chữa linh tinh, đều thuộc chứng hư lao (suy kiệt do lao lực). Mắc bệnh này tuy không phải nguy cấp (?), nhưng không chữa ngay thì cũng dần làm người gầy mòn kiệt quệ; về sau mới lo cứu chữa thì tốn sức gấp mấy lần. Vì thế nay ghi sơ lược các cách.

 Phàm đàn ông, đàn bà vì lao lực lâu ngày mà hư tổn, hoặc sau khi bệnh nặng không hồi phục, thường thấy tay chân nặng nề, xương thịt đau mỏi, hơi thở ngắn yếu, đi lại thì thở dốc; hoặc bụng dưới co thắt, lưng cứng đau, trong lòng hồi hộp, họng khô môi ráo, mặt và thân thể kém sắc; hoặc ăn uống không biết ngon, chuyện vợ chồng suy yếu, buồn rầu sầu thảm, nằm nhiều dậy ít. Bệnh lâu thì kéo dài nhiều năm, nhẹ thì mới trăm ngày, dần dần gầy mòn; đến khi khí của ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận) cạn kiệt thì khó mà phục hồi. Phương thuốc thang chữa:

 Cam thảo hai lạng, quế ba lạng, thược dược bốn lạng, gừng tươi năm lạng (không có thì dùng gừng khô cũng được), đại táo hai lần bảy (mười bốn) quả. Dùng chín thăng nước sắc còn ba thăng, bỏ bã, cho tám lạng mạch nha (đường mạch nha), chia ba lần uống; cách một ngày lại nấu thang khác. Uống một thang là lại đỡ, sau đó dùng các thuốc viên, thuốc bột để điều dưỡng. Thêm hoàng [kỳ] (?) hai lạng, nhân sâm hai lạng thì tốt. Nếu bị đờm đầy tức và đi ngoài phân nát thì có thể bỏ mạch nha. Phương của họ Diêu cũng như vậy.

 Lại một phương: một con gà mái lông đen, làm sạch như làm để ăn, lấy một cân sinh địa hoàng thái nhỏ, hai thăng mạch nha, nhét vào bụng gà, buộc chặt, đựng trong đồ đồng đặt vào chõ, hấp lâu bằng thời gian nấu chín năm thăng gạo, rồi lấy ra ăn thịt, uống nước, không ăn muối. Trong ba tháng làm ba lần. Họ Diêu nói rất hay, lại cầm được mồ hôi trộm.

 Lại một phương: cam thảo một lạng, bạch truật bốn lạng, mạch môn đông bốn lạng, mẫu lệ (vỏ hàu) hai lạng, đại táo hai mươi quả, a giao (keo nấu từ da lừa) ba lạng, dùng tám thăng nước sắc còn hai thăng, chia hai lần uống.

 Lại một phương: hoàng [kỳ] (?), vỏ trắng của rễ câu kỷ, gừng tươi mỗi thứ ba lạng; cam thảo, mạch môn đông, quế mỗi thứ hai lạng; gạo sống ba cáp (cáp: một phần mười thăng). Dùng chín thăng nước sắc còn ba thăng, chia bốn lần uống.

 Lại một phương: một quả cật dê thái nhỏ, truật một thăng, dùng một đấu nước (đấu: bằng mười thăng) sắc còn chín thăng. Mỗi lần uống một thăng, ngày hai ba lần, một ngày uống hết; mùa đông thì chia hai ngày uống, mỗi ngày có thể uống hai lần.

 Lại có cách làm Kiến trung thận lịch thang và các phương thuốc viên:

 Can địa hoàng bốn lạng; phục linh, củ mài, quế, mẫu đơn, sơn thù du mỗi thứ hai lạng; phụ tử, trạch tả mỗi thứ một lạng. Giã, trộn mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống bảy viên, ngày ba lần, tăng dần đến mười viên.

 Đây là phương Bát vị thận khí hoàn của Trương Trọng Cảnh (danh y cuối đời Hán), chữa hư lao bất túc (cơ thể suy kiệt, thiếu hụt), khát nhiều uống nước nhiều (?), đau lưng, bụng dưới căng tức, tiểu không thông. Lại nói: nếu uống lâu dài thì bỏ phụ tử, thêm ngũ vị tử. Chữa chứng đại phong lạnh (?).

 Lại một phương: khổ sâm, hoàng liên, xương bồ, xa tiền tử (hạt mã đề), nhẫn đông (dây kim ngân), câu kỷ tử mỗi thứ một thăng, giã, trộn mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười viên, ngày ba lần.

