Thiên 5 — Quyển 5 — Ung nhọt, ghẻ lở, hủi, sưng

 Quyển năm

 Thiên thứ ba mươi sáu: Các phương chữa ung (nhọt lớn, sưng nóng đỏ, nằm nông, dễ làm mủ), thư (nhọt độc nằm sâu, ăn vào thịt và xương), đố nhũ (sữa ứ trong vú không thoát được, kết lại gây sưng đau) và các chứng sưng độc.

 Sách "Ẩn Cư hiệu phương" (sách các phương thuốc hiệu nghiệm của Ẩn Cư, tức Đào Hoằng Cảnh) chữa dương thư sang (một loại nhọt thư, ?) có trùng, ngứa:

 Phụ tử (rễ con của cây ô đầu, có độc) 8 phân (phân: đơn vị cân nhỏ thời xưa, bốn phân là một lạng), lê lô (rễ cây lê lô, có độc) 2 phân. Tán bột rồi đắp, trùng sẽ tự bò ra.

 Cát thị (tức Cát Hồng, tác giả sách này) chữa nãi phát (nhọt mọc ở vú), các chứng ung, thư, phát bối (nhọt độc mọc ở lưng) và nhọt ở vú:

 Cứu (đốt mồi ngải trên da để chữa bệnh) ngay trên chỗ nhọt một trăm tráng (mỗi lần đốt hết một mồi ngải là một tráng).

 Phương khác: Rang bột gạo nếp cho đen, trộn với lòng trắng trứng gà, phết lên tấm lụa trắng rồi dán lên nhọt. Khoét một lỗ nhỏ trên lụa làm miệng cho khí độc thoát ra. Khô thì thay. Rất thần hiệu.

 Phương khác: Lấy đất đáy nồi giã nhỏ, trộn với lòng đỏ trứng gà mà bôi. Thêm một ít đậu xị (đậu đen ủ lên men) thì càng tốt.

 Phương khác: Giã hoàng bá (vỏ cây hoàng bá) thành bột, rây kỹ, trộn với lòng trắng trứng gà, bôi dày lên. Khô thì thay, sẽ khỏi.

 Phương khác: Đốt sừng hươu, giã thành bột, trộn với khổ tửu (giấm) mà bôi, tốt.

 Phương khác: Mài sừng hươu với nước trên hòn đá, lấy nước đục bôi lên nhọt. Khô thì bôi lại, nhọt tiêu ngay theo tay.

 Phương khác: Tán bột bán hạ (củ cây bán hạ, có độc), trộn lòng trắng trứng gà mà bôi; hoặc mài với nước mà đắp, đều tốt.

 Phương khác: Mài với nước, thần hiệu; phương này lấy từ sách "Tiểu phẩm" (?).

 Phương khác: Lấy giấm trộn với ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng), hoặc giã gừng, hoặc giã tỏi nhỏ, rồi đắp, đều tốt.

 Chữa mọi chứng sưng độc dữ:

 Rễ cây mạn kinh một nắm lớn; nếu không có thì thay bằng rễ cây long quỳ. Nhũ đầu hương (tức nhũ hương, một loại nhựa cây thơm) một lạng, chọn loại trong sáng. Hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng) một lạng, chọn loại ở Tuyên Châu. Hạnh nhân 49 hạt, bỏ đầu nhọn. Gỗ liễu loại màu trắng 3–4 tiền (tiền: đơn vị cân, mười tiền là một lạng).

 Mỗi thứ đều băm nhỏ, giã khoảng hai, ba trăm chày, nặn thành bánh dày 3–4 phân (phân ở đây là đơn vị đo dài, một phần mười tấc), tùy chỗ sưng lớn nhỏ mà dán lên. Khô thì thay, chỗ sưng sẽ tan ngay. Chỗ đã thành nhọt lở thì dán riêng cao thuốc để chữa, tốt.

 Cát thị chữa ung mọc ra vài chục chỗ:

 Lấy phân bò đốt, giã thành bột, trộn lòng trắng trứng gà mà bôi. Khô thì thay. Thần hiệu.

 Phương khác: Dùng sừng hươu, quế, phân gà, giã riêng từng thứ, đốt rồi trộn chung, trộn với lòng trắng trứng gà mà bôi; khô thì bôi lại.

 Lại có phương làm cho nhọt ung đã có mủ vỡ ra:

 Lấy ở hai cánh con gà trắng, mỗi cánh một chiếc lông, đốt thành tro mà uống, nhọt sẽ thủng ngay. Sách của họ Diêu cũng chép như vậy.

 Phương khác: Nuốt một hạt ý dĩ (hạt bo bo), không được nuốt nhiều.

 Phương khác: Lấy giấm trộn phân chim sẻ, bôi lên đầu nhọt một chấm to bằng hạt đậu nhỏ.

 Cát thị: phương làm cho nhọt ung đã kết rồi thì gom lại, không lan rộng thêm:

 Bôi bột đậu nhỏ (đậu đỏ); nếu trộn với lòng trắng trứng gà thì càng tốt, khỏi ngay.

 Phương khác: Bột nguyên hoa (hoa cây nguyên hoa, có độc) trộn với nước keo (keo nấu từ da thú), dán lên. Khô thì thay. Nhọt sẽ hóa thành nước.

 Nếu nhọt đã vỡ mà mủ máu ra không ngừng, đau dữ:

 Lấy lá cây thu trắng còn tươi dán lên mười lớp, dùng vải lụa buộc lỏng bên ngoài.

 Chữa vú sưng:

 Quế tâm (lớp vỏ quế bên trong, đã cạo bỏ vỏ ngoài), cam thảo mỗi thứ 2 phân; ô đầu (củ cây ô đầu, rất độc) 1 phân, đem bào (vùi tro nóng hoặc nướng cho bớt độc). Giã thành bột, trộn giấm, phết lên giấy rồi đắp lên. Mủ hóa thành nước là thần hiệu.

 Cát thị chữa phụ nữ vú sưng thành ung, sữa ứ sưng đau:

 Cạo vỏ rễ cây liễu, giã thật nhuyễn, hơ lửa cho ấm, đựng vào túi lụa mà chườm. Nguội thì thay. Rất tốt.

 Phương khác: Lấy chày giã gạo nấu cho sôi, phủ một lớp bông lên vú rồi chườm chày lên trên. Phải dùng hai cái chày, thay nhau mà chườm, vài chục lượt thì thôi. Họ Diêu nói phương này thần hiệu.

 Phương chữa ung ở vú:

 Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tác dụng xổ), … thảo (thiếu một chữ, ?), phục long can (đất vàng nung lâu dưới lòng bếp), gừng sống, mỗi thứ 2 phân. Trước hết giã ba thứ đầu, rây kỹ, rồi cho gừng sống vào giã chung, trộn giấm mà bôi; vú hết đau ngay, rất nghiệm.

 Lưu Quyên Tử (danh y đời Tấn, nổi tiếng chữa nhọt lở) không dùng gừng sống; (lại có chỗ ghi) dùng gừng sống 4 phân, các vị bằng nhau (?). Gần đây tôi thấy người ta dùng cá diếc, nghiệm ngay. Phương này trong sách "Tiểu phẩm" (?) rất tốt.

 Họ Diêu chữa ung vú:

 Đại hoàng, phân chuột loại còn ướt, hoàng liên, mỗi thứ 1 phân. Hai thứ tán bột, phân chuột giã riêng, trộn với nước cháo kê để lắng trong, đắp quanh bốn phía vú, hết đau và khỏi ngay. Không có kê thì dùng gạo tẻ cũng được.

 Phương khác: Đắp phân bò hoặc phân ngựa đều tốt, đều làm tiêu nhọt.

 Sách "Tiểu phẩm" (?): phương chữa đố nhũ:

 Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm), bạch liễm (củ cây bạch liễm), thược dược (rễ cây thược dược), lượng bằng nhau, tán bột, rây kỹ. Uống với nước tương (nước gạo ủ chua) mỗi lần một tiền chủy (lượng bột thuốc xúc đầy trên một đồng tiền), ngày uống năm lần. Nếu vú bên phải kết cứng thì lấy sữa vú bên trái uống thuốc; vú bên trái kết thì lấy sữa vú bên phải. Thuốc làm tan tận gốc. Sách họ Diêu cũng chép phương này. Chắc chắn khỏi.

 Phương của họ Diêu: Giã sinh địa hoàng (rễ cây địa hoàng còn tươi) mà đắp, thuốc nóng lên thì thay. Đậu nhỏ cũng tốt.

 Lại nói: có trường hợp đã chữa hai, ba trăm cách mà không khỏi, chỉ thấy cứng và có màu tím.

 Dùng cách vỏ rễ liễu đã nói ở trên, rang cho ấm, chườm lên chỗ sưng, một đêm là khỏi.

 Phàm sữa không thoát ra được, kết lại bên trong thì gọi là đố nhũ, bệnh này còn gấp hơn ung.

 Từ Ngọc chữa trong vú nổi tràng nhạc (hạch nổi thành chuỗi dưới da) gây đau:

 Đại hoàng, hoàng liên mỗi thứ 3 lạng, nước 5 thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa), sắc còn 1 thăng 2 hợp (hợp: một phần mười thăng), chia ba lần uống. Đi ngoài được là khỏi.

 Cát thị: phương chữa bỗng nhiên nổi sưng độc, đau dữ:

 Lấy củ cải loại to, gọt bỏ vỏ ngoài, giã nhuyễn, trộn giấm cho nhão như bùn, nấu ba lần sôi, khuấy nhanh rồi lấy ra, đắp lên chỗ sưng, lấy lụa bọc bên ngoài. Mỗi ngày thay hai, ba lần. Dùng hạt củ cải cũng tốt.

 Phương khác: Đốt phân bò tán bột, trộn giấm đắp lên. Khô thì thay.

 Phương khác: Lấy nước trộn vôi đắp kín lên. Lại có cách: mài thăng ma (rễ cây thăng ma), hoặc thanh mộc hương (rễ cây mộc hương xanh), hoặc gỗ tử đàn với giấm, rồi lấy nước mài đắp lên, tốt.

 Phương khác: Lấy bèo trong nước, giã nhuyễn mà đắp lên.

 Lại chữa trường hợp độc đã vào bụng:

 Xạ hương, huân lục hương (một loại nhựa thơm như nhũ hương), thanh mộc hương, kê thiệt hương (tức đinh hương), mỗi thứ 1 lạng, nước 4 thăng, sắc lấy 2 thăng, chia hai lần uống.

 Nếu ác hạch (hạch độc) sưng kết không chịu tan:

 Ngô thù du và tỏi nhỏ, lượng bằng nhau, giã chung mà đắp. Dùng tỏi đỏ (?) cũng được.

 Phương khác: Giã cá diếc mà đắp.

 Phương chữa phong thũng (chứng sưng do "phong", tức tác nhân gây bệnh ví như gió) ngứa nhiều, ấn xuống buông tay ra lại nổi lên, hoặc chứng ẩn chẩn (nổi mẩn từng mảng, tức mề đay):

 Chỉ cần lấy tay xoa, vuốt, đè ấn cho đến khi thấy đau, mỗi ngày vài lần, sẽ tự tiêu.

 Phương khác: Lấy giấm mài quế hoặc độc hoạt (rễ cây độc hoạt), đắp nhiều lần, tốt.

 Phương chữa thân mình, đầu mặt bỗng có chỗ sưng vụt lên như bị thổi phồng:

 Ba đậu (hạt cây ba đậu, rất độc) 30 hạt, để cả vỏ đập vụn, nước 5 thăng, sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, lấy bông thấm nước lau lên chỗ sưng, sưng tiêu theo tay. Không được để gần miệng.

 Da thịt bỗng sưng nổi lên thành vệt hẹp, dài, đỏ và đau, gọi là … (tên bệnh bị hỏng chữ, ?):

 Sừng hươu 5 lạng, bạch liễm 1 lạng, mẫu lệ (vỏ hàu) 4 lạng, phụ tử 1 lạng, giã, rây, trộn giấm, phết lên lụa mà dán. Khô thì thay.

 Sách "Tiểu phẩm" (?): chữa ung kết sưng cứng như đá, hoặc như hạch to mà màu da không đổi, hoặc thành thạch ung (nhọt cứng như đá) không tiêu:

 Sừng hươu 8 lạng, đốt thành tro; bạch liễm 2 lạng; đá mài loại thớ thô, màu vàng 1 cân, nung cho đỏ. Ba thứ giã thành bột, trộn giấm cho nhão như bùn, bôi dày lên nhọt. Khô thì bôi lại.

 Nhọt tiêu thì thôi. Bên trong uống thang Liên kiều để xổ. Phương họ Diêu nói: nung đá thật đỏ, nhúng vào 5 thăng giấm, lại nung, lại nhúng vào giấm, đến khi giấm cạn còn một nửa thì thôi, rồi giã đá trộn với thuốc.

