Thiên 24 — Quyển 24 — Ghi tiếp ở Loan Dương (6)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký (Những ghi chép tùy bút viết tại căn nhà cỏ tên Duyệt Vi), quyển hai mươi bốn — Loan Dương tục lục (Ghi chép viết tiếp ở Loan Dương), phần sáu.

 Chuyện hồ ly biết làm thơ được chép trong truyện ký khá nhiều. Còn chuyện hồ ly vẽ giỏi thì ít thấy.

 Lý Văn ở Hải Dương, tự Nghiễn Đình, kể rằng: khoảng các niên hiệu Thuận Trị, Khang Hy (đời nhà Thanh), có xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) họ Chu tên Cán (?) đi chơi xa vùng Sở, vùng Dự (nay là Hồ Bắc, Hồ Nam và Hà Nam). Ông Chu nổi tiếng vẽ thông. Có một người học trò nhờ ông vẽ lên một bức vách trong phòng đọc sách. Gốc thông mọc lên từ góc vách phía tây, cành uốn lượn, vươn mình vắt ngang suốt vách phía bắc, ngọn cành còn quét sang vách phía đông một hai thước. Ngồi trong phòng thấy như bóng râm đậm phủ xuống chỗ ngồi, như có cơn gió dài sắp thổi tới. Người học trò bày rượu mời bạn bè trong hội thơ đến cùng thưởng ngoạn.

 Mọi người đang đứng chen nhau dưới vách, chỉ trỏ khen ngợi, bỗng một người vỗ tay cười ngặt nghẽo, lát sau cả phòng cũng cười ồ lên. Thì ra dưới gốc thông có ai vẽ một bức tranh xuân cung (tranh vẽ cảnh nam nữ giao hoan): có chiếc giường gỗ lớn trải chiếu dài, một người đàn ông và một người đàn bà trần truồng đang ân ái, liếc mắt đưa tình, vẻ lả lơi như thật. Bên cạnh có hai người hầu gái cũng đứng trần truồng, một người phe phẩy quạt đuổi ruồi, một người hai tay đỡ gối cho người đàn bà, phòng khi xô đẩy làm rơi xuống đất. Đó chính là chân dung thu nhỏ của người học trò, vợ anh ta và người hầu gái làm thiếp. Mọi người ồn ào xúm lại xem, mặt mũi giống y như thật, đến cả đầy tớ cũng nhận ra được, ai nấy đều bụm miệng cười.

 Người học trò giận lắm, ngửa mặt lên không trung chỉ trỏ chửi con hồ ly yêu quái. Bỗng ở chỗ mái hiên có tiếng cười lớn, nói: “Ông thật quá thiếu phong nhã. Trước kia tôi nghe danh xử sĩ họ Chu vẽ thông, nhưng chưa từng tận mắt thấy. Tối qua được xem nét vẽ tuyệt diệu, tôi ngồi nằm dưới đó không nỡ bỏ đi, nên lỡ không tránh mặt ông, chứ tôi chưa từng ném gạch ném ngói gì để trêu chọc ông cả. Ông vội vàng chửi rủa độc địa, trong lòng tôi thật bất bình, vì vậy mới đùa với ông một chút. Ông vẫn không tự xét lại mình, vẫn ngang ngạnh như cũ, thì tôi sắp vẽ bức tranh này lên tấm cửa ván trắng ở nhà ông, để người qua đường được một trận cười đấy. Ông liệu mà tính.”

 Nguyên là tối hôm trước, người học trò bày biện đồ tiếp khách, cùng đầy tớ cầm đèn đến phòng đọc sách, đột nhiên có một vật đen xông qua cửa chạy mất. Anh ta biết đó là hồ ly tinh, nên đã chửi mắng thậm tệ.

 Mọi người bèn khuyên giải, mời hồ ly vào ngồi, bày một chỗ ngồi trống ở ghế trên. Không thấy hình dạng nó, nhưng tiếng nói thì sang sảng. Rượu rót đến trước chỗ ấy là cạn ngay, chỉ có thức ăn thì không đụng tới. Nó nói: “Tôi không ăn đồ mặn đã hơn bốn trăm năm rồi.”

 Lúc sắp tan tiệc, nó nói với người học trò: “Ông thông minh quá, nên thường cậy khí thế mà lấn át người khác. Đó không phải là cách nuôi dưỡng đức hạnh, cũng không phải là cách giữ trọn thân mình. Việc hôm nay may mà gặp tôi; giả như gặp phải kẻ hay nóng giận như ông, thì tai họa sẽ từ đó mà nổi lên. Chỉ có học vấn mới thay đổi được tính khí, mong ông lưu tâm.” Nó dặn đi dặn lại một cách nghiêm trang rồi từ biệt. Quay lại nhìn bức tranh kia thì đã sạch như được rửa.

 Hôm sau, trên vách phía đông phòng đọc sách bỗng thấy mấy cành hoa đào vẽ màu, điểm thêm rêu xanh cỏ biếc. Hoa không dày lắm, có bông đã nở, có bông nở một nửa, có bông đã rụng, có bông chưa rụng, có bông rụng mà chưa chạm đất, đang bay múa theo gió. Tám chín cánh hoa nghiêng ngửa xiên ngang, dáng như đang chao động, thật không phải bút mực nào cũng vẽ tới được. Bên trên đề hai câu: “Cỏ thơm không lối đi, núi vắng đang rơi hoa.” Xét hai câu này là thơ của Dương Sư Đạo thời đầu đời Đường. Không ký tên, nhưng biết là hồ ly vẽ để đáp lại chén rượu tối hôm trước.

 Về sau xử sĩ họ Chu xem thấy, than rằng: “Hoàn toàn không có dấu vết bút mực. Thấy tranh của ta vẫn còn phải gắng sức làm ra góc cạnh, còn cố ý tạo dáng.”

 Ở gò phía bắc Cảnh Thành có miếu Nguyên Đế (miếu thờ Huyền Thiên Thượng Đế, tức thần Chân Vũ của Đạo giáo), xây vào cuối đời Minh. Lâu năm, trên vách có những vết ẩm mốc mờ mờ, thành hình núi non nhấp nhô, nhìn như dãy núi xa bị sương mù bao phủ. Hồi nhỏ tôi còn kịp thấy. Người trông coi miếu là đạo sĩ Kỳ chê nó lờ mờ, bảo thợ vẽ lấy mực tô viền lại, thế là thành ra như gọt tre vuông cho tròn (làm hỏng mất vẻ tự nhiên vốn có). Nay miếu đã đổ nát hết rồi.

 Đạo sĩ Kỳ không rõ họ gì, vì mê cờ tướng nên mới có tên này (“Kỳ” nghĩa là cờ). Có người cho đó là họ của ông ta, là lầm. Ông ta đánh cờ rất dở mà lại rất hiếu thắng, suốt ngày lách cách không thôi. Người đánh cùng có khi mỏi mệt xin về, ông ta đến nỗi quỳ dài xuống mà níu lại. Từng có người chỉ cho đối thủ của ông một nước, ông căm đến tận xương, bèn dâng lục chương (tờ sớ viết trên giấy xanh mà đạo sĩ dâng lên trời) nguyền cho người đó chết sớm. Lại có một chàng trai trẻ lỡ đi sai một nước, đạo sĩ may mà thắng; chàng trai muốn đi lại, ông ồn ào cãi không cho. Chàng trai tính thô bạo, đứng dậy định đánh, ông chỉ cười mà lùi tránh, nói: “Mặc anh đánh gãy tay tôi, rốt cuộc cũng không thể nói hôm nay tôi không thắng.” Cũng có thể gọi là kẻ si rồi.

 Người ta nói tửu lượng là do có một “bộ ruột riêng” (khả năng uống rượu là bẩm sinh, không do thân hình to nhỏ), quả thật đúng vậy. Trong tám chín mươi năm nay, những người tôi được nghe nói thì bậc tiền bối Cố Hiệp Quân được xưng là số một, bậc tiền bối Mâu Văn Tử đứng thứ hai. Những người tôi được thấy thì thầy tôi là tiên sinh Tôn Đoan Nhân cũng có chân trong hội rượu thời ấy. Tiên sinh tự nói: “Khoảng cách giữa ta và hai ông ấy còn chen được hơn mười người nữa.” Kế đến có bậc tiền bối Trần Câu Sơn ngang sức với ông, nhưng không nổi tiếng vì rượu.