 Có cách làm Thận khí đại hoàn và các phương thuốc bột:

 Truật một cân, quế nửa cân, can địa hoàng, trạch tả, phục linh mỗi thứ bốn lạng, giã, rây, uống một phương thốn chủy với nước, ngày hai ba lần, tốt.

 Lại một phương: sinh địa hoàng hai cân, bột mì một cân, giã, sao khô, rây, uống một phương thốn chủy với rượu, ngày ba lần.

 Phụ phương. Rượu câu kỷ tử: chủ về bổ hư, làm đầy da thịt, tươi nhan sắc, khiến người béo khỏe, trừ được lao nhiệt (sốt âm ỉ do hư lao). Dùng câu kỷ tử tươi năm thăng, rượu ngon hai đấu.

 Nghiền, bóp cho nát đều, ngâm bảy ngày, lọc bỏ bã rồi uống. Ban đầu bắt đầu từ ba cáp, về sau tùy ý uống. "Ngoại đài bí yếu" cũng như vậy.

 "Thực liệu": bổ hư lao, chữa phế lao (bệnh lao phổi), cầm khát, trừ nhiệt phong (khí gió kèm nóng gây bệnh).

 Dùng thiên môn đông bỏ vỏ và lõi, nấu với mật ong, uống sau bữa ăn; nếu phơi khô rồi trộn mật làm viên thì càng tốt. Dùng để rửa mặt cũng rất tốt.

 Lại một phương: lòng trắng trứng chim sẻ trộn bột thiên hùng và bột thỏ ty tử làm viên, lúc bụng đói uống năm viên với rượu. Chủ trị đàn ông liệt dương không cương, đàn bà bị đới hạ (khí hư, ra dịch bất thường ở âm đạo), đại tiểu tiện không thông; trừ sán hà (khối u, cục tích trong bụng), làm vỡ mụn nhọt ung thũng, tiếp nối khí ngũ tạng.

 "Kinh nghiệm phương": làm ấm tinh khí, bổ nguyên dương (dương khí gốc của cơ thể).

 Bạch long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, loại màu trắng), viễn chí lượng bằng nhau, tán bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói và lúc đi ngủ uống ba mươi viên với nước lạnh.

 Lại một phương: trừ mồ hôi trộm và mồ hôi vùng kín.

 Mẫu lệ tán bột, rắc lên chỗ ra mồ hôi.

 "Kinh nghiệm hậu phương": chữa ngũ lao thất thương (năm loại lao tổn và bảy loại thương tổn, chỉ chung các chứng suy kiệt), dương khí suy yếu, lưng chân không có sức. Cách làm canh cật dê nấu nhục thung dung:

 Một đôi cật dê, bỏ mỡ và màng, thái nhỏ; nhục thung dung một lạng, ngâm rượu một đêm, cạo bỏ lớp vỏ nhăn, thái nhỏ. Trộn lẫn nấu canh, cho hành trắng, muối cùng các gia vị, nấu như cách thường, ăn lúc bụng đói.

 Lại một phương: chữa đàn ông, đàn bà bị ngũ lao thất thương, hạ nguyên (phần dưới cơ thể, chủ yếu chỉ thận) lạnh lâu ngày; làm râu tóc đen lại; chữa mọi bệnh phong, tay chân đau nhức; giữ gìn dung nhan, làm mạnh khí.

 Bổ cốt chỉ (tức phá cố chỉ) một cân, ngâm rượu một đêm, để khô, rồi trộn với một thăng vừng đen mà sao, đến khi hạt vừng hết nổ lách tách thì sàng bỏ vừng, chỉ lấy bổ cốt chỉ tán bột. Nấu giấm với bột mì làm hồ, viên to bằng hạt ngô đồng, sáng sớm uống hai mươi viên với rượu ấm hoặc nước muối.

 Lại một phương: Cố dương đan.

 Thỏ ty tử hai lạng, ngâm rượu mười ngày, đãi nước, sấy khô, tán bột. Thêm đỗ trọng một lạng, tẩm mật nướng, giã. Dùng bột củ mài nấu với rượu làm hồ, viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống năm mươi viên với rượu.

 "Thực y tâm kính": bổ cho đàn ông, làm mạnh dương sự, chữa đùi gối lạnh.

 Dâm dương hoắc một cân, rượu một đấu, ngâm ba ngày rồi uống, tốt.

