Thiên 21 — Quyển 21 — Ghi tiếp ở Loan Dương (3)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký (Ghi chép tản mạn ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển hai mươi mốt — Loan Dương tục lục, phần ba (Ghi chép tiếp ở Loan Dương; Loan Dương là vùng sông Loan, nơi có hành cung Thừa Đức của nhà vua).

 Thuyết luân hồi (theo đạo Phật, sau khi chết linh hồn đầu thai sang kiếp khác, xoay vòng không dứt) quả thật là có. Chú của Hằng Lan Đài mới lên vài tuổi đã tự nói kiếp trước mình là nhà sư chùa Vạn Thọ ở phía tây thành. Cậu chưa từng đến nơi đó lần nào, vậy mà cầm bút vẽ phác được điện thờ, hành lang, cổng ngõ, cách bày biện tượng thờ và đồ thờ, cả hàng hoa hàng cây. Người ta đến tận nơi kiểm lại thì thấy điều nào cũng khớp. Thế nhưng suốt đời ông không chịu đến chùa ấy, chẳng biết vì sao. Đó là luân hồi thật.

 Còn điều Chu Tử (tức Chu Hy, nhà Nho lớn đời Tống) nói, rằng luân hồi tuy có, nhưng chỉ là sinh khí (hơi sống, cái khí làm nên sự sống) của người chết chưa tan hết, tình cờ hợp vào với sinh khí của một sinh mạng mới, thì cũng thật có. Con trai Thương Long, người tá điền của tôi ở trang Thôi, vừa chết đã sinh ngay vào nhà hàng xóm, chưa đầy tháng đã biết nói. Ngày mồng một Tết, cha mẹ đứa bé tình cờ đi vắng, chỉ còn nó nằm trong tã. Có người cùng làng gõ cửa, nói là đến chúc Tết. Đứa bé nhận ra giọng, liền đáp: "Có phải bác Mỗ đó không? Cha mẹ cháu đi vắng cả, cửa phòng không khóa, bác cứ vào nhà nghỉ chân một lát." Người nghe vừa sợ vừa buồn cười. Nhưng ít lâu sau đứa bé chết yểu. Điều Chu Tử nói có lẽ là chỉ những trường hợp như thế này. Lẽ trong thiên hạ là vô cùng, việc trong thiên hạ cũng vô cùng, không thể dựa vào cái mình đã thấy mà khăng khăng một chiều để bàn luận.

 Lý Thu Nhai ở Đức Châu kể: ông từng cùng mấy người bạn lên Tế Nam dự kỳ thi mùa thu (tức thi Hương, kỳ thi cấp tỉnh tổ chức vào mùa thu), trọ trong một quán. Phòng ốc khá tồi tàn, nhưng bên cạnh có một khu nhà hai gian, trông sạch sẽ hơn thì lại khóa kín. Họ trách chủ quán không cho khách ở, hay định để dành cho người giàu sang. Chủ quán đáp: "Nhà ấy có ma quái, chẳng rõ là cáo hay là ma. Lâu rồi không ai ở nên mới sạch sẽ hơn một chút, chứ tôi đâu dám kén khách."

 Một người bạn cứ ép mở ra, trải chăn đệm nằm một mình. Trước khi ngủ, anh ta nói to: "Mày là ma đực à? Ta với mày đấu sức. Là ma cái à? Mày đến hầu chăn gối cho ta. Đừng có rụt rè trốn mãi không ra!" Anh đóng cửa, tắt đèn, chẳng thấy gì lạ. Đến lúc đêm đã khuya, người người yên giấc, anh nghe ngoài cửa sổ có tiếng nói khẽ: "Kẻ hầu chăn gối đến rồi đây." Vừa định ngồi dậy xem thì bất thình lình một vật to lớn đè lên người, nặng như tảng đá, gần như không chịu nổi. Sờ thử thì thấy lông dài, thở phì phò như trâu rống. Người bạn này vốn khỏe, bèn ôm chặt lấy mà vật lộn. Con vật kia cũng khỏe, hai bên lôi kéo, khi đứng khi ngã, lăn gần khắp phòng. Các bạn nghe tiếng chạy sang xem, nhưng cửa đóng không vào được, chỉ nghe tiếng huỳnh huỵch ầm ầm. Chừng hai ba khắc (mỗi khắc khoảng mười lăm phút), con ma trúng một quả đấm vào chỗ hiểm, rú lên một tiếng rồi bỏ chạy. Anh mở cửa bước ra, thấy mọi người đứng vây quanh, bèn khoa tay múa chân kể lại chuyện vừa xảy ra, ra chiều đắc ý lắm.