 Gần đây thì bậc tiền bối Lộ Tấn Thanh được xưng là số một; bậc tiền bối Ngô Vân Nham cũng hăm hở (?) tranh hơn. Tấn Thanh nói: “Vân Nham sau khi uống rượu càng điềm đạm tự chủ, đó chính là không chịu nổi sức rượu nên cố ý gượng giữ.” Kiểm nghiệm thì không sai. Những người cùng khoa thi đỗ với tôi là học sĩ Chu Trúc Quân và quan sát (chức quan đứng đầu một đạo, trông coi mấy phủ) Chu Trĩ Khuê đều tự cho mình là hùng về rượu. Vân Nham nói: “Hai ông ấy chỉ là phô trương hào phóng thôi. Chơi trò đoán ngón tay phạt rượu thì la hét ầm ĩ, rượu đổ ra gần một nửa; nếu bắt ngồi yên mà uống từ tốn thì thua ngay.” Ngẫm lại cũng không sai.

 Lớp hậu bối thì Cát Lâm Khê là số một. Không mời rượu thì anh ta chưa bao giờ tự gọi một chén; mời rượu thì dù là chậu là vò cũng không hề ngần ngại, như cá voi hớp một hơi, không sót một giọt. Từng uống ở nhà tôi, cùng năm sáu người như Chư Đồng Dữ, Ngô Huệ Thúc thi tài, đến lúc đồng hồ nước ban đêm sắp cạn (tức gần sáng), mọi người đều say mềm, có người trượt chân ngã nhào, Lâm Khê từng người một chỉ bảo đầy tớ dìu lên giường, rồi thong thả lên kiệu ra về, tinh thần tỉnh táo trong suốt như người chưa uống. Người hầu của anh ta nói: “Tôi theo hầu bảy tám năm, chưa từng thấy ông ấy uống một mình, cũng chưa từng thấy ông ấy say lần nào.” Chỉ là uống không kén rượu, bảo nếm rượu cũng chẳng biết ngon dở mấy, cho nên bạn cùng khoa trêu anh là “Đăng Đồ Tử háo sắc” (trong bài phú của Tống Ngọc, Đăng Đồ Tử lấy vợ cực xấu mà vẫn say mê; ý nói ham mà không kén chọn). Nhưng người như thế cũng hiếm có lắm. Tiếc là không kịp gặp hai bậc tiền bối họ Cố, họ Mâu để phân thắng bại một phen.

 Tiên sinh Đoan Nhân thường chê tôi không uống được rượu, nói: “Chỗ hay của Đông Pha thì học theo là được, sao lại bắt chước cả chỗ dở của ông ấy (Tô Đông Pha nổi tiếng uống rượu kém) cho giống hệt?” Đến khi tôi làm chủ khảo, lấy đỗ được Lâm Khê, viết thư báo cho tiên sinh. Tiên sinh viết thư trả lời: “Học trò của học trò ta có người như thế, nghe tin mà đứng dậy nhảy múa. Chỉ có điều rốt cuộc vẫn giận anh là cái ‘lưng ong’ (lưng ong thắt ở giữa: thầy và trò đều uống giỏi, chỉ người ở giữa là kém).” Phong lưu của bậc tiền bối, có thể gọi là giai thoại. Nay tôi đã già, lâu rồi không dự các buổi rượu thơ của lớp trẻ; người đến sau vượt người đi trước, lại chẳng biết là ai nữa.

 Một nhà nông ở Cao Quan nuôi một con bò. Lúc đứa con trai nhà ấy còn nhỏ, ngày ngày chơi đùa với bò, vịn sừng, vuốt đuôi, bò đều đứng yên; có khi bò ngửi đỉnh đầu đứa bé, liếm lòng bàn tay nó, đứa bé cũng chẳng sợ. Lớn lên một chút, cho nó đi chăn bò: đứa bé ra thì bò ra, đứa bé về thì bò về, đứa bé đi thì bò đi, đứa bé dừng thì bò dừng, đứa bé ngủ thì bò nằm bên cạnh, như thế đã nhiều năm.

 Một hôm đi chăn, con bò bỗng chạy như điên về nhà, đầu cổ đầy máu, rống lên và lấy sừng húc cửa. Cha đứa bé ra xem, bò liền quay đầu chạy về con đường cũ. Ông biết ắt có biến, gắng sức đuổi theo, đến ngoài đồng thì đứa bé đã vỡ sọ chết rồi. Lại có một người nằm ngang bên trái đường, bụng toạc ruột lòi ra, một cây gậy gỗ táo vứt trên đất. Xem kỹ thì là kẻ trộm bò ở Tam Quả trang — Tam Quả trang là nơi người Hồi tụ cư, là ổ trộm cướp của Thương Châu. Bấy giờ mới biết đứa bé bị kẻ trộm giết, còn con bò thì húc chết tên trộm. Con bò này cũng có lòng người vậy.

 Lại có người lái buôn vùng phía tây (Sơn Tây) tên Lý Thịnh Đình mua một con ngựa, rất thuần, chỉ có điều trên đường gặp ngựa trắng là thế nào cũng đứng lại nhìn chăm chăm, quất roi cũng không chịu đi; có khi trông thấy ngựa trắng từ xa thì nhất định phi đuổi cho kịp, ghì cương cũng không dừng. Sau nói chuyện với chủ cũ, chủ cũ nói: “Nó vốn do một con ngựa trắng đẻ ra, nên lúc nào cũng tìm mẹ.” Con ngựa này cũng có lòng người vậy.

 Năm tôi tám tuổi, nghe bà vú họ Đinh kể: nhà nọ có con bò cái (?), què không cày được, bèn bán cho lò mổ nhà bên cạnh. Con bê của nó vừa mới dứt sữa, nhìn thấy người ta giết xẻ mẹ mình, kêu “ụm ò” mấy ngày liền. Về sau hễ thấy người đồ tể là bỏ chạy trốn; không kịp trốn thì nằm rạp xuống đất run rẩy, như dáng van xin tha mạng. Người đồ tể có khi cố ý đuổi nó để làm trò cười, chẳng để ý gì. Con bê dần lớn, rất khỏe mạnh, nhưng vẫn sợ người đồ tể như trước. Đến khi sừng đã cứng và nhọn, nó rình lúc người đồ tể nằm nghiêng trên ghế dài, húc một cái xuyên tim, rồi chạy mất. Vợ người đồ tể gào khóc đòi bắt bò. Mọi người thương nó vì mẹ báo thù, nên cố ý đuổi chậm, để nó chạy thoát, rốt cuộc chẳng ai biết nó đi đâu.

 Bấy giờ có người bà con của bà Đinh giết người, gặp ân xá được tha, vẫn ở cùng một xóm (?) với con trai người bị giết. Bà Đinh vì thế mới lén kể chuyện này, lo lắng cho ông ta, để cho thấy kẻ thù đã rõ ràng thì không thể coi thường.

 Còn tôi thì thấy con bê có lòng báo thù, biết sức mình không địch nổi, nên giấu mũi nhọn đi, nhẫn nhịn chờ một dịp ra tay cho trúng; không chỉ là hiếu, mà còn là trí nữa. Bài minh khắc trên khăn và ghế kỷ của Hoàng Đế viết — chữ “kỷ” (cái ghế, cái án) là chữ gốc; có người hiệu đính cho là lối viết tắt tục mà sửa thành chữ “cơ”, như thế lại sai — “Giữa trưa ắt phải phơi” — xét sách Hán thư, truyện Giả Nghị dẫn câu này viết là một chữ, sách Lục Thao dẫn câu này viết là một chữ khác, âm và nghĩa đều như nhau — “cầm dao ắt phải cắt”, ý nói thời cơ không thể bỏ lỡ. Sách Việt Tuyệt thư chép Tử Cống nói với vua nước Việt: “Có lòng mưu tính người khác mà để người ta biết, là nguy”, ý nói thời cơ không thể để lộ. Tôn Tử nói: “Người giỏi dùng binh, lúc đóng cửa thì kín đáo như cô gái trong khuê phòng, lúc ra cửa thì nhanh như con thỏ thoát lưới.” Lời ấy thật đúng.

 Nhữ Thận Tư kể: mùa hạ năm Kỷ Mão niên hiệu Càn Long (năm 1759), có một cử tử (người đã đỗ thi hương, lên kinh dự thi hội) người Giang Nam, vì quán trọ ở kinh thành phần nhiều chật chội ẩm thấp, bèn thuê khu nhà trông mộ của một nhà giàu ngoài cửa Tây Trực Môn để học. Một buổi chiều mát, đi dạo dưới gốc cây, gặp một cô gái chừng mười lăm mười sáu tuổi, da khá trắng. Anh ta buông lời trêu ghẹo, cô gái không giận cũng không đáp, vòng qua góc tường mà đi.

 Nửa đêm anh ta tỉnh giấc, nghe như cái then cài cửa khẽ có tiếng động, ngờ là trộm, gọi đứa hầu không thấy thưa, tự dậy nhìn qua khe cửa, thì ra là cô gái gặp ban ngày. Biết cô đến tìm mình, anh vội mở cửa, ôm vào. Cô gái tự nói là con gái người giữ mộ, nhà nghèo xơ xác, cha mẹ đều vụng dại, cô luôn sợ phải gả làm vợ nhà nông; vừa rồi được chàng để mắt tới, lòng không cầm được, nên theo chỗ tường lở mà sang chỗ chàng. “Chàng là người giàu sang, ắt đã có vợ; nếu chàng lo được trăm lạng bạc cho cha mẹ em, thì em làm thiếp cũng không hối hận. Cha mẹ em ham lợi, cũng ắt sẽ thuận theo.” Cử tử nhận lời, rồi hai người quấn quýt với nhau, đến gà gáy cô mới đi.

