Duyệt Vi thảo đường bút ký (Những ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển hai mươi ba — Loan Dương tục lục (ghi chép tiếp ở Loan Dương, tức vùng sông Loan, nơi có hành cung mùa hè của vua nhà Thanh), phần năm.
Đới Đông Nguyên (tức Đới Chấn, một học giả nổi tiếng) kể: có một người ông họ trong dòng họ ông ấy từng thuê một căn nhà bỏ trống trong ngõ hẻo lánh. Nhà đã lâu không ai ở, có người bảo trong đó có ma. Ông ấy lớn tiếng nói: "Ta không sợ." Đến đêm, quả nhiên con ma hiện hình dưới đèn, hơi âm u lạnh lẽo buốt đến tận da thịt xương cốt. Một con quỷ to lớn giận dữ quát: "Ngươi thật không sợ à?" Ông đáp: "Đúng thế." Con quỷ liền làm đủ trò ghê rợn. Hồi lâu, nó lại hỏi: "Vẫn không sợ à?" Ông lại đáp: "Đúng thế."
Sắc mặt con quỷ dịu đi đôi chút, nó nói: "Ta cũng chẳng nhất định phải đuổi ngươi đi. Chỉ là ta bực vì ngươi nói khoác thôi. Ngươi chỉ cần nói một tiếng 'sợ', ta sẽ đi ngay." Ông giận dữ nói: "Ta thật sự không sợ ngươi, sao có thể nói dối là sợ được? Ngươi muốn làm gì thì làm." Con quỷ nói đi nói lại ba bốn lần, ông vẫn không đáp. Con quỷ bèn thở dài: "Ta ở đây hơn ba mươi năm, chưa từng gặp ai cứng đầu như ngươi. Đồ ngu như thế, sao có thể ở chung được!" Rồi nó vụt tắt mất.
Có người trách ông: "Sợ ma là chuyện thường tình của con người, đâu phải điều nhục nhã. Cứ giả vờ đáp là sợ thì yên chuyện, mọi bề êm thấm. Hai bên cứ khích nhau như thế thì rồi sẽ đi đến đâu?" Ông nói: "Người có đạo lực sâu dày (sức mạnh tinh thần có được nhờ tu dưỡng) thì dùng sự định tĩnh (tâm vững vàng, lặng yên) mà trừ ma. Ta không phải hạng người ấy. Ta dùng khí phách mà áp đảo nó, thì khí phách mạnh, ma không lấn được. Chỉ cần nhún nhường một chút thôi là khí phách nhụt đi, ma sẽ thừa cơ lấn tới. Nó tìm đủ cách để nhử, may mà ta không mắc mưu." Những người bàn chuyện đều cho lời ông là phải.
Ăn uống và chuyện nam nữ là những ham muốn lớn nhất của đời người. Kẻ nào làm trái danh nghĩa, xúc phạm luân thường, bại hoại phong tục, thì đều là điều mà phép nước nhất định phải cấm. Còn như những đứa con trai khờ khạo, con gái ngây thơ (?), vì tình mà gắn bó với nhau, thật ra cũng chẳng trái lễ là bao, thì dường như không cần phải dùng luật lệ khắt khe mà bắt tội.
Hồi nhỏ, tôi nghe kể có ông nọ khi còn làm chức Lang (quan cấp trung ở các bộ trong triều), tự cho mình là người có khí tiết nghiêm chính. Ông từng chỉ định gả một đứa tỳ nữ nhỏ cho một đứa đầy tớ trai nhỏ, việc đã định từ mấy năm trước, nên hai đứa ra vào qua lại không cần tránh mặt nhau. Một hôm, hai đứa gặp nhau ở sân, ông ta cũng vừa đi tới, thấy hai đứa còn chưa tắt nụ cười, liền giận dữ nói: "Đây là thông dâm! Theo luật, kẻ gian dâm với vợ chưa cưới thì bị đánh trượng (đánh bằng gậy lớn)." Rồi vội gọi người lấy gậy. Mọi người nói rằng con trẻ chỉ đùa giỡn thôi, thật không có chuyện gì ô uế, cứ xem lông mày và ngực của đứa tỳ nữ là kiểm chứng được (theo quan niệm xưa, nhìn những chỗ ấy có thể biết con gái còn trinh hay không). Ông ta nói: "Theo luật, mưu tính mà chưa làm thì chỉ được giảm một bậc. Giảm thì được, tha thì không." Rốt cuộc vẫn đánh cả hai, vết thương gần chết. Ông ta tự cho rằng gia pháp nghiêm khắc của họ Liễu ở Hà Đông (dòng họ thời Đường nổi tiếng có phép nhà rất nghiêm) cũng chẳng hơn được thế.
Từ đó, ông ta ghét hai đứa vô lễ, nên cố tình trì hoãn ngày cưới. Hai đứa khi cùng làm việc thì chân bước ngập ngừng, lúc rảnh rỗi thì thấy bóng nhau là trốn, tiến lui đều khó, ngày ngày sống không yên. Dần dần buồn bực sinh bệnh, chưa đầy nửa năm thì lần lượt chết cả. Cha mẹ chúng thương xót, xin cho chôn chung, ông ta vẫn giận nói: "Cưới hỏi cho người chết trẻ là trái lễ, các người chưa nghe sao?" Cũng không cho. Về sau khi ông ta lâm chung, miệng lẩm bẩm như đang nói chuyện với ai, không nghe rõ lắm, chỉ có hai câu "Không phải tại ta", "Theo lễ thì không được" là nói đến hơn mười lần, nghe rành rọt. Ai nấy đều ngờ rằng ông ta đã trông thấy điều gì.
Nam nữ nếu chưa có người mai mối đi lại thì không được biết tên nhau — đó là lễ xưa. Ông ta ngay từ lúc hai đứa còn bé đã định sẵn hôn nhân, khiến chúng biết rõ sau này sẽ là vợ chồng, sớm tối ở cạnh nhau, mà lại muốn chúng không có tình ý, thì tất nhiên không thể được. Lời nói trong buồng phụ nữ không được truyền ra ngoài, lời nói bên ngoài không được truyền vào buồng phụ nữ — đó là lễ xưa. Ông ta đầy tớ chẳng có bao nhiêu, không thể để mỗi đứa lo riêng một việc, lúc nào cũng phải trực tiếp trao tay nhận đồ cho nhau, mà lại muốn chúng không nói với nhau câu nào, thì càng không thể được. Gốc đã không chính thì ngọn ắt không ngay. Hai đứa này vượt lễ, thật ra là do chính chủ nhân gây nên, thế mà lại ép chúng quá gắt, xử chúng quá đáng, thì lòng người chết làm sao cam chịu được? Oan hồn đã thành quỷ báo oán, vậy mà ông ta vẫn còn lấy câu "theo lễ thì không được" làm lời chống chế. Hạng người như thế mà cũng gọi là nhà giảng học (những người chuyên giảng giải đạo lý Nho giáo theo lối Tống Nho) được sao!
Người Sơn Tây phần nhiều đi buôn bán ở xứ khác. Mới mười mấy tuổi đã theo người ta học nghề buôn, đợi tích góp được vốn liếng mới về nhà cưới vợ. Cưới vợ xong lại đi làm ăn, thường hai ba năm mới về thăm nhà một lần, đó là lệ thường. Cũng có người số phận lận đận, hoặc vướng bận công việc, mười năm hai mươi năm không về được; thậm chí hết sạch tiền, áo da rách nát, xấu hổ không dám về quê, trôi nổi như bèo, lăn lóc như cỏ bồng, bặt tin tức, chuyện ấy cũng thường có.
Có người tên Lý Giáp, trôi dạt rồi làm con nuôi của Cận Ất, một người cùng làng, nên lấy họ của Cận. Người nhà không tìm ra tung tích, bèn đồn là đã chết. Ít lâu sau, cha mẹ Giáp đều qua đời, vợ Giáp không nơi nương tựa, đến ăn nhờ ở nhà cậu bên ngoại. Người cậu vốn ở huyện bên, lại đưa cả nhà đi buôn kiếm lời, thuyền buôn chạy khắp nam bắc, quanh năm không ở cố định chỗ nào. Giáp lâu không nhận được thư nhà, cũng tưởng vợ đã chết. Cận Ất tính chuyện cưới vợ cho Giáp. Đúng lúc người cậu của vợ Giáp chết trên đường đi buôn, gia quyến lưu lạc ở Thiên Tân. Họ nghĩ đứa cháu gái còn trẻ mà góa bụa thì không phải kế lâu dài, cũng tính gả cho một người Sơn Tây, để sau này còn có thể về quê. Lại sợ người ta chê cô không có nhà mẹ đẻ, nên nói dối là con gái mình. Nhờ mọi người mai mối, việc thành.
Đêm hợp cẩn (lễ uống rượu giao bôi của cô dâu chú rể trong đêm tân hôn), vì đã xa nhau tám năm, cả hai cùng ngờ ngợ mà không dám hỏi. Nửa đêm thủ thỉ với nhau mới vỡ lẽ. Giáp giận vợ chưa có bằng chứng chắc chắn mà đã vội đi lấy chồng, vừa chửi vừa đánh, cả nhà giật mình thức dậy. Cận Ất đứng ngoài cửa sổ gọi vào: "Con cưới vợ khác, thì có bằng chứng chắc chắn là vợ con đã chết chưa? Vả lại người ta lưu lạc dời đổi, chờ con tám năm rồi mới đi lấy chồng, cũng nên thông cảm là bất đắc dĩ thôi." Giáp không đáp được, bèn lại làm vợ chồng như cũ.
