Thiên 22 — Quyển 22 — Ghi tiếp ở Loan Dương (4)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển hai mươi hai — Loan Dương tục lục (Ghi chép tiếp ở Loan Dương, tức vùng Thừa Đức, nơi vua Thanh có hành cung nghỉ mát), phần bốn.

 Lưu Hương Uyển kể: có một ông nhà nho già ngủ trọ ở nhà người thân. Lát sau con rể chủ nhà đến, vốn là một gã vô lại. Hai người tính nết chẳng hợp nhau, đều không muốn ở chung một phòng, nên chủ nhà dời ông nho già sang phòng khác. Gã con rể liếc nhìn rồi cười, chẳng ai hiểu vì sao. Căn phòng cũng thanh nhã, sạch sẽ, bút nghiên sách vở đủ cả. Ông nho già ngồi dưới đèn viết thư gửi về nhà. Bỗng có một người con gái đứng dưới đèn, nhan sắc không đẹp lắm nhưng dáng điệu khá nhã nhặn, đoan trang. Ông biết đó là ma nhưng chẳng hề sợ, giơ tay chỉ ngọn đèn bảo: "Đã đến đây thì đừng đứng không, hãy cắt bấc đèn đi." Người con gái liền thổi tắt đèn, sấn tới đứng đối mặt ông. Ông giận, vội lấy tay quệt mực còn đọng trong nghiên, tát vào mặt nó mà bôi lên, nói: "Lấy cái này làm dấu, mai ta tìm xác mày, băm ra rồi đốt." Con ma kêu "á" một tiếng rồi biến đi.

 Hôm sau ông kể lại với chủ nhà. Chủ nhà nói: "Vốn có một đứa hầu gái chết trong phòng ấy, đêm nào cũng hiện ra quấy người. Vì thế chỉ ban ngày mới ngồi tiếp khách ở đó, ban đêm không ai ngủ. Hôm qua không có chỗ nào xếp cho ông, tôi đoán ông là bậc tuổi cao đức lớn, học rộng, ma ắt không dám ra, không ngờ nó vẫn hiện hình." Ông mới hiểu vì sao gã con rể cười thầm. Con ma ấy thường đi lại trong sân dưới trăng. Về sau người nhà có ai tình cờ gặp thì nó che mặt chạy vội. Có hôm người ta để ý rình xem, thấy mặt nó vẫn còn vết mực lem nhem. Ma có hình mà không có chất, chẳng hiểu sao lại nhuốm được màu. Chắc đây vẫn là một vật có thực chất, sống lâu thành yêu tinh, mượn hình đứa hầu gái mà biến hiện thôi.

 Sách "Dậu Dương tạp trở" (sách ghi chuyện lạ đời Đường) chép: Quách Nguyên Chấn (danh tướng, về sau làm tể tướng đời Đường) có lần ở trong núi. Nửa đêm, một vật mặt to như cái mâm, trợn mắt hiện ra dưới đèn. Nguyên Chấn chấm bút đề lên má nó hai câu thơ: "Đóng đồn lâu ngày người càng già, đi đánh xa ngựa chẳng béo." Vật ấy liền biến mất. Sau ông theo người tiều phu đi dạo, thấy trên một cây to có cái mộc nhĩ trắng to cỡ mấy đấu (đấu: đồ đong thóc, mỗi đấu chừng mười lít), câu thơ đã đề vẫn còn nguyên trên đó. Đó cũng là một chứng cớ.

 Ở Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, thuộc Tân Cương ngày nay), nhà nông phần nhiều theo nguồn nước mà khai ruộng, theo ruộng mà dựng nhà, nên không thể ở quây quần thành xóm. Thường có nhà tự dựng vài gian, bốn bề không có hàng xóm, giống cái mà thơ Đỗ Công Bộ (tức nhà thơ Đỗ Phủ, từng giữ chức trong bộ Công) gọi là "làng một nhà". Lại thêm người không phải đi lao dịch, đất không bị đo đạc, nộp thuế ba mươi mẫu là có thể ngồi cày cấy mấy trăm mẫu. Vì vậy nơi núi sâu hang thẳm, những nhà như thế càng nhiều.

 Có mấy người lính ở Cát Mộc Tát vào núi săn bắn, trông thấy một nhà cổng đóng chặt, mà trong sân hình như có hơn mười con ngựa, yên cương đầy đủ. Họ đoán chắc là bọn Mã Cáp Thấm (giặc cướp du mục người Mông Cổ lang thang ở vùng này, nổi tiếng giết người ăn thịt) chiếm cứ, bèn reo hò vây lại. Bọn Mã Cáp Thấm thấy bên kia đông, bỏ cả nồi niêu lều trại, phá vòng vây chạy mất. Đám lính sợ chúng liều chết đánh trả nên cũng không đuổi theo. Vào cửa thấy xương cốt ngổn ngang, vắng lặng không một bóng người, chỉ nghe văng vẳng tiếng khóc. Tìm thì thấy một đứa trẻ chừng mười ba, mười bốn tuổi, bị lột trần treo trên song cửa sổ. Cởi trói hỏi chuyện, nó nói: "Bọn Mã Cáp Thấm đến từ bốn hôm trước. Cha anh cháu đánh với chúng không lại, cả nhà đều bị trói. Mỗi ngày chúng dắt hai người ra suối tắm rửa rồi lôi về, cùng nhau xẻo thịt nướng ăn. Bảy tám người cả đàn ông đàn bà đã bị ăn hết. Hôm nay lúc sắp đi, chúng tắm rửa cháu xong, định ăn, thì một tên xua tay ngăn lại. Cháu tuy không hiểu tiếng Ngạch Lỗ Đặc (người Oirat, một nhánh Mông Cổ phía tây), nhưng nhìn chúng ra hiệu thì hình như muốn chặt cháu ra mấy khúc, mỗi tên mang theo trên ngựa làm lương ăn. May có quân đến, chúng bỏ chạy, nay cháu mới được sống lại." Nó khóc lải nhải mãi không thôi.

 Đám lính thương nó côi cút khổ sở, dẫn về doanh, tạm cho làm việc vặt. Đứa trẻ nhân đó kể nhà nó còn của cải chôn dưới hầm. Viên quan võ nhỏ trong doanh sai nó dẫn đường đi đào, thì được rất nhiều bạc, tiền, quần áo. Gặng hỏi kỹ đứa trẻ, mới biết cha anh nó đều là cướp. Chúng đi cướp tất chọn chỗ đường trạm gần núi; chỉ khi thấy một hai cỗ xe đi lẻ, trước sau mười dặm không ai cứu được (?), mới bất ngờ xông ra giết người, rồi dùng chính xe ấy chở xác vào núi sâu. Đến chỗ xe không đi được nữa thì cùng nhau dùng búa lớn đập nát xe, ném cả xe lẫn xác và chăn gói xuống vực sâu, chỉ dùng ngựa thồ hàng đi. Lại đến chỗ ngựa không đi được nữa thì ném dây cương dàm ngựa xuống vực, thả ngựa đi đâu tùy nó, rồi cùng gánh vác hàng theo lối núi hiểm như đường chim bay mà về; tính ra đã cách chỗ cướp mấy trăm dặm. Về rồi đem chôn giấu trong hầm một hai năm, mới sai người giả làm lái buôn, đi đường vòng đến Tích Triển (tức Thiện Thiện, Tân Cương) và các nơi khác bán ra chợ. Vì vậy nhiều năm không ai hay biết; nào ngờ bọn Mã Cáp Thấm lại diệt cả nhà chúng.

 Đứa trẻ vì còn nhỏ nên được miễn tội liên tọa (tội bị bắt chịu lây vì người thân phạm tội), về sau cũng đi chăn ngựa ngã xuống vực chết, thế là nhà ấy không còn ai nối dõi. Việc này tôi trực tiếp xử lý khi làm việc trong mạc phủ quân đội (bộ phận giúp việc giấy tờ cho tướng chỉ huy); vì bọn cướp đã chết nên gác lại không xét nữa. Nay nghĩ lại, bọn cướp này hành tung kín đáo, khó mà bắt ngay được, vậy mà có bọn Mã Cáp Thấm đến để báo tội chúng giết người tàn ác. Bọn Mã Cáp Thấm ăn thịt người không biết chán, lại chừa một đứa trẻ, để làm rõ nguyên do vì đâu chúng chuốc họa. Trong đó dường như có lẽ trời xếp đặt, chẳng phải ngẫu nhiên. Tên họ bọn cướp tôi đã quên từ lâu, chỉ nhớ khi đứa trẻ ngã vực, công văn của nha môn sở tại báo lên ghi tên nó là Thu Nhi.

