Thiên 8 — Quyển 8 — Thuốc cấp cứu dùng sẵn và bệnh gia súc

 Quyển tám

 Các phương thuốc hoàn (viên), tán (bột), cao quan trọng, chuẩn bị sẵn để cấp cứu, chữa trăm bệnh — thiên thứ bảy mươi hai

 Ngũ độc thần cao của họ Bùi, phương chữa chứng trúng ác (bệnh phát đột ngột do khí độc, khí tà xâm nhập: ngất, đau bụng dữ dội, có khi mê man) và trăm bệnh phát đột ngột.

 Hùng hoàng (khoáng chất màu vàng cam, có độc, dùng trị độc và sát trùng), chu sa (khoáng chất màu đỏ son), đương quy (rễ cây dùng bổ máu, hoạt huyết), tiêu (hạt tiêu Xuyên/hoa tiêu), mỗi thứ hai lạng; ô đầu (củ cây phụ tử mẹ, rất độc) một thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa). Ngâm với khổ tửu (giấm) một đêm. Lấy năm cân mỡ lợn, đun bằng lau sậy cũ lấy ở phía đông. Đun sôi rồi nhấc xuống, làm năm lần lên năm lần xuống như vậy, vắt bỏ bã. Cho bột hùng hoàng, chu sa vào, khuấy cho đều là xong. Các chứng trăm bệnh phát đột ngột: uống với rượu ấm, mỗi lần bằng một hạt táo; chưa khỏi thì uống tiếp, đi ngoài được là bệnh hết. Tay chân có bệnh thì có thể xoa thuốc. Ung thũng (nhọt sưng to) và các loại nhọt lở đều xoa đắp thuốc lên. Khi đi đêm hoặc khi phải đi trong sương mù, sương móc, đều xoa thuốc lên người thì tốt.

 Phương hiệu nghiệm, đồng thời chữa dịch bệnh ôn dịch theo mùa (bệnh sốt nóng lây lan thành dịch), các loại khí độc, hạch độc ác tính, kim sang (vết thương do dao, kiếm, vũ khí kim loại) v.v.

 Phương Trần nguyên cao của đạo sĩ đất Thương Ngô, chữa trăm bệnh.

 Đương quy, thiên hùng (củ phụ tử loại dài, không có củ con), ô đầu mỗi thứ ba lạng; tế tân (rễ cây vị cay, tán hàn, giảm đau), xuyên khung (thân rễ dùng hoạt huyết, trị đau đầu), chu sa mỗi thứ hai lạng; can khương (gừng khô), phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc), hùng hoàng mỗi thứ hai lạng rưỡi; quế tâm (phần lõi vỏ quế), bạch chỉ (rễ cây dùng trị phong, giảm đau) mỗi thứ một lạng; tùng chi (nhựa thông) tám lạng; sinh địa hoàng (củ sinh địa tươi) hai cân, giã, vắt lấy nước. Mười ba vị thuốc riêng ra: hùng hoàng, chu sa thì giã thành bột, các vị còn lại thì phủ trở (băm giã thành miếng nhỏ). Lấy ba thăng giấm thật chua, trộn với nước địa hoàng ngâm thuốc một đêm, lấy tám cân mỡ lợn, đun lửa nhỏ cho sôi mười lăm lần. Đun đến khi bạch chỉ ngả vàng là được, vắt bỏ bã. Cho bột hùng hoàng, chu sa vào, khuấy cho đều. Đựng trong đồ kín. Bệnh trong bụng: đều hơ trước lửa mà xoa lên chỗ bệnh, mỗi ngày hai ba lần, từ mười ngày cho đến hai mươi ngày, khi bệnh bị đẩy ra, khỏi thì thôi. Chân tay, chỗ thịt béo bị phong chướng (bệnh do gió độc và khí độc ở vùng rừng núi) cũng có thể uống với rượu ấm, mỗi lần một viên to bằng hạt mơ.

 Chủ trị tích tụ (khối u cục, bĩ kết trong lồng ngực và bụng), tý (tê, đau, cứng) ở tứ chi (?), toàn thân bị phong làm tàn hại; là phương hiệu nghiệm cho trăm bệnh.

 Hổ cốt cao của Hoa Đà (danh y cuối thời Đông Hán), chữa trăm bệnh.

 Xương hổ, dã cát (cây lá ngón, rất độc) mỗi thứ ba lạng; phụ tử mười lăm củ, nặng chín lạng; tiêu ba thăng; hạnh nhân (nhân hạt mơ), ba đậu (hạt cây ba đậu, tẩy rất mạnh, có độc) bỏ lõi và vỏ; xuyên khung, thái nhỏ, mỗi thứ một thăng; cam thảo, tế tân mỗi thứ một lạng; hùng hoàng hai lạng. Mười vị ngâm giấm trọn một ngày một đêm, cho vào sáu cân mỡ lợn, đun lửa nhỏ ba lần lên ba lần xuống. Bỏ vào một củ phụ tử nguyên vẹn, xem củ ấy ngả vàng là được, vắt bỏ bã. Rồi cho hùng hoàng vào, khuấy cho sánh đều, đựng trong đồ kín. Trăm bệnh đều xoa đắp lên chỗ bệnh, chỉ không được để vào mắt. Nếu uống thì lấy lượng bằng quả táo, cho vào một hợp (đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng) rượu nóng. Lại nữa, nhổ tóc bạc đi rồi xoa thuốc vào chỗ ấy thì tóc (đen) mọc ra ngay. Lợn đen bị nhọt độc, sưng do phong, và ngựa bị loét chỗ yên cọ v.v., rửa (bằng thuốc) là khỏi; bò bị loét cổ do ách cọ cũng vậy.