Chuyện "gương vỡ lại lành" (vợ chồng ly tán rồi đoàn tụ) thì xưa đã có. Nhưng chồng cưới vợ mới mà vẫn là vợ cả, vợ tái giá mà không mất tiết, thì từ khi có sách vở đến nay chưa từng nghe. Dượng tôi là ông Vệ Khả Đình đã tận mắt thấy chuyện này.
Rượu Thương Châu, tiên sinh Nguyễn Đình (tức Vương Sĩ Trinh, nhà thơ đầu đời Thanh) gọi là rượu Ma Cô, nhưng người địa phương thật ra không gọi như thế. Rượu này nổi tiếng đã lâu, nhưng người bình luận lại khen chê khác nhau. Bởi vì người đi thuyền qua lại đều mua ở các quán trên bờ, mà rượu quê trong quán thì nhạt thếch, thật chẳng đáng rót vào chén. Lại thêm người địa phương sợ quan trên đòi hỏi không chán, nên dặn nhau không đem rượu thật dâng quan, dù bị đánh roi cũng không chịu đưa ra; trả giá gấp mười cũng không chịu đưa ra. Ngay quan Tổng đốc ở Bảo Dương (tức Bảo Định, nơi đặt phủ Tổng đốc Trực Lệ) còn không có được một giọt, thì người khác cũng đủ biết.
Thứ rượu ấy không phải dân chợ búa nấu được, phải là những gia đình dòng dõi lâu đời, truyền nghề từ đời này sang đời khác, mới nắm được bí quyết về nước và lửa. Nước tuy lấy từ sông Vệ, nhưng dòng nước đục thì không nấu rượu được, phải ra dưới lầu Nam Xuyên, theo cách lấy nước suối giữa dòng sông ở Kim Sơn, thả một cái bình thiếc xuống tận đáy sông, lấy dòng suối trong từ dưới đất phun lên, rượu mới có vị thanh nhẹ. Khi cất giữ thì sợ lạnh, sợ nóng, sợ ẩm, sợ hơi bốc, phạm vào là hỏng vị. Rượu mới thì không ngon lắm, phải cất trên giá trên mười năm mới thành hàng thượng hạng. Một bình có thể đáng giá bốn năm lạng bạc, nhưng người ta phần nhiều đem biếu tặng nhau, coi việc đem bán là xấu hổ. Lại thêm các họ lớn như Đới, Lã, Lưu, Vương, Trương, Vệ phần nhiều đã sa sút, người nấu cũng hiếm, nên lại càng khó có.
Nếu chở đi nơi khác, bất kể gánh vai, chở xe hay chở thuyền, hễ lắc động là vị biến đổi. Chở đến nơi rồi phải để chỗ yên tĩnh cho lắng nửa tháng, vị mới trở lại như cũ. Khi lấy ra rót vào bình, phải dùng gáo múc thật đều tay; khuấy động mấy lần thì vị cũng biến đổi, phải để lắng thêm mấy ngày mới lại như cũ. Diêu An công (cha tôi, từng làm tri phủ Diêu An) từng nói: "Uống rượu Thương Châu phải kiêng kỵ trăm điều, khó nhọc muôn bề, mới có được một chén trước hoa dưới trăng. Thật là công chẳng bù được tội, chẳng bằng sai đứa đầy tớ nhỏ đi mua đại một ít, lại được ngà ngà thoải mái." Chính là vì thế.
Cách thử thật giả: rượu nấu bằng nước dưới lầu Nam Xuyên thì dù say đến mấy, trong ngực cũng không buồn nôn; hôm sau tỉnh dậy cũng không mệt mỏi vì rượu, chỉ thấy tay chân khoan khoái, nằm ngủ yên ổn mà thôi. Rượu chỉ nấu bằng nước sông Vệ thì không được như thế. Cách thử mới cũ: rượu cất hai năm thì có thể hâm lại một lần; rượu mười năm hâm mười lần vẫn như cũ, đến lần thứ mười một thì biến vị; rượu một năm hâm lần thứ hai là biến vị, rượu hai năm hâm lần thứ ba là biến vị ngay, không sai một mảy, chẳng ai biết vì sao.
Chú của bậc đàn anh Đổng Khúc Giang tên là Tư Nhậm, rất mê rượu. Khi làm quan cai trị Thương Châu, ông biết rượu ngon không dâng cho quan, tìm trăm cách khuyên dụ, người ta rốt cuộc vẫn không chịu phá lệ đã giao ước. Sau khi bãi quan, ông trở lại Thương Châu, ở trọ nhà tiến sĩ Lý Duệ Điên, Lý bèn đem hết rượu nhà nấu ra mời. Ông nói với Duệ Điên: "Ta hối hận lắm vì không bãi quan sớm hơn." Đây tuy là câu nói đùa nhất thời, nhưng cũng đủ thấy rượu Thương Châu ngon thật không dễ có được.
Thầy tôi là tiên sinh Lý Hựu Đam kể: ở Đông Quang có người họ Triệu — tiên sinh từng nói tên tự của ông ta, nay tôi không nhớ, hình như còn là bậc trên của tiên sinh. Ông ta từng đi qua Thanh Phong điếm, gọi một cô kỹ nữ nhỏ đến hầu rượu. Tình cờ nhắc đến chuyện năm nọ từng nghỉ lại đây, đã gọi một người đẹp, quyến luyến hai đêm, tính ra nay tuổi chưa đầy bốn mươi, rồi nói ra tên tục của người ấy. Cô kỹ nữ kinh ngạc nói: "Đó là cô của em, nay vẫn còn sống." Hôm sau cùng đến nhà, quả nhiên là người quen cũ. Vừa nắm tay hỏi han, thì bà cô tổ (cô của người cô ấy) nghe có khách, đi ra, lại kinh ngạc nói: "Phải ông Triệu ở Đông Quang đó không? Hơn ba mươi năm không gặp, nay tóc mai tuy sắp bạc, nhưng hình dáng giọng nói vẫn còn nhận ra được. Hiệu của ông có phải là thế này không?" Hỏi ra thì cũng là người mà ông ta đã chung chạ khi còn trẻ đi qua đây.
Ba đời đàn bà cùng ngồi một nhà, chẳng kiêng kỵ gì, chuyền chén ôn chuyện cũ, mơ màng như trong giấc mộng. Ông ta lại ở nhà họ hai đêm rồi mới đi. Lúc chia tay, bà già kể rằng quê gốc vốn ở Đông Quang, từ đời ông nhà (cha chồng) mới dời đến đây, nay đã bốn đời, không biết mộ tổ còn không. Rồi nói tên của ông nhà, nhờ dò hỏi giúp. Triệu về đến nhà, tình cờ đem hỏi các cụ già trong làng. Một người sững sờ hồi lâu rồi nói: "Đến nay tôi mới tin có đạo trời. Ông già ấy chính là môn khách (người ở nương nhờ, giúp việc trong nhà) của nhà ông. Cụ cố của ông kiện cáo với người ta, ông này nhận tiền của bên thù, ngấm ngầm làm nội gián, nên vụ kiện không được xử đúng. Lâu ngày việc lộ ra, ông ta xấu hổ đem cả nhà bỏ trốn, tưởng đã đi đến tận chân trời góc biển rồi. Không ngờ lại gặp ông, khiến ba đời đàn bà nhà ấy phải trả món nợ nghiệp (món nợ do việc ác đời trước gây ra, theo thuyết nhân quả nhà Phật)." Ôi, đáng sợ thay!
Tiên sinh Hựu Đam lại kể: có chàng họ An khá thông minh, bỗng bị một đám hồ ly cái bắt lên trên tấm trần nhà. Ở đó thổi sáo gảy đàn, dọn món mời rượu, trăng hoa lả lơi đến cực điểm. Cách lớp giấy dán trần nghe rất rõ, nhưng tấm trần vốn chẳng có khe hở nào, không biết vào bằng lối nào. Tiệc vui xong thì chàng bị ném từ trên không xuống, đầu mặt đều bị thương, có khi vỡ xương chảy máu. Chữa trị vừa đỡ đỡ, lại bị bắt đi như trước. Phá bỏ tấm trần thì bị bắt lên nóc nhà, ném xuống cũng như trước. Thế mà chàng lại chẳng hề tự kêu khổ. Cha chàng mua được một lá bùa treo lên vách. Chàng nhìn thấy liền run rẩy nằm rạp xuống đất, yêu quái từ đó cũng dứt. Hỏi chàng thấy gì trên lá bùa, chàng nói lúc đầu không thấy bùa, chỉ thấy binh tướng mặt mũi dữ tợn, giáo mác áo giáp sáng lóa mà thôi.
Con hồ ly này nếu coi chàng là kẻ thù thì không nên có cảnh vui vầy âu yếm; nếu là để quyến rũ thì không nên có cảnh quăng ném tàn nhẫn. Lúc vui lúc giận, đều không đoán được lòng nó thế nào. Có người nói: "Đó là kẻ thù, quyến rũ chàng để chàng chết mà không biết." Nhưng quyến rũ thôi cũng đủ làm chàng chết rồi, cần gì phải thêm cái trò quăng ném nữa?
Lý Hối Xuyên kể: có một thầy họ Nghiêm, quên mất tên và tên tự. Lúc gần đến kỳ thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh trong khoa cử), học trò về hết, ông một mình ngồi đọc sách dưới đèn ban đêm. Một đứa trẻ hầu trong trường mang trà vào, bỗng kêu thất thanh ngã lăn ra đất, chén vỡ loảng xoảng. Thầy Nghiêm giật mình đứng dậy nhìn, thì thấy một con ma tóc xõa, mắt trợn đứng trước đèn. Ông cười nói: "Đời làm gì có ma! Ngươi chắc là tên trộm ranh mãnh hóa trang như thế để ta bỏ chạy đi thôi. Ta chẳng có của cải gì, chỉ có một cái gối một manh chiếu, ngươi đi chỗ khác mà lấy." Con ma vẫn không động đậy. Ông giận nói: "Còn định lừa người à?" Rồi giơ thước kẻ đánh nó, nó vụt biến mất. Ông nhìn quanh chẳng thấy dấu vết gì, ngẫm nghĩ: "Thế ra có ma thật à?" Rồi lại nói: "Hồn bay lên trời, phách rơi xuống đất (theo quan niệm xưa, người chết thì phần tinh thần nhẹ là hồn bay lên, phần nặng là phách chìm xuống), lẽ ấy rất rõ ràng, đời làm gì có ma, có lẽ là hồ ly yêu quái thôi." Vẫn khêu đèn đọc sách sang sảng không dứt. Người này cứng cỏi đến tột cùng, vậy mà ma cũng phải tránh. Bởi cái khí cố chấp, trăm lần vấp không quay đầu, cũng đủ thắng được ma.