 Từ đó cứ nửa đêm là cô đến, lẳng lơ quyến rũ, trăm vẻ phô bày. Cử tử cho rằng thần nữ núi Vu Sơn hay thần nữ sông Lạc (những tiên nữ tuyệt đẹp trong thơ phú xưa) cũng không hơn được. Một đêm cô đến hơi muộn, cử tử tự dạo dưới trăng chờ, bỗng thấy cô từ ngọn cây bay xuống. Cử tử chợt hiểu ra, nói: “Nàng chẳng phải là hồ ly đấy chứ?” Cô gái chẳng hề chối, cười mà đáp: “Lúc đầu sợ chàng hoảng sợ nên mới nói dối, nay tình ý đã sâu nặng, chẳng ngại nói thật. Sau này chàng làm quan đi khắp bốn phương, có một người thiếp ẩn hình theo hầu, không phiền xe ngựa, không kén chỗ trọ, không cần áo cơm, ban ngày có thể mang theo trong ngực áo tay áo, ban đêm thì ra hầu chăn gối, chẳng hơn bỏ nghìn vàng mua tiếng cười hay sao?” Cử tử nghĩ thấy kế ấy hay thật, từ đó cô lén ở hẳn trong phòng học, không cần đợi đêm mới đến nữa.

 Nhưng mỗi khi thắp đèn thì cô lại ra ngoài, nửa đêm mới về, có khi lộ ra vẻ tóc rối trâm xiên. Cử tử nghi mà chưa dám chắc. Rồi cô tư thông với cậu trai hầu được anh ta sủng ái, lại bị hai người đầy tớ nhìn thấy, cô cũng tư thông luôn với cả hai; người đầu bếp biết được, cũng tiếp theo mà dan díu. Một hôm, ban ngày cô ngủ với cậu trai hầu, cử tử lén bóp cổ giết chết, cô hiện nguyên hình hồ ly, anh ta bèn chôn ở ngoài tường.

 Hơn một tháng sau (?), có một ông già đến gặp cử tử nói: “Con gái ta gửi thân làm thiếp cho anh, sao bỗng dưng bị giết?” Cử tử phẫn nộ đáp: “Ông đã biết con gái ông là thiếp của tôi thì dễ nói rồi. Hai người đàn ông tranh một người đàn bà, tranh nhau mà giết hại nhau, đó gọi là ghen vì gian dâm, theo luật phải xét đền mạng. Con gái ông đã là thiếp của tôi, tôi biết rõ không phải người mà không đổi lời thề, thì danh phận vợ chồng đã định. Thế mà đã dâm với người khác, lại còn dâm với đầy tớ của tôi; tôi là chồng chính, theo lệ được quyền bắt gian, giết đi thì có tội gì?” Ông già nói: “Thế sao không giết đám đầy tớ của anh?” Cử tử đáp: “Con gái ông chết thì hiện hình, còn bọn này đều là người. Tự tay giết bốn người, rồi cầm một con hồ ly chết làm bằng chứng phạm tội, giả sử ông làm quan xét án, có thể căn cứ vào đó mà kết án được không?” Ông già cúi đầu (?) hồi lâu, lấy tay vỗ gối nói: “Là con tự chuốc lấy thôi. Ta thật không ngờ anh lại làm đến mức ấy.” Rồi giũ áo bỏ đi.

 Cử tử liền dọn đến ở am Chuẩn Đề, ở phòng sát bên Thận Tư. Cậu trai hầu kia vốn thân thiết với hồ ly nhất, oán chủ nhân quá tàn nhẫn, đem hết chuyện kể với Thận Tư, nên ông biết rõ đầu đuôi.

 Cát Mộc Tát thuộc quyền Ô Lỗ Mộc Tề (Urumqi). Có người lính đồn điền tên Trương Minh Phượng được điều đi giữ khách luân — tức tên gọi trạm canh gác, quan sát của quân doanh — gần một vườn rau. Ông già trông vườn hơn sáu mươi tuổi, mỗi khi gặp mưa gió thường xin ngủ nhờ ở trạm. Một tối, Minh Phượng chuốc rượu cho ông say rồi cưỡng dâm. Ông già tỉnh dậy giận lắm, tố cáo lên quan võ trong doanh. Khám thì vết thương còn chưa lành, bèn trình lên quan trên, cắt lương của Minh Phượng.

 Bấy giờ Minh Phượng mới hai mươi tuổi, mọi người cho rằng quyết không có lẽ ấy; có người ngờ là ông già có lẽ từng lén làm nhục Minh Phượng, nên bị trả thù như thế. Nhưng thẩm vấn lại cả hai bên, cả hai đều không nhận, ai cũng bảo là chuyện lạ.

 Có người quan nô (nô lệ thuộc nhà nước) tên Ngọc Bảo nói: “Chuyện này vốn có, không lấy làm lạ. Trước kia tôi chăn ngựa ở Nam Sơn, bị người bắn chim trĩ làm ngựa hoảng chạy mất. Sợ bị trách phạt, tôi vào núi sâu tìm, hoảng hốt lạc đường, càng đi càng lạc, suốt một ngày một đêm không ra được. Xa xa thấy góc mái nhà trong rừng, vội chạy tới, lại lo là sào huyệt trộm cướp, sợ bị giết hại, bèn nằm nép trong cỏ dò xét. Hồi lâu có hai ông già nắm tay nhau cười nói, ra ngồi trên tảng đá phẳng, ôm ấp dựa dẫm, rất có vẻ suồng sã. Chốc lát ông bên trái kéo ông bên phải nằm sấp bên đá, mặc sức làm chuyện dâm ô. Tôi vì nhìn trộm thấy chuyện kín, sợ bị giết diệt khẩu, run rẩy co quắp không dám động. Thế mà họ trông thấy tôi, chẳng chút xấu hổ, cùng gọi tôi ra, hỏi từ đâu đến. Họ lấy hai cái bánh cho tôi ăn, chỉ đường về rằng: ‘Từ chỗ kia thấy cây kia thì rẽ đến chỗ kia, thấy khe sâu thì men theo mà đi, một ngày là tới nhà.’ Lại chỉ ngọn núi cao nhất nói: ‘Đây là hướng chính nam, lạc thì nhìn núi này mà biết phương hướng.’ Lại nói: ‘Núi vắng không có cỏ, ngựa của ngươi đói rồi tự về rồi. Chỗ này gấu và sói nhiều lắm, đừng đến nữa.’ Đến khi về nhà, quả nhiên ngựa đã về trước. Nay Trương Minh Phượng thích ông già sáu mươi, chẳng phải cùng một loại với hai ông già kia sao?”

 Theo lời anh ta, thiên hạ thật có những chuyện ngoài lẽ thường. Chỉ là hai ông già ấy không biết là người ở đâu, ẩn mình trong núi sâu, có vẻ cũng là kẻ tu đạo, sao lại làm những việc như thế? Sách Nhân thụ ốc thư ảnh chép chuyện tiên nhân Mã Tú Đầu, nói ông ta gần gũi cả với trai trẻ, bảo rằng trong đó có “chân âm” (tinh khí âm quý báu theo thuyết luyện đan) có thể hái lấy. Đó là thuật Dung Thành (phép phòng trung của đạo gia, dùng việc giao hợp để hái tinh khí người khác bổ cho mình), không chỉ dùng với đàn bà mà còn dùng cả với đàn ông. Nhưng hái đến cả ông già thì có ích gì? Dù cho trong phép tu luyện quả có cách ấy, thì cũng chỉ là của thầy tà, đạo ngoài mà thôi; bậc chân tiên cao cả hẳn không có chuyện này.

 Trợ giáo (chức quan phụ giúp việc dạy học ở trường quan) Trương Tiềm Đình kể: xưa ông cùng một người bạn lên phương bắc, đêm nghỉ quán trọ, nghe tiếng sột soạt (?), khi ở ngoài cửa sổ, khi ở gian ngoài. Lúc đầu tưởng là sâu bọ chuột chạy, không lấy làm lạ; sau loáng thoáng nghe tiếng thở than, mới bắt đầu rợn người, dò xét thì không thấy gì. Đến Hồng Hoa Phụ, tình cờ quên cất bút nghiên, nửa đêm nghe có tiếng đặt bút (?). Sáng hôm sau trên bàn có nét chữ, mờ nhạt thảm đạm, như có như không, xem kỹ thì là một bài thơ:

 “Tết Thượng Tỵ hoa oanh đẹp, tiết Hàn Thực lắm gió mưa. Mười năm anh nhớ em, nghìn dặm em theo anh. Gặp nhau chẳng được gần, lặng đứng tự xót xa. Nước đồng xanh mênh mang, lần biệt này muôn thuở.”