 Vợ của người tá điền (người cày thuê ruộng của địa chủ) tên Lưu Phá Xa kể: có một hôm chị dậy sớm, nhân trời mát quét sân, thấy trong lều cỏ sau nhà có hai người trần truồng nằm đó. Chị kinh hãi gọi chồng ra xem, thì ra là con gái nhà hàng xóm và gã làm thuê theo tháng của nhà ấy. Cả hai nằm cứng đơ, như đã chết. Lát sau người hàng xóm cũng đến, trong bụng hiểu chuyện nhưng không biết sao lại ra nông nỗi này. Đổ nước gừng cho tỉnh lại, hai người không giấu được nữa, khai rằng đã hẹn hò từ lâu nhưng nhà chật không có chỗ kín. Nhân sau trận mưa tường bị lở, trời lại âm u, biết lều cỏ nhà Phá Xa không có người, bèn nằm trên đống cỏ mà tư tình. Mệt thì nghỉ, còn quyến luyến chưa dậy, bỗng mây tan trăng ló, sáng trưng như ban ngày, ngoảnh nhìn trong lều thấy có bảy tám con ma ngồi đó, chỉ trỏ chế giễu, bèn kinh hoàng mất hồn, đến bây giờ mới tỉnh. Mọi người cho là chuyện lạ. Vợ Phá Xa nói: "Nhà tôi vốn không có ma, chắc là ma muốn xem trò vui nên theo đến đây."

 Người anh họ đã mất của tôi là Mậu Viên nói: "Chỗ nào chẳng có ma? Chỗ nào ma chẳng đi xem trò vui? Chỉ là người thì có kẻ thấy, có kẻ không thấy mà thôi. Việc này chẳng lạ."

 Nhân đó tôi nhớ lại: công quán ở Chu Quan (?) tỉnh Phúc Kiến, tục gọi là Thủy Khẩu, do Đại học sĩ Dương công xây lại khi ông làm Tổng đốc Mân Chiết (quan cai quản hai tỉnh Phúc Kiến và Chiết Giang). Lúc tôi đi tuần ra đó, ông dặn tôi: "Ông đến công quán Thủy Khẩu, đêm có thấy gì thì chớ sợ, chúng không làm hại đâu." Tôi từng ngủ ở đó. Đã cài then đi ngủ, nhưng vì trời nóng nên dời giường lại gần cửa sổ, nhìn qua rèm the xem trời tạnh hay âm u. Lúc ấy tuy trăng tối, nhưng sáu ngọn đèn treo dưới mái hiên chưa tắt, tôi thấy trong sân có những bóng đen, đại khái giống hình người, ở trước thềm, kẻ ngồi, kẻ nằm, kẻ đi, kẻ đứng, mà lặng ngắt không một tiếng động. Nửa đêm nhìn lại vẫn còn, đến khi gà gáy mới dần dần rút xuống đất. Thử hỏi viên lại coi trạm thì ai cũng không biết. Tôi nói với Dương công: "Ông là bậc sứ tướng (đại thần hàm tể tướng ra trấn nhậm địa phương), hẳn có quỷ thần đi theo hầu ngầm, chứ tôi làm gì có chuyện ấy." Ông đáp: "Không phải. Ở phía trong ải Tiên Hà, chỗ này là nơi hiểm yếu cả đường thủy lẫn đường bộ, kẻ dùng binh tất phải tranh nhau. Cuối đời Minh có Đường vương, đầu triều ta có họ Trịnh (Trịnh Thành Công), họ Cảnh (Cảnh Tinh Trung), đánh nhau giết chóc không biết bao nhiêu mà kể. Đó là hồn phách chìm đắm của những người ấy, nhân nhà cửa bỏ trống mà chiếm cứ trộm; có quan lớn đến thì tránh ra ngoài mà thôi." Việc này cũng đủ chứng minh thuyết "không chỗ nào không có ma".

 Người đầy tớ già Thi Tường từng nói: "Trong thiên hạ chỉ có ma là ngốc nhất. Nhà nào ma chiếm thì người ta phần nhiều không lui tới; ngẫu nhiên có khách đến ngủ cũng chỉ ở tạm thôi, tạm nhường một chút thì có hại gì, mà cứ phải ra quấy phá. Gặp người số mệnh lớn, khí huyết cương cường thì phần nhiều tự chuốc thất bại; tệ hơn còn bị người ta dùng bùa chú trừng trị, càng gặp tai họa khôn lường. Cho dù không thế đi nữa, người đã không ở thì nhà tất không ai sửa, lâu ngày tự đổ nát, lúc ấy mày còn biết về đâu?" Người đầy tớ già Lưu Văn Đẩu nói: "Lời ấy quả có lý. Nhưng ai mà truyền được cho ma biết? Anh há chẳng còn ngốc hơn ma sao?" Diêu An công (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An) nghe thấy, nói: "Lưu Văn Đẩu chính là khổ vì không ngốc đấy."

 Tường tên tục là Cử Nhi, cùng tuổi với Diêu An công, tám tuổi đã làm bạn học hầu ông. Mấy năm mới thuộc lòng được cuốn "Thiên tự văn" (sách vỡ lòng một nghìn chữ), vậy mà mở sách ra thì không biết một chữ. Nhưng bản tính trung thực ngay thẳng, coi việc nhà chủ như việc của mình, dù bị ghét bị oán cũng không né tránh. Hồi ấy trong nhà, việc ngoài trông cậy vào Tường, việc trong trông cậy vào bà Liêu, nên trăm việc đều đâu ra đấy. Năm Giáp Dần niên hiệu Ung Chính (1734), tôi mười một tuổi, đêm rằm tháng Giêng tình cờ mua đồ chơi. Tường thưa với mẹ tôi là Trương thái phu nhân: "Cậu Tư hôm nay đi chợ đèn, mua bao nhiêu thứ lặt vặt. Tiền thì chẳng đáng tiếc, nhưng mai thầy đã mở lớp, không biết cậu sẽ lo chơi hay lo học?" Thái phu nhân gật đầu nói: "Ông nói phải." Liền thu đồ chơi lại, khóa vào rương. Đây tuy là việc nhỏ, nhưng thật là nói được điều người khác khó nói. Nay trước mắt không còn người như thế nữa, ngoảnh trông bốn phía bồi hồi, nghĩ xa mà ngậm ngùi.

 Con trai thứ tư của người anh đã mất của tôi là Tình Hồ tên Nhữ Lai, lúc nhỏ xinh xắn sáng sủa, tôi thương nhất. Cháu cũng khá biết đọc sách. Sau khi lấy vợ sinh con, bỗng mắc chứng điên cuồng. Nếu không có người chăm nom thì tóc không chải, mặt không rửa, mùa hè có khi mặc áo bông, mùa đông có khi mặc áo vải gai, mà tự mình không biết. Thế nhưng cũng không đau ốm gì, như thể nóng lạnh không phạm tới được. Gọi ăn thì ăn, không gọi cũng không đòi. Có lúc tự lấy bánh trái ngoài chợ, gọi bọn trẻ con cùng ăn, không hỏi giá; ăn thừa cũng chẳng tiếc. Có khi một hai ngày tìm không thấy, rồi bỗng tự về. Một hôm tìm khắp nơi không thấy tăm hơi, có người bảo trong rừng liễu ngoài làng dường như thấp thoáng có người, chạy đến xem thì đã ngồi ngay ngắn mà chết cứng rồi. Cháu chết vì mê muội chăng, không thể biết được. Hay là tự mình đã ngộ được điều gì, nên mượn cớ điên để lẫn vào đời, hết duyên thì hóa đi, cũng không thể biết được. Tôi nhớ lúc tôi từ Phúc Kiến về quê, cháu gặp tôi vẫn quỳ lạy đúng lễ. Lạy xong, đột nhiên nói: "Chú khổ nhọc quá." Tôi đáp: "Đành vậy chứ biết sao." Cháu lại đột nhiên nói: "Chú không thấy khổ nhọc sao?" Rồi lặng lẽ lui ra. Sau tôi ngẫm lời ấy, dường như có ý gì, nên đến nay rốt cuộc vẫn không đoán ra được.

 Diêu An công kể: Ông Tôn Khởi Sơn người Lư Giang, khi lên kinh chờ bộ Lại bổ quan, nghèo không có tiền lộ phí, dọc đường thuê lừa mà đi, cái mà phương bắc gọi là "đoản bàn" (thuê lừa từng chặng ngắn). Một hôm đến ngoài cửa nam thành Hà Gian, chưa thuê được lừa thì mưa to ập đến, ông đứng tránh dưới mái hiên một nhà dân. Chủ nhà thấy thế, giận dữ nói: "Lúc làm nhà mày không bỏ tiền, lúc đắp nền mày không bỏ sức, cớ sao vô cớ ngồi đây?" Rồi đẩy ông ra đứng giữa mưa. Lúc ấy chức tri huyện Hà Gian còn chưa đổi thành chức do quan trên tâu cử, vẫn để rút thăm bổ nhiệm. Khởi Sơn vào kinh, chưa được mấy tháng lại rút thăm trúng đúng huyện ấy. Khi đến nhậm chức, người kia nhận ra ông, hoảng sợ hổ thẹn hối hận, tính bán nhà dọn đi. Khởi Sơn nghe được, cho gọi đến, cười bảo: "Ta đâu đến nỗi chấp nhặt với bọn các ngươi. Nay đã trải qua việc này, về sau đừng như thế nữa." Đó cũng là cách sống trung hậu để vun phúc.