Lại nghe có một nho sinh ban đêm đi dạo dưới hành lang, bỗng thấy một con ma, bèn gọi nó mà nói: "Ngươi cũng từng làm người, sao một khi làm ma rồi thì chẳng còn đạo lý của con người nữa? Có đâu đêm khuya tối tăm, chẳng phân biệt trong ngoài, lại xông vào sân nhà người ta!" Con ma liền biến mất. Đó là vì lòng không kinh sợ, nên tinh thần không rối loạn, ma cũng không xâm phạm được.
Lại có cụ Thẩm Nông Công ở Cố Thành, tên húy là Đỉnh Huân, là người thi đỗ cùng khoa với Diêu An công. Cụ từng đi đêm về gặp mưa, bùn nước ngổn ngang, cùng một người đầy tớ dìu nhau mà đi, không nhận ra đường. Đi ngang một ngôi chùa bỏ hoang, xưa nay đồn là lắm ma. Cụ Thẩm nói: "Không có người để hỏi, thôi vào chùa tìm ma mà hỏi vậy." Bèn đi thẳng vào, đi quanh hành lang điện mà gọi: "Anh ma ơi, anh ma ơi, cho hỏi đường phía trước nước sâu hay cạn?" Im phăng phắc, không một tiếng đáp. Cụ cười nói: "Chắc ma ngủ cả rồi, ta cũng nghỉ một lát vậy." Bèn cùng đầy tớ tựa cột ngủ đến sáng. Đó là vì lòng dạ phóng khoáng, nên cố ý đùa vui mà thôi.
Khi A Văn Thành công (tức A Quế, đại thần nhà Thanh) bình định Y Lê, quân bắt được một tên Ma Cáp Thấm (một loại cướp du mục chuyên ẩn nấp trong núi hoang ở Tây Vực) trong núi vắng. Hỏi nó sống bằng gì, nó đáp: "Săn thú làm lương ăn thôi." Hỏi: "Mày ẩn nấp đã lâu, sao có nhiều thuốc súng đến thế?" Nó đáp: "Đem con bọ hung phơi khô, tán thành bột, trộn với máu hươu, phơi khô, cũng dùng thay thuốc súng được, chỉ là sức yếu hơn diêm tiêu và lưu huỳnh một chút." Lại có một vị Đài cát (tước hiệu quý tộc Mông Cổ) nói: "Súng hỏa mai sau khi nạp thuốc súng và đạn chì, lấy thêm một con bọ hung khô, dùng que nhỏ nhét vào, thì đạn bắn xa hơn bình thường được một hai chục bước." Đây là lẽ vật lý không giải thích được, nhưng thử thì đều đúng.
Lại có thầy thuốc chữa ung nhọt vết thương là Ân Tán Am nói: "Thủy ngân ăn mòn được năm loại kim loại. Vàng gặp nó thì hóa trắng, chì gặp nó thì tan ra. Phàm đạn chì trong trận mạc găm vào xương thịt (?), cắt mổ lấy ra thì vô cùng đau đớn; chỉ cần rót thủy ngân đầy vào miệng vết thương, chì sẽ tự tan thành nước, theo thủy ngân chảy ra." Điều này không biết có nghiệm không, nhưng xét lý thì đáng tin.
Điền Bạch Nham kể: có một người học trò thuê ở trong phòng của chùa. Trên vách treo một bức tranh người đẹp, mắt mày như người thật, nếp áo phấp phới như đang bay. Người học trò nói: "Thượng nhân (cách gọi tôn kính nhà sư) không sợ nó quấy rối lòng thiền sao?" Nhà sư đáp: "Đây là bức 'Thiên nữ rải hoa' (tích nhà Phật: tiên nữ rải hoa thử lòng các vị tu hành), do Đổ Phân Mộc vẽ, đã ở trong chùa hơn trăm năm rồi, tôi cũng chưa rảnh xem kỹ." Một đêm, người học trò chăm chú nhìn dưới đèn, thấy người trong tranh dường như nổi lên một hai tấc. Người học trò nói: "Đây là tranh vẽ theo lối phương Tây (vẽ có xa gần, khối nổi), nên nhìn vào như có cao thấp, sao lại là của Đổ Phân Mộc được?"
Trong tranh bỗng có tiếng nói: "Đó là thiếp muốn bước xuống, chàng chớ lạ." Người học trò vốn cương trực, lớn tiếng quát: "Yêu ma quỷ quái gì, dám quyến rũ ta!" Liền giật phăng bức tranh, định đưa lên đèn đốt. Trong bức tranh có tiếng khóc thút thít: "Thiếp luyện hình sắp thành, một khi giao cho thần lửa thì hình tan thần tán, công phu trước kia trôi theo dòng nước. Xin rủ lòng thương, ơn này đời đời không quên." Nhà sư nghe ồn ào, vội chạy đến xem. Người học trò kể lại đầu đuôi, nhà sư bừng tỉnh nói: "Đệ tử của ta ở phòng này, mắc bệnh lao mà chết, chẳng phải do ngươi sao?" Tranh không đáp, một lúc sau mới nói: "Cửa Phật rộng lớn, có gì mà không dung, hòa thượng từ bi, nên cứu độ cho." Người học trò giận nói: "Ngươi đã giết một người rồi, nay lại tha cho ngươi, không biết còn giết thêm bao nhiêu người nữa. Thế là tiếc mạng một con yêu mà hại vô số mạng người. Lòng từ nhỏ là giặc của lòng từ lớn, thượng nhân đừng tiếc." Bèn ném vào lò. Khói lửa bùng lên, mùi máu tanh đầy phòng, ngờ rằng nó đã giết không chỉ một nhà sư.
Về sau, đêm đến đôi khi lại nghe tiếng khóc nỉ non. Người học trò nói: "Hơi tàn của yêu chưa hết, e lâu ngày nó lại tụ thành hình. Phá được tà khí âm u thì chỉ có khí dương cương mạnh mẽ." Bèn mua hơn mười dây pháo — ở kinh thành gọi là "roi lửa" — buộc các ngòi lại thành một, khi nghe tiếng khóc thì bất ngờ châm lửa, nổ như sấm sét đùng đoàng, cửa sổ cửa lớn đều rung chuyển. Từ đó im hẳn. Trừ cái ác phải trừ cho tận gốc, người học trò này làm được điều ấy.
Có người kết bạn với một con hồ ly. Đó là thiên hồ (hồ ly đã tu luyện đạo hạnh rất cao), có phép thuật lớn, có thể đưa người này đi xa nghìn vạn dặm. Phàm núi nổi tiếng, cảnh đẹp nào, đều để anh ta mặc sức dạo ngắm, búng tay một cái là đi, búng tay một cái là về, như đi lại trong một gian nhà. Hồ ly từng nói: "Chỉ chỗ thánh hiền ở thì không dám đến, chỗ thần linh chân chính trú ngụ thì không dám đến, còn lại thì cứ xem bản đồ sách vở, muốn đi đâu tùy ý."
Một hôm, người này cầu xin hồ ly: "Anh đưa được tôi ra ngoài chín châu, thế có đưa được tôi vào buồng khuê người ta không?" Hồ ly hỏi ý gì, anh ta nói: "Tôi thường ra vào nhà một người bạn, được dự tiệc đàn sáo ở nhà sau. Người thiếp yêu của anh ta đưa mắt tình với tôi. Tuy chưa nói câu nào, nhưng hai lòng đã hiểu nhau. Chỉ vì nhà cửa sâu kín, cách nhau như một dòng nước (như Ngưu Lang Chức Nữ cách sông Ngân), chỉ biết ngóng trông mà buồn. Anh mà đưa được tôi đến buồng thêu của nàng lúc đêm khuya vắng người thì việc ắt thành." Hồ ly trầm ngâm hồi lâu rồi nói: "Việc ấy không phải không được, nhưng chủ nhân có ở đó thì sao?" Anh ta đáp: "Tôi dò lúc anh ta ngủ ở chỗ người thiếp khác rồi mới đi."
Sau quả nhiên dò được chắc chắn, bèn nhờ hồ ly cùng đi. Hồ ly chẳng đợi anh ta mặc áo đội mũ, đã vội đưa đi bay. Đến một chỗ, nó nói: "Đây rồi." Rồi vụt bỏ đi. Người này mò mẫm trong bóng tối, không nghe tiếng người, chỉ thấy đụng tay vào đâu cũng là cuộn sách, cuộn tranh, hóa ra là lầu sách của chủ nhân. Biết bị hồ ly chơi khăm, anh ta luống cuống, lỡ va đổ một cái bàn, đồ cổ rơi xuống sàn vỡ loảng xoảng. Người canh gác hô có trộm, gia nhân kéo đến, mở khóa thắp đèn, cầm gậy gộc xông vào, thấy có người co ro sau tấm bình phong, cùng xông tới đánh ngã, lấy dây trói chặt. Đem ra dưới đèn xem thì nhận ra là anh ta, ai nấy đều kinh hãi sững sờ. Người này vốn ranh mãnh, nói dối rằng tình cờ làm mất lòng người bạn hồ ly nên bị xách đến đây. Chủ nhân vốn biết rõ chuyện anh ta chơi với hồ ly, vỗ tay chế giễu: "Con hồ ly này chơi ác, muốn ta đánh anh một trận đau đây. Tạm tha không đánh, đuổi về." Rồi sai đầy tớ đưa về.