 Lúc ấy vừa sang canh ba (khoảng mười một giờ đêm đến một giờ sáng), mọi người lại ai về chỗ nấy ngủ. Anh đang thiu thiu sắp ngủ thì nghe ngoài cửa sổ lại có tiếng nói khẽ: "Kẻ hầu chăn gối đến thật đây. Ban nãy em định đến với chàng, nhưng anh trai em vội muốn đấu sức trước nên mới đường đột như thế. Nay anh ấy đã xấu hổ, cụt hứng, không dám ra nữa, nên em kính cẩn đến để giữ đúng lời hẹn." Nói xong đã đến trước giường, đưa tay vuốt mặt anh. Ngón tay thon như măng mùa xuân, trơn mịn như mỡ ngọc, mùi phấn thơm ngào ngạt thấm vào lòng người. Anh biết nó có ý chẳng lành, nhưng mê vẻ dịu dàng quyến rũ ấy, định cứ ngủ cùng để xem nó giở trò gì, bèn kéo vào chăn, hết mực ân ái. Đến lúc cuộc vui lên tột độ, bỗng thấy hơi trong bụng cô gái hít mạnh một cái, anh liền thấy tâm thần choáng váng, khắp các mạch máu như sôi trào, rồi mê man không còn biết gì nữa.

 Đến sáng, cửa không mở, gọi không thưa. Mọi người vội cùng chủ quán phá cửa sổ vào, phun nước (?) vào mặt mới tỉnh lại, nhưng người đã rã rời như kẻ ốm nặng. Họ đưa anh về nhà, chữa thuốc nửa năm mới chống gậy đi được. Từ đó hào khí tiêu tan hết, không còn chút khí thế hiên ngang nào nữa. Sức mạnh thắng được kẻ hung bạo mà không tránh khỏi thua trước sắc đẹp yêu mị. Âu Dương công (tức Âu Dương Tu, văn hào đời Tống) nói: "Tai họa thường sinh ra từ những điều nhỏ nhặt bị xem nhẹ; người tài trí dũng cảm thường bị khốn đốn vì cái mình say mê." Há chẳng đúng sao!

 Lầu Thủy Minh của nhà tôi và lầu Độ Phàm của nhà họ Trương, bên ngoại tôi, đều nhìn xuống sông Vệ. Một hôm, thuyền của Chính Nhất chân nhân (vị Thiên Sư đứng đầu phái Đạo giáo Chính Nhất ở núi Long Hổ, nổi tiếng trừ tà trị quỷ) đậu dưới lầu Độ Phàm. Bà nội tôi và mẹ tôi vốn là cô cháu, vừa hay cùng về thăm nhà cha mẹ đẻ. Nghe nói vị chân nhân sai khiến được quỷ thần, hai bà cùng lên lầu, nhìn trộm qua khe cửa sổ. Thấy ba người quỳ trên bờ như đang trình bày điều gì, lát sau lại thấy chân nhân như cầm bút phán xử. Đoán chắc là chuyện tà ma, hai bà sai đầy tớ đi dò hỏi. Người đầy tớ về thưa: "Bờ bên kia là đất huyện Thanh. Ở huyện Thanh có ba người đàn bà nhà quê đi mót lúa mì, đều ngã cứng đờ ngoài đồng. Người nhà tưởng bị cảm nắng, khiêng về, nhưng cả ba đều lẩm bẩm nói mê sảng, đến nay chẳng chết mà cũng chẳng sống. Biết là tà ma, nghe tin thuyền Thiên Sư đến, họ cùng tới trình bày. Thiên Sư cũng không rõ là yêu quái gì, bèn viết một đạo bùa (tờ giấy có chữ, hình vẽ phép thuật để sai khiến thần hoặc trừ tà), đóng ấn lên trên, bảo mang về đốt ở chỗ mót lúa, nói rằng tạm triệu thần tướng (vị tướng nhà trời theo lệnh pháp sư đi trừ ma) đến tra xét."