 Mãng thảo cao, phương chữa các chứng tặc phong (gió độc lẻn vào người gây bệnh), sưng tê, phong nhập vào ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) làm tinh thần hoảng hốt.

 Mãng thảo (lá cây hồi núi, có độc, dùng ngoài trị phong, sát trùng) một cân; ô đầu, phụ tử, trịch trục (hoa đỗ quyên vàng, có độc) mỗi thứ ba lạng. Bốn vị thái nhỏ, lấy nước và một thăng giấm ngâm một đêm. Cho vào bốn cân mỡ lợn, đun ba lần lên ba lần xuống, vắt bỏ bã. Hơ trước lửa, lấy tay xoa lên chỗ bệnh ba trăm lần, xoa đến đâu khỏi đến đó. Bệnh ở tai, mũi thì có thể bọc thuốc trong bông mà nhét vào. Chữa các chứng ghẻ, hắc lào, các loại nhọt lở.

 Sách "Ẩn cư hiệu nghiệm phương" (của Đào Hoằng Cảnh, hiệu Ẩn cư) nói: còn chữa tay chân co quắp không cử động được, đầu sợ gió, lưng và mạn sườn đột nhiên đau v.v.

 Xà hàm cao, chữa ung thũng, kim sang, ứ huyết (máu ứ đọng), huyết tích tụ sau khi sinh, các bệnh ở tai mắt, loét cổ ở bò và loét chỗ yên ở ngựa.

 Xà hàm (cỏ xà hàm, cỏ năm lá dùng trị rắn cắn, nhọt độc), đại hoàng (rễ cây có tác dụng tẩy, thanh nhiệt), phụ tử, đương quy, thược dược (rễ cây hoa thược dược), tế tân, hoàng cầm (rễ cây vị đắng, thanh nhiệt), tiêu, mãng thảo, độc hoạt (rễ cây trị phong thấp) mỗi thứ một lạng; củ kiệu trắng mười bốn củ. Mười một vị ngâm giấm một đêm, cho vào ba cân mỡ lợn, cùng đun trên lửa thất tinh (?) (lửa nhỏ, nhóm bằng bảy cục than hay bảy ngọn lửa). Mỗi lần sôi thì (nhấc xuống) (?), vắt bỏ bã. Uống với rượu ấm, mỗi lần một viên bằng viên đạn bắn chim, ngày hai lần. Bệnh ở ngoài thì xoa đắp. Bệnh tai thì bọc vào bông mà nhét. Bệnh mắt thì nhỏ vào khóe mắt một lượng bằng hạt kê. Thuốc có màu vàng nhạt, nên còn gọi là Tương cao (cao màu vàng nhạt). Có người (?) lại dùng thêm một lạng dây long hàm cùng đun, gọi là Long hàm cao.

 Thần hoàng cao, phương chữa các nhọt độc, nhọt ở đầu và trăm loại nhọt lở.

 Hoàng liên (thân rễ vị rất đắng, thanh nhiệt giải độc), hoàng bá (vỏ cây vị đắng, thanh nhiệt), phụ tử, hùng hoàng, thủy ngân, lê lô (rễ cây có độc, dùng sát trùng) mỗi thứ một lạng; hồ phấn (phấn chì trắng) hai lạng. Bảy vị rây mịn, lấy một cân mỡ lợn tháng chạp trộn với thuốc cho đều trong đồ đựng, nhanh chóng bịt kín miệng. Đặt dưới (nồi) hấp năm đấu gạo, gạo chín thì lấy ra, cho thủy ngân vào, lại nghiền cho đều, cất giữ kín. Có các loại nhọt lở thì trước tiên rửa bằng nước muối, rồi đắp thuốc lên, không chỗ nào là không khỏi.

 Sách "Ẩn cư hiệu nghiệm phương" nói: cao này bôi lên nhọt một lần là khỏi, người đương thời coi là thuốc thánh.

 Thanh long ngũ sinh cao, phương chữa các loại nhọt lở trong thiên hạ.

 Đan sa (chu sa), hùng hoàng, xuyên khung, tiêu, phòng kỷ (rễ cây trị phong thấp, phù thũng) mỗi thứ năm phân (đơn vị cân lượng nhỏ, bằng một phần tư lạng); long đởm (rễ cây cỏ long đởm, rất đắng), vỏ cây ngô đồng, vỏ cây bách, tinh tre xanh (lớp cạo ở giữa thân tre), tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu), tổ ong, vỏ (con nhím?) (?) mỗi thứ bốn lạng; xác rắn lột một bộ. Mười ba vị thái nhỏ, ngâm giấm nửa tháng, đun lửa nhỏ một lúc. Rồi cho ba cân mỡ lợn tháng chạp vào, đun ba lần lên ba lần xuống, bỏ bã, dùng đắp lên nhọt, đồng thời uống. Mỗi lần uống bằng hạt táo, công hiệu như thần.

 Sách "Ẩn cư hiệu nghiệm phương" nói: chủ trị ung thư (nhọt lớn và nhọt sâu, độc), trĩ, nhọt độc v.v.

 Các phương cấp cứu nói trên vốn là những phương cốt yếu và đã được kiểm nghiệm; những phương gần đây đem dùng nhiều lần thấy có hiệu quả, cũng xếp tiếp theo ở phía sau.