Hôm khác, anh ta kể riêng với một người thân, lại chửi: "Hồ ly quả là đồ không phải người, chơi với ta hơn mười năm mà bán đứng ta đến thế." Người thân giận nói: "Anh chơi với ông kia đâu chỉ hơn mười năm, mà lại mượn sức hồ ly toan làm loạn buồng khuê của người ta, thế thì ai mới là đồ không phải người? Hồ ly tuy tức anh vô nghĩa, dùng trò đùa để răn anh, mà vẫn chừa cho anh đường tự gỡ, thế đã là quá trung hậu. Giả như nó đợi anh mặc áo đẹp chải chuốt, rồi lén đặt anh dưới giường ngủ của chủ nhân, thì anh lấy lời gì mà che đậy? Xét thế thì nó là hồ ly mà như người, còn anh là người mà như hồ ly. Thế mà còn chưa tự xét lại mình sao?" Người này xấu hổ cụt hứng bỏ đi. Hồ ly từ đó không đến nữa, người thân kia cũng tuyệt giao với anh ta. Quách Đồng Luân có họ hàng với người thân kia, nên biết rõ đầu đuôi.
Ông đồ già Lưu Thái Vũ, tên là Định Quang, sống bằng nghề dạy học. Có một thầy thuốc người Chiết Giang đem đứa con nhỏ đến ngụ cư, hai người rất hợp nhau, nên chọn làm hàng xóm. Đứa con cũng xinh xắn thanh tú, thờ Thái Vũ làm thầy. Người thầy thuốc không có thân thích nào khác, lúc sắp chết gửi đứa con mồ côi cho Thái Vũ, Thái Vũ coi nó như con. Gặp đêm đông giá rét, ông cho nó đắp chung chăn. Có tên Dương Giáp từng bị Thái Vũ đối xử không ra gì, bèn đặt điều vu khống: "Thái Vũ lấy con của bạn cũ làm luyến đồng (đứa trai trẻ bị dùng làm đối tượng tình dục)."
Thái Vũ uất ức, hỏi đứa trẻ, biết nó còn một người chú, làm việc giữ sổ sách tính toán cho lính kỳ (lính thuộc các đội quân Bát kỳ nhà Thanh) trên thuyền chở lương. Ông bèn đưa nó đến bờ sông Thương Châu, mượn một căn nhà nhỏ ở, thấy thuyền chở lương Chiết Giang đi qua thì từng chiếc gọi với hỏi có ông thầy tên ấy không. Mấy ngày sau quả tìm được, bèn giao đứa cháu cho. Người chú khóc nói: "Đêm qua mơ thấy anh tôi bảo cháu sắp về, nên ngày nào tôi cũng một mình ngồi trên lầu lái mà trông. Anh tôi lại nói: 'Việc của tên Dương kia, ta đã kiện được thần minh phân xử rồi.' Tôi chẳng hiểu là ý gì." Thái Vũ cũng không nói rõ, buồn bã quay về.
Ông đồ cố chấp câu nệ, cứ canh cánh chuyện này không có cách gì tự minh oan, nên uất ức sinh bệnh mà chết. Trước đèn dưới trăng, Dương thường thấy ông trợn mắt giận dữ nhìn mình. Dương vốn ngang ngược hung hãn, không để tâm, mấy năm sau cũng chết. Vợ đi lấy chồng khác, để lại một đứa con trai, cũng xinh xắn thanh tú. Có một đứa con nhà quan khinh bạc dụ nó làm luyến đồng, nghênh ngang đi giữa chợ, người thấy ai cũng thở dài.
Thái Vũ, có người nói là người Túc Ninh, có người nói là người Nhậm Khâu, có người nói là người Cao Dương, không biết rõ, đại khái ở phía tây Hà Gian. Xét cuộc đời ông, có lẽ là hạng người "chết đi đáng được thờ ở đền làng" chăng? Chuyện này xảy ra vào khoảng giữa đời Khang Hy. Bác họ ba đời của tôi là Xán Thần công thích nói chuyện nhân quả, từng kể ra để răn dạy, lâu ngày tôi quên mất. Ngày mười hai tháng năm năm Mậu Ngọ (năm 1798), tôi nghỉ ở lều trại hành dinh ở Mật Vân, nửa đêm tỉnh giấc bỗng nhớ ra, thương cho tên tuổi ông bị vùi lấp, nên đến Loan Dương thì ghi lại đại lược như trên.
Thường Tự Phúc, người Trấn Phiên. Đầu đời Khang Hy, hắn theo đám đông đi cướp bóc, bị bắt, đáng tội chém. Ông bác cố của tôi là Quang Cát công, lúc ấy làm chức Thủ bị (quan võ coi giữ một vùng) ở Trấn Phiên, thấy tướng mạo hắn khác thường, xin với ông Hàn, chức Phó tướng (quan võ cấp trên), tha cho; lại cho hắn được ghi tên ăn lương lính, thu nhận làm người hầu cận. Khi Quang Cát công bãi quan về quê, hắn đưa ông về đến nhà, rồi ở lại luôn không về.
Ông bác họ của tôi là Chung Tú công từng nói: "Thường Tự Phúc nhanh nhẹn có một không hai. Hồi nhỏ ta từng thấy hắn móc hai chân vào tường răng cưa trên lầu canh, treo ngược người mà quét tuyết trên 'đường gạch', bốn phía đều sạch trơn." (Bọn cướp lợi hại phần nhiều có thể chân hướng lên, tay hướng xuống, ôm ngược góc lầu mà trèo lên. Chỗ gần tường răng cưa xây gạch nhô ra ba tấc, viền quanh bốn phía thì chúng không trèo được, vì chân không thể treo lơ lửng. Người ta gọi đó là "đường gạch".) "Rồi hắn cầm chổi nhẹ nhàng nhảy xuống, như chim bay đáp đất, thật là tay khỏe mạnh." Sau Quang Cát công cưới vợ cho hắn, sinh con, nghe nói nay vẫn còn con cháu, làm tá điền cày ruộng cho chi thứ tư trong họ tôi.
Câu đối dán cửa thì cuối đời Đường đã có. Như Tân Dần Tốn nước Thục viết đào phù (tấm gỗ đào treo cửa ngày Tết để trừ tà, sau thành câu đối Tết) cho Mạnh Sưởng (vua nước Hậu Thục) hai câu: "Năm mới đón phúc thừa, Tiết lành gọi xuân dài." Chỉ khác là nay viết lên giấy đỏ mà thôi. Ở quê tôi có ông Trương Tình Phong, đỗ minh kinh (học trò được tiến cử lên học ở Quốc tử giám), trước đêm giao thừa tự viết câu đối cửa: "Ba gian nhà nghiêng đông đổ tây, Một con người trăm rèn nghìn luyện." Đúng lúc có người thợ rèn nhờ Bành Tín Phủ viết câu đối cửa, Tín Phủ đùa viết hai câu ấy đưa cho. Hai nhà ở ngay trước mặt nhau, ai thấy cũng bật cười. Hai người vốn là bạn cùng đỗ bạt cống (học trò được tuyển chọn đặc biệt) năm Tân Dậu, rất thân thiết, vì chuyện này mà sinh hiềm khích. Phàm đùa cợt chẳng có ích gì, đây cũng là một ví dụ.
Lại nữa, bậc đàn anh Đổng Khúc Giang thích pha trò. Ở quê ông có người thuê hát tuồng khi đưa đám, nhờ ông đề một tấm biển trên sân khấu. Ông viết bốn chữ "Người viếng rất vui" (vốn là câu trong sách Lễ ký, ở đây dùng để giễu việc hát xướng trong tang lễ). Cả huyện truyền nhau làm trò cười, khiến người ấy nghiến răng căm ghét suốt đời, suýt nữa thì vu hãm được ông. Về sau ông tự hối hận, thường kể ra để răn bạn bè.
Đổng Thu Nguyên kể: có người họ Trương, lúc trẻ đi làm mạc khách (người giúp việc giấy tờ, tham mưu riêng cho quan) ở các châu huyện, đến tuổi trung niên liệu đủ tự lo cho mình thì về nhà ở nhàn, trồng hoa trồng trúc làm vui. Một lần ông đi vắng mấy ngày, vợ đột ngột qua đời, không kịp nhìn mặt từ biệt, lòng ông lúc nào cũng buồn bã như mất mát gì.
Một đêm, bà hiện hình dưới đèn, hai người vừa buồn vừa mừng ôm nhau. Bà nói: "Từ khi bị bắt đi, thiếp có lỗi nhỏ, phải chờ xét xử, nên bị giữ lại đến nay. Nay may đã xét xong, được vào luân hồi (vòng sinh tử, chết đi rồi đầu thai làm kiếp khác). Vì còn mấy năm nữa mới đến kỳ, cảm động vì chàng nhớ thương, thiếp xin quan cõi âm cho đến thăm chàng, cũng là duyên xưa chưa dứt." Rồi quấn quýt như lúc còn sống. Từ đó, cứ khi người ta đã yên giấc là bà đến, gà gáy thì đi, tình ân ái còn hơn trước. Nhưng bà không hề nhắc một câu đến việc nhà, cũng chẳng mấy khi hỏi đến con cái. Bà nói: "Cõi người ồn ào bề bộn, người dưới suối vàng đã thoát khỏi bể khổ, không muốn nghe nữa."