 Nghe như lời oán hận u uất của hồn người con gái. Nhưng Tiềm Đình tự nhớ không có người nào như thế, người bạn tự nhớ cũng không có, chẳng biết từ đâu đến. Trình Ngư Môn nói: “Ông chịu đọc bài thơ này ra, ắt là không có chuyện ấy; e là ông bạn quý kia giấu không nói đấy thôi.” Mọi người đều cho là phải.

 Người cùng khoa với tôi là thị ngự (quan ngự sử, chuyên can gián và đàn hặc quan lại) Hồ Mục Đình, nhân phẩm thanh cao, học vấn văn chương cũng có gốc rễ vững vàng, nhưng tính tình xuề xòa, hoàn toàn không biết việc làm ăn trong nhà. Người xưa có câu nói về kẻ “không biết con ngựa có mấy chân” (chỉ người chỉ biết sách vở, mù tịt việc đời), có lẽ giống như ông. Bọn đầy tớ đùa bỡn ông như đứa trẻ con.

 Ông từng giữ tôi cùng Tào Mộ Đường, Chu Trúc Quân, Tiền Tân Mi ở lại ăn cơm, chỉ có ba đĩa thịt, ba đĩa rau, rượu vài tuần, vậy mà nghe nói tốn đến ba bốn lạng bạc, những việc khác thì có thể biết. Những người cùng khoa tình cờ nhắc đến, nhìn nhau thở dài. Trúc Quân phẫn uất nhất, bèn vạch trần hết gian lận của bọn đầy tớ, ép đuổi đi. Nhưng thói quen đã sâu, chúng ngầm trao tay nhau, chưa được mấy tháng lại y như cũ. Bè đảng của chúng có mặt khắp nhà các quan lại, tung lời gièm pha Trúc Quân, ông lại mang tiếng là kẻ thích sinh sự. Từ đó mọi người đều ngồi nhìn, chỉ đành lấy câu “kẻ tiểu nhân có bè đảng, người quân tử không bè đảng” mà tự an ủi thôi.

 Về sau Mục Đình rốt cuộc chết trong nghèo khốn, uất ức. Sau khi ông chết một ngày, có người đầy tớ cũ đến khóc hết lòng, lấy ba mươi lạng bạc đặt lên bàn, quỳ khấn rằng: “Chủ nhân không đón vợ con lên, chỉ một mình ở trọ trong hội quán, lương tháng vốn đủ ăn mặc no ấm, chỉ vì bọn chúng con bóc lột, đến nỗi củi gạo không đủ. Lúc ấy bọn người hầu theo quan ở kinh thành liên kết thành phe, hễ có ai trung thành với chủ thì cùng nhau chèn ép, khiến không còn chỗ ăn ngủ, nên con không dám làm khác. Không ngờ chủ nhân lại vì thế mà chết, trong lòng hổ thẹn hối hận, đêm không ngủ được. Nay xin dâng hết số tiền dành dụm để giúp việc khâm liệm chôn cất, mong chuộc được chút tội dưới địa ngục.” Khấn xong tự đi. Đầy tớ của khách khứa đầy nhà đều nhìn nhau biến sắc.

 Trần Dụ Trai nhân đó kể một chuyện: “Có gã khinh bạc thấy một thiếu phụ ngồi khóc một mình bên ngôi mộ mới, bèn chạy tới ve vãn. Thiếu phụ nghiêm mặt nói: ‘Thật không dám dối, ta là hồ ly. Người trong mộ mê sắc đẹp của ta, đến nỗi mắc bệnh lao mà chết. Ta cảm vì chàng đa tình, lại thẹn vì chàng do ta mà mất mạng, đã tự thề với thần linh, đời này quyết không lấy ai nữa. Ngươi đừng có ý càn, chỉ chuốc họa thôi.’ Người đầy tớ kia có phải cùng loại với con hồ ly này chăng?” Nhưng tôi cho rằng dẫu sao vẫn hơn kẻ ngoảnh đầu bỏ đi luôn.

 Ông Điền Tùng Nham kể: hồi nhỏ ông ở thôn Thần Thạch thuộc Dịch Châu. Người địa phương nói thôn vốn tên Thần Tử, vì từng có một thần đồng ra đời ở đây; sau có ba tảng đá lớn từ trời rơi xuống phía bắc thôn, giống chuyện nước Tống thời Xuân Thu (sử chép nước Tống có đá trời rơi), nên đổi tên như bây giờ. Thôn ở phía tây nam Dịch Châu hơn hai mươi dặm. Một lần ông đùa nghịch với bọn trẻ hầu trong chuồng ngựa, thấy cái nồi gang nấu đậu phồng lên hơn chục bọt sắt, đều hẹp mà dài. Bọn trẻ lấy đá đập vỡ một cái, bên trong có con sâu dài hơn nửa tấc, hình như sâu đục gỗ liễu, màu hơi đỏ, chỉ có bốn chân ngắn và cái đầu là màu đen, bóng loáng như bôi dầu, lấy ra vẫn còn ngọ nguậy được. Bèn đập vỡ từng cái ra xem, mỗi bọt một con sâu, hình dạng đều như nhau.

 Ông lại kể: thị vệ hạng nhất (cận vệ của vua, bậc cao nhất) Thường Thanh — đây lại là một ông Thường khác, trùng tên với đại tông bá (thượng thư bộ Lễ) họ Thường — năm Quý Dậu niên hiệu Càn Long (năm 1753) đi trấn giữ Tây Vực, đóng lều dưới chân Nam Sơn. Mạch núi ngoài biên ải chạy từ tây nam lên đông bắc, ba mươi sáu nước ở Tây Vực nằm kẹp hai bên mà ở; người ở phía nam núi gọi là Bắc Sơn, người ở phía bắc núi gọi là Nam Sơn, thực ra chỉ là một dãy núi. Lưng chừng núi có thác bay cao hơn hai trượng, nước rất ngọt. Gặp tháng đông nước đóng băng, phải lấy nước ở sông, nước sông chảy xiết mà tính lạnh, uống vào thì sinh bệnh. Bất đắc dĩ, người ta vẫn phải đục băng ở thác nước. Lỗ vừa thông, liền có vô số viên băng theo đó trào ra, hình đều như quả trám, đập ra thì bên trong có con sâu trắng như con tằm, miệng và chân thì đỏ thẫm. Có lẽ đó là cái gọi là tằm băng chăng? Cùng với con sâu trong sắt nung mà không chết, đều có thể gọi là chuyện lạ.

 Nhưng khí của trời đất, một động một tĩnh, làm gốc cho nhau: trong cái dương cực độ ắt ẩn chứa âm, trong cái âm cực độ ắt ẩn chứa dương. Xét thế đối đãi của Bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch, tượng trưng cho các hiện tượng tự nhiên): quẻ Khảm (tượng nước) là hai hào âm bọc một hào dương, quẻ Ly (tượng lửa) là hai hào dương bọc một hào âm. Xét sự vận hành của sáu mươi tư quẻ: dương đến cực ở quẻ Càn (sáu hào đều dương) thì một hào âm liền sinh ra ở dưới, thành quẻ Cấu; âm đến cực ở quẻ Khôn (sáu hào đều âm) thì một hào dương liền sinh ra ở dưới, thành quẻ Phục. Khi tĩnh thì ẩn nấp, ẩn nấp thì thu lại, thu lại thì dồn nén; khi động thì dồn nén mà bốc lên, bốc lên thì biến hóa; đến chỗ biến hóa thì sinh ra, sinh ra mãi không thôi. Chỉ có điều khí điều hòa thì sự sinh ra có quy luật thường, còn khí thiên lệch thì sự sinh ra khó lường; khí điều hòa thì không nơi nào không sinh, khí thiên lệch thì có nơi sinh có nơi không mà thôi. Cho nên nồi sôi lò nóng (?), suối lạnh đóng băng, bên trong đều có thể sinh sâu bọ.

 Sách Cổ kim chú của Thôi Báo chép: chuột lửa sinh trong lửa ở Viêm Châu, lấy lông nó dệt thành vải, cho vào lửa không cháy; nay tàu buôn nước ngoài thường có. Anh tôi là Tình Hồ có cất mấy thước, tôi từng thử qua. Sách Thần dị kinh lại chép: chuột băng sinh trong băng ở Bắc Hải, đục băng mà ở, gặm băng mà ăn, lâu năm to như voi, băng vỡ thì chết; người châu Âu từng thấy. Bậc tiền bối Tạ Mai Trang khi bị đày trấn giữ Ô Lý Nhã Tô Đài (Uliastai) cũng từng thấy. Thế là loài thú còn sinh ra được trong lửa và băng. Chuyện có vẻ lạ, thực ra là lẽ thường.