 Nhân đó ông kể một chuyện: "Ở quê tôi có người thích trồng hoa. Một đêm tình cờ dậy, thấy mấy người con gái đứng dưới hoa, đều không quen biết, biết là hồ ly tinh, liền ném đất vào mà nói: 'Đồ yêu quái, sao dám xem trộm hoa!' Một cô cười đáp: 'Ông tự thưởng hoa ban ngày, chúng tôi tự dạo chơi ban đêm, có gì ngại cho ông? Đêm nào chúng tôi cũng đến đây mà hoa không tổn một cành một lá, thì có gì hại cho hoa? Vội nặng lời nặng tiếng, sao hẹp hòi bủn xỉn đến thế! Không phải chúng tôi không vò nát được hoa của ông, chỉ sợ người ta bảo kiến thức chúng tôi cũng tầm thường như ông, nên không làm thôi.' Rồi nhẹ nhàng cùng đi mất, về sau cũng không có chuyện gì. Hồ ly còn chẳng thèm chấp nhặt với hạng ấy, ta lại thua cả hồ ly sao?" Về sau người kia rốt cuộc vẫn không yên lòng, dọn nhà đi không biết đến đâu. Khởi Sơn than: "Lòng kẻ tiểu nhân lại cho rằng thiên hạ ai cũng là tiểu nhân."

 Thân Thiết Thiềm người Thái Nguyên thích dùng thể thơ "hương liêm diễm thể" (thơ diễm tình tả chốn phòng the, chuyện trai gái) để gửi gắm nỗi bất đắc chí. Có lần ông đến yết kiến một vị quan mà không được gặp, bèn đùa làm một bài thơ "Vô đề" (không đề): "Tường vôi trắng bao quanh lầu vẽ rực rỡ, cách song nghe gảy đàn không hầu khe khẽ. Phận chẳng có chim xanh (chim đưa tin của tiên nữ, chỉ người đưa thư tình) làm sứ giả đưa tin, uổng để khách chơi dừng ngựa tía. Chị Hằng chắc hẳn đã theo thỏ ngọc, nàng tiên sao há chỉ đợi chàng Ngưu Lang? Chỗ liễu rủ thưa, song cửa chạm trổ ở gần, chỉ giận rèm châu chẳng cuốn lên móc." Bài thơ rất có phong vị của Ngọc Khê Sinh (tức nhà thơ Lý Thương Ẩn đời Đường).

 Vương Cận Quang nói: "Hình như không nên nghi ngờ cả Chức Nữ, như thế là bôi nhọ thần tiên." Tôi đáp: "'Thôi đi thôi! Chức Nữ từ biệt Hoàng Cô (tức Ngưu Lang), mỗi năm một lần mới gặp nhau, hai bên cách sông, việc gì mà chẳng có' — đó là thơ của Nguyên Vi Chi (nhà thơ Nguyên Chẩn đời Đường). 'Khách biển cưỡi bè lên tầng mây tía, nàng tiên sao thôi dệt để gặp nhau một lần; chỉ vì chẳng ngại Ngưu Lang ghen, nên đem hòn đá chống khung cửi tặng chàng' — đó là thơ của Lý Nghĩa Sơn (tức Lý Thương Ẩn). Ý của Vi Chi là nói về Song Văn (tức Thôi Oanh Oanh, người tình của ông); ý của Nghĩa Sơn là nói về họ Lệnh Hồ (cha con Lệnh Hồ Sở, Lệnh Hồ Đào, những người đỡ đầu ông). Văn nhân đùa bút mực, mượn làm hình ảnh ví von, vốn chẳng dính dáng gì đến Chức Nữ. Câu của Thiết Thiềm cũng chỉ cùng một ý như của Nguyên, Lý mà thôi, chưa phải bôi nhọ thần tiên."

 Còn như hoàn toàn bịa đặt lời lẽ mà làm như việc thật, chỉ rõ thời gian nơi chốn, đặt ra tên họ, như chuyện Quách Hàn gặp Chức Nữ chép trong sách "Linh quái tập" — sách "Linh quái tập" nay đã thất lạc, điều này thấy trong "Thái Bình quảng ký" quyển sáu mươi tám — thì thật là ngang ngược càn rỡ quá mức. Nhà văn trích dẫn, săn nhặt khắp trăm nhà, vốn không thể kiểm chứng từng điều; nhưng điều gì quá ư vu khống thì cũng không thể không biết. Bởi từ khi Trang Tử, Liệt Tử dùng ngụ ngôn để giãi bày ý mình, các nhà ở thời Chiến Quốc thuyết lạp nhạp càng nhiều, rồi sách sấm vĩ (sách đoán điềm, gán lời tiên tri cho kinh điển) và tiểu thuyết dã sử nối nhau bắt chước, thế là có lúc buông tuồng không kiêng nể gì.

 Như sách "Độc dị chí" của Lý Nhũng vu cho anh em Phục Hy (vị vua thần thoại thời thượng cổ) là vợ chồng, đã là mất hết lương tâm; sách "Bác vật chí" của Trương Hoa lại vu khống đến cả Ni Sơn (tức Khổng Tử), càng là sủa bậy như chó dại — xét ra Trương Hoa không đến nỗi ngang ngược thế, có lẽ là người đời sau mạo danh. Những chuyện như thế nhiều không kể xiết, nay vẫn còn lưu truyền, thật đáng căm giận. Lại có kẻ dựa vào văn sử mà xuyên tạc gán ghép. Như truyện Giả Nghị trong "Hán thư" có câu "Thái thú Ngô công rất yêu quý ông", sách "Biền ngữ điêu long" — sách này do người đời Minh soạn, Trần Mai khắc in, không ghi tên tác giả — bèn xếp Giả Trường Sa (tức Giả Nghị, từng làm thái phó Trường Sa vương) vào loại trai được nuôi làm đồ chơi, chú rằng: "Bậc đại nho làm Long Dương" (Long Dương quân là người đàn ông được vua nước Ngụy sủng ái, chỉ quan hệ đồng tính nam). "Sử ký", phần bản kỷ Cao Đế, chép rằng: bà mẹ (của Lưu Bang) nghỉ bên đầm lớn, ông Thái công đến xem, thấy có giao long ở trên mình bà. Thế là trong thơ Triều Dĩ Đạo có câu: "Giết cha thì chia ta một bát canh, giống rồng vốn xưa nay việc mờ mịt" (câu đầu là lời Lưu Bang khi Hạng Vũ dọa nấu cha ông), cho rằng Cao Đế là do rồng giao hợp mà sinh ra, chẳng phải con của Thái công. Sách "Tả truyện" có chép "Thành Phong tư sự Quý Hữu", "Kính Doanh tư sự Tương Trọng"; chữ "tư sự" ở đây nghĩa là ngầm kết giao để mưu lập con mình lên ngôi mà thôi. Các nhà nho đời sau câu nệ chữ "tư" (riêng tư, tư tình), đến cả Chu Tử cũng có lời cho đó là(?) tội ác lớn. Những chuyện như thế cũng nhiều không kể xiết. Người học nên khảo xét thật giả, đều không nên khoe rộng hiểu, chuộng điều lạ, vội lấy làm đề tài bàn tán.

 Chú họ tôi là Mai Am công kể: trong họ có hai chàng trai trẻ — đây là chuyện hồi nhỏ tôi nghe ông kể, quên mất tên hiệu, đại khái thuộc hàng chú bác — nghe nói trong một ngôi mộ có dấu vết hồ ly, đêm mang súng đến, cùng nằm phục trong cỏ rình. Hai người tựa lưng vào nhau mà ngủ quên, tỉnh dậy thì tóc hai người đã quấn kết làm một, xuyên qua cuốn lại, không sao gỡ ngay được. Kéo níu nhau, đi không được mà đứng cũng không xong, hơi cựa quậy là cả hai cùng kêu đau. Rối loạn đến sáng, trông thấy người qua đường mới gọi đến, lấy dao đeo bên mình cắt đứt, rồi thảm hại trở về. Hai người tức giận muốn đi báo thù. Các bậc cha chú nói: "Nó không có hình không có tiếng, chẳng phải sức người thắng được. Vả lại vô cớ xâm phạm nó thì lý cũng không ngay; bị làm nhục thực là tự mình chuốc lấy, còn thù oán gì? Báo thù thì ắt thất bại càng nặng." Hai người mới thôi. Con hồ ly này trêu nhẹ cho họ biết sợ, không làm hại nặng để khỏi khích họ nhất định phải báo thù, cũng có thể gọi là khéo tự giữ mình. Nhưng trêu nhẹ cũng đủ chọc giận người, chẳng bằng thu mình im lặng, khiến người rình không thấy dấu vết thì càng hay.