 Trước hết dùng phần giấm còn thừa ấy; giấm không đủ thì thêm vào mà dùng.

 Phương họ Diêu: nếu sưng lên đến mức rất cứng mà có rễ, gọi là thạch ung.

 Nên cứu ngay trên chỗ đó một trăm tráng, hạt đá sẽ vỡ ra; không ra thì cứu thêm. Ung, thư, bướu, thạch ung, kết cân (gân nổi thành cục), tràng nhạc đều không được châm kim hay giác (dùng ống sừng hút để rút máu, mủ). Người bị châm, giác mà không gặp tai họa thì rất ít.

 Lại có phương chữa ung chưa vỡ:

 … thảo (thiếu một chữ, ?) tán bột, trộn lòng trắng trứng gà, phết dày lên giấy rồi dán. Khô thì thay. Thấy đau là sẽ tự khỏi.

 Phương chữa ung sưng nhức nhối, không chạm vào được:

 Đại hoàng giã, rây, trộn giấm, dán lên chỗ sưng. Khô thì thay. Không quá ba lần là đỡ, không phát lại; mủ tự tiêu hết. Rất thần nghiệm.

 Ung sưng chưa thành mủ:

 Lấy ráy tai bò đắp kín lên là khỏi.

 Nếu thịt hư không hết thì dùng thuốc thực nhục (thuốc ăn mòn thịt hoại) cho ăn mòn đi, rồi bôi cao, sẽ khỏi.

 Phương thuốc ăn mòn thịt hoại:

 Tro than trắng và tro cây lách, lượng bằng nhau, sắc cho đặc như cao. Thuốc này không nên làm sẵn, để mười ngày là hết tác dụng. Cũng có thể dùng để tẩy nốt ruồi đen. Thuốc này rất độc.

 Nếu muốn dùng cho hiệu nghiệm thì theo cách dùng của phương gốc; phàm ung sưng thì dùng (?):

 Rễ qua lâu (rễ cây qua lâu), đậu đỏ nhỏ, đều ngâm vào giấm, năm đêm thì lấy ra, rang xong giã thành bột, trộn giấm, phết lên giấy, dán lên chỗ sưng, nghiệm.

 "Ẩn Cư hiệu phương": làm tiêu ung sưng:

 Bạch liễm 2 phân, lê lô 1 phân, tán bột, trộn rượu cho nhão như bùn, dán lên, ngày ba lần. Rất tốt.

 Nhọt thư lở lộ cả xương:

 Hoàng liên, mẫu lệ mỗi thứ 2 phân, tán bột. Trước rửa nhọt bằng nước muối và rượu, sau đó đắp thuốc.

 Cát thị: bỗng mắc phiêu thư (nhọt độc nhỏ, mọc nhanh, rất độc) ở tay, chân, vai, nổi lổn nhổn như hạt gạo, hạt đậu, cạo ra thì chảy nước, phải chữa gấp:

 Rang củ cải cho nóng rồi giã, bọc lại, lăn đi lăn lại trên chỗ đó, ngày đêm không ngừng.

 Nếu thư mọc ở đầu mười ngón tay, màu đỏ đen, thì rất khó chữa, nên theo đại phương (phương thuốc lớn, nhiều vị) mà chữa, phương đơn giản không chữa nổi.

 Nếu bị cốt thư (nhọt thư ăn vào xương) nhiều năm, cứ nặn là ra nước, không khỏi:

 Rang bột, lấy mạch nha đắp lên nhọt (?), nhọt sẽ vỡ ra; lấy cá chép sống … (thiếu một chữ, có lẽ là áp) lên, chừng khoảng thời gian thổi chín một nồi cơm thì cạo ra xem, sẽ có sâu nhỏ bò ra. Lại rửa rồi đắp thuốc, sâu hết thì khỏi ngay.

 Phương họ Diêu nói: phiêu thư là trong thịt bỗng mọc lên một … (thiếu chữ, ?) nhỏ như hạt đậu, hạt kê; nặng thì to như quả mơ, quả mận; có cái đỏ, có cái đen, có cái trắng, có cái xanh. Trong đó có nhân, nhân có rễ sâu, đau buốt thấu tim; chẳng bao lâu bốn phía đều sưng, … (thiếu chữ) thâm, màu tím đen, có thể làm nát hỏng gân xương; độc vào tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể) thì giết người.

 Người phương nam gọi là "… trước độc" (thiếu một chữ, ?).

 Nếu mọc ở chỗ thịt dày thì cắt bỏ hết; cũng có thể nung sắt cho đỏ, áp lên ba lần cho cháy như than; cũng có thể cứu trên chỗ phồng thâm một trăm tráng là tốt. Sớm thì dùng lá toan mô (?),

 đắp quanh bốn phía để phòng nhọt lan rộng. Uống nước rễ cây quỳ, nước sừng tê giác, nước thăng ma để dập cái nhiệt bên trong. Chữa bên ngoài thì theo phép chữa đan độc (bệnh da đỏ rực như son, lan nhanh, do nhiệt độc gây ra).

 Lưu Quyên Tử chữa ung, thư phát ra rồi vỡ nát, chảy mủ máu, giúp sinh thịt mới: Hoàng kỳ cao.

 Hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ), thược dược, đại hoàng, đương quy (rễ cây đương quy), xuyên khung (thân rễ cây khung cùng), độc hoạt, bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), củ kiệu trắng, mỗi thứ 1 lạng; sinh địa hoàng 3 lạng. Chín thứ thái nhỏ, cho vào 2 thăng rưỡi mỡ lợn mà sắc, ba lần đun sôi lên, ba lần nhắc xuống thì thành cao.

 Vắt bỏ bã, bôi lấp đầy vào nhọt, xoa cả hai bên, ngày ba lần.

 Lại có phương chữa đan ung, thư mới phát, lan rộng dần, và đan chẩn (nốt ban đỏ) ở trẻ nhỏ:

 Thăng ma, hoàng liên, đại hoàng, xuyên khung mỗi thứ 2 lạng; hoàng cầm, mang tiêu (một loại muối khoáng có tác dụng xổ, làm mềm chỗ cứng) mỗi thứ 3 lạng; đương quy, cam thảo nướng, sừng linh dương mỗi thứ 1 lạng. Chín thứ đem phủ trở (thái hoặc đập thành miếng nhỏ), nước 1 đấu 3 thăng (đấu: mười thăng), sắc lấy 5 thăng, bỏ bã, đổ trở lại nồi, cho mang tiêu vào, lấy que khuấy cho thành cao.

 Để vừa ấm, phết lên lụa, áp lên chỗ sưng, vài lần là tiêu tan theo tay. Đây là phương bí truyền của Vương Luyện Cam Lâm (?). Cẩn thận, không được để gần chỗ kín.

 Lại chữa phiêu sang (một loại nhọt lở) lan rộng, chảy nhiều nước, ngày càng lan to: Hồ phấn tán.

 Hồ phấn (bột chì trắng) rang, cam thảo nướng, lư như (rễ cây lư như, ?), hoàng liên mỗi thứ 2 phân. Bốn thứ giã thành bột, rây kỹ, rắc lên nhọt, ngày ba lần. Rất nghiệm.

 Phương cao chữa các loại nhọt thư:

 Sáp ong, tóc rối, phàn thạch (phèn chua), tùng chi (nhựa thông) mỗi thứ 1 lạng, mỡ lợn 4 lạng. Năm thứ: trước cho tóc vào, tóc tan thì cho phèn; phèn tan thì cho nhựa thông; nhựa thông tan thì cho sáp; sáp tan thì cho mỡ lợn. Bôi lên nhọt.

 Phương Xích long bì thang, rửa các loại nhọt lở nát:

 Vỏ cây hộc (một loại cây sồi) thái nhỏ 3 thăng, nước 1 đấu, sắc lấy 5 thăng. Mùa xuân, hạ thì để nguội mà dùng; mùa thu, đông thì dùng ấm. Rửa nhọt ở vú và các loại nhọt lở nát; rửa xong thì bôi cao.

 Nhọt ở lưng mới chớm muốn nổi lên thì uống ngay Đại hoàng thang này:

 Đại hoàng, cam thảo (nướng), hoàng cầm mỗi thứ 2 lạng, thăng ma 2 lạng, chi tử (quả dành dành) 100 quả. Năm thứ, nước 9 thăng, sắc lấy 3 thăng rưỡi. Uống cho đi ngoài được, đi vài lần thì thôi; không đi thì uống thêm.

 Chữa phát bối, nhọt vú ở phụ nữ, và trường ung (nhọt mọc trong ruột): Mộc chiêm tư tán.

 Mộc chiêm tư (vỏ một loại cây, ?), hậu phác (vỏ cây hậu phác, nướng), cam thảo (nướng), tế tân (rễ cây tế tân), qua lâu, phòng phong (rễ cây phòng phong), can khương (gừng khô), nhân sâm, cát cánh (rễ cây cát cánh), bại tương (cây bại tương, có mùi như tương hỏng), mỗi thứ 1 lạng. Mười thứ giã thành bột, uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy (lượng bột thuốc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày bảy lần, đêm bốn lần, càng nhiều càng tốt.

 Bệnh ở phần trên thì thường nôn ra, ở phần dưới thì ra mủ máu. Đó là thuộc loại trường ung. Ung sưng sẽ hết đau ngay. Uống lâu dài thì chữa được các chứng thư và trĩ; nếu nhọt đã vỡ thì mau khỏi.

 Phát bối không có trường hợp nào không chữa được, không hay biết mà chỗ sưng đã mất. Khi uống lâu dài thì bỏ vị bại tương; dùng nhiều để chữa nhọt vú ở phụ nữ, các bệnh sau khi sinh, trưng hà (khối u cục trong bụng), càng tốt. Đều là phương của Lưu Quyên Tử.

 Lưu Quyên Tử: phương Mộc chiêm tư tán chữa ung, làm tiêu mủ:

 Mộc chiêm tư, quế tâm, nhân sâm, tế tân, bại tương, can khương, hậu phác (nướng), cam thảo (nướng), phòng phong, cát cánh, mỗi thứ 1 lạng. Mười thứ tán bột, mỗi lần uống một phương thốn chủy; nuốt vào họng thấy như thuốc chảy vào trong nhọt. Nếu ung, thư đã cứu mà không vỡ thì có thể uống thuốc này; nhọt chưa vỡ thì bỏ vị bại tương. Thuốc này có khi làm ung hóa thành nước.

 Phương đắp Bạch liễm, chữa ung sưng, tràng nhạc, hạch không tiêu:

 Bạch liễm, hoàng liên, đại hoàng, hoàng cầm, … thảo (thiếu một chữ, ?), xích thạch chi (một loại đất sét màu đỏ), ngô thù du, thược dược, mỗi thứ 4 phân. Tám thứ giã, rây, trộn với lòng trắng trứng gà cho nhão như bùn, phết lên miếng lụa cũ mà đắp. Chừa một lỗ nhỏ; khô thì thay, sẽ khỏi.

 Phát bối nặng sắp chết:

 Lấy quả bí đao, cắt bỏ đầu, úp lên nhọt. Bí sẽ nát ra, thì cắt bỏ phần nát rồi úp lại. Quả bí chưa hết mà nhọt đã thu nhỏ lại, liền dùng cao để nuôi cho lành.

 Phương khác: Phục long can tán bột, hòa với rượu cho đặc, đắp lên miệng nhọt. Khô thì thay. Chẳng mấy ngày là lành.

 Phương khác: Lấy lá cây ngô đồng, đặt lên chảo gang hơ cho cháy thành tro, rây qua lụa, trộn mật mà đắp. Khô thì thay.

 Sách "Ung thũng tạp hiệu phương" (sách các phương hiệu nghiệm chữa ung sưng) chữa sưng nóng:

 Lấy hạt cải nhà và lá trắc bá giã chung mà đắp, không ai không khỏi, rất nghiệm; được cải núi thì càng hay. Lại có cách: giã hạt cải nhỏ thành bột, trộn giấm làm bánh, dán lên chỗ sưng và tràng nhạc, thường xuyên xem, tiêu rồi thì thôi, vì sợ hại đến thịt. Cách này chữa chứng "mã phụ cốt" (?) tốt.

 Phương khác: Đốt phân người thành tro, trộn với giấm đầu (loại giấm đặc nhất) cho nhão như bùn, bôi lên chỗ sưng. Khô thì thay nhiều lần. Rất nghiệm.

 Phương khác: Lấy hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng, có độc) màu vàng và loại đá màu thư hoàng (?), nung cho đỏ, lấy giấm mạnh dội lên; lại nung, lại dội giấm, đá sẽ mềm như bùn, cạo lấy mà bôi lên chỗ sưng. Nếu khô thì trộn giấm. Đây là bí quyết quan trọng.