 Số mệnh đều đã định trước, nên quỷ thần có thể biết trước. Nhưng có những việc còn chưa nảy mầm, người trong cuộc còn chưa nảy ý, lại không dính dáng gì đến lành dữ họa phúc, không liên quan gì đến nhân quả báo ứng, chỉ là chuyện đùa vặt vãnh, chẳng đáng nói tới, chắc chắn không phải là thứ sổ sách cõi âm có thể ghi trước, thế mà cũng thường biết trước được.

 Năm Canh Dần niên hiệu Càn Long (năm 1770), có một vị quan Hàn lâm tình cờ gặp buổi cầu cơ (phép bói, người cầm que viết chữ trên mâm cát, tin là thần tiên giáng xuống mượn tay mà viết), nhân hỏi về đường làm quan. Cơ phán một bài thơ: “Gió xuân một tiếng cười, tay chống gậy trúc; hoa đào hoa mận nở, rực rỡ ngợp mắt. Đẹp thay đôi bướm đi tìm hương, vừa qua bức tường trắng đã khéo gặp nhau.” Ông mờ mịt không hiểu nói gì. Chẳng bao lâu, vua đích thân sát hạch các quan Hàn lâm, ông từ chức biên tu (quan Hàn lâm lo việc biên soạn sử sách) bị đổi làm tri huyện. Mọi người bảo câu thứ hai ngầm dùng điển “cả huyện Hà Dương đầy hoa” (Phan Nhạc làm huyện lệnh Hà Dương, cho trồng hoa đào hoa mận khắp huyện), có thể nói là ứng nghiệm. Nhưng các câu khác rốt cuộc vẫn không hiểu.

 Đến khi các bạn cùng khoa đến an ủi, người gác cổng chống gậy khập khiễng đi ra. Nguyên bọn đầy tớ của quan trong triều coi quan ngoài như người trên trời; người gác cổng được tin chủ đổi ra làm quan địa phương, lúc ấy đang đứng trên bậc gạch (?), mừng quá nhảy lên nói: “Hôm nay ta lên tiên rồi!” Không ngờ trượt chân, gãy cả ống chân, nên phải chống gậy mà đi.

 Mấy ngày sau, loáng thoáng nghe ông trong một ngày đuổi hai người đầy tớ mà tội trạng không rõ. Chẳng bao lâu có kẻ tiết lộ chuyện: hai người đầy tớ đều muốn mưu chiếm chức gác cổng, nhưng khổ nỗi đã có người què chiếm trước, bèn mỗi người tự sửa soạn cho vợ mình, đợi lúc chủ nghỉ ngơi thì dụ dỗ mê hoặc. Đến tối, một người đàn bà lén mang bánh trái, một người lén pha trà, đều lần mò trong bóng tối đến dưới hiên phòng sách, bất ngờ đụng nhau, đồ mang theo đổ hết, xấu hổ không biết giấu mặt vào đâu, quay ra giận dữ chửi nhau. Chủ nhân không muốn truy cứu kỹ, nên khéo léo cho đi. Thế là câu đầu và câu thứ ba, thứ tư của bài thơ đều ứng nghiệm. Vị tiên giáng cơ này có thể gọi là con quỷ thiêng. Nhưng vì sao biết trước được những việc như thế, rốt cuộc không có lý gì suy ra được.

 Bà Mã phu nhân thuê một người thợ may, người này từng ở nhà ấy, kể rằng: hai người đầy tớ mưu chiếm chức gác cổng thì có thật, nhưng ban đầu chẳng hề có ý tự dâng vợ. Họ lén bàn với một người đầy tớ ranh mãnh, kẻ ranh mãnh vạch ra kế ấy, rồi hẹn với cả hai rằng hôm đó chủ rảnh, có thể nhân dịp mà dâng vào, mà không cho hai người biết nhau, nên mới đến nỗi cả hai cùng hỏng. Sau khi hai người kia bị đuổi, kẻ ranh mãnh lại kết bè với người què, rủ đi chơi nhà chứa. Người què biết hắn có ngầm mưu, bề ngoài bảo hắn đi trước chờ, mà ngầm báo chủ nhân đến bắt, nên kẻ ranh mãnh cũng thất bại.

 Than ôi! Chỉ là chức gác cổng của một ông quan châu huyện, mà bốn người này chèn ép lẫn nhau, xoay xở trăm đường không thôi. Câu ví “bọ ngựa rình ve, chim sẻ rình sau” (kẻ mải hại người không biết có kẻ khác đang rình hại mình), đây là bằng chứng rõ ràng. Tôi chép kèm vào để nêu rõ sự hiểm độc của lòng đời.

 Khi tôi làm thượng thư bộ Binh, có đi Lương Hương tiễn quân đi đánh Hồ Bắc, nghỉ chân ở Trường Tân điếm, thấy trên vách quán trọ có hai bài thơ “Nhạn về”. Bài thứ nhất: “Gió tây se lạnh, hàng nhạn bay xiên; cuối thu lại tiễn mày về nhà. Thương thay bay đến chẳng được mấy ngày, tháng hai lại đến ngắm hoa hạnh.” Bài thứ hai: “Nước rộng mây sâu, bạn lứa thưa thớt; tiêu điều chỉ cùng chim én bay về. Chỉ hiềm năm tới ở ngõ Ô Y (ngõ ở Kim Lăng, nơi các nhà quyền quý ở, trong thơ xưa là chỗ chim én làm tổ), trên xà chạm trổ lại mỗi con bay một ngả.” Cuối đề hai chữ “Tình Hồ”, là tên tự của anh tôi. Nhưng ý thơ và nét chữ đều không giống anh tôi, chắc là một người khác. Có người nói: có ông họ Trịnh tên Hồng Soạn cũng tự là Tình Hồ.

 Tình cờ thấy ông Điền Tùng Nham cầm cây quạt vẽ, nét bút đẹp và mượt, rất giống Hành Sơn (tức Văn Trưng Minh, danh họa đời Minh), ông bảo là của người bà con là Đức Chi Lộc vẽ. Trên có một bài thơ: “Nước đồng bãi cát phẳng, nắng chiều xa xa; lưng núi cây lá đỏ, bóng tiêu điều. Trên lầu rượu có người tựa chén mà ngồi một mình, nhìn ta cưỡi lừa qua cầu ván.” Phong vị thong dong, có vẻ thoát ngoài trần tục. Lại có lời đề của Đức Chi Lộc, nói là thơ của Trác Ngộ Am, vẽ tranh chính là vẽ ý bài thơ này, nên chép cả bài thơ vào. Có lẽ ông cũng yêu lời thơ ấy. Ông Điền nói Ngộ Am tên là Trác Lễ Đồ, nhưng không kể rõ được đầu đuôi về người này. Đại khái là người chìm trong chức quan nhỏ, tình ý xa xôi, phong vận cao nhã mà tên tuổi mờ mịt. Chép lại để giữ, cũng như mấy góc núi xa trong tranh Quách Thứ Tiên (họa sĩ đời Tống; ý nói tuy ít ỏi mà đáng quý).

 Đền miếu thờ người xưa được hương khói ở một phương, khiến người đời sau ngưỡng mộ phong thái khuôn phép của họ mà sinh lòng noi theo, đó chính là sự giáo hóa nhằm giữ gìn phong tục, khích lệ thói đời. Trong số ấy, nơi có hồn thiêng thường ở, linh ứng như nghe thấy được thì nhiều; còn kẻ mạo danh, dựa vào đó để kiếm miếng cúng tế thì đôi khi cũng có.

 Tương truyền có người học trò trọ ở một làng thuộc Trần Lưu, nhân trời oi bức đi dạo ngoài đồng. Sau hoàng hôn, trời tối mờ mịt, bỗng gặp một người chào hỏi rồi cùng ngồi dưới gốc cây già. Hỏi quê quán tên họ, người ấy nói: “Ông chớ sợ, tôi chính là Thái Trung Lang (Thái Ung, danh sĩ cuối đời Hán). Đền mộ tuy còn, nhưng việc cúng tế phần nhiều thiếu thốn. Lại lúc sống được dự vào hàng sĩ phu, chết rồi không muốn xin ăn ở bọn tầm thường. Vì ông là người cùng loại, nên dám bày tỏ lòng thành, ngày mai ông ban cho một lễ cúng ngoài đồng được không?”