 Phương của Ngự dược viện (cơ quan bào chế thuốc cho vua): chữa chân gối bị phong thấp (bệnh do gió và ẩm xâm nhập gây đau nhức), hư hãn (mồ hôi tự ra do cơ thể suy yếu), ít sức, đau nhức nhiều, và mồ hôi vùng kín.

 Đốt phèn thành tro, nghiền thật mịn, lấy một đầu thìa, đổ nước sôi vào, dùng để dội rửa chỗ đau.

 "Ngoại đài bí yếu": bổ hư lao, thêm tủy, làm đầy da thịt, tươi sắc mặt, khiến người béo khỏe.

 Lộc giác giao (keo nấu từ sừng hươu) nướng, giã thành bột, uống một phương thốn chủy với rượu, ngày ba lần.

 Lại chữa cốt chưng (chứng sốt âm ỉ như hấp từ trong xương ra, thường gặp ở người lao).

 Đào nhân (nhân hạt đào) một trăm hai mươi hạt, bỏ vỏ, bỏ những hạt có hai nhân, giữ lại đầu nhọn, giã làm viên, sáng sớm uống một hơi hết với nước tỉnh hoa (nước giếng múc lên đầu tiên lúc sáng sớm). Uống xong, tùy theo tửu lượng uống rượu cho say, lại phải uống nước, uống được nhiều là tốt nhất. Cách một ngày lại uống một thang. Trong một trăm ngày không được ăn thịt.

 Lại nữa, cốt chưng cũng gọi là nội chưng (nóng hấp ở bên trong). Sở dĩ gọi là "bên trong" vì bệnh này ắt ngoài lạnh trong nóng, cái nóng bám vào xương; gốc bệnh nằm trong ngũ tạng lục phủ (năm tạng và sáu phủ, chỉ chung các cơ quan trong cơ thể theo Đông y); có khi da khô không bóng. Lúc cơn nóng hấp phát ra, tay chân dần gầy nhỏ, chân [mu bàn chân] (chữ khuyết) (?) sưng phù. Phương:

 Thạch cao mười phân, nghiền thật mịn như nghiền sữa, hòa nước uống một phương thốn chủy, ngày hai lần, uống đến khi người mát thì thôi.

 "Hải thượng phương" của Thôi Nguyên Lượng: chữa cốt chưng do quỷ khí (?) (chứng lao lây lan, người xưa cho là do khí tà ma).

 Lấy năm đại đấu nước tiểu trẻ con, để lắng; năm đấu thanh hao, hái vào tháng tám, tháng chín, loại có hạt là tốt nhất, thái nhỏ. Trộn hai thứ với nhau, cho vào một nồi to tốt, đun lửa mạnh còn ba đại đấu, bỏ bã. Rửa sạch nồi, để khô, lại đổ nước thuốc vào nồi, đun lửa nhỏ còn khoảng hai đại đấu. Rồi lấy mười cái mật lợn trộn vào, đun còn một đại đấu rưỡi, bỏ ra khỏi lửa đợi nguội, đựng trong đồ sứ mới. Mỗi khi muốn uống, lấy hai ba lạng cam thảo nướng thật chín, giã thành bột, trộn với cao thuốc đã nấu, giã một nghìn chày làm viên. Lúc bụng đói uống hai mươi viên với nước cháo, tăng dần đến ba mươi viên thì thôi.

 Quyển bốn

 Mục thứ ba mươi tư: Các phương chữa tì vị (lá lách và dạ dày, theo Đông y là hệ tiêu hóa) hư yếu, không ăn uống được

 Phương chữa đột nhiên mắc bệnh do ăn uống, trông giống thương hàn (bệnh cảm sốt do nhiễm khí lạnh), người bệnh chỉ muốn nằm, bảy tám ngày không chữa thì chết:

 Ấn dọc hai bên cột sống thấy có chỗ lõm, cứu (đốt mồi ngải cứu trên da) đúng hai đầu chỗ lõm, mỗi chỗ bảy tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng) thì khỏi.

 Phương chữa ăn [gỏi] cá (chữ khuyết) và thịt sống, đọng lại ở ngực và hoành cách (vùng cơ hoành) không tiêu, nôn cũng không ra; không thể để lâu kẻo thành chứng (khối cục cứng trong bụng):

 Phác tiêu (muối khoáng sunfat natri thô) một cục cỡ nửa quả trứng gà, đại hoàng một lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa). Cả hai thứ thái vụn, dùng hai thăng (thăng: đơn vị đong dung tích thời xưa) rượu sắc còn một thăng, bỏ bã, uống hết thì tiêu ngay. Nếu không có phác tiêu thì thay bằng mang tiêu (phác tiêu đã tinh chế) cũng đều dùng được.