 Dưới thềm son (thềm sân sơn đỏ trước cung điện) trước cửa Thái Hòa (trong Tử Cấm Thành) có một cái hòm đá, không ai biết tên gọi là gì, cũng không ai biết bên trong chứa gì. Bậc tiền bối Đức Tích Trai — Tích Trai tên Đức Bảo, trùng tên với bậc tiền bối Định Phố, đỗ tiến sĩ năm Nhâm Tuất niên hiệu Càn Long, làm quan đến chức Thị độc ở Hàn lâm viện (chức quan văn giảng đọc sách cho vua), nên đương thời gọi là Đại Đức Bảo, Tiểu Đức Bảo để phân biệt — nói rằng: thân phụ đã mất của Đồ Dụ Trai, xưa khi trông coi việc sửa điện, từng mở ra xem. Tôi hỏi Dụ Trai, ông đáp: "Đúng vậy. Bên trong toàn những mảnh vụn nhỏ màu vàng, chỉ được nửa hòm, không đầy, kết lại như phôi gạch đất. Nhìn kỹ thì hình như là thóc gạo lâu năm mục ra." Tôi cho rằng cái khám đá(?) bên trái thềm son đã chứa giống lúa tốt, thì cái hòm này chứa ngũ cốc là gần lẽ hơn. Vả lại trong đoàn nghi trượng khi vua ngự giá, cái bình báu trên lưng voi cũng đựng ngũ cốc. Bởi vì "việc cấy gặt mới là của báu" là lời dạy truyền từ xưa; "trong tám việc chính sự, ăn đứng đầu" thấy ở thiên "Hồng phạm" (một thiên trong Kinh Thư bàn về phép trị nước). Ý nghĩa của việc đặt ra phép tắc này thật là sâu xa.

 (hết đoạn)

 Trong ủng thành (vòng thành phụ bao ngoài cổng thành chính) của cửa Tuyên Vũ có năm cái ụ như gò đất nhỏ, xây gạch bên ngoài. Người địa phương bảo đó là mộ năm vị thần Hỏa. Họ kể: khi Minh Thành Tổ đi đánh phương bắc, dùng năm người Hỏa Nhân, Hỏa Nghĩa, Hỏa Lễ, Hỏa Trí, Hỏa Tín chế súng phi pháo, đánh tan quân Nguyên ở Loạn Sài Câu. Sau vì thuật của họ quá tinh, sợ có ngày làm phản, bèn giết đi rồi chôn ở đây, dựng năm cây cột cạnh lầu canh trên cổng thành, theo mùa tế lễ, để hồn họ có chỗ về, khỏi thành lệ quỷ (ma dữ gây hại). Về sau Thành Tổ đầu thai làm Trang Liệt Đế (tức vua Sùng Trinh, vua cuối đời Minh), năm người kia đầu thai làm bọn giặc Lý Tự Thành, Trương Hiến Trung, chính là để báo thù. Đây là chuyện "lời người phía đông nước Tề" (chuyện bịa đặt của kẻ quê mùa). Không những chính sử không chép, mà ngay cả tiểu thuyết dã sử suốt đời Minh, nhiều đến chất đầy nhà, trâu kéo đổ mồ hôi, cũng chưa từng nhắc đến người ấy, việc ấy. Mùa thu năm Mậu Tý (1768), tôi gặp viên hiệu úy bộ binh họ Đổng thuộc Hán quân, ông kể nghe những người lính già ở doanh kinh thành nói: đây là cột đo mực nước. Địa thế kinh thành chỗ thấp nhất là cửa Tuyên Vũ; nước ở các đường ngõ hễ mưa là dồn cả vào ủng thành. Mỗi khi đêm mưa quá to, lính canh liền dậy xem những cái ụ này(?); nước sắp ngập đến đỉnh thì gọi mở cửa cho thoát nước; nếu ngập quá đỉnh thì cánh cửa bị nước chèn, không mở được nữa. Nay lâu ngày dần quên đi, nên có khi bị úng tắc. Còn năm cây cột trên thành thì phối hợp với pháo hiệu ở Bạch Tháp: nếu nghe pháo hiệu thì ban ngày treo cờ, ban đêm treo đèn mà thôi. Có liên quan gì đến năm vị thần Hỏa đâu. Lời này nghe có vẻ gần lẽ, hẳn có chỗ truyền lại.

 Trong trường thi có việc "bát quyển" (khi chủ khảo đánh rớt một bài đã được tiến cử, thì lấy bài dự bị ở phòng chấm khác chuyển sang thế chỗ, quan chấm phòng được nhận bài chuyển sẽ đứng làm thầy của người đỗ). Người nhận bài chuyển phần nhiều không vừa ý, đó cũng là lẽ thường tình; nhưng cũng còn tùy bài thi thế nào. Kỳ thi Hương ở Thuận Thiên (phủ kinh đô) năm Nhâm Ngọ (1762), tôi làm Đồng khảo quan (quan chấm thi chia nhau từng phòng chấm, tiến bài lên chủ khảo). Thời ấy chấm bài chưa phải tránh thí sinh tỉnh nhà. Tôi chấm được một bài mang ký hiệu chữ "Hợp", văn rất hay nhưng thơ không tốt. Vì vừa mới đổi lệ bắt thi làm thơ, có thể châm chước, nên tôi tiến lên chủ khảo là Lương Văn Trang công, ông đã lấy đỗ. Đến lúc điền bảng nháp, Lương công chê câu "hà bất cải hồ thử độ" (sao không đổi cái độ lượng này) phạm vào chữ "cải" (đổi) ở đoạn văn bên dưới đề — đề là bốn câu "Thủy ngô ư nhân dã…" (trong sách Luận ngữ, phần sau có chữ "cải"; bài văn dùng trước chữ thuộc phần sau của đề là phạm lỗi) — bèn đánh rớt, rồi chuyển sang một bài dự bị khác cũng mang chữ "Hợp" cho tôi xem trước.

 Liên thứ sáu trong bài thơ của bài ấy là: "Tố Nga (tức Hằng Nga) lạnh lẽo đối bóng, thỏ ngọc đêm ngủ trong hương" — đề là "Cây quế trong trăng". Tôi đã thích vẻ thanh thoát của nó. Đến khi xem liên thứ bảy: "Tựa cây nhớ Ngô Chất, ngâm thơ nhớ Hứa Đường", tôi bèn mừng rỡ nói: "Ngô Cương tên chữ là Chất, nên bài 'Lý Bằng không hầu dẫn' của Lý Hạ có câu: 'Ngô Chất không ngủ tựa cây quế, giọt sương bay xiên ướt thỏ lạnh'. Bài thơ này các tuyển tập đều không chọn, chưa từng đọc 'Xương Cốc tập' (tập thơ của Lý Hạ) thì không biết. Kỳ thi ở Hoa Châu ra đề thơ 'Cây quế trong trăng', lấy Hứa Đường đỗ đầu; thơ của Đường nay không còn, chưa từng đọc 'Trích ngôn' của Vương Định Bảo hay 'Đường thi kỷ sự' của Kế Mẫn Phu thì không biết. Lấy đỗ bài kia với câu 'Hoa nở kề cõi trời, cầm búa có chàng tiên', sao bằng lấy đỗ bài thơ này? Dù không có ông chuyển sang, tôi cũng tự nguyện đổi lấy." Người ấy chính là Chu Tử Dĩnh.

 Yết bảng xong, lúc ấy đã tháng chín, anh nghèo không có áo bông. Tưởng Tâm Dư vốn thường xướng họa thơ với anh, cho mượn áo mới đến ra mắt tôi được, đem thơ mình làm làm lễ ra mắt. Năm Bính Tý (1756) tôi theo hầu vua ra Cổ Bắc Khẩu, xe ngựa tắc nghẽn, vào quán trọ nghỉ một lát, thấy trên vách có một bài thơ bong tróc quá nửa, chỉ còn đọc được câu ba câu bốn. Tôi rất thích hai câu: "Một dòng sông dâng ồn ào ngoài tiếng người, muôn núi xanh tới tận trước vó ngựa", cho rằng hai câu "Trong mây đường quanh màu núi Ba, trong cây dòng sông vọng tiếng nước Hán" cũng không hơn được. Tiếc là không biết tên họ tác giả. Đến khi mở tập thơ của anh thì bài ấy ở đó, mới biết chúng tôi đã hợp ý nhau như kim hút cỏ rác(?) từ sáu bảy năm trước, cùng nhau than thở hồi lâu. Tử Dĩnh đối với tôi hết mực lễ độ; sau khi anh mất, hai con anh nối chí cha, gặp tôi vẫn quyến luyến tình nghĩa. Duyên văn chương thật chẳng phải ngẫu nhiên, đâu từng vì là bài chuyển phòng mà thân hay sơ!