 Người học trò vốn có độ lượng, cũng không sợ hãi, nhân hỏi chuyện cuối đời Hán. Người ấy trả lời ỡm ờ, phần nhiều là lời trong Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, anh đã ngầm nghi. Đến khi hỏi về cuộc đời đầu đuôi của ông, thì những việc kể ra đều giống hệt từng chi tiết khúc chiết với vở Tì bà ký của Cao Tắc Thành (vở tuồng hư cấu về Thái Ung). Anh bèn cười nói: “Tiền lộ phí của tôi cạn kiệt, thật không có gì để cúng ông, ông nên đi tìm người có của. Chỉ dặn ông một lời: từ nay về sau, ông nên tìm sách Hậu Hán thư, Tam quốc chí và văn tập của Trung Lang mà xem qua một chút, như thế với đường kiếm ăn sẽ gần hơn.” Người ấy đỏ mặt tới tận mang tai, nhảy lên hiện hình quỷ mà đi. Thế là cái thuật mạo danh để vơ vét tiền của, quỷ cũng biết làm.

 Lương Khoát Đường kể: có người khách đi chơi Quảng Đông, vợ chết, gửi quan tài ở một ngôi chùa trên núi. Đêm mơ thấy vợ nói: “Trong chùa có quỷ dữ, thần Già lam (vị thần hộ vệ chùa chiền trong đạo Phật) cũng không trị nổi. Phàm ai gửi quan tài ở nhà tăng, đàn ông thì đều bị nó sai khiến, đàn bà thì đều bị nó làm nhục. Thiếp ra sức chống cự cũng không tránh được. Chàng sao không kiện lên thần?”

 Tỉnh dậy còn nhớ rõ mồn một, bèn thắp hương khấn: “Ta mơ như vậy, là giấc ngủ xuân mê man chăng? Là do ý nghĩ tự tạo ra chăng? Hay là nàng thật có linh? Nếu quả có linh, hãy ba đêm đến báo ta.” Rồi đêm thứ hai, đêm thứ ba, đều mơ như thế. Anh bèn làm đơn kiện lên Thành hoàng (vị thần cai quản một thành, xét xử việc cõi âm ở địa phương).

 Mấy ngày không thấy linh ứng gì. Một đêm mơ thấy vợ đến nói: “Vụ kiện nếu được xử phải, thì thần Già lam mắc lỗi không phát hiện tố giác, sơn thần (thần núi) và thổ địa mắc lỗi không ràng buộc quản thúc, theo luật cõi âm đều bị khiển trách, nên Thành hoàng còn chần chừ chưa xử. Chàng sao không làm đơn nữa, nói sẽ đi Giang Tây kiện lên Chính Nhất chân nhân (tức Trương Thiên sư ở núi Long Hổ, Giang Tây, giáo chủ phái Chính Nhất của Đạo giáo), thì Thành hoàng ắt sẽ có cách xử trí.”

 Anh làm đơn nộp như lời. Mấy ngày sau lại mơ thấy vợ đến nói: “Hôm qua Thành hoàng gọi thiếp đến, bảo rằng: ‘Con quỷ này vốn ở trong căn phòng ấy, là ngươi lấn vào chỗ nó, chứ không phải nó bắt ngươi. Nam nữ ở chung một nhà, bọn tôi tớ của nó qua lại, dáng dấp đáng ngờ, có lẽ không tránh khỏi, ngươi kiện cũng không phải không có cớ. Nay vì ngươi mà đánh thật nặng bọn tôi tớ của nó, đã đủ để tạ lỗi với ngươi rồi, việc gì phải khăng khăng nói là bị làm nhục, tự chuốc lấy tiếng không trinh tiết? Xưa nay có việc thì không bằng biến thành không việc, việc lớn không bằng biến thành việc nhỏ. Ngươi mau bảo chồng ngươi dời quan tài đi, thì vụ này xong.’ Thiếp nghĩ đi nghĩ lại, việc gì bỏ qua được thì bỏ qua, cần gì phải tranh với thần linh, lại gây ra tai họa ngoài ý muốn. Chàng cứ dời thiếp đi là được.”

 Anh hỏi: “Thành hoàng đã không chịu xử, sao vừa muốn kiện lên Thiên sư là liền điều đình như thế?” Vợ đáp: “Thiên sư tuy không cai quản cõi âm, nhưng gặp có người kiện cáo thì có thể dâng sớ lên Thượng đế, các thần không ngăn được. Thành hoàng cũng sợ gây ra tai họa ngoài ý muốn, nên mới khéo léo dàn xếp cho êm, khiến cả hai bên đều có thể thôi.” Nói xong, ân cần trịnh trọng rồi đi. Người chồng dời quan tài đến nơi khác, từ đó không mơ nữa.

 Con quỷ này nếu tự cứu được mình thì không đòi hỏi nhiều, cũng có thể gọi là hiểu chuyện. Nhưng Thành hoàng đã là thần sáng suốt, thì giữ việc gì? Chẳng phải là thông minh mà không chính trực sao? Hơn nữa nuôi mụn nhọt mà không chữa, rốt cuộc sẽ có lúc thành vụ án lớn, thì cái gọi là thông minh kia, chẳng phải cũng chỉ sáng một nửa, tối một nửa sao?

 Điền Bạch Nham kể: Chu Tử Thanh ở Tế Nam kết bạn với một con hồ ly, chỉ nghe tiếng mà không thấy hình. Nó cũng thường dự các buổi rượu thơ, lời lẽ biện luận tung hoành, không ai bắt bẻ được. Một hôm có người xin được thấy hình nó, hồ ly nói: “Muốn thấy hình thật của ta ư? Hình thật sao có thể cho các ông thấy được. Muốn thấy hình giả của ta ư? Hình đã là giả thì cũng như không thấy, cần gì phải thấy.” Mọi người cố nài, hồ ly nói: “Trong ý các ông, thấy hình ta như thế nào?”

 Một người nói: “Hẳn là lông mày rậm, đầu bạc phơ.” Ứng tiếng liền hiện ra hình một ông già. Lại một người nói: “Hẳn là phong thái tiên, cốt cách đạo.” Ứng tiếng liền hiện ra hình một đạo sĩ. Lại một người nói: “Hẳn là đội mũ sao, mặc áo lông chim.” Ứng tiếng liền hiện ra hình một vị tiên quan. Lại một người nói: “Hẳn là mặt như trẻ thơ.” Ứng tiếng liền hiện ra hình một đứa bé. Lại một người đùa: “Trang Tử nói thần nhân ở núi Cô Xạ mềm mại yểu điệu như gái trinh, ông cũng nên như thế.” Liền ứng tiếng hiện ra hình một mỹ nhân. Lại một người nói: “Ứng tiếng mà biến, đều là hình giả thôi, rốt cuộc vẫn muốn được xem hình thật.” Hồ ly nói: “Thiên hạ rộng lớn thế này, ai chịu đem hình thật ra cho người khác xem, mà lại muốn một mình ta phô hình thật sao?” Cười lớn mà đi. Tử Thanh nói: “Con hồ ly này tự xưng bảy trăm tuổi, hẳn từng trải nhiều lắm rồi.”

 Cậu tôi là ông An Thực Trai nói: Các nhà giảng học (những nhà nho theo Lý học đời Tống, hay giảng giải đạo lý) theo lệ thường nói không có ma. Ma thì tôi chưa thấy, nhưng lời ma nói thì tôi tận tai nghe. Năm Nhâm Tý niên hiệu Ung Chính (năm 1732), đi thi hương về, nghỉ ở sông Bạch Câu, nhà có ba gian, tôi ở gian phía tây; trước đó có một người học trò phương nam ở gian phía đông. Hai bên hỏi han nhau, nhân mua rượu nói chuyện đêm.

 Người học trò phương nam kể có một người bạn từ thuở để tóc trái đào (bạn từ tấm bé), nhà rất nghèo, anh cũng thường giúp tiền gạo. Sau người ấy lên phương bắc đi thi hội, đúng lúc anh đang lo việc giấy tờ văn thư cho một vị quan lớn, thương người ấy lưu lạc, mời về ở chung, người ấy dần được chủ nhà quý mến, bèn nhặt nhạnh chuyện nhà anh, ngầm bịa lời đồn, đẩy anh ra rồi chiếm chỗ làm của anh. “Nay tôi phải đi Sơn Đông nhờ vả kiếm ăn. Thiên hạ sao lại có kẻ bất lương như thế?”