 Phương chữa ăn đồ sống lạnh linh tinh, hoặc trời lạnh mặc áo mỏng đứng nơi có gió, hoặc ban đêm ăn xong liền đi nằm, thức ăn không tiêu ngay, tim bụng bứt rứt đau, trướng căng, hoặc nhiều ngày không tiêu:

 Đốt đất cho thật nóng, trải chiếu cói mỏng lên, nằm lên trên, đắp chăn cho ra mồ hôi, khỏi ngay.

 Phương chữa ăn quá no, bứt rứt khó chịu, chỉ muốn nằm mà bụng trướng:

 Rang bột mì cho hơi thơm, giã, uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc); có bột đại mạch sống thì càng tốt; không có bột thì dùng cháo nhừ cũng được.

 Bốn điều trên vốn nằm trong mục chữa linh tinh, đều thuộc việc ăn uống và tì vị. Làm cho vị khí (khí của dạ dày) đầy đủ thì mãi không mắc bệnh về ăn uống. Việc ăn uống nên chữa cái gốc trước, cho nên sau đây kê ra các cách.

 Trong bụng hư lạnh, không ăn uống được, ăn vào liền không tiêu, đến nỗi gầy yếu, tay chân [mềm] (chữ khuyết) yếu, trăm bệnh nhân đó lần lượt sinh ra. Phương:

 Sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) mười cân, giã, vắt lấy nước, trộn với ba cân bột mì ngon, phơi nắng cho khô, lại trộn nước, đến khi hết nước thì thôi. Uống nửa cáp (cáp: một phần mười thăng) sau bữa ăn (?), ngày ba lần, tăng dần đến ba cáp.

 Lại một phương: bột mì nửa cân, mạch [nha] (chữ khuyết) năm thăng, đậu xị (đậu đen lên men) năm cáp, hạnh nhân hai thăng, đều sao chín cho vàng thơm, giã, rây, viên to bằng viên đạn bắn ná, uống một viên, sau tăng dần.

 Lại một phương: đại hoàng, thược dược mỗi thứ nửa cân, giã thành bột; mang tiêu nửa cân, mật ong ba cân. Cho vào đồ đồng, đặt trên nồi nước sôi mà đun, đến khi viên được thì viên to bằng hạt ngô đồng, uống từ bảy đến mười viên.

 Lại một phương: men rượu một cân, can khương (gừng khô) mười lạng, ngô thù du một thăng, muối một cục cỡ viên đạn, giã chung, trộn mật ong làm viên to bằng viên đạn, ngày uống ba lần.

 Lại một phương: truật hai cân, men rượu một cân, sao vàng, giã, trộn mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống ba mươi viên, ngày ba lần. Nếu lạnh nhiều có thể thêm ba lạng can khương; nếu đau bụng thêm ba lạng đương quy; gầy yếu thêm hai lạng cam thảo; đều nên uống lâu để điều dưỡng. Dùng dần cách làm men rượu với truật này cũng chữa được chứng sau khi sinh nước đọng dưới vùng tim, nhưng vẫn phải cho đi ngoài.

 Phương chữa tì vị khí yếu, nước uống và đồ ăn không xuống được, đến nỗi không nhận đồ ăn nữa:

 Hạt gai ba thăng, đậu nành sao vàng thơm, giã chung, rây, trước bữa ăn uống một hai phương thốn chủy, ngày bốn năm lần, tốt.

 Phương chữa ăn no rồi đi nằm ngay, mắc bệnh cốc lao (mệt mỏi do ăn uống), khiến tay chân nặng nề khó chịu, lặng lẽ chỉ muốn nằm, ăn xong thì càng nặng:

 Mạch nha đại mạch một thăng, hạt tiêu một lạng, đều sao; can khương ba lạng; giã thành bột, uống một phương thốn chủy, ngày ba bốn lần.

 Phụ phương (các phương thêm vào về sau). "Thực y tâm kính": chữa tì vị khí lạnh, không ăn được, hư yếu không có sức. Canh Cốt đột:

 Cá diếc nửa cân, thái nhỏ làm thành [gỏi] (chữ khuyết), đổ nước đậu xị đang sôi vào cho nóng, cho bột hồ tiêu, gừng khô, thì là, vỏ quýt…, ăn lúc bụng đói.