 Tôi có bài thơ làm trên thuyền ở sông Nghiêm: "Sắc núi mịt mờ nhạt như khói, so le xanh tới tận bờ sông lớn; nắng xế nước trôi, đẩy mui thuyền ngồi, khắp nơi như theo người muốn lên thuyền." Thật ra là "đoạt thai" (lấy ý thơ người khác mà biến hóa thành câu mới) từ câu "muôn núi" của anh. Tôi từng nói với Tử Dĩnh: "Người ta nói 'màu xanh lấy từ cây chàm mà xanh hơn chàm' (học trò giỏi hơn thầy), hôm nay thì lại là chàm lấy từ màu xanh." Tử Dĩnh tuy khiêm tốn từ chối, nhưng ý như ngầm nhận. Đây cũng là một giai thoại trên thi đàn, nên chép thêm vào đây.

 Thầy tôi đã mất là Giới Dã Viên tiên sinh, làm quan Thị lang bộ Lễ (quan phó của bộ Lễ, bộ coi lễ nghi, thi cử), theo hầu vua tuần du phương nam, mất trên đường. Đêm trước khi mất có sao rơi trước thuyền. Sau khi ông mất, kinh thành còn chưa biết, bà Thi phu nhân nằm mộng thấy ông cưỡi ngựa đến trước cửa, quân theo hầu rất đông, nhưng ông đứng lại không chịu vào, chỉ sai người truyền lời: "Việc nhà khéo tự lo liệu, ta đi đây." Rồi vội vã đi qua. Trong mộng bà tưởng ông đang theo hầu vua, có lẽ có việc sai phái gấp nên không kịp vào. Tỉnh dậy mới kinh hãi; đến khi tin dữ về, thì đúng là đêm ông mất.

 Ông nhiều lần nắm quyền khảo thí: bốn lần làm chủ khảo thi Hội (kỳ thi ở kinh đô để lấy tiến sĩ), bốn lần làm chủ khảo thi Hương (kỳ thi ở tỉnh để lấy cử nhân), còn các kỳ thi lặt vặt khác thì gần như không kể xiết. Ông từng có bài thơ làm ở yến Ân vinh (tiệc vua ban cho các tân tiến sĩ): "Lớp anh vũ mới dự yến vườn ngự, (xét: 'lớp anh vũ mới' không biết xuất xứ, khi ấy định hỏi ông, rồi lần lữa quên mất) con hạc già lụ khụ cũng được ngồi xe quan; trên bảng vàng ở cầu Long Tân, bốn lần thấy học trò đỗ trạng nguyên." Bài làm năm Đinh Sửu (1757). Vu Văn Tương công cũng tặng ông một câu đối: "Văn chương thiên hạ chung một nếp, đào lý trước cửa nửa là công khanh" (đào lý: chỉ học trò). Có thể nói là vinh hiển tột bậc của nhà nho. Thế nhưng thầy bói số đoán mệnh ông, nói ông sẽ mất ở hàm võ quan nhất phẩm. Phải chăng ngày sau ông sẽ làm tướng quân trấn giữ nơi xa? Ông cười nói: "Nếu quả như lời ông thì đó là tướng quân không ưa việc võ." Đến khi ông mất, vua thương tiếc, đặc biệt truy tặng chức Đô thống (quan võ đứng đầu một kỳ trong quân Bát Kỳ). Bởi ông tuy làm quan ở bộ Lễ, nhưng kiêm chức Phó đô thống; khi theo hầu vua thì đi theo hàng Phó đô thống, nên theo hàm võ mà thăng một bậc. Thuật của thầy bói số cũng có thể nói là linh nghiệm vậy.

 Tiên giáng cơ (lối cầu thần tiên nhập vào que gỗ viết chữ lên mâm cát để trả lời) phần nhiều là giả danh người xưa, nhưng cũng có khi linh nghiệm chút ít. Bậc tiền bối Ôn Thiết Sơn — tên Ôn Mẫn, đỗ tiến sĩ năm Ất Sửu, làm quan đến Thị lang ở Thịnh Kinh — từng gặp người cầu cơ, hỏi thọ được bao nhiêu. Cơ phán: "Tuổi hoa một giáp tý thêm hai thu." Ông cho là sẽ thọ sáu mươi hai (một giáp tý là sáu mươi năm), nhưng hai năm sau thì mất, mới biết "hai thu" là hai năm. Có lẽ linh hồn ma quỷ đôi khi cũng biết trước được.

 Lại nghe Quốc công, Tuần phủ Sơn Đông (quan đứng đầu một tỉnh), cầu cơ hỏi thọ. Cơ phán: "Không biết." Ông hỏi: "Tiên nhân há lại có điều không biết?" Cơ phán: "Người khác thì biết được, ông thì không biết được. Thọ yểu có số định; người thường chỉ sống hết phần trời bẩm cho mà thôi. Còn bậc trấn giữ một phương, nắm quyền cho sống bắt chết, ban thưởng tước đoạt, một việc chính sự tốt thì trăm nghìn vạn người được hưởng phúc, tuổi thọ có thể tăng; một việc chính sự không tốt thì trăm nghìn vạn người chịu họa, tuổi thọ cũng có thể giảm. Điều ấy đến thần Tư Mệnh (vị thần giữ sổ tuổi thọ con người) cũng không thể định sẵn được, huống chi là ta? Há ông không nghe chuyện Tô Am(?) giết lầm hai người mà giảm hai năm thọ, Lâu Sư Đức (danh thần đời Đường) cũng giết lầm hai người mà giảm mười năm thọ sao? Vậy thì việc tuổi thọ, ông nên tự hỏi mình, không cần hỏi ta." Lời ấy rành rọt hợp lẽ, e rằng ông đã gặp tiên thật.

 Chú họ tôi là Dục Vạn kể: phía bắc Trương Ca Kiều có người thấy một con hồ ly đen say rượu nằm ngủ trong "trường ốc" — căn nhà nhỏ ở sân phơi để canh thóc lúa, tục gọi là trường ốc. Lúc đầu anh ta định bắt, sau lại nghĩ hồ ly có thể mang của cải đến cho người, bèn lấy áo đắp cho nó rồi ngồi canh. Hồ ly ngủ dậy, vươn mình co duỗi mấy lần liền thành hình người, rất cảm kích anh ta trông nom cho, thế là kết làm bạn. Hồ ly thỉnh thoảng cũng có quà tặng. Một hôm anh ta hỏi hồ ly: "Giả sử có người trốn trong nhà anh, anh giấu được không cho lộ chứ?" Đáp: "Được." Lại hỏi: "Anh có thể nhập vào người khác khiến họ chạy cuồng không?" Đáp: "Cũng được." Người ấy bèn khẩn nài: "Nhà tôi nghèo lắm, anh cho chẳng đủ nuôi, mà tôi lại ngại cứ phiền anh mãi. Nay trong làng có lão Giáp rất giàu mà rất sợ kiện tụng, vừa nghe nói đang tìm một người đàn bà nấu bếp. Tôi muốn cho vợ đến xin làm, ở vài hôm thì rình dịp trốn ra, nấp ở nhà anh; còn tôi vờ vì mất vợ mà định đi kiện. Vợ tôi cũng hơi có nhan sắc, có thể vu cho lão lời đồn bậy, để dọa lấy nhiều tiền. Lấy được tiền rồi, anh nhập vào vợ tôi khiến nàng chạy đến biệt thự của lão Giáp, rồi tôi sai người đi tìm về. Thế là được anh ban ơn nhiều lắm."