 Hai người đang cùng nhau thở dài, bỗng ngoài cửa sổ có tiếng khóc hu hu, hồi lâu nói: “Mày còn trách người khác bất lương ư? Nhà mày vốn có vợ, thấy tao ra trước cửa mua phấn hoa, mày nói dối là chưa vợ, lừa cha mẹ tao, được gả ở rể trong nhà; mày có bất lương không? Cha mẹ tao mắc dịch, lần lượt chết, không còn họ hàng nào, mày chiếm nhà, thu của cải, mà quan tài, áo liệm, cúng tế, chôn cất đều qua loa, chẳng khác gì chết một đứa tôi tớ; mày có bất lương không? Vợ mày theo thuyền chở lương tìm đến, vào cửa cãi chửi với mày, liền muốn đuổi tao; rồi biết nhà vốn là nhà tao, mày ăn mặc nhờ tao, mới tạm dung cho ở lại. Mày khéo nói trăm điều, giáng tao xuống làm thiếp, tao cầu được yên ổn, nuốt nước mắt mà nhẫn nhục chiều theo; mày có bất lương không? Đã chiếm nhà tao, đòi tao cung cấp, lại còn hành hạ sai khiến tao, gọi tao bằng tên tục, hễ động là bắt nằm rạp xuống đất chịu đòn, mày lại còn thay nó đè cổ lưng tao, giữ tay chân tao, quát tao không được cựa; mày có bất lương không? Hơn một năm sau, tài sản áo quần trang sức của tao bị bóc lột sạch, mày bèn bán tao cho lái buôn phương tây; khi họ đến xem mặt, tao không chịu ra, lại đánh đập tao tàn tệ, đến nỗi tao cùng đường tự vẫn; mày có bất lương không? Tao chết rồi, mày không cho một cỗ quan tài gỗ liễu, không cho một tờ tiền giấy, lại lột cả áo rách của tao, chỉ còn một chiếc quần, bọc bằng chiếu cói, chôn ở bãi tha ma; mày có bất lương không? Tao đã kiện lên thần linh, nay đến bắt mày, mày còn trách người khác bất lương ư?”

 Tiếng nói thảm thiết dữ dội, đầy tớ đều nghe thấy. Người học trò phương nam hoảng sợ, co rúm không nói được một lời, bỗng thét lên một tiếng ngã vật xuống đất. Tôi lo bị liên lụy, trời chưa sáng đã đi, không biết sau ra sao, chắc là không còn sống được. Nhân quả rõ ràng, có chứng cứ hẳn hoi, chỉ không biết các nhà giảng học thấy chuyện này lại lấy lời gì mà chống chế nữa.

 Sách Thu bình tân ngữ của Trương Phù Tra có chép hai việc nhà tôi. Một việc ghi chuyện ma ở lầu Đông nhà anh tôi là Tình Hồ. Lầu này ở phía tây nhà anh, vì hồi tổ tiên chưa chia gia tài, lầu nằm ở phía đông khu nhà, nên vẫn theo tên cũ. Chuyện ấy không phải bịa, chỉ là đầu đuôi chưa kể rõ. Lầu này xây năm Ất Mão niên hiệu Vạn Lịch đời Minh (năm 1615), đến nay đã một trăm tám mươi tư năm, lầu trên lầu dưới có cả thảy bảy người treo cổ chết, nên không ai dám ở. Tối hôm ấy bất đắc dĩ phải mở ra, liền xảy ra biến ấy. Có lẽ đó là cái mà thầy phong thủy (người xem hình thế đất đai, nhà cửa để đoán lành dữ) gọi là phương hung (hướng xấu, đem lại tai họa) chăng? Nhưng bên cạnh có một lầu nhỏ, người ở đó con cháu đông đúc, rốt cuộc không hiểu vì sao.

 Một việc nữa ghi chuyện con tôi là Nhữ Cát lúc sắp mất, cũng không đúng được sáu bảy phần. Chỉ có chuyện con tôi nói giọng lái buôn phương tây đòi nợ, thì là ma hoang mạo danh để xin ăn; sau gặng hỏi tên họ, chỗ ở, năm tháng và người đã thấy nghe việc ấy, nó bèn cùng lời mà đi. Khi Nhữ Cát kiện tụng với chủ nợ, bộ Hình từng kiểm tra kỹ số nợ tồn đọng, có đủ hồ sơ, cũng không có khoản này. Có lẽ vì họ Trương với họ Kỷ là thông gia nhiều đời, đàn bà con gái kể lại cho nhau, không thể không có thêm bớt chút ít.

 Than ôi! “Việc tận mắt thấy thì lời khác nhau, việc nghe kể thì lời khác nhau, việc nghe truyền lại thì lời khác nhau” (lời sách Công Dương truyện bàn về kinh Xuân Thu), sử nước Lỗ còn như thế, huống chi là tiểu thuyết vặt. Người khác chép chuyện nhà tôi, chỗ giống chỗ khác tôi biết, người khác không biết được. Vậy thì tôi chép chuyện nhà người khác, cứ theo điều mình nghe mà kể ra, chỗ hư chỗ thực chỗ sót, người khác biết được, tôi cũng không biết được.

 Thơ Lưu Hậu Thôn có câu: “Nắng tà, liễu cổ, thôn họ Triệu; ông già mù đeo trống đang diễn trò. Chết rồi phải trái ai lo được, cả làng nghe hát chuyện Thái Trung Lang.” Chẳng phải nay mới thế, từ xưa đã như vậy. Tôi chỉ mong không mất ý trung hậu, còn chút mục đích khuyên răn, không đảo lộn phải trái như sách Bích vân hà (sách bịa chuyện bôi nhọ các danh thần đời Tống), không ôm lòng thù oán như Chu Tần hành ký (truyện bịa để vu hãm Ngưu Tăng Nhụ đời Đường), không tả cảnh tài tử giai nhân như Hội chân ký (truyện tình Thôi Oanh Oanh), không vẽ cảnh nằm trần truồng như Tạp sự bí tân (sách tả tỉ mỉ thân thể phụ nữ), mong không bị người quân tử ruồng bỏ mà thôi.

 Phụ lục: sáu mẩu chuyện của Kỷ Nhữ Cát.

 Đứa con đã mất của tôi là Nhữ Cát, sinh năm Giáp Tý niên hiệu Càn Long (năm 1744), hồi nhỏ khá thông minh, đọc sách chưa nhiều đã biết làm văn bát cổ (lối văn thi cử tám đoạn đối nhau). Năm Ất Dậu (năm 1765) đỗ thi hương, mới bắt đầu học làm thơ và cổ văn, nhưng chưa biết đường lối. Gặp lúc tôi tòng quân ở Tây Vực, nó tự đi lại với các tài tử trong hội thơ, bèn lầm lạc theo hai phái Công An, Cánh Lăng. Sau nó nương nhờ Chu Tử Dĩnh ở Thái An, được xem bản chép tay Liêu Trai chí dị, lúc đó sách này còn chưa khắc in, lại lầm sa vào lối ấy, chìm đắm không trở lại, cho đến khi mất. Thơ văn nó để lại chỉ giao cho các cháu là Thụ Đình, để giữ làm di vật của cha chúng, tôi chưa hề sắp xếp biên tập. Chỉ có những ghi chép vặt nó viết, chưa thành sách, trong đó có chuyện vụn vặt đôi khi cũng có thể chọn, nên tôi lựa ra vài mẩu, phụ vào cuối quyển này, để không phụ công nó thắp đèn trong lồng, hà hơi cho mực khỏi đông (công học hành khó nhọc đêm lạnh). Lại tiếc là nó một khi theo lối kia rồi thì trăm việc không thành, chỉ nhờ những lời chẳng liên quan đến trước tác này mà còn giữ được tên tuổi.

 Hoa Ẩn lão nhân ở phía đông thành Bình Lăng, phía tây cầu Thước Hoa, không biết là người ở đâu, cũng không tự nói tên họ thật. Chỗ ở có đình đài, ao nước, núi đá, mà trồng hoa thì nhiều nhất. Thường ngày ông không giao thiệp với ai, nhưng hễ có người đến xem hoa thì không ai không được tiếp. Ông chống gậy, lưng còng đi trước dẫn đường, tay không ngừng chỉ, miệng không ngừng nói, chỉ sợ người ta không kịp biết, không kịp thấy. Vườn không còn chỗ trống, hương lạ sắc lạ, rực rỡ phơ phất, trải ra không bờ bến; còn lan, cúc và tre thì kỳ lạ bậc nhất thiên hạ. Lan có cây đỏ, có cây trắng; cúc có cây đen, có cây xanh lục; lại có tre đỏ thì đỏ rực, tre ngọc thì trắng tinh; những loại khác như tre vuông, tre đốm, tre tím, tre trăm đốt, tuy mắt chưa quen thấy nhưng tai còn quen nghe. Lạ thay, vật tụ về nơi người yêu thích, quả là như thế.

 Có người học trò nọ trọ ở đình Hoàn Vịnh trong Đại miếu (miếu thờ thần núi Thái Sơn). Lúc ấy đã cuối đông, gió bấc rất mạnh, ôm lò lửa ngồi đêm mà lạnh không chịu nổi, bèn tắt đèn đi ngủ. Tỉnh dậy, thấy chỗ giấy rách trên trần (lớp giấy căng che bụi) có ánh sáng, lấy làm lạ, khoác áo lén dậy, ghé chỗ rách nhìn kỹ, thấy một người đàn bà đẹp, cao chưa đầy hai thước, mặc áo tím cổ xanh, đi giày đỏ, gầy mảnh như ngón tay, búi tóc theo kiểu thời thượng, đang nhóm lửa nấu cơm; cạnh bếp có một cái kỷ chân thấp, trên kỷ có cây đèn thiếc le lói. Anh nghĩ đây ắt là hồ ly. Đang chăm chú nhìn, bỗng hắt hơi một cái, người đàn bà giật mình, đụng vào kỷ làm đổ đèn, thế là không thấy gì nữa. Sáng dậy, chọc rách trần ra xem, thấy một cái bếp nhỏ bằng đất vàng, sạch bóng lạ thường, nồi sắt to bằng cái bát, cơm vẫn chưa chín, cây đèn thiếc nhỏ đổ úp dưới kỷ, vết dầu loang lổ, chỉ có điều chỗ đun lửa mà giấy không cháy, thật lạ lùng.