 "Cận thế phương": chủ trị tì vị hư lạnh, ăn không xuống, lâu ngày gầy yếu thành bệnh lao.

 Chỉ dùng một vị gừng khô trắng của Ôn Châu, nấu với nước cơm chua cho ngấm ướt đến tận lõi, lấy ra sấy khô, giã, rây; nấu cháo bằng gạo cũ trong kho để làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống ba năm mươi viên, uống với nước gì tùy ý. Hiệu nghiệm như thần.

 "Thực liệu": chữa vị khí hư, bị phong nhiệt (khí gió kèm nóng gây bệnh) không ăn được.

 Nước gừng tươi nửa vỏ trứng gà, một ít nước sinh địa hoàng, mật ong một đầu thìa, hòa với ba cáp nước, uống một hơi, khỏi ngay.

 "Kinh nghiệm phương": chữa tì nguyên khí (khí gốc của lá lách) lúc phát lúc ngừng, đau không chịu nổi.

 Ngô thù du một lạng, đào nhân một lạng, trộn rồi sao cho đến khi ngô thù du cháy đen, sau đó bỏ ngô thù du, lấy đào nhân, bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền nhỏ; ba củ hành trắng nướng nóng; ngâm vào rượu hâm ấm, chia hai lần uống.

 "Kinh nghiệm hậu phương": chữa tì vị, giúp ăn được.

 Hồi hương hai lạng, gừng tươi bốn lạng, cùng giã cho đều, để trong đồ đựng sạch, đậy giấy ướt qua một đêm. Sau đó cho vào đồ bằng bạc hoặc bằng đá, sao lửa lúc nhỏ lúc to cho vàng xém, tán bột, trộn rượu làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ mười đến mười lăm viên với trà hoặc rượu.

 "Ngoại đài bí yếu": chữa chứng khí trướng (bụng đầy trướng do khí ứ) lâu ngày.

 Nước tiểu bò đen, lúc bụng đói uống ấm một thăng, ngày một lần, khí tan thì thôi.

 Quyển bốn

 Mục thứ ba mươi lăm: Các phương chữa đột nhiên hết lương ăn, nhịn đói lả sắp chết

 Lúa gạo là thứ người sống phải nhờ vào; thiếu hẳn vài ngày là có thể mất mạng. Sách bản thảo (sách ghi chép các vị thuốc) có nói đến những thứ ăn vào không đói, mà các sách phương thuốc chẳng ai nhắc đến thuật ấy, có lẽ vì nó dính đến chuyện thần tiên kỳ lạ, không phải người thường theo được. Thế nên những năm đói kém, xác người chết đói nằm ngang đường, thật đáng thương xót. Nay ghi sơ lược những cách dễ làm. Nếu chẳng may phải chạy trốn đến nơi không người, hoặc rơi xuống khe suối, giếng cạn, trong mộ sâu, nhìn bốn phía đều cách tuyệt, không có gì bỏ vào miệng, thì phải uống nước và phục khí (phép luyện thở, nuốt khí thay cho ăn). Cách làm như sau.

 Ngậm miệng, dùng lưỡi đảo quanh răng trên răng dưới, lấy nước bọt mà nuốt; một ngày nuốt được ba trăm sáu mươi lần là tốt. Tập dần có thể lên đến một nghìn lần, tự nhiên không đói. Ba năm ngày đầu hơi mỏi mệt, qua đó thì dần thấy nhẹ nhõm, khỏe mạnh. Lại có các phép như ăn khí theo mười hai giờ, phép lục mậu (?)…, nhưng e rằng ở nơi nguy khốn không biết được phương hướng và giờ giấc sớm muộn, nên không bàn đến. Nếu có nước mà không có đồ đựng, thì vốc bằng tay trái, khấn rằng: "Ơn ban của quan thừa, quan duyện, quan lại; thật đã hết lương, chính đi theo màu đỏ vàng, chẳng phạm dưới thành các thầy thuốc, để tự phòng thân" (?). Khấn xong, gõ răng ba lần, lấy ngón tay phải gõ vào tay trái ba lần; làm như vậy ba lượt rồi uống. Về sau nếu có cốc chén đựng nước thì càng tốt, cũng tay trái cầm, tay phải lấy vật gõ vào như phép trên. Mỗi ngày uống ba thăng thì không đói nữa, tức là qua khỏi.