 Hồ ly làm đúng như lời, anh ta quả được nhiều tiền. Tìm được vợ về rồi, lão Giáp vì người đàn bà được tìm thấy ở biệt thự của mình nên cũng không dám hỏi han gì nữa. Nhưng chứng điên của người vợ rốt cuộc không khỏi: thường tự trang điểm, ban đêm như cùng ai đùa cười, lại cấm chồng không được lại gần. Anh ta vội đi hỏi hồ ly. Hồ ly nói không có lẽ ấy, thử đi dò xem; chốc lát về giậm chân nói: "Hỏng rồi! Đó là con hồ ly trên lầu nhà lão Giáp, mê nhan sắc vợ anh, nhân lúc tôi ra thì nó nhập vào. Con hồ ly ấy tôi không địch nổi, chẳng làm sao được." Anh ta cố nài mãi, hồ ly nghiêm mặt nói: "Ví như gã nọ trong làng anh hung bạo như hổ, nếu hắn cướp vợ người khác, anh có dám ra tranh giành hộ không?" Sau đó người vợ điên loạn ngày càng nặng, lại còn khai ra hết mưu kế của chồng. Châm cứu(?), bùa chú trừng trị đều không có hiệu quả, rốt cuộc chết vì bệnh lao. Người trong làng đều nói: "Kẻ này xảo quyệt như ma, lại có phép biến hóa của hồ ly giúp sức, lẽ ra không lo gì nữa; nào ngờ dùng hồ ly lại rước hồ ly, như con bọ ngựa bắt ve mà chim sẻ rình sau lưng." Thơ cổ nói: "Bên chữ 'lợi' có con dao kề (chữ 'lợi' trong chữ Hán có bộ đao bên cạnh), kẻ tham rốt cuộc tự hại mình." Thật đúng thay.

 Học trò tôi là Vương Đình Thiệu kể: ở Hãn Châu có người vì nghèo mà bán vợ. Người vợ đi gần hai năm, bỗng tự về, kể rằng: lúc người ta mua, dẫn chị đến một nhà, rồi có một đạo sĩ đến đưa chị vào núi. Trong bụng chị rất ngờ vực sợ hãi, nhưng đã bị bán rồi, đành chịu. Đạo sĩ bảo nhắm mắt, liền nghe gió vù vù bên tai; lát sau bảo mở mắt thì đã ở trên một đỉnh núi cao, nhà cửa lộng lẫy sạch sẽ. Có hơn hai mươi người đàn bà cùng đến hỏi han, bảo: "Đây là phủ tiên, không khổ sở gì đâu." Chị hỏi đến đây làm gì, họ đáp: "Thay phiên nhau hầu Tổ sư ngủ thôi. Ở đây vàng bạc chất như núi, châu ngọc gấm vóc, món ngon quả lạ đều sai khiến quỷ thần, gọi là có ngay; ăn mặc tiêu dùng đều sánh ngang vương hầu. Chỉ mỗi tháng có một lần đau đớn chút ít, cũng chẳng hại gì." Rồi chỉ cho chị: "Đây là kho, đây là bếp, đây là chỗ chúng ta ở, đây là chỗ Tổ sư ở." Chỉ hai gian cao nhất mà nói: "Đây là chỗ Tổ sư lạy trăng lạy sao Bắc Đẩu, đây là chỗ Tổ sư luyện bạc." Cũng có người hầu hạ sai vặt, nhưng không có một người đàn ông nào.

 Từ đó, ban ngày thì gọi vào hầu chăn gối, đến đêm thì Tổ sư lên đàn lễ bái, các chị mới ai về chỗ nấy ngủ. Chỉ có điều sau mỗi kỳ kinh nguyệt hết, thì bị lột sạch quần áo trong ngoài, dùng nhung đỏ bện thành dây to trói vào một cây gỗ lớn, tay chân không cựa được mảy may, lại lấy viên bông nhét miệng, câm không kêu được. Tổ sư cầm một cái ống vàng to như chiếc đũa, dò tìm mạch huyệt, đâm vào thịt hai cánh tay, hai đùi mà hút máu, rất là tàn độc. Hút xong lấy bột thuốc rắc vào lỗ thương thì không thấy đau, chốc lát đã kéo vảy, hôm sau vảy bong lại lành như cũ.

 Nơi ấy cực cao, nhìn xuống thấy mây mưa đều ở dưới. Bỗng một hôm cuồng phong nổi dậy, mây đen như mực đè lên đỉnh núi, sấm chớp xé trời, thế rất đáng sợ. Tổ sư hoảng hốt, gọi hơn hai mươi người đàn bà, đều trần truồng ôm vây quanh mình như một tấm bình phong bằng thịt. Ánh lửa mấy lần lao vào nhà, đều vừa chớp tới đã lui ra. Chốc lát một cái vuốt rồng to như cái nia, từ trong đám người chộp lấy Tổ sư mang đi. Một tiếng sét nổ, núi rừng rung chuyển, trời đất tối sầm, chị thấy mê man như ngủ. Lúc hơi tỉnh thì đã nằm bên đường. Hỏi người quanh đó, biết chỉ cách nhà vài trăm dặm, bèn lấy vòng đeo tay đổi áo rách che thân, đi ăn xin mà về được. Người Hãn Châu còn có kẻ kịp thấy người đàn bà này, mặt mày khô héo, không lâu mắc bệnh lao mà chết. Bởi tinh huyết đã bị đạo sĩ hút cạn rồi.

 Theo lời chị kể, kẻ ấy chính là hạng đạo sĩ luyện vàng và theo thuật "ngự nữ" (thuật phòng the, cho rằng giao hợp với đàn bà và hút tinh huyết của họ thì được trường sinh). Thuật của hắn linh nghiệm huyền ảo như thế mà còn không tránh khỏi trời giết, huống chi kẻ không được chân truyền, chỉ uổng công nghe lời dỗ dành của bọn bịp bợm mà mong thành thần tiên, chẳng phải là điên đảo lắm sao?

 Ông hiếu liêm (tức cử nhân, người đỗ thi Hương) họ Ngô ở Giang Nam là học trò của Chu Thạch Quân, tài hoa mà chết trẻ. Vợ ông thề chết theo chồng, nhưng mấy lần thắt cổ đều không chết được. Bỗng dưới đèn, ông hiện hình nói: "Thay áo màu sặc sỡ ra thì sẽ chết được." Bà làm theo, quả nhiên tắt thở. Người cùng quê ông chép lại việc này, xin người ta làm thơ, rất nhiều người hưởng ứng; tôi cũng đề hai bài thơ luật. Còn Thạch Quân thì viết bài văn bia mộ cho ông, đối với cảnh lận đận của ông và tấm lòng khảng khái của người vợ tiết liệt đều hết sức thương tiếc, nhưng việc hiện hình này thì không nhắc đến một chữ. Có người ngờ là người cùng quê thêu dệt. Tôi nói: "Không phải. Các loại văn chương mỗi loại có thể thức riêng. Quách Phác chú sách 'Sơn hải kinh' và 'Mục thiên tử truyện', thuật chuyện Tây Vương Mẫu (bà tiên trong thần thoại) rất tường tận; nhưng khi chú thiên 'Thích địa' trong sách 'Nhĩ nhã', đến câu 'phía tây đến Tây Vương Mẫu', thì chỉ nói 'một nước mờ mịt hoang vu ở phương tây' mà thôi, không thêm một lời. Bởi thể thức chú giải kinh điển phải như thế. Văn khắc trên đá trên đồng đi đôi với sử truyện, không thể so với tiểu thuyết tạp ký, cũng không thể so với từ phú. Thạch Quân đọc rộng khắp các sách, hiểu sâu các loại thể văn; ông không chép việc này vào văn bia mộ là theo phép tắc cổ văn, đâu phải vì cho là giả mà bỏ đi." Tôi già hay quên, chỉ nhớ ông cử nhân tên Thừa Phất, còn họ tên người vợ tiết liệt thì không sao nhớ ra được, tạm ghi sơ lược ở đây, đợi khi theo hầu vua về kinh sẽ tìm tờ kể sự tích mà chép cho đầy đủ.

 Người đầy tớ già Thi Tường có lần cưỡi ngựa đi đêm đến Trương Bạch. Bốn bề đồng không mông quạnh, trong bóng tối có mấy người ném cát bùn, ngựa sợ hí lên không chịu đi. Tường biết là ma, quát: "Ta không đến chỗ mồ mả của các ngươi, sao lại phạm đến ta?" Bầy ma chế giễu: "Bọn ta tự đùa chơi thôi, ai thèm nói lý với mày." Tường giận nói: "Đã không nói lý thì là gây sự đánh nhau đây." Liền xuống ngựa, vung roi quất ngang. Ồn ào hỗn loạn hồi lâu, sức đã sắp không chống nổi, ngựa lại nhảy cẫng giật khuỷu tay, đang lúc nguy khốn, bỗng xa xa thấy một con ma chạy như bay đến, lớn tiếng gọi: "Đây là bạn thân của ta, các ngươi chớ làm càn!" Bầy ma bèn tan đi. Tường lên ngựa phi về, cũng không kịp hỏi đó là ai. Hôm sau mang rượu đến chỗ hôm qua rưới tế, cầu cho hiện tiếng linh ứng, nhưng vắng lặng không đáp nữa. Bạn bè của Tường chẳng qua là đám đầy tớ, đồ tể, người bán rượu, vậy mà dưới chín suối, tình bạn cũ vẫn được như thế.