 Hãm thủy hoàn của Biển Thước (danh y nổi tiếng thời Xuân Thu – Chiến Quốc), chữa bệnh trướng trong bụng, cùng các chứng cổ chú (bệnh do trùng độc, tà khí ám vào người, lây truyền, kéo dài), trúng ác v.v., và ong đốt, trăm thứ độc, khê độc (bệnh do khí độc ở khe suối vùng nam), xạ công (con vật theo truyền thuyết sống dưới nước, ngậm cát bắn vào bóng người làm người phát bệnh).

 Hùng hoàng, chu sa thật (nghiền riêng), phàn thạch (phèn) rang, mỗi thứ một lạng. Lấy ba lạng rưỡi phèn sống, đem nung. Quỷ cữu (củ cây bát giác liên, có độc) một lạng rưỡi; ngô công (con rết) một con, loại chân đỏ, nướng qua; ban miêu (một loại bọ cánh cứng có độc) bỏ cánh và chân, long đởm, phụ tử nướng vùi tro, mỗi thứ bảy con/củ. Lê lô bảy phân, nướng; hạnh nhân bốn mươi hạt, bỏ đầu nhọn và vỏ, rang. Giã, rây, trộn mật ong, giã một nghìn chày. Bệnh trướng trong bụng, trúng ác do tà khí, phi thi (chứng bệnh đột ngột, đau dữ dội chạy khắp người như có vật lạ bay chạy trong thân), đau chạy chỗ này chỗ kia: đều uống hai viên to bằng hạt đậu nhỏ.

 Nếu có tích tụ rắn chắc, kết cục, uống bốn viên, cho đi lỏng, sẽ tháo ra những thứ như sâu, rắn đủ năm màu. Nếu bị trùng chú (bệnh trùng độc lây truyền), trúng ác do tà khí, phi thi, đau chạy khắp nơi, đều uống hai ba viên, và lấy hai viên xoa lên chỗ đau. Nếu bị rắn cắn, ong đốt, trăm bệnh, khổ vì khê độc, xạ công, thì người uống tùy theo khỏe yếu, lớn nhỏ và bệnh nặng nhẹ mà gia giảm lượng thuốc.

 Đan sâm cao, chữa thương hàn (bệnh ngoại cảm do lạnh, sốt cao), bệnh dịch theo mùa, tặc phong và khí độc ác.

 Khi bệnh còn ở ngoài thì các khớp chân tay tê đau, cổ họng tê tắc vì lạnh. Khi vào bụng thì trong tim gấp gáp, bụng trướng đầy, ngực sườn bĩ tắc. Bệnh ở trong thì uống, bệnh ở ngoài thì xoa.

 Đồng thời chữa liệt nửa người, không cử động được, phong thấp, tê bì mất cảm giác; bán thân bất toại, co quắp, méo miệng, điếc tai, đau răng, đầu phong (đau đầu kinh niên do phong), tê sưng, phong động trong não mà đau như nhọt; hạch kết, rò, tràng nhạc (lao hạch ở cổ) sưng cứng chưa vỡ thì đắp vào cho tiêu; và các chứng đan chẩn (ban đỏ nổi trên da), các chỗ sưng không có đầu mủ, sắp thành cốt thư (nhọt độc ở xương), xoa cho tiêu; và hạch độc chạy khắp trong thân, phong thủy (phù thũng do phong) sưng chạy chỗ này chỗ kia cũng xoa. Người uống thì mỗi lần bằng hạt táo, trẻ nhỏ thì tùy ý giảm bớt. Mỗi ngày uống năm lần, dùng nhiều lần đều hiệu nghiệm. Đan sâm (rễ cây vị đắng, hoạt huyết), sóc địch (cây cơm cháy) mỗi thứ ba lạng; lá mãng thảo, hoa trịch trục mỗi thứ một lạng; tần giao (rễ cây trị phong thấp), độc hoạt, ô đầu, xuyên tiêu, liên kiều (quả cây liên kiều, thanh nhiệt giải độc), tang bạch bì, ngưu tất (rễ cây bổ gân xương, hoạt huyết) mỗi thứ hai lạng; cả thảy mười hai vị. Lấy năm thăng giấm, bảy thăng dầu vừng, đun cho hết giấm, bỏ bã, dùng như cách trên. Cũng có thể dùng mỡ lợn cùng đun. Nếu là độc phong hàn lạnh thì có thể uống với rượu. Nếu là bệnh độc nhiệt thì chỉ uống không. Đau răng thì uống không, lại bọc trong bông mà nhai. So với thường dùng mỡ lợn đun thuốc: có đứa trẻ sau tai nổi hạch, cứng như xương, đã mấy tháng không tiêu hết, lấy lụa bôi cao dán lên, hai mươi ngày thì tiêu hết, thần hiệu không gì sánh bằng. Phương này lấy từ sách "Đoản kịch" (?).

 Thần minh bạch cao chữa trăm bệnh: trúng phong (bị gió độc xâm nhập gây bệnh), khí độc ác, các bệnh ở đầu mặt, thanh manh (mắt nhìn bên ngoài bình thường mà mù dần), phong làm loét mũi, điếc tai, đau răng do lạnh, ung thũng, nhọt độc, trĩ, kim sang, hắc lào, ghẻ — đều chủ trị.