 Nếu ở nơi có thể đi lại, đi khắp núi non, đầm nước được:

 Chỉ cần lấy lá thông, lá bách thái nhỏ, uống với nước hai cáp; trong một ngày uống hai ba thăng là tốt. Lại đào rễ cỏ tranh trắng mà ngậm, hoặc rửa sạch, thái ra mà ăn.

 Ba thứ này nếu được phơi khô, giã nát trên đá mà ăn, mỗi lần ăn một phương thốn thì chịu được đói một ngày. Lại nếu có đậu nành, lấy rang cho bóng đều và nóng (?), uống với nước, ăn hết thứ ấy thì hết đói được mười ngày. Đậu đỏ nhỏ cũng tốt. Nếu được bột hai thứ đậu rang vàng, ăn một hai thăng thì chịu đói được mười ngày. Trong các loài cỏ có truật, thiên môn đông, mạch môn đông, hoàng tinh, uy nhuy (ngọc trúc), bối mẫu, sống hay chín đều có thể ăn riêng. Mộc nhĩ mọc trên cây (?) và vỏ trắng của cây đàn, cây du cũng đều chống đói được.

 Nếu gặp năm mất mùa, lúa gạo đắt đỏ, không có gì làm lương ăn, phải nhờ đến thuốc để cứu mạng:

 Lấy một đấu (đấu: bằng mười thăng) gạo tẻ, vo đãi sạch, đem hấp trăm lần, phơi trăm lần, giã, mỗi ngày ăn một bữa, uống với nước; ba mươi ngày thì thôi hẳn, có thể suốt đời không ăn, mỗi ngày đi được ba trăm dặm.

 Lại một phương: gạo tẻ một đấu, ngâm với ba thăng rượu, lấy ra phơi, lại ngâm, đến khi hết rượu thì thôi; lấy ra ăn dần, khát thì uống nước. Ăn hết một đấu thì chịu đói được ba mươi ngày; ăn đủ một hộc hai thăng (hộc: bằng mười đấu) thì chịu đói được một năm.

 Có cách làm thuốc Thủ trung hoàn.

 Sở dĩ kê ra các thứ gạo, đậu là vì đó là những thứ trong đời dễ kiếm, dễ làm, lại không trái với cốc khí (khí của ngũ cốc nuôi người), khiến thể chất và sức lực không suy giảm. E rằng thân thể quen ăn thịt nặng đục, bỗng chuyên dùng thuốc thì có khi chịu không nổi.

 Nếu có thể thường xuyên lo liệu được thì tự làm thêm, theo những gì trong sách "Cốc phương" (sách phương thuốc về ngũ cốc và phép nhịn ăn) do tôi soạn mà tìm.

 Phụ phương. "Thánh huệ phương": phép tuyệt cốc (nhịn hẳn ngũ cốc) thành tiên, không cần ăn.

 Lấy hạt thông giã thành cao, hòa rượu uống ba tiền, ngày ba lần thì không đói; khát thì uống nước, đừng ăn thứ gì khác. Một trăm ngày thì thân nhẹ, mỗi ngày đi được năm trăm dặm.

 Sách "Dã nhân nhàn thoại" nói: phép luyện nhựa thông của Phục Hổ tôn sư.

 Lấy mười cân nhựa thông, đem nấu với nước năm lần cho hết vị đắng. Luyện xong, cứ mỗi cân nhựa thông đã luyện thì cho thêm bốn lạng bột phục linh; mỗi sáng uống một đao khuê (lượng thuốc rất nhỏ, khoảng một phần mười phương thốn chủy) với nước. Như vậy quanh năm không ăn mà lại sống lâu, thân nhẹ, khoan khoái.

 Sách "Bão Phác Tử" (sách do Cát Hồng soạn) nói: thời Hán Thành Đế, có người đi săn ở núi Chung Nam thấy một người không mặc quần áo, khắp mình mọc lông đen, nhảy hố vượt suối nhanh như bay. Người săn bèn lén rình xem chỗ ở, vây lại bắt được, thì ra là một người đàn bà. Hỏi thì bà nói: "Tôi là cung nữ nhà Tần. Giặc từ phía đông cửa ải kéo đến, vua Tần ra hàng, tôi sợ hãi chạy vào núi, đói không có gì ăn, sắp chết đói. Có một ông già dạy tôi ăn lá và hạt thông, bách. Lúc đầu thấy đắng chát, sau dần ăn quen, rồi không đói nữa; mùa đông không thấy lạnh, mùa hè không thấy nóng." Người đàn bà này là người thời Tần, tính đến thời Thành Đế đã hơn ba trăm năm.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video