 Học trò tôi là Ngô Chung Kiều từng viết bài "Như Nguyện tiểu truyện", là ngụ ngôn khôi hài, lấy văn làm trò đùa. Sau anh làm huyện lệnh một huyện ở đất Thục, gặp cuộc chiến Kim Xuyên, vì trông coi việc chở thuốc súng mà chết trên đường. Thơ văn đều thất lạc, chỉ bài này tình cờ tìm được trong đống giấy cũ, chép thêm vào đây. Bài ấy rằng:

 "Như Nguyện là nữ thần ở thủy phủ (cõi dưới nước), chính là người mà xưa kia Thanh Hồng quân (thần hồ Bành Trạch) đem tặng cho Âu Minh người Lư Lăng. Vì việc gì cũng đáp được điều người ta cầu, nên có tên ấy (Như Nguyện: được như ý muốn). Thủy phủ chỗ nào cũng có Như Nguyện, còn gặp hay không gặp là tùy số mệnh lộc phận của người.

 Có bốn người cùng đi tìm đạo, lặn lội sông biển. Gặp thần Long gọi đến, bảo: 'Ta xét thấy các ngươi tinh tấn, nay mỗi người được ban một Như Nguyện.' Lập tức có bốn người con gái đi theo. Người thứ nhất cầu gì được nấy, rất là thỏa thích; chưa được mấy tháng thì ốm sắp chết. Người con gái nói: 'Những gì đời này được hưởng đều do đời trước tích lại. Những gì anh tích từ kiếp trước, mấy tháng nay đã tiêu hết rồi. Xin về phục mệnh.' Người ấy quả nhiên không dậy nổi. Người thứ hai cầu gì được nấy mà lòng vẫn chưa thôi, đến tháng mùa đông lại cầu quả vải tươi to như quả dưa. Người con gái nói: 'Khe suối hang hốc còn lấp đầy được, chứ lòng này không thể thỏa mãn được, chẳng phải sức thần đạo cung cấp nổi.' Rồi cũng từ biệt mà đi. Người thứ ba cầu thì có điều được, có điều không, bèn trách người con gái. Người con gái nói: 'Sức thần đạo cũng có cao thấp, ta có cái mang lại được, có cái không mang lại được. Nhưng mặt trời đứng bóng ắt sẽ xế, trăng tròn ắt sẽ khuyết; có chỗ không đủ chính là phúc của anh. Anh không thấy người đi trước đã chết đó sao?' Người ấy giật mình tỉnh ngộ, người con gái bèn theo anh không đi nữa. Người thứ tư tuy được Như Nguyện nhưng chưa từng cầu xin gì; Như Nguyện thỉnh thoảng tự mang đến cho, anh lại băn khoăn không yên. Người con gái nói: 'Đạo của anh cao rồi, phúc của anh dày rồi, trời đất soi xét, quỷ thần phù hộ; cái được mà không cầu còn gấp mười cái được do cầu, anh có thể không cần đến ta, ta chỉ ngầm giúp đỡ anh mà thôi.' Ngày khác bốn người gặp nhau, kể chuyện của mình, kẻ mừng người buồn, rồi nói: 'Tiếc thay người đã chết không được nghe.'"

 Đây là Chung Kiều đùa bút. Loại văn bông lơn kỳ quặc, thỉnh thoảng viết một bài để giúp việc răn đời khuyên người thì cũng không sao. Còn nếu viết liền trang liền thiên, cứ hễ viết là thành cả tập, thì chẳng phải phép tắc viết sách nữa.

 Quách Thạch Châu kể: ở Hà Nam có một nhà giàu sang, làm quan thành đạt rồi về quê, đã hơn sáu mươi tuổi mà khỏe mạnh như trai trẻ, thường nuôi ba bốn người thiếp nhỏ tuổi. Đến năm hai mươi tuổi thì sắm sửa của hồi môn mà gả đi, người nào cũng vẫn còn trinh nguyên. Người lấy họ phần nhiều ngầm ca ngợi đức ông, người ta cũng nhiều kẻ vui lòng bán con gái cho ông. Thế nhưng khi ở nhà ông, chuyện chăn gối gần gũi cũng như người thường. Có người cho rằng ông chỉ lấy "hồng diên" (máu kinh nguyệt đầu tiên của thiếu nữ, bọn luyện đan dùng làm thuốc bổ) để làm thuốc, có người cho rằng ông chỉ để vui tai vui mắt, thật ra đã già không còn làm đàn ông được; chẳng ai biết rõ. Về sau đám tớ gái, vú già trong nhà tiết lộ ra, thì thực ra ông dùng con gái theo lối dâm của đàn ông với đàn ông. Có người bạn già lén hỏi hư thực, ông chẳng hề giấu, nói: "Khí huyết tôi còn thịnh, chưa dứt được dục vọng. Gần đàn bà thì còn có thể sinh con, thực sợ thành mối lụy sau khi mình chết; muốn tìm trai đẹp thì lại sợ chuyện 'lợn đực' (?) (chuyện dâm loạn với trai, ví theo điển trong Tả truyện) làm xấu hổ con cháu. Vì thế mới đi lối tắt này."

 Việc này mới lạ, xưa chưa từng nghe. Trong chốn khuê phòng thì việc gì mà chẳng có, chuyện giường chiếu có thể không cần bàn sâu. Chỉ có điều năm năm thay đổi, khiến con gái nhà lương thiện mang tiếng tái giá, thì dường như có hại cho người; nhưng không làm lỡ tuổi cưới hỏi của họ, không làm tổn thân trinh tiết của họ, thì dường như lại có ơn với người. Loại vụ án này rốt cuộc không phân xử được phải trái. Bậc tiền bối Qua Giới Chu nói: "Việc này không khó xử. Chẳng qua hắn cậy nhiều tiền mà dâm loạn ngoài vòng pháp luật thôi. Xưa tên cướp Đậu Nhị Đông đi cướp bao giờ cũng để lại cho người bị cướp quần áo chăn đệm chống rét và tiền lộ phí về quê, tự cho thế là có đức. Cái 'ơn' của lão già này cũng chỉ như thế mà thôi."

 Trong làng có người tên Nhất Sĩ, nhanh nhẹn khỏe mạnh, lại luyện võ thuật và thuật nhảy cao nhảy xa: cao hai ba trượng (một trượng chừng ba mét) có thể nhẹ nhàng nhảy lên, rộng hai ba trượng có thể nhẹ nhàng vượt qua. Hồi nhỏ tôi còn kịp thấy ông, từng xin xem tài ông. Ông bảo tôi đứng trong gian nhà thông hai cửa: tôi quay mặt về cửa trước thì ông đứng ngoài cửa trước, mặt đối mặt; tôi quay mặt về cửa sau thì ông đứng ngoài cửa sau, mặt đối mặt; như thế bảy tám lần. Ấy là ông chỉ một cú nhảy đã bay qua nóc nhà. Về sau ông đi qua trấn Đỗ Lâm, gặp một người bạn mời uống rượu ở quán bên cầu. Rượu say, cùng đứng trên bờ sông, bạn hỏi: "Có nhảy qua được sông này không?" Nhất Sĩ dạ một tiếng, tung mình qua. Bạn vẫy gọi về, ông dạ một tiếng lại nhảy về. Chân vừa chạm bờ, không ngờ bờ sắp lở, chỗ dốc đứng sát mặt nước đã nứt ra vệt; ông không trông thấy, giẫm lầm lên, bờ sụt chừng hai thước, ông bèn theo đó rơi xuống sông, bị nước cuốn đi. Ông vốn không biết bơi, chỉ từ giữa dòng vọt lên được mấy thước, nhảy thẳng lên được mà không thể nhảy ngang vào bờ, lại rơi xuống nước, như thế mấy lần, kiệt sức mà chết đuối.

 Bởi tai họa lớn nhất trong thiên hạ là có chỗ cậy. Cậy của thì rốt cuộc hỏng vì của, cậy thế thì rốt cuộc hỏng vì thế, cậy khôn thì rốt cuộc hỏng vì khôn, cậy sức thì rốt cuộc hỏng vì sức. Có chỗ cậy thì dám xông vào chỗ hiểm, vì thế vậy. Ông Điền Tùng Nham mua ở Loan Dương một cây gậy Lao Sơn, tự đề thơ: "Đêm trăng sáng hoa theo ta bước, đường đến chỗ phẳng cũng phòng ngã; há dám vì cậy ngươi mà lòng chẳng lo, rồi bước vào chốn gập ghềnh mà chân chẳng vững." Đó thật là lời của người từng trải, đáng quý và đáng ghi nhớ.