 Đương quy, tế tân mỗi thứ ba lạng; ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng), xuyên khung, thục tiêu, truật (thân rễ cây bạch truật/thương truật, kiện tỳ, trừ thấp), tiền hồ (rễ cây trị ho, long đờm), bạch chỉ mỗi thứ một lạng; phụ tử ba mươi củ. Chín vị thái nhỏ, đun với mười cân mỡ lợn. Đun lửa than một lần sôi thì nhấc xuống, ba lần lên ba lần xuống. Bạch chỉ ngả vàng là cao thành, bỏ bã. Đựng kín. Xem bệnh ở trong thì uống với rượu một viên bằng viên đạn, ngày ba lần; ở ngoài thì đều xoa đắp. Bệnh mắt thì cho lượng bằng hạt kê vào hai khóe mắt, ngửa mắt lên trời, có thể dùng quạt quạt. Nhọt lở, sâu răng cũng có thể đắp. Đáy trong tai bị bệnh cũng chữa được. Người bị chứng hoãn (gân cơ mềm nhão) (?) và phong lạnh nên dùng.

 Cao thành sẵn.

 Dầu vừng trong mười ba lạng (dầu hạt cải cũng được), hoàng đan (bột chì đỏ) bảy lạng. Hai thứ cho vào chảo sắt đun lửa nhỏ, dùng que tre/gỗ liễu tươi to mà khuấy không ngừng. Đến khi có màu đen thì tăng lửa to, vẫn lấy quạt quạt, khuấy không ngừng. Khói tắt hẳn, xem thấy đặc dần là cao thành. Khi đun phải ở chỗ sạch sẽ, đừng để gà chó trông thấy. Nhọt ở răng thì dán, trĩ thì uống.

 Phương dùng một vị dược tử.

 Người Bà La Môn (người Ấn Độ) gọi là quả cây thuyền sơ (?), người trong nước gọi là dược tử (hạt thuốc), dùng chữa bệnh. Chỉ cần nghiền thật mịn, đừng để thô. Đều lấy nhân bên trong, bỏ vỏ mà dùng.

 Phương chữa các bệnh tật.

 Đột nhiên nôn mửa, tiêu chảy, hoắc loạn (bệnh thổ tả cấp tính), cổ độc (bệnh do trúng độc của trùng độc người ta nuôi để hại người), đau quặn dưới rốn, kiết lỵ ra máu, tim bụng trướng đầy, ăn không tiêu đọng lại, nọc rắn cắn vào trong bụng, bị tên độc mà độc vào bụng: đều uống hai hạt. Lấy nhân của dược tử, với hai hợp nước ấm, nghiền nát mà uống. Thư sang (nhọt sâu), phụ cốt thư (nhọt độc bám vào xương), đinh sang (nhọt đầu đinh), ung thũng — bốn bệnh này thì tùy độ to nhỏ của nhọt sưng, dùng nhân dược tử nghiền nát với nước ấm, trộn với mật lợn mà đắp kín lên. Nhọt bọc, sưng lạnh chạy chỗ, hắc lào — năm bệnh này dùng giấm nghiền mà đắp lên. Rắn cắn, sâu róm độc, bọ cạp, rết đốt v.v., sa sắt (con mạt cát), xạ công — sáu bệnh này dùng nước ấm nghiền, trộn với rau dền đỏ mà đắp.

 Phụ nữ sau khi đẻ khó, trong bụng đau quặn, và sản dịch ra không dứt, đau mà ra máu ứ — sáu bệnh này lấy một hạt, với một chén rượu, nghiền ra, uống ấm.

 Đới hạ (khí hư ra nhiều), bạo hạ (ra huyết ồ ạt) — hai bệnh này lấy nước hạt dẻ nghiền thuốc, uống ấm. Sâu ăn răng thì gọt nhỏ thuốc nhét vào lỗ sâu, khỏi ngay. Giã thành bột, rây, rắc lên nhọt lở thì rất tốt cho việc lên da thịt. Cách này lấy từ phương gốc của bậc đại y nhà họ Chi (?).

 Phương uống muối: chữa đột nhiên mắc bệnh nhiệt, đau đầu, hoa mắt chóng mặt, cùng đột nhiên đau tim bụng, sắp mắc hoắc loạn, đàm ẩm (nước đờm ứ đọng trong cơ thể), thức ăn cũ đọng lại, khí đầy thở gấp, đi lỵ lâu ngày ra cả trắng lẫn đỏ, tích tụ, nôn ngược, hụt hơi, ít sức, sắc mặt vàng úa, sốt rét do chướng khí, các chứng phong. Cách uống như sau:

 Lấy muối loại thật tốt, trước tiên lấy lượng bằng hạt đậu nành ngậm trong miệng, đừng nuốt; một lát nước bọt sẽ đầy miệng, khi nước lên gần răng thì lấy thêm một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc, đơn vị đong thuốc bột) muối cho vào miệng, nuốt cùng một lúc với nước bọt. Không thì cho tan hết (?). Họng nếu bệnh lâu (?) mà uống dài ngày thì đến hai ba tháng, mỗi sáng uống trước; hoặc nôn ra, hoặc yên ổn. Gặp bệnh cấp đột ngột thì có thể uống ba phương thốn chủy. Cốt cho nôn và đi lỏng; không nôn không đi lỏng thì uống thêm. Người mới mắc sốt rét thì khỏi ngay. Đau tim bụng và đầy bụng, được nôn và đi ngoài cũng tốt. Bệnh lâu ngày thì mỗi lần uống lấy cảm giác nóng trong ngực làm tốt, ba năm ngày cũng uống thì tốt. Uống thêm để cho nôn và đi lỏng; đi lỏng không hại người. Uống lâu thì bổ rất mạnh, bổ khí ở bôn đồn (?), thận khí và (thay cho) ngũ thạch (năm loại khoáng thạch dùng làm thuốc bổ) (?), không có bệnh nào là không khỏi. Chỉ tiếc người ta không chịu uống, không thể dùng lâu dài. Phương chữa này không chỉ có một. Sách "Đoản kịch" (?) nói: đột nhiên đau tim do quỷ khí, ăn không tiêu, hoắc loạn khí đầy, trúng độc, đều nấu muối thành nước, uống một hai thăng, (lấy vật) kích thích (họng) cho nôn ra thì tốt.