Một đêm, bà đến sớm hơn mấy khắc, ông nói chuyện thì bà không mấy khi đáp, chỉ nói: "Đợi một chút, chàng tự hiểu thôi." Lát sau lại có một người đàn bà vén rèm bước vào, hình dáng giống hệt, chỉ có quần áo trang sức hơi khác. Thấy người đến trước, người sau kinh hãi lùi lại (?). Người đến trước quát: "Ma dâm giả hình để quyến rũ người, thần minh không dung tha ngươi đâu." Người đến sau hoảng hốt chạy ra cửa. Người đàn bà này bèn nắm tay ông Trương mà khóc, ông Trương ngẩn ngơ không biết làm sao. Bà nói: "Phàm ma đói thường mượn danh người khác để xin ăn, ma dâm thường giả hình người khác để quyến rũ. Những lời linh ứng ở đời phần nhiều không phải thật. Con ma này vốn là gái lầu xanh ở chợ phía tây, nhân lúc chàng nhớ thương, thừa kẽ hở mà đến, để trộm dương khí (sinh khí của người sống) của chàng. Vừa hay có con ma khác báo cho thiếp, nên thiếp kêu với thần Thổ địa, đến trừ nó cho chàng. Giờ này chắc nó đã bị đánh đòn rồi."
Ông hỏi bà nay ở đâu, bà nói: "Thiếp với chàng vốn còn duyên kiếp sau. Nhưng vì khi hầu hạ cha mẹ chồng, bề ngoài giữ lễ mà trong lòng oán trách; gặp lúc các cụ đau ốm, tuy không mong các cụ chết, nhưng cũng chẳng thiết tha mong các cụ sống, nên bị thần linh ghi lại, giáng xuống làm thiếp của chàng. Lại vì ôm lòng tức giận riêng, dùng lời khích bác chàng, khiến anh em chàng không hòa thuận, nên lại bị giáng làm tì thiếp theo hầu. Phải sinh sau chàng hơn hai mươi năm, nay vẫn còn trôi nổi giữa các gò mả." Ông Trương kéo bà vào màn, bà nói: "Cõi sáng cõi tối đường cách biệt, sợ bị âm phủ trách phạt, kiếp sau sẽ toại nguyện này." Nghẹn ngào mấy tiếng rồi biến mất. Lúc ấy cha mẹ ông Trương đã mất, chỉ còn người anh ở riêng, ông bèn đến nhà anh kể hết đầu đuôi, anh em lại thương yêu nhau như xưa.
Có một người góa phụ chưa đầy hai mươi tuổi, chỉ có một đứa con trai mới ba bốn tuổi, nhà nghèo trơ trụi bốn vách, lại ít họ hàng, nên tính chuyện tái giá. Người đàn bà khá xinh đẹp. Có người họ hàng bên ngoại là gã Giáp lén sai một bà già đến nói: "Theo lễ, ta không thể cưới nàng, nhưng ta nhớ nàng đến bỏ ăn bỏ ngủ. Nàng mà nói dối là ở vậy thờ chồng, rồi lén lút đi lại với ta, mỗi tháng ta cho bao nhiêu đó tiền, đủ nuôi hai mẹ con. Hai nhà tuy ở hai ngõ khác nhau, nhưng nhà sau chỉ cách nhau một bức tường, bắc thang mà qua lại, không ai dòm thấy được." Người đàn bà nghe lời ấy mà mê muội, bèn qua lại như vợ lẽ bên ngoài. Người ta ngờ không biết chị ta lấy gì mà sống, nhưng không thấy dấu vết gì, tạm cho là còn chút của để dành.
Lâu ngày, đầy tớ nhà gã Giáp tiết lộ chuyện ra. Con chị ta khi còn nhỏ đã bị gửi đến trường bên ngoài ở trọ. Đến năm mười bảy mười tám tuổi, nó cũng dần nghe được lời đồn, thường khóc can mẹ, mẹ không nghe, lại còn cố ý để nó thấy cảnh hai người ngồi lẫn lộn chim chuột, mong bịt miệng nó. Người con căm giận lắm, bèn giữa ban ngày vào nhà gã Giáp, đâm dao vào tim, mũi dao xuyên ra sau lưng, rồi ra quan đầu thú, khai rằng vì vay mượn không được, bị gã khinh nhờn, giận quá mà giết. Viên quan liêm chính, dò ra được sự thật, tìm trăm cách khuyên bảo, nó rốt cuộc không chịu nói thật, cuối cùng bị xử tội cố ý giết người, phải đền mạng. Hàng xóm làng mạc đều thương xót.
Có người hiếu sự muốn dựng một tấm bia đá ghi công trước mộ, đến xin bài văn của bậc đàn anh Chu Mai Nhai. Đêm trước, ông Mai Nhai mơ thấy người con ấy, sắc mặt thảm não, chắp tay đứng trước mặt. Đến khi ấy ông bừng tỉnh nói: "Việc này không nên làm. Không viết sự thật thì nó chỉ là một tên hung đồ, lấy gì mà ghi công? Viết sự thật thì làm rạng tiếng hiếu tử, nhưng chính là làm đau lòng hiếu tử, không phải cách để linh hồn nó được yên." Bèn ra sức ngăn, việc ấy thôi. Đêm ấy ông lại mơ thấy người con lạy rồi đi.
Người con này cam lòng bỏ mạng để báo thù cho cha, lại không làm lộ lỗi của mẹ để khỏi làm nhục cha, có thể nói là biết xử khéo khi luân thường gặp biến. Có người nói: "Làm dứt hương hỏa dòng họ, tổ tiên sẽ đau lòng, sao không đợi sinh con rồi hãy làm?" Đó là lối các nhà giảng học trách người không biết đâu là dừng, tôi không dám nghe theo.
Mưu kế của kẻ tiểu nhân, rốt cuộc lại đem phúc đến cho người quân tử. Lời này nghe như viển vông mà thật đúng. Lý Vân Cử kể: anh ông là Hiến Uy khi làm quan ở Quảng Đông, nghe nói có một người đi du thuyết, tính tình cố chấp lập dị, vượt núi Ngũ Lĩnh đến cầu cạnh người thân quen cũ, được khá nhiều. Hành lý khi về, ngoài chăn đệm áo giày, chỉ có hai cái hòm lớn, nặng đến bốn người mới khiêng nổi, không biết đựng gì. Một hôm, đến một chỗ đổi thuyền, mạn hai thuyền áp vào nhau, người ta buộc dây to vào hòm khiêng sang. Bỗng bốn sợi dây đều đứt như bị dao cắt, hòm rơi đánh rầm xuống sàn thuyền, cả hai hòm đều vỡ toác. Người ấy giậm chân tiếc rẻ, vội mở ra xem, thì một hòm đựng nghiên Đoan Khê (loại nghiên mực quý làm bằng đá ở Đoan Khê, Quảng Đông) mới, một hòm đựng đá Anh Đức (loại đá cảnh quý ở Anh Đức, Quảng Đông). Trong hòm đá có một gói bạc, chừng sáu bảy chục lạng, giấy bọc cũng rách. Vừa nhặt lên xem thì tuột tay rơi xuống nước, nhờ người đánh cá lặn xuống tìm, chỉ được non nửa.
Đang lúc tiếc rẻ chán nản, người lái thuyền đi cùng bỗng chúc mừng: "Bọn cướp vì hai cái hòm này mà theo đã mấy ngày, vì trên bờ có nhà dân nên chưa dám ra tay, tôi lo sợ mà không dám nói. Nay chúng thấy không phải của cải, đã nhổ nước bọt mà tản đi rồi. Ông thật là người có phúc, hay là có âm đức (việc thiện làm thầm, được trời đất ghi nhận) nên được thần phù hộ?" Một người khách cùng thuyền nói nhỏ: "Anh ta có âm đức gì đâu, chỉ là mới đây làm một chuyện ngốc thôi. Khi ở Quảng Đông, anh ta từng đưa một trăm hai mươi lạng bạc, nhờ chủ quán trọ mua một người thiếp. Nghe nói đó là một người vợ trẻ mới cưới hơn một năm, nhà nghèo không có gì nấu bếp, nên phải bán mình để sống. Hôm đến nhà, cha mẹ chồng và chồng đều đến tiễn, ai nấy gầy ốm như ăn mày. Lúc sắp vào phòng, họ ôm nhau khóc lóc từ biệt. Đã buông tay rồi mà còn chạy theo mấy bước, lại dặn dò lải nhải. Bà mối kéo mạnh người vợ vào trong. Ông bố chồng bế đứa bé mấy tháng tuổi, dập đầu lạy anh ta nói: 'Đứa bé này mất sữa mẹ, sống chết chưa biết thế nào, xin cho mẹ nó cho bú tạm một lần, sống qua hôm nay, mai sẽ tính.' Anh ta bỗng nhảy dựng lên nói: 'Tôi tưởng người vợ bị nhà chồng đuổi đi thôi, nay thấy cảnh này đau xót tận ruột gan. Hãy đưa vợ ông về đi, tiền cũng không cần trả. Người xưa người nay chẳng cách nhau là mấy, việc cha Phùng Kinh làm, tôi lẽ nào không làm được?' (Tích: cha Phùng Kinh đời Tống mua thiếp, biết là vợ người nghèo phải bán, liền trả về không đòi tiền, sau sinh Phùng Kinh đỗ trạng nguyên.) Rồi đốt văn tự trước mặt mọi người. Không biết rằng đó là chủ quán thấy anh ta trung hậu, giả đem con gái mình ra để lừa. Nếu anh ta nhận thật thì lại có mưu gian khác. Người cùng trọ đều biết, mà anh ta đến nay vẫn chưa tỉnh ngộ. Lẽ nào quỷ thần lại ghi chuyện ấy làm âm đức?"