 Ở Khế Thủy Tỉnh thuộc Thương Châu có một vị ni già gọi là "sư phụ Tuệ", không biết đó là pháp hiệu, cũng không biết có phải chữ "Tuệ" này không, chỉ theo thói quen mà gọi thế. Hồi nhỏ tôi từng thấy bà ra vào nhà ông ngoại tôi là Trương công. Bà giữ giới luật nghiêm ngặt, đến đường cũng không ăn, nói: "Đường cũng là thứ dùng mỡ lợn để kết lại." Không mặc áo lông thú, nói: "Nằm trên da cũng như ăn thịt." Không mặc lụa là, nói: "Một thước lụa là mạng của nghìn con tằm." Mì căn cúng Phật nhất định tự làm, nói: "Ngoài chợ đều nhào bằng chân." Thắp hương nhất định đập đá lấy lửa, nói: "Lửa bếp không sạch." Ăn chay mỗi ngày một bữa, lấy đủ tự nuôi mình, không bon chen đi quyên góp. Có một chị giúp việc trong nhà ông ngoại tôi đem một tấm vải đến cúng dường. Ni nhìn kỹ nhận ra, nói: "Bố thí phải dùng của mình mới thành công đức. Trong nhà vì mất tấm vải này mà đánh mấy đứa tớ gái nhỏ, Phật há nhận thứ như thế sao?" Chị kia thú thật: "Lúc đầu tôi nghĩ vải có mấy chục tấm, chưa chắc đã kiểm từng tấm, nên lỡ lấy một tấm. Không ngờ làm liên lụy người khác bị đòn, ngày ngày họ nguyền rủa, trong lòng thật không yên, nên đem bố thí để cầu sám hối tội lỗi." Ni ném trả lại, nói: "Thế sao không lén để về chỗ cũ, người ta được rửa oan, chị cũng tự yên lòng?" Về sau chị ấy chết đã mấy năm, đệ tử của ni mới tiết lộ việc này, nên người ta mới biết.

 Khoảng năm Giáp Tuất, Ất Hợi niên hiệu Càn Long (1754–1755), bà đã bảy tám mươi tuổi, bỗng ghé qua nhà tôi, nói sắp đến chùa Đàm Chá lễ Phật, đưa ni cô nhỏ đi thụ giới (nhận giới luật chính thức để thành người tu). Tôi tình cờ nhắc lại chuyện cũ, bà lắc đầu nói: "Thật không có việc ấy, đó là con ni yêu tinh nhỏ lắm mồm thôi." Mọi người cùng khen bà trung hậu. Lúc sắp đi, bà xin tôi đề một tấm biển cho điện Phật, tôi nhờ Triệu Xuân Giản viết hộ. Bà chắp tay nói: "Ai viết thì xin đề tên người ấy, trước Phật đừng nói dối." Tôi đổi thành tên Triệu, bà mới cầm đi, sau đó không đến nữa. Gần đây hỏi người Thương Châu, không ai còn biết bà nữa.

 Lại có một vị sư ở miếu Thiên Tề làng Cảnh Thành, là đệ tử thứ ba của vị trụ trì (người đứng đầu coi sóc chùa) Quả Thành. Người trong vùng kính trọng, ai cũng gọi là "sư phụ Ba", nên tên thật bị mất. Đệ tử của Quả Thành phần nhiều chẳng ra gì, tản đi ôm bát khất thực bốn phương, chỉ có vị sư này không làm sa sút nếp nhà của tông phái: không có cái vẻ con buôn của thầy tri khách (người lo tiếp khách) ở chùa lớn, cũng không có cái vẻ kiêu sang của thiền sư ngồi tòa thuyết pháp. Giữ giới luật tinh nghiêm khắc khổ, dù nghìn dặm cũng đeo khăn gói đi bộ, chưa từng ngồi xe cưỡi ngựa. Anh tôi là Tình Hồ từng gặp sư giữa đường, cố mời ngồi chung xe, sư nhất định không chịu. Quan lại đến miếu, sư tiếp đãi không thêm lễ; nông dân, ông già quê mùa đến miếu, sư tiếp đãi không bớt lễ. Cúng nhiều, cúng ít, không cúng, sư đều tiếp đãi như nhau. Ngoài giờ tọa thiền tụng kinh, sư chỉ ngồi ngay ngắn trong một gian phòng, vào miếu như không có người. Việc sư làm chỉ như thế mà thôi. Vậy mà đàn ông đàn bà trong làng ai cũng nói: "Sư phụ Ba đạo hạnh thanh cao." Đến khi hỏi đạo hạnh ở đâu, thanh cao ở đâu, thì ngơ ngác không đáp được. Vì sao sư làm cảm động lòng người, thật chẳng biết vì cớ gì. Tôi từng hỏi Diêu An công, ông nói: "Theo con thấy, sư có chỗ nào không thanh, không cao chăng? Không có chỗ nào không thanh không cao, thì đó tức là thanh cao rồi. Con nhất định phải thấy người phóng gậy tích bay đi, cưỡi chén vượt sông (các phép thần thông trong chuyện cao tăng) mới cho là bậc thiện tri thức (bậc thầy chân chính dẫn người tu theo đường chính) sao?" Một ni một tăng này cũng là những người có hạnh riêng biệt trong đạo của họ. Sư phụ Ba viên tịch chưa lâu, tên của sư hẳn còn có người biết. Đợi khi gặp các cháu đi thi Hương, sẽ bảo chúng về hỏi trong miếu.

 Chín châu (tức toàn cõi Trung Hoa) rộng lớn, việc gian dâm trộm cướp không đất nào không có, không ngày nào không có, đều chẳng phải chuyện lạ. Còn như trộm mà hơi khác với trộm, nhưng rốt cuộc không thể không gọi là trộm; gian dâm mà hơi khác với gian dâm, nhưng rốt cuộc không thể không gọi là gian dâm, thế mới là lạ. Trộm mà người ta để cho trộm được trọn, gian dâm mà người ta để cho gian dâm được trọn, thế càng lạ hơn. Lại còn đụng nhau là bùng lên ngay, níu nhau là lặng đi ngay, bùng lên như vạc sôi, lặng đi như chớp giật, chẳng phải là lạ trong cái lạ sao?

 Cậu tôi là An Ngũ Chương công kể: có người đứng tuổi góa vợ, đã có con trai, lại mua một người đàn bà đã có chồng. May ông có cách kiềm chế nên còn yên ổn được. Sau người ấy chết, của riêng dành dụm ngày thường đều nằm trong tay người đàn bà. Con trai ông nghe phong thanh, đến đòi; nhưng việc không có chứng cớ, người đàn bà không nhận. Sau anh ta dò biết chỗ cất giấu, bèn nửa đêm khoét vách vào phòng. Vừa mở rương mang ra thì người đàn bà biết, kêu toáng lên có trộm. Người nhà kinh hoảng dậy, ai nấy cầm gậy gộc xông vào. Người con hốt hoảng chui ra lỗ vách, bị đón đánh ngã gục ngay. Mọi người liền theo lỗ vách vào lục soát bọn trộm còn lại, nghe dưới gầm giường có tiếng thở hổn hển, cùng hô còn một tên trộm nữa, lôi ra trói lại. Đến khi mang đèn tới xem kỹ, thì kẻ vỡ trán ngất xỉu là người con, còn kẻ dưới gầm giường lại là chồng cũ của người đàn bà.

 Người con tỉnh lại, cùng người đàn bà mỗi bên một lẽ. Người con nói: "Con lấy của cha không phải là trộm." Người đàn bà nói: "Vợ về với chồng cũ không phải là gian dâm." Người con nói: "Chồng cũ có thể tái hợp chứ không được lén lút gặp nhau." Người đàn bà nói: "Của cha có thể đòi chứ không được khoét vách trèo tường." Hai bên chửi bới nhau, thế không ai chịu ai. Hôm sau họ hàng bàn kín, cho rằng kiện nhau thì cả hai đều hỏng, chỉ làm nhơ nếp nhà, bèn ngầm dàn xếp: bắt để lại hết tiền cho người con, còn người đàn bà thì để tự về với chồng cũ. Rắc rối mới yên. Nhưng như câu "đánh chuông trong cung, tiếng vọng ra ngoài" (Kinh Thi — việc trong nhà đã lộ ra khắp nơi), chuyện đã đồn ra ngoài rồi. Chú tôi đã mất là Nghi Nam công nói: "Việc này khéo gặp nhau như thế là do trời; còn nguyên do sinh ra việc này là do người. Nếu không lấy người đàn bà có chồng ấy, thì con sao lại thành trộm, vợ sao lại thành gian dâm? Cái ông ấy cậy là sức mình đủ khống chế được. Nào biết khống chế được lúc còn sống, chứ không khống chế được sau khi chết."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video