 Thuốc thường dự sẵn của họ Cát (Cát Hồng, tác giả sách).

 Đại hoàng, quế tâm, cam thảo, can khương, hoàng liên, tiêu, truật, ngô thù du, ngải cứu đã chế, hùng hoàng, tê giác (sừng tê giác), xạ hương, xương bồ (thân rễ cây thủy xương bồ), nhân sâm, thược dược, phụ tử, ba đậu, bán hạ (củ cây bán hạ, trừ đờm, chống nôn), ma hoàng (cây làm ra mồ hôi, trị cảm lạnh), sài hồ (rễ cây giải nhiệt), hạnh nhân, cát căn (củ sắn dây), hoàng cầm, ô đầu, tần giao v.v.; các thuốc này mỗi thứ nên có một ít.

 Các vị thuốc nói trên vốn là những thứ cốt yếu để dùng ở Lĩnh Nam (vùng phía nam dãy Ngũ Lĩnh, nay là Quảng Đông, Quảng Tây); những thứ còn bỏ sót (?) nay lại kê thêm ra, các vị thuốc ấy đều làm thành thuốc bào chế sẵn. Thường tự phối hợp, cất giữ phòng sẵn thứ này, còn quan trọng hơn cả cơm áo.

 Thường sơn (rễ cây thường sơn, trị sốt rét) mười bốn lạng; thục tất (lá non cây thường sơn), thạch cao một cân; a giao (keo nấu từ da lừa) bảy lạng; mẫu lệ (vỏ hàu), chu sa, đại thanh (lá cây bản lam, thanh nhiệt giải độc) mỗi thứ bảy lạng; ba ba ba con (?); lăng lý giáp (vảy con tê tê) một cân; mai mực; mã lận tử (hạt cây mã lận) một thăng lớn; thục thăng ma (rễ cây thăng ma đất Thục) mười bốn lạng; hạt cau năm mươi quả; long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ), xích thạch chi (đất sét đỏ dùng làm thuốc), sừng linh dương ba cái, vỏ quýt, độc hoạt — những vị không ghi số lạng thì mỗi thứ bốn lạng; dùng thêm một thăng mang tiêu (muối natri sulfat, tẩy xổ) thì tốt.

 Các thuốc bào chế sẵn: Kim nha tán, Ngọc hồ hoàng hoàn, Tam vật bị cấp dược, Tử tuyết, Đan sâm (cao), (Mãng?) thảo cao (?), Ngọc hoàng hoàn, Độ chướng tán (thuốc bột vượt qua chướng khí), Mạt tán (?), Lý trung tán, thuốc trị lỵ, thuốc trị đinh nhọt sưng. Những thứ có ghi chú bên cạnh thì có được một loại là tốt.

 Lão Quân thần minh bạch tán.

 Truật, phụ tử (nướng vùi tro) mỗi thứ hai lạng; ô đầu (nướng vùi tro), cát cánh (rễ cây trị ho, lợi họng) hai lạng; tế tân một lạng. Giã, rây; sáng sớm uống năm phương thốn chủy. Nếu một nhà có thuốc này thì cả xóm không có bệnh; mang theo người khi đi đường thì gặp khí bệnh nào cũng đều bị tiêu trừ. Nếu người khác mắc bệnh thì uống một phương thốn chủy với rượu ấm. Nếu đã mắc bốn năm ngày thì lấy ba thìa thuốc bột, ba thăng nước, nấu sôi ba lần, uống một thăng, cho ra mồ hôi là khỏi.

 Gọi là thuốc bột thường dùng để tránh bệnh.

 Ngọc trai, quế nhục (vỏ quế dày) mỗi thứ một phân; bối mẫu (củ cây bối mẫu, trị ho, tiêu đờm) ba phân; hạnh nhân hai phân, rang; lòng trắng trứng gà rang cho vàng đen, ba phân. Năm vị giã, rây; sáng mồng một Tết uống một phương thốn chủy. Nếu năm ấy nhiều bệnh thì có thể tháng nào cũng uống vào ngày mồng một và ngày rằm.

 Phương dùng một vị.

 Cây bách ở trong xã (nơi thờ thần đất của làng) quay về hướng nam, lấy cành hướng về phía đông, phơi khô, tán bột, uống một phương thốn chủy. Họ Diêu nói: khi dịch bệnh lan tràn thì chuẩn bị sẵn thứ này, gọi là Bách chi tán, uống vào công hiệu như thần. Sách "San phiền phương" nói: buổi sáng đi về hướng nam thấy cây bách trong xã thì liền lấy về.

 Phương dứt bệnh ôn, khiến không lây nhiễm cho nhau.

 Đậu xị (đậu đen lên men) rang, gạo mới, ngâm rượu, thường xuyên uống.

 Sách "Đoản kịch" (?): cách làm rượu đồ tô (rượu thuốc uống vào ngày Tết) ngày mồng một Tết, khiến người không mắc ôn dịch.