 Mấy hôm sau, người ta đồn ầm lên rằng ba người đàn bà bị ma bắt, nhờ Thiên Sư dâng tấu trừng trị nên được sống lại. Lâu sau mới biết đầu đuôi tường tận: hồn ba người bị một đám ma bắt đi, xô đẩy đến một khu rừng vắng, định thay nhau làm nhục. Một người nhu nhược (?) bị làm nhục trước tiên. Người thứ hai lúc đầu chống cự, ma chế giễu: "Ngày nọ, ở chỗ nọ, mày hẹn hò với thằng nọ trong ruộng cao lương, bọn tao đứng vây quanh xem, cười đùa, chỉ là mày không biết đấy thôi. Giờ lại vội giả làm gái trinh tiết à?" Người đàn bà bị nói trúng bất ngờ, không cãi được câu nào, cũng bị làm nhục. Hơn mười con ma lần lượt giở trò dâm ô, khiến hai người tơi tả, kiệt sức, gần như không chịu nổi. Tiếp đó chúng lôi người thứ ba, bà giận dữ mắng: "Ta chưa từng làm chuyện gì vô liêm sỉ, sao lại bị lũ chúng bay khống chế! Lũ ma quái sao dám như thế!" Rồi giơ tay tát vào má con ma, con ma ngã chúi ra xa mấy bước. Lũ ma đều lùi lại, nhìn nhau nói: "Người này có chính khí (khí ngay thẳng, chính trực), không đến gần được, bắt nhầm rồi!" Chúng bèn cùng lôi hai người kia vào sâu trong rừng, bỏ bà này lại trên bờ ruộng, từ xa nói vọng lại: "Đừng oán bọn ta, lát nữa sẽ sai bà già đưa chị về." Bà đang bàng hoàng tìm đường thì bỗng thấy một vị thần cầm kích (một loại binh khí cán dài) từ trên trời xuống, đi thẳng vào rừng. Liền nghe tiếng kêu gào xin tha mạng, chỉ trong chốc lát thì im bặt. Vị thần dắt hai người đàn bà kia ra, nói: "Lũ ma đã bị giết sạch, các người theo ta về." Họ thấy mơ màng như trong mộng, tỉnh ra thì đã sống lại.

 Người ta đến hỏi thăm hai người đàn bà kia thì cả hai đều rên rỉ không dậy nổi. Một người vốn là hạng lẳng lơ (?), chỉ biết thở dài; người kia đoán chắc bà thứ ba sẽ tiết lộ chuyện mình, vài hôm sau dọn nhà đi nơi khác. Tôi từng ngờ rằng người đàn bà cương liệt đến thế thì sao ma dám bắt? Anh tôi là Tình Hồ nói: "Bà ấy vốn chỉ là một người vợ bình thường, chưa gặp hoạn nạn thì chưa có dịp thấy được tính cương liệt. Đến khi chứng kiến hai người kia bị làm nhục đê tiện, lòng nghĩa phẫn bị khích động, tính cương liệt bỗng bùng lên; trước khí cương trực ấy, ma đành phải tránh. Cho nên lúc đầu chúng lỡ đụng đến, rốt cuộc lại không dám xâm phạm. Có gì đáng ngờ đâu."