 Phép cứu làm tiêu sưng:

 Lấy củ tỏi một tép, cắt ngang dày 1 phân, đặt lên đầu chỗ sưng. Mồi ngải to như hạt ngô đồng, đốt cứu trên miếng tỏi một trăm tráng. Không thấy tiêu thì cứu nhiều lần nữa, càng nhiều càng tốt, nhưng đừng để quá nóng. Hễ thấy đau thì nhấc miếng tỏi lên; tỏi cháy thì thay miếng mới. Không được cứu đến mức làm tổn da thịt. Nếu chỗ đó khô (?) thì không cần cứu. Tôi từng bị sưng lớn ở dưới bụng dưới,

 cứu là khỏi ngay. Mỗi lần dùng đều có hiệu quả lớn.

 Phương khác: Sâm tươi … (mất ba chữ) … hạch trên đầu (?). Lại có cách: bột từ thạch (đá nam châm) trộn giấm mà đắp.

 Phương khác: Cam thảo … (mất ba chữ) … bôi; hạt chuối này không ăn được (?).

 Phương khác: Đắp cỏ kê tràng (cỏ ruột gà).

 Phương khác: Đắp bột bạch liễm. Đều tốt.

 Lại chữa mụn nhọt nóng sưng:

 Lấy keo … (chữ hỏng, ?) bôi nhiều lần, mỗi ngày mười mấy lượt, sẽ khỏi. Chữa mụn nhọt ở trẻ nhỏ càng tốt. Lần nào dùng cũng thần hiệu.

 Mọi chứng sưng độc đau không chịu nổi:

 Nhào bột mì làm thành vòng bao quanh đầu chỗ sưng, rộng bằng đồng tiền, giữa đổ đầy hạt tiêu, lấy một bánh bột đậy lên trên, rồi cứu cho đến khi thấy nóng thấu vào chỗ đau thì đau dứt ngay.

 Phương khác: Giã nhân hạt thầu dầu mà đắp, khỏi ngay.

 Lòng bàn tay, lòng bàn chân sưng do phong độc:

 Bột tiêu sống, bột muối, lượng bằng nhau, trộn giấm mà đắp, khỏi ngay.

 Ung, thư sinh thịt hư hôi thối:

 Đắp bạch lư như tán, xem thịt hư hết thì dừng; sau đó chỉ đắp các loại cao. Nếu không lên thịt mới thì đắp hoàng kỳ tán. Lư như và hoàng kỳ làm dứt mọi thứ thịt hư. Nếu vẫn chưa hết thì lấy loại lư như bảy đầu, vỏ đỏ, tán bột, dùng nửa tiền chủy trộn với ba tiền chủy bạch lư như tán mà đắp. Đây là phương của họ Diêu, khỏi.

 Bệnh ác mạch: trên mình bỗng có mạch lạc màu đỏ nổi lên như con giun.

 Bệnh này do vào mùa xuân, mùa đông, gió độc lọt vào trong lạc mạch (các đường mạch nhỏ chạy dưới da), máu bị ứ lại mà sinh ra. Nên uống Ngũ hương liên kiều thang, … (thiếu một chữ, có lẽ là chích) cho ra máu. Đắp Đan sâm cao, nhiều ngày mới khỏi. Tôi đi qua vùng núi đèo liền mắc bệnh này, thường uống Ngũ hương thang, đắp đậu nhỏ thì tiêu. Từ đây trở xuống đều là phương của họ Diêu.

 Bệnh ác hạch là trong thịt bỗng có hạch to như quả mơ, quả mận, nhỏ thì như hạt đậu; trong da đau buốt, hạch chạy qua trái qua phải, trong mình sốt cao, run sợ lạnh. Bệnh này phát ra đột ngột. Nếu độc vào bụng thì giết người. Phương nam có nhiều bệnh này.

 Nên uống Ngũ hương liên kiều thang, lấy đậu nhỏ đắp lên thì tiêu ngay. Nếu muốn trừ hạch thì cũng có thể đắp Đan sâm cao.

 Bệnh ác nhục là trên mình bỗng có thịt nổi lên như hạt đậu đỏ nhỏ, rồi lớn ra như núm vú bò, vú ngựa, hoặc như mào gà. Cũng nên uống Lậu lô thang; bên ngoài có thể nung sắt mà áp lên.

 Mỗi ngày áp ba lần, cho hơi cháy.

 Rồi đắp Thăng ma cao.

 Bệnh khí thống là trên mình bỗng có một chỗ đau như bị đánh đập, không chịu nổi, lại chạy qua trái qua phải. Khi bệnh phát trong mình thì có lúc đau; lúc yên thì thấy chỗ ấy lạnh như bị sương tuyết phủ lên.

 Bệnh này đều do mùa đông trời ấm, đến mùa xuân bị lạnh đột ngột làm hại. Nên trước hết uống vài thang Ngũ hương liên kiều, lại lấy rượu trắng nấu vỏ cây dương liễu, chườm ấm. Chỗ có chấm đỏ thì nên … (thiếu một chữ, có lẽ là chích) cho ra máu.

 Ngũ hương liên kiều thang chữa ác nhục, ác mạch, ác hạch, tràng nhạc, phong kết (sưng kết do phong), sưng và khí thống:

 Mộc hương, trầm hương, kê thiệt hương mỗi thứ 2 lạng, xạ hương nửa lạng, huân lục 1 lạng. Xạ can (thân rễ cây rẻ quạt), tử cát (dây nho tía), thăng ma, độc hoạt, tang ký sinh (cây tầm gửi trên cây dâu), cam thảo (nướng), liên kiều (quả cây liên kiều), mỗi thứ 2 lạng. Đại hoàng 3 lạng, đạm trúc lịch (nước ép từ thân tre đốt nóng) 3 thăng. Mười ba thứ, nước 9 thăng, sắc còn một nửa, cho trúc lịch vào, lấy 3 thăng, chia ba lần uống. Rất tốt.

 Lậu lô thang chữa ung, thư, đan chẩn, sưng độc, ác nhục:

 Lậu lô (rễ cây lậu lô), bạch liễm, hoàng cầm, bạch vi (rễ cây bạch vi), chỉ thực (quả cam non phơi khô, nướng), thăng ma, cam thảo (nướng), thược dược, ma hoàng (thân cây ma hoàng, bỏ đốt), mỗi thứ 2 lạng; đại hoàng 3 lạng. Mười thứ, nước 1 đấu, sắc lấy 3 thăng.

 Nếu không có thuốc thì dùng đại hoàng để xổ cũng tốt. Đan độc thì phải châm … (thiếu một chữ) cho ra máu.

 Đan sâm cao chữa ác nhục, ác hạch, tràng nhạc, phong kết, các chứng sưng ở mạch:

 Đan sâm (rễ cây đan sâm), sóc điệu (cây sóc điệu) mỗi thứ 2 lạng; tần giao (rễ cây tần giao), độc hoạt, ô đầu, bạch cập (củ cây bạch cập), ngưu tất (rễ cây ngưu tất), cúc hoa, phòng phong mỗi thứ 1 lạng; lá … thảo (thiếu một chữ, ?), hoa trịch trục (hoa đỗ quyên vàng, có độc), thục tiêu (hạt tiêu đất Thục) mỗi thứ nửa lạng. Mười hai thứ thái nhỏ.

 Ngâm vào 2 thăng giấm một đêm. Cho 4 cân mỡ lợn vào cùng sắc cho đến khi giấm cạn, đừng để cháy quá, bỏ bã. Bôi lên các chỗ bệnh, ngày năm lần; hoặc phết lên vải cũ mà dán. Cao này cũng có thể uống; nếu đi ngoài nhiều thì phải uống ít đi. Sách "Tiểu phẩm" (?) cũng chép như vậy.

 Thăng ma cao chữa đan độc, sưng, nhọt nóng:

 Thăng ma, bạch liễm, lậu lô, mang tiêu mỗi thứ 2 lạng; hoàng cầm, chỉ thực, liên kiều, xà hàm (cỏ xà hàm) mỗi thứ 3 lạng; chi tử 20 quả; rễ sóc điệu 4 lạng. Mười thứ thái nhỏ, giã cho mịn, cho vào đồ đựng, ngâm với 3 thăng nước nửa ngày, rồi cho 5 thăng mỡ lợn vào sắc cho cạn nước, bỏ bã, đắp lên, ngày năm lần. Nếu cần làm gấp thì sắc ngay với nước. Phương rất nghiệm.

 Cát thị chữa bỗng nổi sưng độc, đau dữ:

 Lấy vỏ trắng cây liễu nấu với rượu cho nóng, chườm lên, hết đau.

 Phụ phương: sách "Thắng kim phương" chữa phát não (nhọt độc mọc ở gáy), phát bối, ung, thư, mụn nhọt nóng, nhọt độc dữ…:

 Đầu thỏ giết vào tháng Chạp, băm nhỏ, cho vào bình bịt kín, để càng lâu càng tốt. Phết lên lụa, đắp dày kín lên. Đắp vào chỗ nóng đau thì mát như băng; thay luôn sẽ khỏi.

 "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạc đời Đường) chữa phát bối, ung sưng, đã vỡ hay chưa vỡ:

 Đậu xị thơm 3 thăng, hòa với một ít nước, giã nhuyễn như bùn, tùy chỗ sưng mà làm bánh dày 3 phân. Chỗ đã có lỗ thì đừng đậy kín; đặt bánh đậu xị lên trên lỗ, đốt ngải trên đó. Cứu cho ấm, từ ấm đến nóng, nhưng không được để bỏng rách thịt. Nếu nóng đau thì thay ngay.

 Bệnh sẽ giảm, thấy dễ chịu yên ổn. Mỗi ngày hai lần, cứu như trước. Trong lỗ nhọt có nước chảy ra là khỏi.

 "Ngoại Đài bí yếu" (sách thuốc của Vương Đào đời Đường): phương chữa ớn lạnh run rẩy như sắp phát nhọt lưng, hoặc đã sinh nhọt sưng, nổi ẩn chẩn:

 Tiêu thạch (diêm tiêu) 3 lạng, hòa với 1 thăng nước ấm cho tan, đợi nguội. Lấy vải xanh cũ gấp ba lớp, to bằng chỗ đỏ, nhúng ướt mà đắp lên; nóng thì thay. Thay luôn sẽ khỏi ngay.

 "Tập nghiệm phương" chữa phát bối:

 Lấy 100 con ốc sên còn sống, bỏ vào một cái bình sạch dung tích 1 thăng, dùng một chén nước mới múc đổ ngâm trong bình, bịt buộc kín từ tối đến sáng, rồi lấy ốc sên ra thả đi. Nước ấy nhớt như dãi; lấy bột cáp phấn (bột vỏ nghêu) thật, không kể nhiều ít, khuấy dần mà đắp, dùng lông gà quét lên nhọt, mỗi ngày mười mấy lần. Nóng đau dứt thì nhọt lành.

 Thôi Nguyên Lượng, sách "Hải thượng phương": bí pháp chữa phát bối. Lý Bắc Hải (tức Lý Ung, đời Đường) nói phương này do thần truyền, cực kỳ lạ và bí mật.

 Cam thảo 3 lạng lớn, giã sống, rây lấy bột riêng; bột đại mạch 9 lạng. Trộn hai thứ trong mâm lớn, khuấy cho đều. Lấy một ít váng sữa loại tốt nhất, vê riêng vào thuốc cho đều. Nhào với nước sôi kỹ thành bánh, to hơn nhọt chừng 1 phân.

 Đắp nóng lên chỗ sưng, lót giấy dầu và giấy cũ ngăn cách, để cho thông hơi; nguội thì thay. Nhọt đã thành mủ thì mủ nước tự ra; chưa thành mủ thì tiêu từ bên trong. Trong thời gian đắp thuốc, nên thường ăn cháo hoàng kỳ, rất hay.

 Lại một cách: Cam thảo 1 lạng lớn, nướng qua, giã vụn, ngâm vào 1 thăng lớn nước. Trên miệng đồ đựng gác ngang một con dao nhỏ, để ngoài sương qua đêm. Sáng sớm lấy vật khuấy cho nổi bọt, thổi bọt đi rồi uống. Hễ là nhọt sưng, phát bối đều uống được, rất hiệu nghiệm.

 "Mai sư phương" chữa các ung, thư, phát bối, hoặc nhọt phát ở bầu vú. Mới khởi thì hơi đỏ; không chữa gấp thì chết nhanh.

 Phương làm tiêu:

 Giã rễ cây gai mà đắp, thay nhiều lần.

 "Thánh huệ phương" chữa phụ cốt thư (nhọt thư bám sâu sát xương) và ngư nhãn sang (mụn cứng có nhân như mắt cá):

 Lấy xương đầu chó đốt, lấy khói hun.