 Núi Tồ Lai có hai con mãng xà lớn, hình không giống trăn rắn, trên đỉnh đầu có sừng như sừng trâu, màu đỏ đen, nhìn có ánh sáng, thân dài chừng ba bốn trượng, uốn lượn trong khe sâu. Khe rộng chừng một mẫu, dài chừng nửa dặm, hai bên núi kẹp lại, ở giữa chỉ có một khe hở rộng khoảng ba thước. Du khách leo lên đỉnh, nhìn xuống qua khe hở thì thấy được mãng xà. Tương truyền mấy trăm năm trước chúng gây hại cho người nhiều, có vị sư lạ dùng phép trấn giữ, nên không ra được. Núi sâu đầm lớn vốn sinh ra rồng rắn, chuyện như thế cũng chẳng đáng lạ; chỉ lạ là chúng nằm co mấy trăm năm mà không đói khát.

 Thư sinh họ Hàn ở Thái An, tên Minh Kỳ, con nhà dòng dõi, làm nghề thuốc. Có lần nửa đêm cưỡi ngựa đến nhà người bệnh, bỗng thấy ngoài mấy bước có người khổng lồ cao hơn mười trượng. Anh vốn gan dạ, vung roi (?) đi thẳng qua; cách nhau gang tấc thì quất roi đánh, người ấy liền co lại chỉ còn ba bốn thước, tóc ngắn bù xù, hình dạng cực kỳ xấu xí quái dị, môi mép mở khép, kêu khục khục. Anh xuống ngựa cầm roi đuổi, nó đi chậm chạp, lê lết trên đất, có vẻ rất quẫn bách. Rồi thân nó co lại chỉ còn một thước mà đầu to như cái vò, như không đỡ nổi, gần như sắp ngã nhào. Anh vừa đi vừa đuổi, đến nhà người bệnh thì không thấy nữa. Không biết là quái vật gì. Phạm Chước Đình ở Vấn Dương kể lại.

 Ngày hai mươi tám tháng năm năm Mậu Dần (năm 1758), Ngô Lâm Đường tròn năm mươi tuổi, lúc ấy đang ở Thái Bình quán, tôi đến chúc thọ. Trong khách có người làm được trò ảo thuật bằng khói thuốc, tuổi chừng hơn sáu mươi, nói giọng phương nam, ăn nói phong nhã, không biết ông làm trò thế nào. Chốc lát có người đầy tớ mang đến một cái tẩu thuốc lớn, chứa được bốn lạng thuốc, châm lửa hút, vừa hút vừa nuốt, khoảng một bữa cơm mới hết, đòi một bát lớn pha trà đắng uống xong, nói với chủ nhân: “Xin chúc thọ ông bằng hạc (hạc tượng trưng cho tuổi thọ) được chăng?” Liền há miệng nhả ra hai con hạc, bay về góc nhà, rồi thong thả nhả ra một cái vòng to như cái mâm, đôi hạc bay xuyên qua, qua lại múa lượn như thoi đưa. Rồi cổ họng kêu khục một tiếng, nhả khói thành một sợi chỉ, thẳng tắp bay lên, tỏa ra thành hình sóng nước, mây trời; nhìn kỹ đều là những con hạc nhỏ chừng một tấc, chập chờn bay trái bay phải, hồi lâu mới tan. Mọi người đều cho là mắt chưa từng thấy.

 Chốc lát học trò ông cũng đến, dâng một chén rượu cho chủ nhân, nói: “Nghề của tôi không bằng thầy, xin làm một trò nhỏ cho ông được chăng?” Trong khoảnh khắc hít thở, có một đám mây lơ lửng trước bàn tiệc, từ từ kết thành một lầu gác nhỏ, lan can chạm trổ, cửa sổ hoa văn, rõ ràng như tranh vẽ. Anh ta nói: “Đây là ‘Hải ốc thiêm trù’ (điển chúc thọ: một ông già nói mỗi lần biển hóa ruộng dâu thì bỏ một thẻ vào nhà, nay thẻ đã đầy mười gian).” Khách khứa lại kinh ngạc lắm, cho rằng đến phép hào quang trên đầu ngón tay hiện ra ngọn tháp lung linh (phép thần thông trong truyện nhà Phật) cũng không sánh được.

 Theo những gì tôi thấy trong các sách truyện, như ném chén hóa thành hạc, trong chốc lát làm hoa nở, kể không xiết, chẳng lẽ cũng thật có chuyện ấy? Hay người đời sau ít thấy nên lắm điều lấy làm lạ? Như chuyện này, nếu không phải tôi tận mắt thấy, rốt cuộc cũng không tin.

 Có người họ Lý ở Dự Nam rất mê ngựa. Từng ở chợ trâu Tuân Hóa thấy một con ngựa toàn thân đen như mực, ánh nắng chiếu vào thì bóng loáng, còn lông bụng thì trắng hơn sương tuyết, tức là giống mà người ta gọi là “mây đen nâng trăng”. Cao hơn sáu thước, đuôi dài xoăn, chân có móng vuốt dài hơn một tấc, hai mắt trong suốt như pha lê, khí thế hiên ngang như hạc đứng giữa bầy gà. Lý bỏ trăm lạng bạc mua về, yêu nó thần tuấn, cho ăn cỏ ăn thóc đều tự tay làm.

 Nhưng tính nó cực hung dữ khó trị, mỗi lần đặt tấm chắn bùn (tấm da treo hai bên yên ngựa để che bùn) lên, phải dùng xích trói chân, mấy người khỏe mạnh giữ hai bên, rồi mới cưỡi được. Ghìm cương cho đi chậm mà không thấy nó nhanh, thế mà trong chớp mắt đã được trăm dặm. Có một nơi cách nhà năm ngày đường, giữa trưa lên đường, đến nơi thì mặt trời còn chưa ngậm núi. Vì thế ông càng yêu nó, nhưng sợ khó điều khiển nên cũng không dám cưỡi luôn.

 Một hôm có người đàn ông vạm vỡ, mắt xanh râu quai nón xoăn, gõ cửa xin gặp, tự nói có thể dạy được con ngựa này. Dẫn đến chuồng, ngựa vừa thấy liền hí dài, người ấy lấy lòng bàn tay đánh vào hai bên sườn, nó mới cụp tai đứng yên. Người ấy bèn dắt nó vào căn nhà trống, đóng cửa lại, vờn quanh với ngựa. Lý nhìn trộm qua khe, thấy người ấy nắm tai ngựa lẩm bẩm như nói gì, ngựa như gật đầu; lát sau lại nắm tai lẩm bẩm như trước, ngựa lại như gật đầu. Lý vô cùng kinh ngạc, cho rằng người ấy thật hiểu được tiếng ngựa. Một lúc sau mở cửa, đưa dây cương cho Lý, ngựa đã ướt đẫm mồ hôi. Lúc đi, người ấy nói với Lý: “Con ngựa này biết chọn chủ, cũng đáng mừng lắm, nhưng tính nó chưa định, sợ có khi làm hại người, nay thì có thể không lo nữa.” Từ đó con ngựa thuần hẳn, trải hơn hai mươi năm, xương cốt vẫn như cũ. Về sau Lý sống đến hơn chín mươi tuổi mới mất, con ngựa bỗng chạy mất, không biết đi đâu.

 Quán Dịch đạo nhân (?) (biệt hiệu của tác giả) tự đề: “Tâm sức nghìn đời ngồi mài mòn hết, mây khói trên giấy (thư họa, sách vở) qua mắt đã nhiều. Định xây kho chứa sách mà nay đã già, chỉ nên như Đông Pha bắt người kể chuyện ma (Tô Đông Pha lúc bị đày, thường bắt khách kể chuyện ma cho vui).”

 “Nhân trước quả sau, nghiệm chẳng sai; ghi vụn sưu tầm, ma chở một xe (lời trong Kinh Dịch, ý nói chuyện quái lạ chất đầy). Nhắn với học trò phái Lạc, Mân (phái Lý học của anh em họ Trình ở Lạc Dương và Chu Hy ở đất Mân): tiểu thuyết vốn chẳng thuộc vào hàng nhà Nho.”

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video