 Đại hoàng năm phân, xuyên tiêu năm phân, truật, quế mỗi thứ ba phân, cát cánh bốn phân, ô đầu một phân, bạt khiết (?) (củ cây kim cang) hai phân. Bảy vị thái nhỏ, đựng trong túi lụa. Vào đúng giữa trưa ngày cuối tháng chạp, treo thả xuống giếng cho chạm tới bùn đáy; đúng lúc rạng sáng, trước khi lạy chúc mừng năm mới thì kéo lên. Sáng mồng một Tết, lấy thuốc cho vào rượu, làm rượu đồ tô mà uống, quay mặt về hướng đông. (Bã) thuốc lại thả vào giếng, có thể dùng đón năm mới, đời đời không mắc bệnh này. Đây là phép của Hoa Đà; Vũ Đế có phương đã nghiệm (?). Uống từ người nhỏ tuổi đến người lớn tuổi, mỗi người uống ít nhiều tùy sức chịu được. Một người uống thì cả nhà không lo bệnh. Uống thuốc trong ba buổi sáng.

 Có một phương thêm một lạng phòng phong (rễ cây trị phong, cảm mạo).

 Phương xoa bột lên người để tránh bệnh ôn của Diêu đại phu (thầy thuốc họ Diêu).

 Xuyên khung, bạch chỉ, cảo bản (rễ cây trị phong, đau đầu), ba vị lượng bằng nhau. Rây lấy bột, trộn vào phấn, xoa phấn lên người, rất tốt.

 Phụ phương: Tam vật bị cấp phương của Trương Trọng Cảnh (danh y thời Đông Hán, tác giả "Thương hàn tạp bệnh luận"); Bùi Tú, giữ chức Tư không (một trong ba chức quan cao nhất triều đình), làm thành thuốc bột, dùng chữa các bệnh tim bụng, trăm bệnh phát đột ngột.

 Dùng đại hoàng, can khương, ba đậu mỗi thứ một lạng, phải là loại tinh chất, mới và tốt; giã, rây, trộn mật ong. Lại giã một nghìn chày, viên to bằng hạt đậu nhỏ, uống ba viên. Người già trẻ nhỏ thì cân nhắc liều lượng. Làm thành thuốc bột không bằng làm viên. Nếu bị trúng ác, khách ngỗ (bệnh phát đột ngột do gặp phải tà khí hoặc người lạ, vật lạ mà kinh sợ), tim bụng trướng đầy, đột nhiên đau, đau như dùi đâm dao cắt, khí gấp, cắn chặt răng, đình thi (bệnh tà ám, người nằm như xác chết), đột tử, thì uống với nước ấm hoặc rượu. Nếu không nuốt xuống được thì nâng đầu lên, rót cho thuốc xuống họng, một lát là khỏi. Chưa thấy chuyển thì cho uống thêm ba viên.

 Bụng sẽ sôi chuyển, liền nôn ra và đi ngoài, thế là khỏi. Nếu miệng đã cắn chặt thì cũng phải cạy răng mà rót thuốc vào; thuốc vào họng là khỏi.

 Sách "Hải thượng phương" của họ Thôi nói: uy linh tiên (rễ cây uy linh tiên, trị phong thấp) trừ các loại phong, thông mười hai kinh mạch (mười hai đường kinh chính chạy khắp cơ thể theo Đông y, là đường vận hành của khí huyết). Thuốc này sáng uống chiều đã thấy hiệu quả; khai thông, đẩy ra mủ lạnh trong năm tạng, nước đọng lâu ngày sinh bệnh, đi ngoài nhẹ mà không tả. Người uống thuốc này thì chân tay nhẹ nhàng khỏe mạnh, tay chân ấm áp, lại được mát mẻ. Hồi ấy ở Thương Châu có người bị nặng chân, không bước xuống đất được, đã mười năm không khỏi. Bỗng gặp một nhà sư người Tân La (vương quốc ở bán đảo Triều Tiên) trông thấy, bảo: "Bệnh này có thuốc chữa được", bèn vào núi tìm thuốc. Cho uống mấy ngày, người ấy bình phục, nhà sư để lại tên thuốc này rồi đi.

 Thuốc này chữa đàn ông đàn bà trúng phong không nói được, tay chân không cử động theo ý, miệng mắt méo lệch, phong ở gân xương khớp, thai phong (bệnh phong ở trẻ sơ sinh do từ trong thai), đầu phong, ám phong (chóng mặt tối tăm đột ngột do phong), tâm phong (bệnh phong làm rối loạn tâm thần), người phát cuồng do phong. Thương hàn đau đầu, mũi chảy nước trong, uống hai lần là thương hàn dứt. Đầu xoay, hoa mắt, bạch điến phong (bệnh lang ben trắng), chữa rất hay. Đại phong (bệnh hủi), da ngứa do phong. Đại độc, nhiệt độc, nhọt lở do phong; chữa sâu cả chứng lao (bệnh hư lao suy kiệt). Phong ở xương khớp lan liền tới lưng, phong quanh cổ tay, nói năng khó khăn ngắc ngứ, đờm tích tụ. Khai thông năm tạng, đồ đọng lâu ngày trong bụng, nước đờm ở vùng ngực, mủ đọng lâu trong bàng quang, nước dãi trong miệng, thích ăn bã chè (?). Tay chân tê dại, khí nóng lạnh ủng tắc, lưng gối đau nhức, không đứng lâu được, phù khí, chướng khí, sợ lạnh và sốt cao. Đau đầu rất dữ, độc xông lên tai thành mủ mà điếc. Lại xông lên làm mắt đỏ; đại tiện, tiểu tiện bí, uống thuốc này thì thông ngay, ăn uống được thì ngừng (?). Hoàng đản (bệnh vàng da), hắc đản (bệnh da sạm đen), mặt không có sắc tươi. Tràng nhạc khắp cổ, sau đẻ bí táp và đau lưng, từng bị ngã chấn thương mà đau tim.