 Phương của Trương Văn Trọng (danh y đời Đường) chữa thạch ung cứng như đá, không làm mủ:

 Rễ thương lục (rễ cây thương lục) còn tươi giã ra mà xát. Khô thì thay, đến khi mềm thì thôi.

 "Tử mẫu bí lục" chữa ung, thư, trĩ … (thiếu một chữ, ?) lở, và bệnh đan ở trẻ nhỏ:

 Lấy nước nấu rễ cây táo gai mà rửa.

 Phương khác: Tán bột con ấu trùng bọ hung mà đắp.

 Sách "Tiểu phẩm" (?): phương chữa thư mới phát:

 Lấy đậu đỏ nhỏ tán bột, trộn giấm đắp, cũng tiêu.

 "Bác tế phương" chữa mọi ung sưng chưa vỡ, đau nhức, làm cho tiêu từ bên trong:

 Lấy sinh địa hoàng giã nát như bùn, tùy chỗ sưng lớn nhỏ mà trải lên vải, rắc bột mộc hương ở giữa, lại trải thêm một lớp địa hoàng, dán lên chỗ sưng. Không quá ba, năm lần.

 Nhật Hoa Tử (tác giả một sách bản thảo về thuốc) nói: làm tiêu sưng độc:

 Lấy nước hòa bột hạt quyết minh (hạt muồng) mà bôi.

 Sách "Thực liệu" (sách chữa bệnh bằng ăn uống) chữa ung sưng:

 Rễ qua lâu rang khô trong giấm, giã, rây. Trộn giấm, phết lên giấy, trải ra dán; (cũng) uống. Người có dùng thuốc kim thạch (thuốc luyện từ khoáng chất) nên dùng.

 "Dương Văn Úy phương" chữa ung chưa vỡ:

 Rễ qua lâu, đậu đỏ nhỏ, lượng bằng nhau, tán bột, hòa giấm mà bôi.

 "Thiên kim phương" chữa các chứng sưng độc, chữa không đúng cách nên đã có mủ:

 Đốt gai cây táo gai thành tro, uống với nước; qua một đêm thì đầu mủ trồi ra.

 Phương khác: chữa trong nhọt lạnh, miệng nhọt không liền:

 Dùng một tấm da chuột, đốt thành tro, nghiền mịn, bịt lên miệng nhọt.

 Tôn chân nhân (tức Tôn Tư Mạc) nói: chữa ung mọc ở nhiều chỗ:

 Lấy phân bò đốt thành tro, trộn lòng trắng trứng gà mà đắp. Khô thì thay.

 Sách "Tôn chân nhân thực kỵ" (sách về kiêng kỵ ăn uống của Tôn Tư Mạc): chữa mọi chứng sưng do nhiệt độc:

 Rễ thương lục trộn ít muối mà đắp, ngày thay hai lần.

 "Tập nghiệm phương" chữa sưng:

 Cành liễu to bằng ngón chân, dài 3 thước, 20 cành, nấu nước cho thật nóng. Lấy vải cũ bọc chỗ sưng, lấy nước nóng ấy mà rửa, sẽ khỏi.

 Phương khác: chữa ung và mọi chứng sưng chưa thành mủ, rút độc:

 Vỏ hàu loại trắng, tán bột mịn, hòa nước mà bôi. Khô thì bôi lại.

 Phương khác: chữa nhiệt độc làm chân sưng đau như muốn rời ra:

 Lấy rượu nấu khổ sâm (rễ cây khổ sâm), ngâm chân vào.

 "Ngoại Đài bí yếu" chữa ung sưng:

 Phục long can trộn tỏi thành bùn, phết lên vải, dán lên. Khô thì thay.

 Phương khác: phàm sưng đã vỡ hay chưa vỡ:

 Lấy một miếng bạch giao (keo nấu từ sừng hươu), ngâm nước cho mềm nhũn, tùy chỗ sưng lớn nhỏ mà dán đúng vào đầu nhọt, khoét một lỗ ở trên. Nếu nhọt đã vỡ rồi lại liền miệng, mủ sẽ bị keo rút ra mạnh, mủ ra hết; nếu chưa có mủ thì chỗ sưng sẽ tự tiêu.

 Phương khác: Đốt cá chép thành tro, trộn giấm, bôi lên mọi chỗ sưng, đến khi khỏi thì thôi.

 Lại có phương chữa bệnh nhiệt độc đánh xuống tay chân, làm sưng đau như muốn rời ra:

 Lấy nước ép cây thương nhĩ (ké đầu ngựa) mà ngâm.

 Phương khác: Nấu phân ngựa lấy nước mà ngâm.

 Sách "Trửu hậu" (tức sách này) lại có phương chữa độc đánh xuống tay chân làm sưng đau như muốn đứt:

 Một bộ móng giò lợn, nấu với hành, bỏ bã, cho một ít muối vào, rồi ngâm.

 "Kinh nghiệm hậu phương" chữa mọi ung sưng chưa có đầu (chưa nhú miệng):

 Lấy một hạt rau quỳ, nuốt với nước mới múc, chốc lát là nhọt vỡ. Muốn vỡ hai chỗ thì uống hai hạt; muốn vỡ bao nhiêu chỗ thì thêm bấy nhiêu hạt. Nghiệm.

 Phương khác: chữa các loại ung không tiêu, đã thành mủ, sợ châm kim không dám làm vỡ, giúp cho vỡ nhanh:

 Lấy chiếc lông thứ nhất dưới cánh gà trắng, mỗi bên một chiếc, đốt thành tro, nghiền, hòa nước uống.

 Lại "Mai sư phương": lấy phân chim sẻ bôi lên đầu nhọt, sẽ dễ vỡ. Phân sẻ trống thì tốt; loại cứng là phân sẻ trống.

 Xét kỹ: dùng hùng hoàng chữa nhọt lở đã có từ lâu đời.

 Sách "Chu lễ" (sách ghi chép chế độ, quan chức đời Chu) nói về chức dương y (thầy thuốc chuyên chữa nhọt lở): phàm chữa nhọt lở thì dùng ngũ độc (năm thứ thuốc độc) để công phá. Trịnh Khang Thành (tức Trịnh Huyền, nhà chú giải kinh sách đời Hán) chú rằng: nay trong phương thuốc có thuốc ngũ độc, cách làm là lấy một cái hoàng vũ (bình gốm màu vàng), đặt thạch đảm (một loại khoáng chất màu xanh), đan sa (chu sa), hùng hoàng, dự thạch (một loại khoáng chất có độc; chữ đầu bị thiếu, ?), từ thạch vào trong, nung ba ngày ba đêm.

 Khói bốc lên bám ở phía trên, lấy lông gà quét lấy, đổ vào vết thương; thịt hư, xương mục đều ra hết. Vì thế Hàn lâm học sĩ Dương Ức từng ghi trong bút ký rằng: quan Trực sử quán (chức quan làm việc ở Sử quán) là Dương … (thiếu tên), lúc còn trẻ có nhọt mọc ở má, liền với xương hàm, sưng ra phía ngoài,

 to như cái bát úp; bên trong vỡ ra mủ máu không ngớt, phải nhổ ra, đau đớn không chịu nổi. Chữa đủ trăm cách, cả năm không khỏi. Có người mách theo phép của họ Trịnh mà nung thuốc, đổ vào vết thương; chốc lát, xương mục cùng hai cái răng vỡ ra, bệnh bèn khỏi. Từ đó về sau yên ổn. Mới tin phương xưa đánh bệnh rất nhanh.

 Hoàng vũ giống như thứ ngày nay bán ngoài chợ, có nắp bằng sành đậy khít. Đời gần đây luyện đan dược vẫn dùng bát sành màu vàng, cũng gọi là hoàng vũ; việc này có từ xưa. (Chữ "vũ" đọc như chữ "vũ" trong "vũ võ".)

 "Mai sư phương" chữa sau khi sinh không tự cho con bú, sữa ứ lại kết thành ung: Lấy cỏ bồ công giã đắp lên chỗ sưng, ngày thay ba, bốn lần. Tục gọi là bồ công anh, nói trại thành "bộc công anh". Nấu lấy nước uống cũng được.

 Phương khác: chữa đố nhũ, ung vú:

 Lấy đinh hương giã bột, hòa nước, uống một phương thốn chủy.

 Phương khác: chữa đầu vú nứt nẻ:

 Giã đinh hương thành bột mà đắp.

 "Thiên kim phương" chữa đố nhũ:

 Lấy bụi trên xà nhà, trộn giấm mà bôi. Cũng chữa được âm thũng (sưng ở bộ phận sinh dục).

 "Linh uyển phương" chữa ung vú mới phát, sưng đau, kết cứng, sắp vỡ mủ, uống một lần là khỏi:

 Lấy vỏ cây hoa thật đưa từ phương bắc tới, uống một phương thốn chủy với rượu không pha tro, rồi đi nằm; ngủ dậy là đã khỏi.

 "Thánh huệ phương" chữa ung vú phụ nữ không tiêu:

 Các vị kể trên: dùng nửa cân bột mì trắng, rang vàng, nấu với giấm thành hồ, bôi lên vú, sẽ tiêu ngay.

 Sách "Sản bảo" (sách về sinh nở) chữa nhọt vú và ung sưng:

 Phân gà tán bột, uống một phương thốn chủy, trong chốc lát uống ba lần, khỏi. "Mai sư phương" cũng chữa nứt đầu vú, phương giống như vậy.

 Sách "Giản yếu tế chúng" chữa ung vú phụ nữ: sữa không ra, kết lại bên trong thành mủ, sưng; phương này gọi là phương chữa đố nhũ:

 Lộ phong phòng (tổ ong treo ngoài trời) đốt thành tro, nghiền. Mỗi lần dùng 2 tiền, nước 1 chén vừa, sắc còn sáu phần mười, bỏ bã, uống ấm.

 Phương khác: Độc thắng tán, chữa xuy nãi (vú tắc sữa sưng đau sau sinh):

 Bạch đinh hương (phân chim sẻ) nửa lạng, giã, rây thành bột. Mỗi lần dùng một tiền chủy, hòa rượu ấm mà uống, không kể giờ giấc.

 "Tử mẫu bí lục" chữa xuy nãi, ớn lạnh, sốt cao:

 Lấy mỡ lá lợn ngâm nước lạnh, đắp áp lên vú. Nóng thì thay. Hiệu nghiệm ngay.

 "Nam hành phương" của Dương Viêm chữa xuy nãi đau không chịu nổi:

 Xuyên sơn giáp (vảy con tê tê) nướng vàng, mộc thông (thân dây mộc thông), mỗi thứ 1 lạng; tự nhiên đồng (một loại khoáng chất) nửa lạng, dùng sống. Ba vị giã, rây thành bột. Mỗi lần dùng 2 tiền, hòa rượu ấm mà uống, không kể giờ giấc.

 Sách "Thực y tâm kính" nói: chữa xuy nãi không ngứa không đau, sưng cứng như đá: Lấy 2 lạng vỏ quýt xanh, ngâm nước nóng, bỏ phần cùi trắng, sấy khô tán bột. Không kể giờ, uống với rượu ấm 2 tiền chủy.

 Quyển năm

 Thiên thứ ba mươi bảy: Các phương chữa trường ung (nhọt trong ruột) và phế ung (nhọt trong phổi)

 (Xét: thiên này chỉ có tên mà không có nội dung.)

 Thiên thứ ba mươi tám: Các phương chữa bỗng phát đan hỏa (bệnh da đỏ rực như lửa, ?) và nhọt độc dữ (Xét: thiên này có nội dung mà không có tên, nay theo mục lục thêm vào.)

 Cát thị: người lớn, trẻ nhỏ bỗng mắc nhọt độc dữ không biết gọi tên là gì:

 Đốt lá tre, trộn với lòng đỏ trứng gà mà bôi, sẽ khỏi.

 Phương khác: Lấy xà sàng tử (hạt cây xà sàng) cùng hoàng liên 2 lạng, tán bột, rắc lên nhọt; nếu muốn bôi thì trộn với mỡ lợn, sẽ khỏi.

 Phương khác: Đốt xác rắn lột, tán bột, trộn mỡ lợn mà bôi.

 Phương khác: Nấu lá liễu hoặc vỏ liễu lấy nước rửa cũng được, cho thêm một ít muối. Cách này cũng chữa được nhọt trên mặt.
 Lại một phương nữa: mỡ lợn tháng chạp một thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa, khoảng 0,2 lít), một nắm tóc rối to bằng quả trứng gà, một con cá diếc sống. Đem nấu cho tan hết. Lại cho vào hùng hoàng (một khoáng vật màu vàng cam, chứa thạch tín, dùng làm thuốc sát trùng, giải độc) và khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị rất đắng, dùng trị ngứa, sát trùng), tán bột, mỗi thứ hai lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), thêm một củ phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất độc) lớn tán bột. Vắt lọc cho đông lại, dùng bôi các loại nhọt, không ca nào không khỏi. Hồ Hiệp (một thầy thuốc đời xưa) dùng phương này trị thư (nhọt mọc sâu, sưng cứng dưới da) và ghẻ (?), rất hiệu nghiệm.