Một người khách khác nói: "Đó chính là âm đức. Việc tuy ngốc, nhưng lòng thì thật xuất phát từ sự thương xót. Quỷ thần soi xét cũng chỉ soi xét cái lòng mà thôi. Hôm nay thoát nạn, bảo là nhờ việc ấy cũng được. Còn tên chủ quán kia, chưa biết rốt cuộc sẽ ra sao đâu." Thầy tôi là tiên sinh Hựu Đam, là anh của Vân Cử, nói với Vân Cử: "Ta cho lời người khách ấy là đúng."
Tôi lại nhớ Diêu An công kể: Khi cụ Điền Canh Dã đi đánh phía tây, sai Lý Hổ, chức Thủ bị lộ Bình Lỗ, cùng hai viên Thiên tổng (chức quan võ cấp thấp, dưới Thủ bị), dẫn ba trăm lính đi tuần tiễu. Bất ngờ gặp quân Ngạch Lỗ Đặc (một bộ tộc Mông Cổ phía tây, chống lại nhà Thanh) theo đường tắt kéo đến. Hai viên Thiên tổng thưa với Hổ: "Ngựa giặc khỏe, ta rút lui thì tất bị đuổi kịp. Xin ông dẫn đội đi trước chặn cửa núi, hai chúng tôi dẫn đội sau tiếp ứng. Giặc không biết ta nhiều ít, còn có thể giữ được." Hổ cho là phải, dẫn quân đánh hết sức, nhưng hai viên Thiên tổng đã trốn trước. Thì ra chúng lừa Hổ đánh để kéo dài thời gian, Hổ thua thì chúng đã đi xa rồi. Hổ bèn tử trận. Về sau triều đình cho con ông là Tiên Tiệp được tập ấm (được làm quan nhờ công lao của cha), làm quan bằng chức cha. Việc này tuy vì bị lừa mà thua, nhưng bị lừa lại vừa khéo làm nên lòng trung của ông. Cho nên nói: mưu kế của kẻ tiểu nhân, rốt cuộc lại đem phúc đến cho người quân tử. Lời này nghe như viển vông mà thật xác đáng.
Vân Cử lại kể: có một người giàu nhất làng, tích trữ hơn nghìn thạch (đơn vị đo lường lương thực, mỗi thạch khoảng một trăm lít) thóc. Gặp năm mất mùa, ông ta đóng kho không chịu bán. Bỗng một hôm, ông ta tập hợp đầy tớ, bày dụng cụ đong đếm, tự tay viết một tờ giấy đỏ dán trước cổng: "Năm mất mùa, người đói, lòng nào một mình no. Nay định đem số thóc tích trữ nhiều năm cho hết hàng xóm vay, mỗi người lấy một thạch làm mức. Ngay hôm nay mỗi người mang bao bị đến lĩnh, chậm thì hết thóc." Dân quanh vùng nghe tin kéo đến như mây, chưa hết một ngày đã hết sạch thóc.
Có người xin gặp chủ nhân để cảm ơn, thì chủ nhân không biết đã đi đâu. Hoảng hốt tìm khắp nơi, mới thấy ông ta trong một căn nhà cũ khóa đã lâu, đang ngủ say. Người ta đến nơi ông mới vươn vai ngáp. Mọi người kinh ngạc đỡ dậy, thấy bên mình có một tờ giấy viết: "Tích trữ mà không phân tán là nơi tụ oán. Nơi oán dồn về là nơi tai họa tụ lại. Nghìn nhà đói mà một nhà no, thì cướp bóc là điều tất yếu xảy ra, chẳng phải mất cả danh lẫn thực sao? Cảm ơn cũ của ông, nên mua đức cho ông. Mong ông tha cho tội tự tiện, đó là điều tôi tha thiết mong mỏi." Ông ta không hiểu chuyện gì, hỏi ra đầu đuôi, chỉ biết thở dài. Nhưng lúc ấy lòng người đang sôi sục, thật có mưu đốt phá cướp bóc. Nhờ lần ban phát rộng rãi ấy mà chuyển họa thành phúc. Con yêu biến hình này có thể nói là thương người bằng đạo đức. Còn "ơn cũ" nói đến thì không biết vì sao. Có người nói: trong vườn nhà ông ta có một căn nhà cũ, hồ ly ở đó mấy chục năm, nhà sập mới dời đi. Có lẽ là chuyện ấy chăng.
Hồi nhỏ, tôi nghe bà vú họ Lý kể: có một nhà ở cạnh chùa Phật. Một hôm từ hành lang chùa nhảy xuống một con hồ ly nhỏ, bọn trẻ bắt được, trói lại, đánh roi, nó đều sợ sệt nằm im không cựa. Thả ra thì nó chỉ đi lại trong sân, tuyệt không đi đâu khác. Cho ăn thì ăn, không cho cũng không dám ăn vụng. Đói thì vẫy đuôi với người mà thôi. Gọi nó thì như hiểu tiếng người, sai bảo thì cũng như hiểu ý người. Cả nhà thương nó, thường cấm bọn trẻ hành hạ. Một hôm, nó bỗng nói tiếng người: "Tôi tên Tiểu Hương, là con hầu của nhà hồ ly trên lầu chuông. Vì mải đùa nghịch lỡ việc, mà trẻ con nhà các người nghịch ngợm, nên tôi bị phạt chịu chúng giày vò một tháng. Nay hết hạn, phải về, nên đến đây từ biệt." Hỏi sao không trốn, nó đáp: "Chủ nhân nuôi nấng tôi bao năm, lẽ nào lại trốn?" Nói xong, làm như dập đầu lạy, rồi nhẹ nhàng vượt tường đi mất. Lúc ấy nhà tôi có một đứa đầy tớ nhỏ ăn trộm đồ rồi trốn đi xa. Bà vú nhân đó kể chuyện này, rồi than: "Đứa đầy tớ ấy thế mà không bằng con hồ ly này."
Trần Vân Đình, chức Xá nhân (chức quan lo việc văn thư trong triều), kể: trong núi sâu ở quê ông có một ngôi chùa bỏ hoang, nghe nói bị ma quỷ chiếm, không ai sửa lại được. Có một nhà sư đạo hạnh thanh cao, đi thẳng đến đó trụ lại tu hành. Một hai đêm đầu, dường như có vật gì rình mò, nhà sư không nghe không thấy, thế là cũng không có hình hay tiếng gì. Ba năm ngày sau, đêm nào cũng có dạ xoa (loài quỷ dữ trong kinh Phật) đẩy cửa xông vào, mặt mũi dữ tợn, nhảy nhót, phun lửa thở khói. Nhà sư vẫn ngồi thiền định (ngồi tĩnh tâm, tập trung tinh thần theo phép tu nhà Phật) như không. Nó lao đến bồ đoàn (tấm nệm tròn bện bằng cỏ để ngồi thiền) mấy lần, nhưng rốt cuộc không đến gần người được. Đến sáng, nó hú dài một tiếng rồi đi.
Đêm sau, một cô gái đẹp đến, chắp tay vái chào, xin hỏi điều cốt yếu của Phật pháp, nhà sư không đáp. Cô lại đứng trước mặt nhà sư đọc sang sảng kinh Kim Cương (một bộ kinh Phật quan trọng), mỗi khi đọc xong một phần lại hỏi câu này giải thế nào, nhà sư vẫn không đáp. Cô gái bỗng xoay múa hồi lâu, rũ hai tay áo, có vật gì rơi lả tả đầy đất. Cô nói: "Cái này so với thiên nữ rải hoa thì thế nào?" Vừa múa vừa lùi, chớp mắt đã không thấy đâu. Khắp đất toàn là những đứa trẻ con nhỏ chừng một tấc, lúc nhúc hàng nghìn hàng trăm, tranh nhau bám vai leo lên đầu, chui vào vạt áo, vào tay áo, đứa thì cắn, đứa thì cào, như muỗi mòng chấy rận bu lại hút; có đứa móc tai móc mắt, xé miệng xé mũi, như rắn rết bò cạp chích nọc. Nhà sư nhón chúng ném xuống đất, nổ bốp một tiếng, mỗi đứa lại tách ra thành mấy chục, càng ném càng nhiều, chống đỡ bên này hở bên kia, khốn khổ không chịu nổi, bèn gục xuống dưới giường thiền. Hồi lâu mới tỉnh lại, thì lặng ngắt không còn vật gì. Nhà sư khẳng khái nói: "Đây là ma chướng, không phải mê hoặc. Chỉ có sức Phật mới hàng phục được ma, không phải sức ta làm nổi. Người tu hành còn không ngủ ba đêm dưới cùng một gốc dâu (để khỏi sinh lòng lưu luyến), cần gì phải quyến luyến mảnh đất này?" Trời sáng bèn gói ghém hành lý trở về.
Tôi nói: "Đây là ông tự đặt ra ngụ ngôn, ví người chính trực bị bọn tiểu nhân làm phiền mà thôi. Nhưng cũng đủ để răn những người khinh suất thử sức." Vân Đình nói: "Tôi trăm điều chẳng có tài gì, chỉ có điều cả đời không nói dối. Nhà sư ấy trên đường về đi qua nhà tôi, trên mặt vết máu nhỏ như những sợi tóc rối, tôi đã tận mắt thấy."