 Chú khí (?), cách khí (khí nghẹn ở ngực), khí lạnh xung lên, thận tạng bị phong ủng tắc, bụng trướng đầy, đầu mặt phù sưng, chú độc (?), tỳ phế có đờm nhiệt, ho, khí gấp, ngồi nằm không yên, ghẻ, hắc lào và các loại nhọt lở. Phụ nữ không có kinh nguyệt, ra kinh kéo dài nhiều ngày, huyết khí xung lên tim, âm hãn (mồ hôi ở bộ phận sinh dục), đạo hãn (mồ hôi trộm lúc ngủ), hôi nách hôi thối nặng, hơi thở khó chịu nổi: siêng uống uy linh tiên, lại dùng nước nóng rửa thường xuyên suốt ngày. Buổi sáng bôi với nước bọt (?); nếu chữa hôi nách thì tự bôi thuốc lên người, trong uống ngoài bôi, sẽ được khỏi hẳn.

 Trẻ con bị bệnh vô cô (chứng cam ở trẻ, gầy còm, có hạch ở cổ), cho mẹ ngậm thuốc rồi mớm rót cho con. Trĩ bí táo, khí lỵ đau quặn kết lại, đều chữa được cả. Một vị uy linh tiên, rửa sạch, sấy khô tán bột, trộn với rượu ngon cho hơi ẩm, cho vào ống tre, bịt chặt miệng, chín lần hấp chín lần phơi. Nếu khô thì thêm rượu rưới lại, rồi trộn mật ong trắng làm viên.

 Viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống từ hai mươi đến ba mươi viên, chiêu bằng nước hoặc rượu.

 Sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạo đời Đường): nên vào giờ ngọ (khoảng 11–13 giờ trưa) ngày mồng năm tháng năm, cắt sát đất lấy lá cây thương nhĩ (cây ké đầu ngựa).

 Rửa, phơi khô, giã, rây, uống với rượu hoặc nước tương tương (nước cơm chua) một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm ba lần. Uống thuốc bột mà bị nôn ngược thì có thể trộn mật làm viên, tính cho tương đương lượng một thìa. Phong nhẹ dễ chữa thì ngày uống hai lần. Nếu trên người chỗ nào có phong thì đều nổi lên như gai ốc, hoặc như hạt vừng, hạt đậu. Đó là phong độc thoát ra; có thể lấy kim chích vỡ đi, ra hết nước vàng thì thôi. Ngày mồng năm tháng năm hái nhiều, phơi âm can (phơi trong bóng râm cho khô), cất vào chum lớn, dần dần lấy ra dùng. Cỏ này trừ tà độc; nếu muốn đi thăm người ốm, người bệnh thì uống trước, khiến không có gì phải sợ. Nếu khí hậu thời tiết không thuận thì cả nhà cùng uống. Nếu dạ dày trướng đầy, trong ngực bứt rứt phát sốt thì uống ngay. Lại giết được tam trùng (ba loại giun sán trong bụng), trị trĩ, giúp ăn được; uống suốt một năm thì tốt. Ngày mồng bảy tháng bảy, mồng chín tháng chín cũng có thể hái dùng.

 Quyển tám

 Các phương chữa bệnh do nước uống, thức ăn và dịch bệnh của trâu bò, ngựa và lục súc (sáu loài gia súc: ngựa, trâu bò, dê, lợn, chó, gà) — thiên thứ bảy mươi ba

 Phương chữa ngựa bị nhiệt, bệnh tảng (?) (bệnh ở vùng mũi họng của ngựa), hắc hãn (chứng ngựa ra mồ hôi đen do nhiệt), mũi có mủ, (họng?) có mủ (?), không chịu uống nước ăn cỏ.

 Rễ qua lâu vàng (rễ cây qua lâu, thanh nhiệt), bối mẫu, cát cánh, tiểu thanh (?), nhân hạt dành dành, ngô lam (cây chàm), khoản đông hoa (nụ hoa cây khoản đông, trị ho), đại hoàng, bạch tiễn bì (vỏ rễ cây bạch tiễn), hoàng cầm, uất kim (củ nghệ trắng/nghệ rễ), mỗi thứ hai lạng lớn; hoàng bá, mã nha tiêu (muối tiêu dạng tinh thể như răng ngựa) mỗi thứ bốn lạng lớn. Giã, rây; khi ngựa mắc đúng bệnh này và thường ngày cũng nên cho ăn; con bệnh nặng thì dùng ba lạng lớn thuốc, với nửa cân địa hoàng, hai hợp đậu xị, bốn hợp dầu hạt cải củ, trộn lại cho ăn trước bữa trưa, đến tối mới cho ăn cỏ, rất hiệu nghiệm.

 Ngựa đi đường xa đến chỗ nghỉ, đợi một lúc lâu mới cho ăn cỏ không, chải lông kỹ. Chải xong mới cho uống nước, uống xong mới cho ăn.

 Lúc ngựa đang mệt mà cho ăn thức ăn tinh, hoặc cho uống nước, ăn ngũ cốc thì tất sinh bệnh.

 Lục súc bị nhọt khô đóng vảy, lấy hồ bột mì bịt lên thì vảy rụng.