 Trị nhọt có thịt xấu (thịt thừa lồi ra, sắp hoại) trồi lên giữa nhọt.

 Tán ô mai (quả mơ hun khói đen) thành bột, rắc lên. Hoặc tán lưu hoàng (lưu huỳnh) rắc lên. Nếu nhọt khô thì trộn bột với nước bọt rồi bôi.

 Nhọt độc đóng vảy liền nhau, vừa ngứa vừa đau.

 Giã đậu ván, đắp kín lên, vảy bong ra là khỏi. Phương này mới có gần đây.

 Quyển năm

 Thiên thứ ba mươi chín: Các phương trị hắc lào, ghẻ, lở sơn và các loại nhọt độc

 (Ghi chú: thiên này có nội dung mà không có tiêu đề, nay theo mục lục mà thêm vào.)

 Sách "Đoản kịch" (?): phương trị hắc lào, ghẻ và nhọt độc.

 Thủy ngân, phàn thạch (phèn chua), xà sàng tử (hạt cây xà sàng, dùng sát trùng, trị ngứa), hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị đắng, tính mát, dùng giải độc) mỗi thứ hai lạng. Bốn thứ giã, rây. Lấy bảy hợp (hợp: một phần mười thăng) mỡ lợn tháng chạp, cho cùng thủy ngân vào, khuấy cả vạn lần.

 Khi không còn thấy hạt thủy ngân là cao đã thành. Đem bôi lên nhọt, kể cả nhọt trên đầu trẻ con, rất tốt. Tập Khánh Tuyên (?) thêm một lạng lư như (?) (một vị cây thuốc có độc, dùng trị nhọt), trị các loại nhọt, thần hiệu không gì sánh bằng.

 Phương của họ Diêu trị ghẻ.

 Hùng hoàng một lạng, hoàng liên hai lạng, tùng chi (nhựa thông) hai lạng, tro tóc bằng một viên đạn. Bốn thứ trên: nấu chảy mỡ lợn với nhựa thông, trộn chung, giã khi còn nóng, rồi bôi lên nhọt, rất tốt.

 Lại có phương thuốc bột trị nhọt độc.

 Thủy ngân, hoàng liên, hồ phấn (bột chì trắng) rang cho vàng, mỗi thứ hai lạng. Rây lấy bột, rắc lên nhọt. Nhọt không có nước thì trộn bột với nước bọt mà bôi.

 Nhọt độc trên mình trẻ con.

 Lấy nước măng để tắm rửa, lấy vỏ măng tán bột rắc lên, hiệu nghiệm.

 Trên người mọc nhọt độc, như bị lửa đốt, tự lở loét.

 Hồ phấn rang cho đen, hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng, tính mát), hoàng liên, lượng bằng nhau. Rây lấy bột, rắc lên.

 Bỗng nhiên mắc nhọt độc.

 Thương nhĩ (cây ké đầu ngựa) và vỏ cây đào tán vụn, nhét vào nhọt, tốt.

 Nhọt độc trên đầu.

 Hồ phấn, thủy ngân, nhựa thông trắng mỗi thứ hai lạng; mỡ lợn tháng chạp bốn lạng. Nấu mỡ với nhựa thông, rồi nghiền thủy ngân với hồ phấn, trộn chung, đem bôi lên.

 Ngày bôi hai lần. Hồ Hiệp nói phương này trị nhọt ở đầu, mặt trẻ con. Lại có một phương thêm hai lạng hoàng liên, trị được cả chốc đầu (nhọt trên đầu làm rụng tóc).

 Phương cao hùng hoàng trị nhọt độc.

 Hùng hoàng và thư hoàng (một khoáng vật màu vàng chanh, cũng chứa thạch tín) đều tán bột, cùng với thủy ngân, mỗi thứ một lạng. Nhựa thông hai lạng, mỡ lợn nửa cân (cân: đơn vị cân thời xưa, bằng mười sáu lạng), một nắm tóc rối to bằng quả trứng gà. Các thứ trên nấu chung, bỏ bã, cho thủy ngân vào, bôi lên nhọt, ngày hai lần.

 Phương hiệu nghiệm: thuốc bột hùng hoàng trị nhọt độc ăn mòn thịt.

 Hùng hoàng sáu phân, lư như (?), phèn chua mỗi thứ hai phân (phân: ở đây chỉ phần theo tỷ lệ). Tán bột rắc vào nhọt, ngày hai lần.

 Phương trị nhọt, hay nhất là trừ mụn trứng cá trên mặt.

 Hoàng liên tám phân, gạo nếp, đậu đỏ nhỏ mỗi thứ năm phân, ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay, tính nóng) một phân, hồ phấn và thủy ngân mỗi thứ sáu phân. Giã hoàng liên và các vị khác, rây lấy bột. Trước hết, nghiền thủy ngân trong lòng bàn tay cho thật nhỏ, trộn với bột thuốc cho quyện vào nhau, dùng dầu vừng sống điều chỉnh cho vừa độ loãng đặc. Rửa nhọt, lau khô rồi bôi thuốc. Hễ là nhọt thì đều trị được, thần hiệu, giữ kín không truyền.

 Cao nhựa thông nhà họ Cam: trị nhiệt sang (nhọt do nhiệt độc, sưng nóng đỏ), đặc biệt hút được mủ; dùng thì không đóng vảy, không để sẹo.

 Nhựa thông, bạch giao hương (nhựa cây phong), huân lục hương (tức nhũ hương, một loại nhựa cây thơm) mỗi thứ một lạng; đương quy (rễ cây đương quy, dùng bổ huyết) và sáp ong mỗi thứ một lạng rưỡi; cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt) một lạng; tất cả thái nhỏ. Mỡ lợn và mỡ quanh thận dê mỗi thứ chừng nửa hợp. Nước ép sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi, tính mát) cũng nửa hợp. Tán nhựa thông và các vị khác thành bột, cho vào mỡ và nước địa hoàng, đun lửa nhỏ cho đến khi ngả vàng, cho sáp vào, vắt bỏ bã. Phết lên vải, dán vào nhọt, rất hiệu nghiệm. Nhà họ Cam giữ kín, không chịu truyền ra. Đây là lượng nửa tễ (nửa liều).

 Cao địa hoàng: trị mọi loại nhọt đã vỡ. Hơ nóng rồi dán lên thì không đóng vảy, làm mọc thịt mới, trừ mủ. Đây là phương bí truyền thần diệu.

 Nước địa hoàng một thăng, nhựa thông hai lạng, huân lục hương một lạng, mỡ thận dê và tô bò (váng sữa bò) mỗi thứ to bằng quả trứng gà. Trước hết, đun nhựa thông và huân lục hương trong nước địa hoàng cho tan. Rồi cho mỡ dê, tô bò vào, thêm sáp ong bằng nửa quả trứng gà, trộn đều cùng lúc. Đun lửa nhỏ, cạn nước là cao thành. Bỏ bã, phết lên lụa, dán vào nhọt, mỗi ngày thay một hai lần. Nếu thêm một mảnh lụa đỏ cũ và một nắm tóc rối to bằng quả trứng gà, thì trị được nhọt lâu năm, mười mấy ngày là khỏi. Đây là phép bí truyền làm mọc thịt.

 Nhọt trên má phụ nữ, khỏi rồi năm nào cũng tái phát. Bôi phương bí truyền của nhà họ Cam thì khỏi hẳn.

 Hoàng phàn thạch (phèn vàng) hai lạng, nung cho hết nước; hồ phấn một lạng; thủy ngân một lạng rưỡi. Giã, rây; phèn và hồ phấn rây thêm lần nữa. Trước hết lấy một miếng mỡ lợn nhỏ, cho vào đồ sứ, nghiền kỹ với thủy ngân cho tan hết, rồi thêm mỡ lợn cùng phèn và hồ phấn, trộn cho dính đặc. Rửa nhọt trên mặt rồi bôi thuốc lên. Lại rang riêng hồ phấn cho vàng, bôi cao xong thì rắc bột này lên, vài ngày là khỏi. Nhà họ Cam dùng rất nghiệm.

 Trị nhọt (?): hễ nhọt mọc từ thắt lưng, chân trở xuống thì gọi là nhọt (?). Loại nhọt này đều do có trùng ăn, trùng chết là khỏi. Phương này nghiệm ngay.

 Cặn nước vo gạo đã chua một bát, hạt gai dầu một chén, muối trắng tán bột một sao (sao: đơn vị đo rất nhỏ, khoảng một nhúm). Trộn chung, đắp lên nhọt; khô thì đắp lại. Trước khi đắp, rửa sạch nhọt bằng nước vo gạo ấm, lau khô. Đắp một hai lần là khỏi. Nhọt có lỗ như lỗ kim là do trùng ăn; phương này rất nghiệm.

 Phương hiệu nghiệm: nhọt độc ba mươi năm không khỏi.

 Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tính xổ), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, tính mát), hoàng liên mỗi thứ một lạng, tán bột. Rửa sạch nhọt rồi rắc bột lên, ngày ba lần, không ca nào không khỏi. Thêm hoàng bá lượng bằng nhau cũng tốt.

 Phương của Cát thị (tức Cát Hồng, tác giả sách này) trị bạch thốc (chốc đầu trắng: bệnh nấm da đầu làm rụng tóc thành từng mảng trắng).

 Giết lợn, lấy ngay cái dạ dày, mổ ra bỏ phân, nhân lúc còn nóng thì lộn trái, úp lên đầu. Chốc lát trùng bò ra, bám vào dạ dày. Nếu chưa hết, làm lại lần nữa, đến khi hết trùng thì thôi.

 Lại một phương: tán bột lê lô (rễ cây lê lô, có độc, dùng sát trùng), trộn với mỡ lợn tháng chạp mà bôi. Hoặc lấy cỏ lậu lô hái tháng năm, đốt thành tro, trộn mỡ mà bôi. Cả hai cách đều phải rửa bằng nước muối trước rồi mới bôi.

 Lại một phương: lấy rễ cây dương đề (cây chút chít), chọn cây chỉ có một rễ, đừng để gặp gió, nắng, cũng đừng để phụ nữ, gà, chó trông thấy. Dùng giấm đã để ba năm, nghiền trộn cho nhão như bùn. Lấy vải mộc chà lên nhọt cho bong vảy, rồi đắp thuốc vào.

 Phương của họ Diêu: lấy thịt dê, làm như cách làm thịt khô, nướng cho thơm và nóng, áp lên đầu. Không quá ba bốn ngày là khỏi.

 Lại một phương: trước hết dùng nước tạo giác (quả bồ kết) nấu nóng để gội, lau khô, bôi một ít dầu vừng; làm hai ba lần là khỏi.

 Phần phụ phương (các phương thuốc đời sau bổ sung thêm): sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạc đời Đường) trị khắp người ngứa do phong (theo y học cổ truyền: tà khí như gió xâm nhập vào người gây bệnh), mọc nhọt và ghẻ.

 Lấy mầm cây tật lê nấu nước rửa, khỏi ngay. Sách "Thiên kim dực phương" cũng chép như vậy.

 Lại một phương: nhân trần (cây nhân trần) không kể nhiều ít, nấu lấy nước đặc mà rửa, khỏi ngay.

 Sách "Thiên kim dực phương": hắc lào mới mọc, hoặc mới bắt đầu đau ngứa.

 Lấy khương hoàng (củ nghệ vàng) đắp lên, rất hay.

 Lại một phương: nhai muối, bôi lên, rất hay.

 Lại một phương: nhọt lậu lựu (?), hắc lào ướt, ngứa lan rộng, ngày nào cũng ngứa không chịu nổi, gãi thì chảy nước vàng, khỏi rồi lại tái phát.

 Lấy rễ chút chít, bỏ đất, thái nhỏ, giã, trộn với giấm mạnh. Rửa sạch chỗ bệnh rồi đắp lên. Khoảng một canh giờ (chừng hai tiếng) thì rửa bằng nước lạnh. Ngày đắp một lần là khỏi. Nếu tán bột mà đắp thì càng hay.

 Sách "Ngoại đài bí yếu" (sách thuốc của Vương Đảo đời Đường): phương trị hắc lào.

 Lấy con cóc đốt thành tro, tán bột, trộn mỡ lợn mà bôi.

 Lại một phương: trị hắc lào khô, nhiều năm đóng vảy, gãi thì chảy nước vàng, cứ gặp trời âm u mưa là ngứa.

 Lấy nửa lạng ban miêu (một loài côn trùng cánh cứng có độc, dùng làm thuốc), sao qua, tán bột, hòa với mật mà bôi.