Người đầy tớ già Lưu Đình Tuyên kể: đầu đời Ung Chính, tá điền Trương Hoàng dựng một cái đoàn tiêu — người ta gọi là "đoàn biều" (cái lều tròn), do chữ "tiêu" đọc chệch âm; hai chữ này có trong phần bản kỷ của sách Bắc Tề thư — ở phía đông Chử Tự để canh dưa. Đêm nào cũng thấy một người bước đi chậm chạp nặng nề, từ từ đi về phía tây bắc. Một đêm, anh tình cờ lén theo xem nó đi đâu, thấy nó đến một bãi mộ, có hơn mười con ma đàn bà ra đón, rồi cùng nhau cười đùa lả lơi. Biết là yêu vật, nhưng có vẻ ngu đần không làm được gì, anh bèn giấu súng hỏa mai trong lều, đêm đêm rình. Một đêm lại thấy nó đi qua, anh bắn bất ngờ, nó đổ rầm xuống đất. Cầm đuốc chạy lại xem thì là một ông trọng (tượng đá hình người đặt trước mộ). Hôm sau anh chất củi đốt thành tro, cũng không có gì lạ.
Đến đêm, anh mơ thấy hơn mười người đàn bà xếp hàng lạy, nói: "Con yêu này không biết từ đâu tới, sức mạnh như gấu như hổ. Phàm ma đàn bà mới chôn, không kể già trẻ đều bị nó cưỡng hiếp. Ai chống cự, nó trèo lên đỉnh mộ nhảy mấy lần, là đất sụt quan tài vỡ, không còn chỗ trú thân. Cho nên chúng tôi không dám không theo, nhưng ôm hận đã lâu. Nay nhờ ông trừ đi, nên đến tạ ơn." Sau có người từ Cao Xuyên đến kể rằng trước mộ Phùng Đạo ở Thạch Nhân Oa — Phùng Đạo (vị tể tướng thời Ngũ Đại, thờ liền nhiều triều vua) là người Cảnh Thành, chỗ ông ở nay vẫn gọi là Tướng Quốc trang, cách Cảnh Thành hai ba dặm, còn mộ thì ở Thạch Nhân Oa ngày nay. Hồi nhỏ tôi còn thấy thú đá, ông trọng đá sứt mẻ vẫn còn lại một ít. Huyện chí (sách ghi chép về huyện) nói không biết mộ Phùng Đạo ở đâu, ấy là chép theo cái sai của huyện chí cũ — bỗng mất một tượng đá người, mới biết chính là vật ấy.
Vật ấy từ thời Ngũ Đại đến nay mới luyện thành hình, năm tháng chẳng phải là không lâu, vậy mà vừa biến hóa được đã buông tuồng hung ác dâm loạn, rốt cuộc tự chuốc lấy họa bị đốt. Chuyện này đại để giống chuyện tượng gỗ mà Thiệu Nhị Vân kể. Đều là bài học cho hạng "đồ đựng nhỏ thì dễ đầy" (người hẹp hòi, có chút gì đã tự mãn khoe khoang).
Nhà ông chú ngoại của mẹ tôi là Trương Điệp Trang có một gian thư phòng khá rộng rãi, có hành lang bao quanh, ở giữa trồng ba bốn chục gốc thược dược, mùa hoa nở hương bay sang cả tường nhà bên. Một môn khách họ Mẫn dẫn một người đầy tớ đến ở trong đó. Một đêm, sau khi đã lên giường, bỗng bên ngoài có tiếng con gái nói: "Cô nương nhà tôi gửi lời đến tiên sinh: hôm nay hoa nở, lại gặp trăng đẹp, cô mời dăm ba bạn gái đến mượn chỗ ngắm hoa, sẽ không gây họa gì cho tiên sinh, mong đừng mở cửa làm kinh động, thế là đủ thấy tiên sinh độ lượng tao nhã." Ông Mẫn im thin thít không dám đáp, bên ngoài cũng không nói gì thêm. Lát sau nghe khe khẽ tiếng quần áo sột soạt. Ông khoét giấy cửa sổ nhìn ra, chẳng thấy bóng người nào. Lắng tai nghe kỹ, thỉnh thoảng có tiếng thì thầm, như có như không, không phân biệt được một chữ. Ông trằn trọc trên gối chiếu, không chợp mắt được.
Sau canh ba, dường như lại nghe tiếng bước chân. Lát sau chó bên kia sân sủa, lát sau chó nhà hàng xóm cũng sủa, lát sau chó trong ngõ nối nhau sủa, chỗ gần thôi sủa thì chỗ xa lại sủa, tiếng sủa xa dần về phía đông bắc. Ông ngờ là họ đã đi rồi, nhưng sợ làm phật ý họ mà rước họa, nên không dám mở cửa. Trời sáng ra xem thì chẳng có dấu vết gì, chỉ có lớp bụi ở hành lang phía tây dường như hơi có vết chân nhỏ cong cong (như chân người phụ nữ bó chân), cũng không rõ lắm. Hẳn là hồ ly cái. Ông ngoại tôi là Tuyết Phong công nói: "Ngắm hoa như thế, cần gì phải hỏi chủ nhân. Có lẽ ông Mẫn lỗ mãng có vẻ thô kệch, sợ ông ta bất chợt xông ra làm cụt hứng người ta thôi."
Ở Thương Châu có người tên Đổng Hoa, học hành không thành, lưu lạc làm người giữ sổ sách tính toán cho cửa hàng, lại không khéo thờ người trên, bị chèn ép, bèn ra ngoài bán thuốc, xem bói kiếm sống, nghèo đến không có đất cắm dùi. Có một mẹ một vợ, may vá giặt giũ giúp thêm, vẫn ngày không có lửa nấu bếp. Gặp năm đói kém, bụng rỗng đóng cửa ngồi, thế sắp chết cả nhà. Nghe tin một ông nhà giàu ở làng bên đang mua thiếp, anh bèn bàn với mẹ, định bán vợ để sống. Người vợ lúc đầu không chịu. Hoa bảo rằng mất tiết là việc lớn, để mẹ chết đói lại càng là việc lớn hơn. Chị bèn khóc lóc nhún nhường nghe theo, chỉ giao hẹn nếu còn sống trở về thì xin lại làm vợ chồng, Hoa cũng hứa.
Người vợ vốn có nhan sắc, ông nhà giàu khá sủng ái, nhưng trên gối chiếu thường có vệt nước mắt. Ông nhà giàu gặng hỏi, chị cứng cỏi đáp: "Thân tôi đã thuộc về ông, việc gì cũng có thể tùy ông, còn lòng cảm nhớ ơn cũ thì dù dao cưa trước mặt cũng không dứt được." Đúng lúc năm sau lại đói, Hoa và mẹ đều chết đói. Ông nhà giàu lo có biến, giấu không cho chị biết. Có một bà hàng xóm lỡ miệng nói ra. Người vợ chẳng hề khóc, ngồi ngây hồi lâu, rồi nói với các tì nữ, vú già: "Tôi sở dĩ nhẫn nhục chịu ô danh, một là để cứu mạng mẹ chồng và chồng, hai là vì chủ nhân đã hơn bảy mươi tuổi, liệu chẳng mấy năm sẽ xuống mồ; tôi còn trẻ, tính rằng con ông ta ắt không giữ tôi lại, tôi còn mong trăng khuyết lại tròn. Nay thì hết rồi." Rồi đột ngột đứng dậy mở cửa sổ lầu, lao mình rơi đầu xuống mà chết.
Chuyện này giống chuyện người thiếp của quan Học sứ (quan coi việc học và thi cử ở một tỉnh) Phúc Kiến chép ở tập trước. Nhưng bên kia là vì tình yêu sâu nặng, cùng lấy thân chết theo nhau, hai bên đều có thể không hận. Còn bên này vì nuôi mẹ chồng nuôi chồng, vạn bất đắc dĩ mới thất thân, vậy mà rốt cuộc không cứu được mẹ chồng và chồng, việc trái với lòng mong, chỉ uổng chịu ô nhục, đau đớn mà quyết chết, nỗi hận mang theo càng đáng thương hơn.
Năm tôi mười tuổi, nghe nói ở Hòe trấn — Hòe trấn tức là Hòe Gia trấn trong sách Kim sử, nay viết là Hoài trấn là sai — có một nhà sư, vốn con nhà nông, thích uống rượu ăn thịt. Chùa có vài chục mẫu ruộng, ông tự cày tự ăn, ngoài chăn trâu cày ruộng ra thì chẳng biết gì. Không những kinh sách, pháp khí (đồ dùng trong nghi lễ nhà Phật như chuông, mõ) đều không có, mà mũ Tỳ Lô (mũ của nhà sư khi làm lễ), áo cà sa cũng không sắm, ngay cả bàn thờ Phật, hương khói cũng như có như không. Chỉ có đầu không tóc, nhà không vợ con là hơi khác người thường mà thôi. Một hôm, ông bỗng gọi hàng xóm đến, rồi tự ngồi ngay ngắn trên cái bàn cũ, chắp tay nói: "Ở với nhau hơn ba mươi năm, nay xin biệt lâu dài. Xin gửi các vị cái xác thân để lại này được không?" Rồi đột nhiên qua đời, vẫn chắp tay ngồi ngay ngắn như cũ, từ mũi rủ xuống hai dòng như đũa ngọc (theo quan niệm nhà Phật, đây là dấu hiệu người tu hành đắc đạo khi viên tịch), dài hơn một thước. Mọi người hết sức kinh ngạc, cùng nhau quyên tiền mua gỗ đóng khám thờ.
Cậu tôi là An Thực Trai ở Đinh Gia trang, gần đó, biết ngày thường ông này chẳng có đạo hạnh gì, nghe chuyện không tin, tự đến xem. Vì đóng khám chưa xong, đã hai ngày vẫn chưa liệm, sắc mặt như người sống, sờ vào thì da thịt cứng như sắt đá. Lúc ấy đang tháng sáu, ruồi muỗi không bâu, cũng chẳng có chút mùi xác chết nào. Rốt cuộc không đoán được là lẽ gì.