 Lưu Thư Đài kể: ở quê ông có người tập đạo dẫn (phép luyện thân của Đạo gia, dùng động tác co duỗi và điều hòa hơi thở để dưỡng sinh) để cầu thành tiên. Ông ngồi vận khí (dẫn hơi thở đi khắp cơ thể theo phép luyện), đến nỗi chân tay co quắp, nhưng vẫn tập không ngừng. Có người nghe thuyết của ông mà thích, bèn làm lễ bái làm thầy, ngày ngày theo học phép; lâu dần cũng co quắp chân tay. Vợ con hai nhà lo họ ngồi không mà sinh buồn uất, bèn làm cho mỗi người một chiếc ghế, thường khiêng đặt chung một phòng cho họ ngồi đối diện bàn về đan quyết (bí quyết luyện "đan", tức luyện tinh khí trong người để thành tiên). Hai người ngồi sát gối trò chuyện, mùa đông cũng như mùa hè không bỏ ngày nào. Họ luôn cho rằng điều huyền diệu của thần tiên, trong thiên hạ chỉ anh biết tôi biết, không có người thứ ba nào hiểu nổi. Có người cười thầm, hai người nghe được thì thở dài: "Nấm sớm sinh chiều chết không biết đến ngày cuối và ngày đầu tháng, con ve sầu sống không trọn năm không biết đến mùa xuân mùa thu (ý nói kẻ tầm thường không hiểu được điều lớn lao) — câu ấy thật đúng thay! Thần tiên há lại đem hình hài thân xác ra mà bàn sao?" Đến chết họ vẫn không hối hận, còn dặn con cháu cất giấu sách của mình, đợi năm trăm năm sau trao cho người có duyên. Có người nói: "Đó là bậc có đạo, giả làm tàn phế để tự che giấu mình." Tôi có đọc lướt qua các sách tạp, riêng sách luyện đan thì chưa từng đọc cuốn nào. Đúng hay không, người ngoài cửa như tôi không thể biết được.

 Ông An Giới Nhiên kể: ở Thúc Châu có người nghèo bán vợ, đã nhận tiền rồi thì người vợ bỏ trốn. Người mua định kiện, anh ta nói: "Kẻ bán vợ cho người khác và kẻ mua vợ người khác, tội ngang nhau; tiền ấy còn bị sung vào quan, ông được lợi gì? Nay tôi lấy em gái tôi đền cho ông, thế là ông mất một người đàn bà tái giá mà được một cô gái còn trinh, ông lại chẳng lợi sao?" Người mua nghe theo. Có người bảo người vợ bỏ trốn là để giữ tiết; có người bảo anh ta vốn muốn bán em gái mà sợ người đời dị nghị, nên đổ cho là bất đắc dĩ. Ít lâu sau người vợ trở về, rồi lại theo người khác bỏ trốn. Ai cũng nói đó là ý trời.

 Biên tu (chức quan ở viện Hàn lâm, lo việc biên soạn sử sách) Trình Ngư Môn kể: có một người học trò ăn ở với một nàng cáo. Ngay lần đầu gặp, nàng đã không che giấu, nói: "Thiếp không phải đến để hút tinh khí hại chàng theo lối thải bổ (phép tà của yêu tinh hút tinh khí người khác để bồi bổ cho mình), cũng không muốn viện cớ là có duyên từ kiếp trước; chỉ vì mến chàng đẹp đẽ tuấn tú mà không tự kìm được. Nhưng vừa gặp đã quyến luyến không dứt ra được, hay có lẽ đúng là duyên kiếp trước chăng?" Nàng không đến luôn, bảo: "Sợ chàng mê sắc mà sinh bệnh." Gặp lúc chàng đang đọc sách làm văn thì nàng bỏ đi, bảo: "Sợ làm lỡ việc chính của chàng." Như vậy gần mười năm, tình như vợ chồng.