 Lại một phương trị ghẻ.

 Giã rễ chút chít, trộn mỡ lợn bôi lên; hoặc thêm chút muối thì càng tốt.

 Sách "Đẩu môn phương": trị ghẻ và hắc lào.

 Lấy lê lô giã nhỏ thành bột, hòa với dầu sống mà bôi.

 Sách "Bác tế" của họ Vương: trị ghẻ, hắc lào khắp người thành nhọt, không chữa được.

 Hà thủ ô và ngải cứu lượng bằng nhau, nấu nước cho đặc, đổ vào chậu mà tắm rửa; rất giảm đau, làm mọc lại da thịt.

 Sách "Giản yếu tế chúng": trị hắc lào lâu không khỏi.

 Rễ chút chít giã, vắt lấy nước, hòa với một ít nị phấn (tức khinh phấn, một hợp chất của thủy ngân dạng bột trắng) cho sệt như cao, bôi lên chỗ hắc lào ba đến năm lần là khỏi. Nếu khô thì trộn thêm mỡ lợn mà bôi.

 Sách "Quỷ di phương" (sách ngoại khoa của Lưu Quyên Tử): trị ghẻ, hắc lào.

 Tùng giao hương (nhựa thông) nghiền nhỏ, cho vào một ít khinh phấn, lăn trộn cho đều. Hễ chỗ bị ghẻ, hắc lào, trước bôi dầu, rồi xoa bột này lên, một ngày là khô; loại dai dẳng thì làm hai ba lần.

 Sách "Thánh huệ phương": trị hắc lào ẩm ngứa.

 Lá cây dướng nửa cân, thái nhỏ, giã nát, đắp lên chỗ hắc lào.

 Sách "Sản nhũ" của họ Dương: trị nhọt ghẻ.

 Đốt lá tre thành bột, trộn với lòng trắng trứng gà, bôi lên, không quá ba bốn lần là khỏi.

 Sách "Thập toàn phương": trị ghẻ.

 Mười hạt ba đậu (hạt cây ba đậu, rất độc, gây xổ mạnh), nướng trên lửa cho vàng, bỏ vỏ và màng. Vị thuốc trên, xoay tay theo một chiều mà nghiền nhỏ như bột mì, cho vào một ít tô và một ít nị phấn, nghiền đều. Gãi rách chỗ ghẻ, dùng que tre chấm thuốc vào; không được để rơi vào mắt và lên ngoại thận (bìu dái và hòn dái). Nếu hơi thuốc làm bỏng nóng ngoại thận thì bôi hoàng đan (chì đỏ) lên, rất hay.

 Sách "Kinh nghiệm phương": trị năm loại nhọt hắc lào.

 Lấy rễ hẹ sao tồn tính (sao cho cháy đen bên ngoài mà vẫn giữ được tính thuốc bên trong), giã ngay thành bột, hòa với mỡ lợn mà bôi. Ba lần là khỏi.

 Sách "Thiên kim phương": trị lở sơn (da nổi mẩn, lở ngứa do dị ứng nhựa cây sơn).

 Lấy nước nóng ngâm mang tiêu (một loại muối khoáng, tính mát, có tính xổ) cho đặc, bôi lên. Khô thì thay.

 Họ Đàm trị lở sơn.

 Nấu nước Hán tiêu (hạt tiêu đất Thục, tức xuyên tiêu) mà rửa, khỏi ngay.

 Sách "Thiên kim dực": trị lở sơn.

 Bôi sữa dê lên.

 Sách "Tập nghiệm phương": trị lở sơn.

 Lá sen khô một cân, nước một đấu (đấu: mười thăng), nấu còn năm thăng. Rửa chỗ lở, ngày hai lần, khỏi.

 Sách "Đẩu môn phương": trị sơn ăn (da bị lở vì sơn).

 Lấy lá hẹ nghiền đắp lên. Sách "Thực y tâm kính" cũng chép như vậy.

 Sách "Thiên kim phương": chữa cho người lớn và trẻ con bị phong tao ẩn chẩn (nổi mẩn mề đay do phong, ngứa phải gãi), trong lòng mê muội bức bối.

 Ba đậu hai lạng đập vỡ, nước bảy thăng, nấu còn ba thăng, nhúng lụa vào mà lau.

 Sách "Ngoại đài bí yếu": thuốc bôi phong chẩn (nổi mẩn do phong).

 Lấy chỉ thực (quả cam chua non phơi khô), ngâm giấm cho ướt, hơ lửa cho nóng. Đợi độ nóng vừa phải, đem chườm lên, mẩn liền tan.

 Sách "Đẩu môn phương": trị mề đay.

 Vỏ cây xoan nấu đặc, đem tắm.

 Sách "Mai sư phương": trị mọi loại mẩn.

 Lấy nước nấu chỉ xác (quả cam chua già phơi khô) thành cao, bôi lên; khô thì bôi tiếp.

 Lại một phương: lấy nước nấu mang tiêu mà bôi.

 Lại một phương trị phong ẩn chẩn.

 Lấy nước nấu tổ ong, lấy hai thăng, cho mang tiêu vào, bôi lên. Ngày năm lần thì khỏi.

 Sách "Thánh huệ phương": trị phong tao ẩn chẩn, khắp người ngứa thành nhọt.

 Phân tằm một thăng, nước hai đấu, nấu còn một đấu hai thăng, bỏ bã. Để độ ấm nóng vừa phải, dùng rửa; nên tránh gió.

 Sách "Thiên kim dực": phương trị đan (da nổi từng mảng đỏ rực như son) và mề đay.

 Váng sữa trộn muối, nấu nóng, đem xoa thì tay xoa tới đâu tan tới đó.

 Lại chữa người lớn và trẻ con nổi mẩn do phong.

 Ngô thù du một thăng, rượu năm thăng, nấu còn một thăng, nhúng lụa vào mà lau.

 Sơ Ngu Thế (thầy thuốc đời Tống) trị phong nhiệt ở da (tà khí phong kèm nóng ở ngoài da), khắp người nổi mề đay.

 Ngưu bàng tử (hạt cây ngưu bàng) và bèo tấm lượng bằng nhau, tán bột, dùng nước bạc hà hòa, uống hai tiền (tiền: đơn vị cân, bằng một phần mười lạng). Ngày uống hai lần.

 Sách "Kinh nghiệm hậu phương": bài thuốc bột Lục vân tán, trị nhọt do phế độc (độc nhiệt ở phổi) giống bệnh đại phong (bệnh phong hủi).

 Lá dâu loại tốt, rửa sạch, đồ chín qua một đêm, sau phơi nắng cho khô, tán bột. Hòa nước, uống hai tiền chủy (lượng bột đầy trên mặt một đồng tiền).

 Sách "Trửu hậu phương": trị bỗng nhiên mắc tẩm dâm sang (nhọt lở lan rộng dần), chuyển sang chảy nước, mọc nhiều; phải chữa sớm, nếu lan vòng khắp người thì chết người.

 Lấy máu mào gà bôi lên, khỏi.

 Lại một phương: trị người lớn và trẻ con bỗng mắc nguyệt thực sang (nhọt lở quanh tai, tương truyền to nhỏ theo tuần trăng).

 Vào đêm rằm, lấy phân thỏ nhét vào bụng con cóc, đốt chung thành tro, tán bột, rắc lên nhọt, khỏi.

 Sách "Tập nghiệm phương": trị nhọt nguyệt thực.

 Xương đầu hổ hai lạng, giã vụn, cùng một thăng mỡ lợn rang thành cao, khi ngả vàng thì lấy bôi lên nhọt.

 Sách "Thánh huệ phương": trị phiên hoa sang (nhọt lở mà thịt lật trồi ra như bông hoa nở).

 Rau sam một cân đốt thành tro, nghiền nhỏ, hòa mỡ lợn mà bôi.

 Lại một phương: trị các loại nhọt có thịt thừa (?) trồi ra như con kiến, dài vài tấc.

 Lấy lưu huỳnh một lạng nghiền nhỏ, bôi mỏng lên chỗ thịt thừa (?), lập tức co lại.

 Sách "Quỷ di phương": trị mọi loại nhọt lồi thịt.

 Ô mai đốt thành tro, nghiền bột, rắc lên, thịt xấu tiêu hết ngay, rất hay.

 Phương trong sách "Giản yếu tế chúng": thuốc đắp nhọt.

 Hoàng dược tử (củ cây hoàng dược, tính mát, giải độc) bốn lạng tán bột, hòa nước lạnh đắp lên nhọt; khô thì đắp tiếp ngay.

 Sách "Binh bộ thủ tập": phương trị người uống đan thạch (thuốc luyện từ khoáng chất, đạo gia uống để mong sống lâu) mà mọc nhọt nóng, đau không chịu nổi: dùng giấy quấn vòng quanh chỗ sưng, giữa vòng nhồi tiêu thạch (diêm tiêu) đầy một thìa, lấy nước tưới vào. Thấy hết nóng thì hết đau.

 Trị nhọt trên đầu và các loại nhọt nóng.

 Trước dùng một ít giấm hòa nước, rửa sạch vảy; sau rửa bằng nước ấm, lau khô. Lấy bách thảo sương (muội đen dưới đáy nồi đun bằng cỏ) nghiền nhỏ, thêm một ít nị phấn, hòa dầu sống mà bôi, khỏi ngay.

 Trị nhọt độc.

 Người đời Đường có chép chuyện: ở vùng Giang Tả (vùng phía đông hạ lưu sông Trường Giang) từng có một người buôn, trên cánh tay trái mọc cái nhọt giống mặt người, ngoài ra không đau đớn gì. Người buôn đùa, nhỏ rượu vào miệng nó, mặt nó cũng đỏ lên. Đưa đồ cho nó ăn, nó cũng ăn được; ăn nhiều thì thịt trong cánh tay phồng căng lên; nếu không cho ăn thì cả cánh tay tê dại. Có một thầy thuốc giỏi bảo ông thử lần lượt các loại thuốc, từ khoáng vật đến cỏ cây. Thử hết đều không thấy gì, đến bối mẫu (củ cây bối mẫu) thì cái nhọt nhíu mày, ngậm miệng lại. Người buôn mừng nói: "Thuốc này chữa được rồi." Bèn dùng một ống bút nhỏ cạy miệng nó ra mà đổ thuốc vào. Vài ngày sau nhọt đóng vảy, rồi khỏi. Nhưng không biết đó là bệnh gì. Kính xét: sách "Bản kinh" (tức Thần Nông bản thảo kinh, sách thuốc cổ nhất) ghi bối mẫu chủ trị kim sang (vết thương do dao, kiếm, binh khí); phải chăng đây cũng thuộc loại kim sang?

 Quyển năm

 Thiên thứ bốn mươi: Các phương trị bỗng mắc bệnh lại (bệnh hủi), da lông biến đen

 Phương trị bệnh lại.

 Lúc mới thấy da tê dại, mất cảm giác; hoặc ngứa râm ran khó chịu như có sâu bọ bò; hoặc nhìn trước mắt thấy như có sợi tơ rủ xuống; hoặc nổi mẩn đỏ, đen: đó là phải chữa gấp.

 Rượu của người Man Di (các dân tộc thiểu số phương nam) rất tốt.

 Trị bạch lại (bệnh hủi thể trắng, da nổi từng mảng trắng).

 Khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị rất đắng, trị ngứa, sát trùng) năm cân (cân: đơn vị cân bằng mười sáu lạng), rượu ba đấu (đấu: đơn vị dung tích bằng mười thăng, mỗi thăng khoảng 0,2 lít), ngâm, uống liên tục đừng ngưng. Đồng thời lấy vỏ và rễ tán bột mà uống, hiệu nghiệm.

 Lại một phương: ngải cứu một nghìn cọng, nấu đặc, lấy nước ngâm men làm rượu, thường uống cho ngà ngà say. Phương của họ Diêu cũng vậy.

 Phương của họ Diêu: lấy một con rắn phúc (rắn lục độc) lớn, cẩn thận đừng làm nó bị thương, ngâm rượu: rắn lớn thì một đấu, rắn nhỏ thì năm thăng. Hâm bằng lửa trấu cho rượu ngấm (?), rồi lấy chừng một tấc thịt rắn, trộn với mỡ lợn tháng chạp, bôi lên nhọt, khỏi.

 Cũng trị thử lậu (?) (tràng nhạc ở cổ vỡ ra thành lỗ rò chảy mủ lâu ngày) và các loại nhọt độc.

 Khổ sâm hai cân, lộ phong phòng (tổ ong vò vẽ treo ngoài trời) hai lạng, men hai cân, nước ba đấu; ngâm thuốc hai đêm, bỏ bã. Cho vào hai thăng gạo kê nếp, ủ chín thành rượu, uống dần, ngày ba lần. Có phương thêm vỏ [chữ mất] (?), càng tốt.