(hết đoạn)
Ông Đan, tước Công đất Khách Lạt Thấm, hiệu Ích Hanh, tên Đan Ba Đa Nhĩ Tế, họ Ô Lương Hãn, là cháu dòng vương tộc Mông Cổ. Ông kể: viên Đô lĩnh thị (thái giám đứng đầu coi các thái giám trong cung) là Tiêu Đắc Lộc, thuở nhỏ từng hầu việc trong phủ đệ của ông. Một lần thấy một vật đen như con mèo nằm dưới gốc cây, cậu đùa lấy viên đạn bắn ná bắn nó. Con vật vừa trở mình một cái đã to như con chó lớn; bắn lần nữa, nó lại trở mình, to như con lừa. Cậu sợ không dám bắn nữa, con vật cũng tự bỏ đi. Lát sau gạch ngói bay ném, quái lạ nổi lên dồn dập. Biết là hồ ly yêu quái, cậu lo sợ không yên. Có người bảo vẽ hình nó ra mà thờ, quả nhiên nó thôi quấy.
Sau bỗng thấy trên bàn có mấy chục đồng tiền, biết là hồ ly đền đáp, cậu thử nhận lấy, giữ kín không nói với ai. Hôm sau tăng lên một trăm đồng, từ đó ngày càng tăng, dần đến hơn nghìn đồng. Rồi lại đổi thành bạc, nặng chừng một lạng, cũng ngày càng tăng, dần đến một thỏi năm mươi lạng. Tiền lớn không giấu kín được, bèn bị người quản lý phát giác, ngờ là ăn trộm trong kho của nhà nước, đánh khảo tra hỏi, suýt nữa không tự minh oan được. Lúc ấy mới biết bị hồ ly hãm hại.
Ôi, "bắn đất đuổi thịt, chặt tre nối tre" — câu "bắn đất đuổi thịt" là bài ca cổ do Trần Âm đọc, chép trong sách Ngô Việt Xuân Thu, tức là khởi đầu của cái ná bắn — là trò chơi thường của trẻ con. Chủ nhân biết được cũng chưa chắc đã trách phạt nặng, hồ ly không thỏa được chí báo thù. Nó bèn dùng lợi để nhử, cho thỏa lòng tham như hố sâu, để cậu sa vào lưới họa, thế là hồ ly toại nguyện. Cái bẫy nó giăng vốn dễ nhận ra, chỉ vì cái lợi ở đó, nên trí khôn mờ đi, lại tưởng rằng mình thờ cúng thành kính nên nó vui lòng, tự quanh co giải thích, đến nỗi bất giác rơi vào tầm bắn của nó.
Xưa Phu Sai tham việc Câu Tiễn thần phục, rốt cuộc bị nước Việt đánh bại; Sở Hoài vương tham sáu trăm dặm đất Thương Ư (Trương Nghi nước Tần hứa dâng đất để lừa nước Sở), rốt cuộc bị nước Tần đánh bại; Bắc Tống tham đất được cắt chia sau khi diệt nước Liêu, rốt cuộc bị nước Kim đánh bại; Nam Tống tham quân giúp sức để đánh Kim, rốt cuộc bị nhà Nguyên đánh bại. Kế lớn của quốc gia, tướng văn tướng võ cùng mưu tính, mà còn không tránh khỏi mắc mồi, huống chi một đứa trẻ con nhỏ nhoi, làm sao thoát được mưu kín của con yêu già? Thất bại là phải lắm.
Ông lại kể một chuyện gần đây: có người đánh xe của một viên quan ở bộ Hình, trong lúc ngủ thấy có lưỡi liếm mặt, cầm đá đập, nó ngã ra chết. Soi đèn xem thì là một con hồ ly đen. Lột da ra, trong bụng có một cái đầu người nhỏ, mắt mày rõ ràng, có lẽ là cái "anh nhi" (theo thuật luyện đan, là cái thai tinh thần được tu luyện kết thành trong bụng) mà nó luyện chưa thành. Hôm sau, người ấy đánh xe đưa chủ về, hồ ly nhập vào người hắn, cầm ghế đánh chủ, lại lớn tiếng kể nỗi chết oan. Có lẽ nó muốn báo thù mà không làm được, nên mượn tay chủ nhân dùng roi đánh hắn để hả giận. Hai con hồ ly này cùng báo thù, tôi cho rằng con này hung hãn mà ngay thẳng, hơn con kia thâm hiểm mà xảo trá.
Ông Đan lại kể: một người đầy tớ của Đạt Nhĩ Hãn vương xứ Khoa Nhĩ Thấm, một lần đi đường nhặt được hai cái túi dạ, một túi đầy răng người, một túi đầy móng tay móng chân người. Lòng rất lấy làm lạ, bèn ném xuống nước. Ngay sau đó, một bà già vội vã đi tới, ngó trước ngó sau như tìm gì. Bà hỏi người đầy tớ có thấy hai cái túi không, anh đáp là không thấy. Bà biết túi đã bị anh vứt bỏ, liền nổi giận, bẻ một cành cây xông vào đánh. Anh tay không đánh lại, thấy quần áo bà mềm bở như lõi cây thông thảo, da thịt xốp rỗng như ruột gương sen, ngón tay móc vào chỗ nào chỗ ấy rách toạc, nhưng buông tay ra là liền lại như cũ, giống như rút dao chém nước. Đánh nhau hồi lâu, bà già không thắng được, bèn bỏ đi. Lúc đi ngoái lại chửi: "Ít thì ba tháng, nhiều thì ba năm, ta nhất định đoạt hồn ngươi." Nhưng đến nay đã quá ba năm, không làm hại được. Biết là chỉ nói khoác dọa nạt thôi.
Đây hẳn là loại ma luyện hình, thu lấy tinh khí chưa đủ, không ngưng kết thành thân chắc thật được, nên vẫn tụ khí mà thành hình. Nó cất giữ răng và móng người, vì răng là phần dư của xương, móng là phần dư của gân (theo y học cổ truyền), có lẽ muốn luyện chung lại mà uống, để làm cho thân chất được bền chắc.
Ông Điền Tùng Nham kể: tháng sáu năm nay, có viên Thị vệ (quan võ hầu cận nhà vua) theo hầu xa giá tên là Hòa Thăng mất ở Loan Dương. Viên Tổng binh (quan võ chỉ huy quân đội một trấn) trấn Mã Lan là ông Ái Tinh A, vốn là người thân quen cũ của Hòa, lo liệu áo quan, đưa hài cốt về quê chôn. Một đêm ông đi nhà xí, trăng khuyết hơi sáng, thấy một người như đứng trong khói sương. Hỏi không nói, quát không động. Ông Ái vốn có khả năng nhìn thấy ma, định thần nhìn kỹ, thì là hồn của Hòa. Ông bèn chắp tay khấn: "Trước đây khi liệm anh, đồ đạc nhiều thứ không đủ, sức tôi mỏng manh, anh vốn biết rõ. Nay anh hiện hình, phải chăng có điều trách tôi?" Hồn vẫn không nói không động như cũ. Ông lại khấn: "Nghe nói người chết ở ngoài biên ải mà không đốt giấy thông hành (giấy đi đường, đốt cho người chết để hồn được qua cửa ải), thì hồn không vào được trong cửa ải. Tôi lỡ quên việc ấy, anh đến vì việc này chăng?" Hồn liền cúi đầu sát đất, rồi bỗng biến mất. Ông Ái làm văn điệp gửi lên thần Thành hoàng (vị thần coi giữ một thành), từ đó không thấy nữa.
Lại có lần theo hầu vua tuần du phương nam, ông cùng ông Ái ở trọ chùa Thừa Ân ở Giang Ninh. Chùa quy mô đồ sộ, lầu gác kéo dài, chỗ ở cũng khá rộng rãi. Một hôm đang ngồi cùng nhau, bỗng sáu cánh cửa sổ trên lầu không có gió mà tự mở, lát sau lại tự đóng. Ông Ái nhìn rồi nói: "Có một nhà sư ngồi trên cửa sổ phía bắc, mặt bè ngang, râu lởm chởm như lâu ngày chưa cạo, mắt trợn nhìn, cổ hơi khom, đó là ma thắt cổ." Đem hỏi sư trong chùa, sư không giấu được, chỉ lấy làm lạ sao ông biết được dung mạo, ngờ có người tiết lộ, không biết rằng ông Ái tự nhìn thấy được. Lại có lần ông Ái đứng ở đầu thuyền, đùa cầm sào chọc nước, bỗng ném sào lùi tránh, mặt có vẻ kinh hãi. Người ta lấy làm lạ hỏi, ông nói: "Có con ma chết đuối bám sào định leo lên."
Tháng tám năm Mậu Ngọ, vua đãi yến các vương công Mông Cổ ở các nước phiên thuộc bên ngoài tại gác Thanh Âm, ông Ái ngồi cạnh tôi. Tôi đem những điều Tùng Nham kể ra hỏi, ông nói đều không sai. Vậy thì chỗ nào cũng có ma, mà ma cũng giống như người. Con ma xin về quê có lòng quyến luyến, con ma mở cửa sổ có lòng tranh giành chỗ ở, con ma bám sào có lòng tranh đấu. Những chuyện được mất hơn thua, mừng giận buồn vui của chúng, hẳn cũng đều giống người. Thế là bon chen rối rắm, dưới đất vẫn chưa có ngày dứt. Nhà Phật giảng sám hối (ăn năn tội lỗi) và giải thoát (thoát khỏi vòng khổ đau sinh tử); phép của thánh nhân cũng khiến cho hồn ma có chỗ về mà không thành quỷ dữ, ấy là hiểu sâu tình trạng của quỷ thần vậy. Tử Cống nói: "Lớn lao thay cái chết! Người quân tử được nghỉ ngơi ở đó." Trang Chu chép: "Than ôi, Tang Hộ ơi! Anh đã trở về với cái chân thật rồi." Những lời ấy chỉ là nói theo những gì tai mắt thấy được mà thôi.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video