 Ngựa bị cấp hoàng (bệnh nhiệt cấp phát vàng) và hắc hãn.

 Bài trên: cắt lấy phần trên xong (?), lấy mũi giày ủng cũ lâu năm ngâm nước lấy nước rót vào miệng. Nếu chưa yên thì dùng đại hoàng, đương quy mỗi thứ một lạng, nửa thăng muối, ba thăng nước, sắc lấy nửa thăng.

 Chia hai lần rót vào miệng. Nếu vẫn chưa yên thì chích vỡ chóp đuôi cho máu chảy ra thì dứt, hiệu nghiệm ngay.

 Ngựa đứng lên nằm xuống liên tục (vì đau bụng), bàng quang bị xoắn (bí tiểu) và ruột kết lại (tắc ruột) — phương này đều chủ trị.

 Tế tân, phòng phong, thược dược mỗi thứ một lạng, với một thăng muối, năm thăng nước, sắc lấy hai thăng rưỡi, chia làm hai lần rót. Sau khi rót, trước khi rót (lần sau) (?), dùng mang tiêu, uất kim, hàn thủy thạch (khoáng thạch tính lạnh), đại thanh mỗi thứ một lạng, năm thăng nước, sắc lấy hai thăng rưỡi, cho rượu và dầu mỗi thứ nửa thăng, khuấy đều, chia hai lần rót vào miệng.

 Ngựa bị trướng xương yết (?).

 Lấy bốn mươi chín cái móng dê đem đốt, chườm lên chỗ xương ấy, nguội thì thay cái khác. Nếu không có móng dê thì lấy cành dương liễu to bằng ngón tay, nướng nóng mà chườm, không kể số lần.

 Cho ngựa uống nước vào giờ dần (khoảng 3–5 giờ sáng) và giờ ngọ (khoảng 11–13 giờ trưa); buổi tối cho uống ít.

 Cách cho ngựa ăn muối.

 Muối phải khô, trời phải tạnh ráo; cứ bảy ngày một lần, ngựa lớn mỗi lần ăn một thăng, ngựa nhỏ nửa thăng, dùng muôi cán dài đưa sâu vào họng, làm cho ngựa béo khỏe, ăn uống tốt.

 Chữa ngựa bị lạnh ở phần sau (?).

 Đậu xị, hành, gừng mỗi thứ một lạng, năm thăng nước, sắc lấy nửa thăng, hòa với rượu rót vào thì khỏi.

 Bệnh trùng tảng (bệnh mũi họng có sâu, giòi ở ngựa) đã mười năm.

 Lấy nửa hợp nước tương trong, đặc như mật, chia hai lần rót vào mũi; mỗi lần rót xong cho nghỉ một hai ngày. Không được rót nhiều, nhiều thì hại ngựa.

 Bệnh trùng tảng nặng.

 Đình lịch tử (hạt cây đình lịch, trừ đờm, lợi nước) một hợp, rang cho có màu tím, giã nhuyễn như bùn; tang bạch bì một nắm lớn, hai mươi quả táo tàu bổ ra; hai thăng nước, sắc thuốc lấy một thăng, bỏ bã. Cho đình lịch đã giã vào, khuấy cho đều. Để nóng lạnh vừa phải, rót vào miệng; cách một ngày lại rót; con bệnh nặng không quá hai lần là khỏi.

 Ngựa bị trùng tảng mà mũi chảy bọt, sống mũi sưng phồng lên thì không chữa được.

 Lừa, ngựa bị xoắn bàng quang sắp chết.

 Giã tỏi, nhét vào lỗ tiểu, sâu năm tấc, khỏi ngay. Lại dùng phân trẻ con hòa nước rót vào miệng, khỏi ngay.

 Lại một phương: cưỡi ngựa cho chạy, dùng gỗ (?) xát qua xát lại dưới bụng; lấy tay thò vào hậu môn móc phân ra, rất hiệu nghiệm. Cách móc: cắt bỏ móng tay, bôi dầu vào tay, kẻo làm rách ruột ngựa.

 Lở ở sống lưng thì đắp hoàng đan, tránh gió, khỏi ngay.

 Bị ghẻ thì rang đậu nành cho cháy, trộn với vừng sống giã ra mà đắp; (trước đó) dùng giấm, nước vo gạo rửa sạch.

 Mắt có màng mờ thì lấy lá cây dó (cây chử) sau mùa sương giáng, tán bột mịn, mỗi ngày hai lần dùng ống thổi vào mắt, sẽ khỏi.

 Ngựa bị giòi ở móng.

 Chỗ đứng dưới máng ăn, đào sâu một thước, chôn một viên đá tròn to bằng quả trứng gà, cho ngựa thường đứng lên trên, một hai ngày là khỏi hẳn.

 Cho ngựa ăn hạt gai dầu.

 Nhặt sạch một thăng cho ăn, chữa (ngựa gầy?) (?) và lông khô xơ, rất hiệu nghiệm.

 Bị ghẻ thì lấy bột rễ cây xú xuân trộn dầu vừng mà bôi; trước tiên dùng quả bồ kết hoặc nước vo gạo rửa sạch, rửa xong mới bôi. Chừa ở giữa một chút không bôi để sâu bọ chui ra rơi xuống; bôi nhiều sợ nhọt lở loét to ra. Bí phương chữa ghẻ: dùng ba đậu, nị phấn (khinh phấn, một chế phẩm thủy ngân), nghiền với dầu vừng bôi lên, (rồi) rửa đi. Bôi mấy ngày rồi xem, càng thấy hiệu nghiệm.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video