 Phụ phương: sách "Thánh huệ phương" trị bệnh đại phong (bệnh hủi nặng), xương thịt thối nát, các khớp đau mỏi, lông mày tóc mai rụng, khắp người ngứa đau râm ran.

 Lấy mã tiên hạo (một loại cỏ thuốc) thái nhỏ, sao, tán bột. Mỗi lần uống lúc bụng đói và trước bữa tối, hòa rượu ấm uống hai tiền chủy (lượng bột đầy trên mặt một đồng tiền).

 Lại một phương: trị bệnh đại phong, làm mọc lại lông mày, tóc mai.

 Lấy lá trắc bá, chín lần đồ chín lần phơi, giã, rây thành bột, trộn mật đã luyện, viên to bằng hạt ngô đồng. Ngày uống ba lần, đêm một lần, mỗi lần uống năm viên đến mười viên với nước chín. Một trăm ngày thì mọc lại.

 Lại một phương: trị bệnh đại phong, râu tóc ở đầu mặt rụng.

 Lấy tro củi dâu, chế nước nóng vào lọc lấy nước mà rửa mặt. Lấy đậu nành ngâm nước, nghiền lấy nước để hòa dịu tính tro (?), càng tốt. Kế đó lấy nước chín cho đậu xanh vào, bỏ vỏ lấy nước sạch (?) mà rửa, không quá mười lần là tốt. Hai ngày gội đầu một lần, mỗi ngày rửa mặt một lần.

 Lại một phương: trị bạch lại.

 Lấy cỏ roi ngựa, không hạn nhiều ít, tán bột. Mỗi lần uống trước bữa ăn, dùng nước nấu kinh giới, bạc hà hòa uống một tiền chủy.

 Sách "Thực liệu" (sách chữa bệnh bằng đồ ăn uống): trị bệnh hủi.

 Lấy mật ong trắng một cân, gừng sống hai cân giã lấy nước. Trước hết cân cái chảo đồng để biết nặng bao nhiêu, rồi cho mật vào chảo đun cho chảy. Lại cân để biết trọng lượng (?), rồi đổ nước gừng vào mật. Đun lửa nhỏ cho đến khi hết nước gừng, cân lại mật; khi trọng lượng mật trở về như cũ thì thôi, thuốc đã thành. Người mắc hủi ba mươi năm, mỗi sáng sớm uống một viên to bằng quả táo, ngày uống ba lần. Uống với rượu hay nước tùy ý. Kiêng đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt và đồ hôi tanh. Công dụng rất nhiều, đã cứu sống rất nhiều người, không thể kể hết.

 Sách "Ngoại đài bí yếu" (sách thuốc của Vương Đảo đời Đường): trị bệnh ác phong (bệnh hủi).

 Nhựa thông, luyện rồi thả vào nước lạnh hai mươi lần, trộn mật làm viên, uống hai lạng, cứ đói là uống, ngày ba lần. Người đã sụp gãy sống mũi thì hai trăm ngày (?) mới khỏi. Phải kiêng muối và chuyện vợ chồng. Sách "Bão Phác Tử" (sách đạo gia của Cát Hồng) chép:

 Triệu Cù mắc bệnh hủi, chữa nhiều năm không khỏi. Người nhà bèn mang lương thực (?) đưa bỏ anh vào hang núi. Cù tự oán mình bất hạnh, than thở khóc lóc. Qua một tháng, có vị tiên đi qua hang trông thấy, thương xót, hỏi kỹ đầu đuôi. Cù biết đó là người khác thường, dập đầu kể lể, xin cứu mạng. Vị tiên bèn lấy thuốc trong túi cho, dạy cách uống. Uống hơn trăm ngày, nhọt khỏi, sắc mặt tươi tỉnh, da dẻ mịn màng. Vị tiên lại qua thăm, Cù tạ ơn cứu mạng, xin để lại phương thuốc. Vị tiên nói: "Đây là nhựa thông, vùng này có rất nhiều, ngươi cứ luyện mà uống. Uống lâu thì thân thể nhẹ nhõm, sức mạnh gấp trăm lần, trèo cao lội hiểm suốt ngày không mệt." Cù sống trăm tuổi mà răng không rụng, tóc không bạc, đêm nằm thường thấy có ánh sáng to như tấm gương.

 Sách "Cảm ứng thần tiên truyện" chép: Thôi Ngôn giữ chức trong quân Tả thân kỵ (đội kỵ binh thân cận cánh trái). Một hôm mắc bệnh, hai mắt mờ, gần trong gang tấc không nhận ra người và vật, lông mày, tóc tự rụng, sống mũi sụp đổ, da có nhọt như hắc lào; ai cũng bảo là ác tật, không cứu được. Nhân lúc giữ chức sứ coi trại ở vùng Lạc Cốc thuộc Dương Châu (?), ông gặp một đạo sĩ từ trong hang núi đi ra, không xưng tên họ, trao cho phương thuốc rằng:

 Tạo giác thích (gai cây bồ kết) một hai cân, đốt thành tro, đồ lâu, phơi khô, nghiền bột. Sau bữa ăn, nấu nước đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tính xổ) cho đặc, hòa một tiền chủy mà uống. Uống mười ngày, tóc mai mọc lại, da thịt tươi nhuận, bệnh khỏi, mắt sáng gấp bội ngày thường. Trao phương xong, đạo sĩ lại vào núi, không biết đi đâu.

 Sách "Triều dã thiêm tái" (sách ghi chép chuyện đời của Trương Trạc đời Đường) chép:

 Ở Thương Châu có người mắc bệnh đại phong, người nhà ghê sợ, dựng cho một túp lều tranh trong núi. Có con rắn đen rơi vào vò rượu. Người bệnh không biết, uống rượu ấy mà dần dần khỏi bệnh; đáy vò còn xương rắn, bấy giờ mới biết nguyên do. Dụng Đạo kính xét: sách "Quốc sử bổ" của Lý Triệu chép: em trai Lý Chu mắc bệnh phong, có người bảo rượu rắn chữa được phong. Bèn tìm rắn đen, bỏ sống vào vò, ủ với men [chữ mất] (?); mấy ngày liền tiếng rắn kêu không dứt. Đến khi rượu chín, mùi thơm nồng nặc, rót đầy mà uống. Chốc lát, người ấy tan hết thành nước, chỉ còn lại lông tóc. Vậy lời trong sách "Thiêm tái" e không thể dùng khinh suất.

 Quyển năm

 Thiên thứ bốn mươi mốt: Các phương trị bỗng mắc các chứng lậu (?) do trùng, do chuột (lậu: nhọt vỡ thành lỗ rò chảy mủ lâu ngày không liền)

 (Phía sau có phần tràng nhạc (?).)

 Họ Diêu nói: phàm các chứng lậu (?) sưng, đều có thuốc chủ trị riêng, người bệnh nên tra phương gốc. Bệnh phần nhiều mọc hai bên cổ, nổi hạch thành từng chuỗi.

 Phương của họ Diêu: thử lậu (lậu do chuột, tức tràng nhạc ở cổ vỡ thành lỗ rò) sưng hạch, đau mà chưa thành mủ.

 Lấy lá trắc bá đắp lên chỗ sưng, rang muối đặt lên trên lá, chườm cho hơi nóng thấm xuống, liền tan.

 Cát thị (tức Cát Hồng, tác giả sách này): bỗng mắc thử lậu, có tràng nhạc (hạch nổi thành chuỗi ở cổ) chưa vỡ thành nhọt mà phát nóng nhanh, phương chữa gấp.

 Giã chân gà đen hoặc cỏ mã đề, đắp lên.

 Nếu đã nổi hạch, chảy mủ máu.

 Lấy phân bò nóng bôi lên, ngày ba lần.

 Lại một phương: lấy bạch tiễn bì (vỏ rễ cây bạch tiễn), nấu uống một thăng (thăng: đơn vị dung tích, khoảng 0,2 lít), sẽ nôn ra chuột con.

 Lại một phương: lấy một con mèo rừng, làm thịt nấu canh như cách nấu ăn thường. Ăn lúc bụng đói, chuột con sẽ chết mà ra. Nếu nuốt sống thì công hiệu càng cao.

 Lại một phương: lấy một con chuột (?), một nắm tóc rối to bằng quả trứng gà, nấu với mỡ lợn tháng chạp đã để ba năm, cho đến khi xương thịt chuột và tóc tan hết. Một nửa đem bôi, một nửa uống với rượu, chuột sẽ từ trong nhọt chui ra. Họ Diêu nói: đây là phép bí truyền, không truyền ra ngoài.

 Lưu Quyên Tử (danh y ngoại khoa đời Tấn): phương trị thử lậu.

 Mai rùa, cam thảo nướng, quế tâm (phần lõi vỏ cây quế), hùng hoàng (khoáng vật màu vàng cam chứa thạch tín, sát trùng), gừng khô, xương mèo rừng nướng; sáu thứ lượng bằng nhau. Giã, rây, trộn mật, nhét vào nhọt, không ca nào không khỏi. Trước hết cứu (đốt ngải trên da cho nóng) thành nhọt, sau đó mới cho thuốc, tốt.

 Lại một phương: vỏ cây tạc (một loài cây sồi) năm thăng, rượu một đấu (đấu: mười thăng), nấu chung, chín thì vớt vỏ ra. Đun nước thuốc cho còn hai thăng, uống hết; có thịt cũ ra là khỏi.

 Lại có cao "tọa nhục" (cao làm thịt mới mọc lấp đầy) trị nhọt lậu (?).

 Vỏ trắng cây xoan, thịt chuột, đương quy mỗi thứ hai lạng, củ kiệu ba lạng, sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) năm lạng, mỡ lợn tháng chạp ba thăng; nấu thành cao, đắp lên.

 Đắp lên lỗ rò thì làm mọc thịt.

 Cát thị: nếu nhọt nhiều mà lỗ nhỏ, đó là nghĩ lậu (lỗ rò do kiến) — phương chữa.

 Đốt vảy con tê tê (?), trộn mỡ lợn mà đắp.

 Lại một phương: đốt mười bốn con nhện, đắp lên, tốt.

 Lại một phương trị lậu (?).

 Lấy cành lá đào nấu thành cao. Rửa sạch nhọt rồi nhét cao vào lỗ, rất nghiệm.

 Cát thị: nếu lậu mọc ở trong miệng.

 Lấy rễ cây xoan mọc về phía đông, thái nhỏ, nấu nước, lấy nước trong mà ngậm. Nhổ ra nhiều lần, đừng nuốt.

 Phương trị nhục lậu (?).

 Vỏ trắng cây hòe giã, vo viên, bọc bông, nhét vào hậu môn, hiệu nghiệm.

 Phương trị thử lậu.

 Thạch nam (lá cây thạch nam), sinh địa hoàng, thư hoàng (khoáng vật màu vàng chanh chứa thạch tín), phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông), hoàng liên mỗi thứ hai lạng, tán bột, rắc lên nhọt, ngày hai lần.

 Lại một phương: phèn chua ba phân, nung; ban miêu (côn trùng cánh cứng có độc dùng làm thuốc) một phân, nướng, bỏ đầu và chân. Giã, rây, hòa giấm, uống nửa chủy (thìa). Chốc lát, trùng gây lậu theo nước tiểu ra ngoài. (Phương trong sách "San phồn phương".)

 Phụ phương: sách "Trửu hậu phương" trị phong lậu (?).

 Một tổ ong, nướng cho vàng đỏ, tán bột. Mỗi lần dùng một tiền (tiền: một phần mười lạng), trộn đều với mỡ lợn tháng chạp, bôi lên nhọt.

 Sách "Thiên kim phương": trị thử lậu.

 Lấy một quả trứng gà, vùi dưới gạo mà rang nửa ngày, lấy ra, lấy lòng đỏ rang cho đen. Trước lau nước trên nhọt cho khô, rồi nhét thuốc vào lỗ nhọt; ba lần là khỏi.

 Sách "Thiên kim dực": trị nghĩ lậu.

 Lấy mười bốn miếng vảy tê tê, tán bột, trộn mỡ lợn mà đắp.

 Sách "Thánh huệ phương": trị lâu cô lậu (lỗ rò do dế dũi).

 Lấy lá cây hộc (một loài cây sồi), đốt thành tro, nghiền nhỏ. Lại lấy nước vo gạo ngâm riêng lá hộc, dùng nước ấy rửa nhọt, lau khô, rồi cho một ít tro vào nhọt.

 Lại một phương: trị mọi loại lậu.

 Lấy nhựa thông đã luyện, tán bột, nhét đầy lỗ nhọt, mỗi ngày dùng ba bốn lần.

 Quyển năm

 Thiên thứ bốn mươi hai: Các phương trị bỗng sưng đau bộ phận sinh dục và chứng đồi noãn (sa đì: hòn dái sưng to, sa xuống)

 Cát thị: phương trị bộ phận sinh dục đàn ông bỗng sưng đau.

 Cứu (đốt mồi ngải trên huyệt cho nóng để chữa bệnh) ở chính giữa nếp vằn ngang dưới đốt thứ hai ngón chân cái, năm tráng (tráng: mỗi mồi ngải đốt cháy hết gọi là một tráng), tốt. Họ Diêu nói: cứu ở gốc ngón chân cái, ba tráng.

 Lại một phương: nhân hạt đào rang, tán bột, uống với rượu một lượng bằng viên đạn. Họ Diêu nói: không quá ba lần.

 Lại một phương: đất vàng trong lòng bếp, tán bột, trộn lòng đỏ trứng gà mà đắp. Hoặc xà sàng tử (hạt cây xà sàng) tán bột, trộn lòng đỏ trứng gà mà đắp, cũng tốt.

 Lại một phương: giã củ cải vu thanh hoặc cỏ roi ngựa, đắp lên, đều tốt. Họ Diêu cũng vậy.

 Lại một phương: sáu cái lông cánh gà, đốt, cùng xà sàng tử tán bột, lượng bằng nhau, trộn mà uống. Lấy một ít, tùy hòn dái bên trái hay bên phải mà đắp vào, tốt. Phương của họ Diêu không có xà sàng tử.

 Âm sán (chứng thoát vị xuống bìu) ở trẻ con, lúc phát thì sưng đau.

 Theo phép cứu của tiên ông ở trên, tùy bên trái hay bên phải mà cứu, khỏi.

 Phương trị đau như kim đâm.

 Chỉ cần uống nước xạ can (củ cây xạ can) tươi cho đi ngoài, cũng có thể uống thuốc viên cho xổ. Có người nói nên làm "thang tẩu mã" (một bài thuốc xổ cấp tốc), bài này cũng có trong thiên bệnh thi chú (bệnh lây truyền, kéo dài dai dẳng).

 Hòn dái bỗng co rút vào trong bụng, đau dữ dội muốn chết, gọi là âm sán.

 Lang độc (rễ cây lang độc, rất độc) bốn lạng, phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ phong) hai lạng, phụ tử (củ con cây ô đầu, rất độc, tính nóng) ba lạng, nướng. Trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống ba viên, ngày đêm ba lần.

 Bên trong dương vật bỗng đau không chịu nổi.

 Hùng hoàng, phèn chua mỗi thứ hai lạng, cam thảo một thước (dài khoảng hai mươi mấy phân), nước năm thăng, nấu còn hai thăng, đem ngâm. Họ Diêu nói: phương này trị bìu sưng to như cái đấu.

 Cát thị: nhọt ở dương vật đàn ông, hư hoại lở loét.

 Nấu hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng, tính mát) lấy nước rửa; lại bôi mật ong trắng.

 Lại một phương: hoàng liên, hoàng bá lượng bằng nhau, tán bột. Nấu nước thịt lợn béo, ngâm nhọt xong thì rắc bột lên. Phương của họ Diêu: lấy mật nấu cam thảo, tán bột mà bôi. Gần đây thấy có người đầu dương vật sưng, dưới cổ quy đầu có nhọt như sắp đứt rời; ngâm nước thịt lợn rồi theo phương họ Diêu thì thần hiệu.

 Âm thực (nhọt loét ăn mòn bộ phận sinh dục) ăn gần hết.

 Cóc và phân thỏ lượng bằng nhau, tán bột, rắc lên nhọt.

 Bộ phận sinh dục ngứa, chảy nước.

 Nhai đậu nành sống mà bôi; cũng trị được nhọt do nước tiểu và tro (?).

 Họ Diêu trị bộ phận sinh dục ngứa, mọc nhọt.

 Nhai vừng mà bôi.

 Cát thị trị dưới bìu ẩm ngứa, tróc da.

 Mười bốn quả ô mai, bốn mươi đồng tiền, một nhúm muối bằng ba ngón tay, một thăng khổ tửu (giấm), cùng ngâm trong đồ đồng chín ngày, ngày ngày lấy rửa. Hoặc nấu vỏ cây hòe, hoặc nước hoàng bá, và nước lá thơm (?), đều tốt.

 Phương trị bộ phận sinh dục mọc nhọt, chảy mủ, lõm thành hốc.

 Phèn trắng đất Cao Xương (xứ Cao Xương, nay thuộc Tân Cương) một tiểu lạng (lạng nhỏ, bằng khoảng một phần ba lạng lớn), giã nhỏ; hạt gai lượng bằng nhau, nghiền; mỡ lợn đã luyện một hợp (hợp: một phần mười thăng), để trong đồ sứ. Trộn khuấy cho sệt như cao. Rồi lấy vỏ trắng cây hòe thái nhỏ nấu nước, rửa nhọt, lau khô. Lấy cao bôi lên, rồi dán lá cây thu lên; không quá ba lần.

 Lại nữa, nhọt ở bộ phận sinh dục có hai loại.

 Một là lõm thành hốc, chảy mủ, gọi là âm thực sang; hai là chỉ thành nhọt, gọi là nhiệt sang (nhọt do nhiệt độc, sưng nóng). Nếu là nhọt nhiệt thì lấy hoàng bá một lạng, hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, tính mát) một lạng, thái nhỏ, nấu nước rửa. Rồi lấy hoàng liên, hoàng bá tán bột mà đắp.

 Nhọt ở âm hộ phụ nữ.

 Lưu huỳnh tán bột đắp lên. Họ Diêu cũng vậy. Lại có cách đốt hạnh nhân, giã, bôi lên.

 Lại một phương: hùng hoàng, phèn chua tán bột, mỗi thứ hai phân; xạ hương nửa phân; giã, đắp. Họ Diêu cũng vậy.

 Nếu trong âm đạo đau.

 Phèn chua hai phân, rang; đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tính xổ) một phân; cam thảo nửa phân. Tán bột, bọc bông thành cục to bằng quả táo, nhét vào âm đạo, đến khi khỏi.

 Nếu có thịt thừa lồi ra.

 Lấy ba thăng giấm ngâm năm củ ô uế (củ cây ô đầu có hai nhánh như mỏ quạ, rất độc) trong ba ngày, rồi dùng rửa. Ngày đêm ba bốn lần.

 Nếu khổ vì ngứa, gãi thì đau bức bối.

 Lấy gan lợn nướng nóng, nhét vào âm đạo, sẽ có trùng bám vào gan.

 Phương trị chốc đầu trẻ con.

 Lấy rễ bạch đầu ông giã nát, đắp một đêm; có khi thành nhọt, hai mươi ngày là khỏi.

 Cứu chữa bệnh đồi (sa đì).

 Chỉ cần cứu ngay trên chỗ sa, lại cứu trên dương vật, lại cứu trên mạch ở bụng dưới (?), và cứu ba chỗ ở ngón chân cái (?). Cứu một tráng, lại cứu đầu ngón chân út; tùy bên sa là trái hay phải mà cứu bên ấy.

 Phương của họ Diêu.

 Hai mươi cành dương liễu, to bằng ngón chân cái, dài ba thước. Nấu nước cho thật nóng, dùng giấy cũ và nỉ che chỗ sưng. Lấy cành liễu nóng, thay nhau ấn lên; cứ thế cho đến khi khỏi thì thôi.

 Lại trị noãn đồi (hòn dái sưng sa xuống).

 Giã kỹ nhân hạt đào, đắp lên; cũng trị được âm hộ phụ nữ sưng. Khô thì thay.

 Sách "Đoản kịch" (?): phương "Mẫu đơn tán" trị sa đì lệch một bên to, căng đầy hơi.

 Mẫu đơn (vỏ rễ cây mẫu đơn), phòng phong, quế tâm, đậu xị (đậu đen lên men) rang, thiết tinh (bụi sắt mịn trong lò rèn), lượng bằng nhau. Giã chung, rây, mỗi lần uống một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc). Trẻ con uống một đao khuê (lượng rất nhỏ, khoảng một phần mười phương thốn chủy). Hai mươi ngày là khỏi, rất tốt. Trẻ còn bú thì trộn với sữa, viên to bằng hạt đậu nành mà cho uống.

 Phép không dùng thuốc mà trị sa đì ắt khỏi.

 Bảo người bệnh tự cầm một chiếc bánh nếp và một trăm cái gai bồ kết, đến chỗ dân làng ngồi họp xã (hội làng cúng thần đất). Trước hết đem gai bồ kết chia cho người trong xã.

 Từ xã quan (người đứng đầu hội xã) và tam lão (các bô lão coi việc giáo hóa trong làng) trở xuống, mỗi người được phát một cây kim (tức gai bồ kết). Rồi đưa chiếc bánh ra cho mọi người xem. Từ đầu đến cuối, người bệnh đều nói: "Từ xã quan trở xuống, xin đâm kim vào." Người trong xã hỏi: "Đâm cái gì?" Người bệnh đáp: "Đâm cục bướu của người." Đi vòng khắp lượt xong thì kim đã cắm hết lên bánh. Ngay lúc đó mang bánh về nhà, cất giữ một chỗ. Bánh khô thì chỗ sa đì không biết từ lúc nào tự tan, khỏi hẳn, cực kỳ thần hiệu.

 Phụ phương: sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạc đời Đường): có người bộ phận sinh dục lạnh, khí lạnh dần dần thấm vào, bìu sưng căng, sợ đến chết, ngày đêm đau bức bối không ngủ được.

 Lấy hạt tiêu sống nhặt cho sạch, cho vào túi vải lụa bọc lấy bìu, dày chừng nửa tấc. Chốc lát hơi nóng thông mạnh. Mỗi ngày thay hai lần, đến khi hết sưng thì khỏi.

 Lại có phương trong sách "Ngoại đài bí yếu".

 Nấu nước rễ đại kế (cây ô rô cạn), uống vào, khỏi ngay.

 Sách "Mai sư phương": trị bỗng nhiên ngoại thận (bìu và hòn dái) sưng lệch một bên, đau.

 Lấy bột đại hoàng trộn giấm mà bôi; khô thì thay.

 Lại một phương: bột quế tâm một phương thốn chủy, hòa nước mà bôi.

 Lại một phương: trị bỗng nhiên hòn dái đau lệch một bên.

 Quả bồ kết để nguyên vỏ, tán bột, hòa nước mà đắp, tốt.

 Phương của Sơ Ngu Thế (thầy thuốc đời Tống): trị thủy đồi (?) (sa đì do nước, bìu sưng chứa dịch) to lệch một bên, lúc lên lúc xuống không định, đau.

 Vỏ hàu không hạn nhiều ít, trát bùn trộn muối bịt kín, dùng ba cân than nung cho đến khi lửa tắt, để nguội lấy hai lạng; gừng khô một lạng, nướng (?). Tán thành bột nhỏ, hòa nước lạnh cho vừa độ loãng đặc, bôi lên chỗ bệnh. Tiểu tiện thông là khỏi.

 Sách "Kinh nghiệm phương": trị đàn ông bị tổn thương khí của tạng thận, khí ở bàng quang lan đến ruột non (chứng sán khí: đau sa vùng bụng dưới và bìu).

 Kim linh tử (quả cây xuyên luyện) một trăm quả, ngâm nước ấm, bỏ vỏ; ba đậu hai trăm hạt, đập cho hơi vỡ; cám mì hai thăng. Cùng sao trong nồi đồng, đến khi kim linh tử đỏ chín thì thôi. Để nguội lấy ra, bỏ hạt, tán bột. Mỗi lần uống ba tiền, không kể giờ giấc, hòa với rượu nóng hay nước giấm đều được. Cám mì và ba đậu thì bỏ không dùng.

 Sách "Ngoại đài bí yếu": trị khí ở bàng quang dồn gấp, nên làm cho khí đi xuống.

 Vu di (quả cây vu di, dùng trừ giun) giã, trộn với bột muối ăn, hai thứ lượng bằng nhau. Bọc bông thành cục to bằng quả táo, nhét vào hậu môn; có khi ra nước độc và trung tiện được, tốt.

 Lại trị ẩm ướt dưới bộ phận sinh dục.

 Ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay, tính nóng) một thăng, nước ba thăng, nấu sôi ba lần, bỏ bã, đem rửa thì hết ngứa.

 Lại trị nhọt mọc ở đầu dương vật.

 Lấy mật nấu cam thảo, bôi lên, khỏi.

 Sách "Thiên kim phương": trị ung (nhọt lớn sưng nóng, làm mủ) ở đầu dương vật đàn ông, thầy thuốc không chữa nổi.

 Lấy bột ô tặc cốt (mai mực), rắc đắp lên, tốt.

 Lại có phương trong sách "Thiên kim dực phương".

 Một cái mai ba ba, đốt rồi tán bột, trộn lòng trắng trứng gà mà đắp, tốt.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video