 Người học trò lâu không có con, có lần đùa hỏi: "Nàng sinh con cho ta được không?" Nàng đáp: "Điều đó không biết trước được. Bào thai là do hai thứ tinh (chất tinh của nam và của nữ) gặp nhau, quyện hợp mà thành. Lúc giao hợp, tinh dương đến mà tinh âm không đến, hay tinh âm đến mà tinh dương không đến, đều không thành thai. Nếu cả hai đều đến nhưng có trước có sau, thì cái đến trước khí tan đi không giữ lại được, cũng không thành. Không trước không sau, hai tinh cùng đến: nếu dương xông tới trước mà âm bao lấy, thì dương ở giữa làm chủ mà thành con trai; nếu âm xông tới trước mà dương bao lấy, thì âm ở giữa làm chủ mà thành con gái. Đó là lẽ sinh hóa tự nhiên, không phải sức người làm được. Cho nên có người chỉ một lần giao hợp đã thành thai, có người trăm nghìn lần rốt cuộc vẫn không thành. Vì thế thiếp mới nói là không biết trước được." Hỏi vì sao có sinh đôi, nàng đáp: "Hai khí đều mạnh, gặp nhau mà xung vào nhau. Xung thẳng thì tách làm hai. Xung lệch thì một bên dương nhiều âm ít, dương liền bao lấy âm; một bên âm nhiều dương ít, âm liền bao lấy dương. Cho nên sinh đôi hai trai hoặc hai gái là nhiều, cũng có khi một trai một gái." Hỏi: "Tinh phải lúc vui sướng mới đến, vậy cô gái trẻ mới cưới, sợ sệt rụt rè còn chưa kịp, mà có người chỉ một lần đã thành thai, thì tinh âm do đâu mà đến?" Đáp: "Lúc vợ chồng mới cưới, hai lòng cùng vui; có khi trước khó sau dễ, có khi dáng vẻ mệt nhọc mà tinh thần vui vẻ. Tình đã hòa hợp thì tinh cũng đến, cho nên thỉnh thoảng cũng gặp trường hợp đó." Hỏi: "Đã do tinh hợp mà thành, sao nhất định phải thành sau kỳ kinh nguyệt?" Đáp: "Tinh như hạt giống, máu như đất màu. Máu cũ mang khí đã suy bại, máu mới mang khí đang sinh sôi; nương vào khí đang sinh sôi mới nuôi được thai. Thiếp từng hầu một vị tiên phi, nghe lỏm được bà giảng về cội nguồn của sự sinh hóa, nên biết đại khái. Câu 'Điều vợ chồng ngu hèn biết và làm được, có khi thánh nhân cũng không biết, không làm được' chính là nói chuyện này."

 Về sau người học trò ngoài ba mươi tuổi, râu bỗng mọc rậm. Nàng cáo than: "Râu lởm chởm (?) như gai nhọn thế này, người ta chịu sao nổi, thấy là đã sợ. Hay là duyên kiếp trước đã hết rồi?" Lúc đầu chàng tưởng nàng nói đùa, ai ngờ sau đó nàng không đến nữa. Ngư Môn râu rậm, Nhậm Tử Điền nhân lúc ông nạp thiếp, kể chuyện này để trêu. Ngư Môn vốn đã nghe chuyện ấy, cũng bật cười. Rồi ông nói: "Con cáo này thật rất có tài biện luận, anh kể còn chưa đủ." Rồi thuật lại đầy đủ lời bàn của nó như trên. Vì thấy những lời ấy khá có lý lẽ, tôi nhớ lại mà chép giữ.

 Sách Lã Lãm (tức Lã Thị Xuân Thu, sách do Lã Bất Vi đời Tần sai môn khách soạn) chép rằng con quỷ ở Lê Khâu giỏi biến thành hình người khác; điều đó quả có thật. Khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, viên lại quân đội Ba Cáp Bố kể: ở Cam Túc có ông già họ Đỗ, nhà giàu có, ở chốn đồng hoang, gần đó có nhiều hang cáo và lửng. Ông ghét chúng gào thét suốt đêm, bèn hun khói đuổi đi hết. Chẳng bao lâu, người nhà thấy trong buồng trong có một ông lão ngồi, ngoài sảnh lại có một ông lão ngồi; hễ chỗ nào đi đứng ngồi nằm, chỗ nào cũng có một ông lão qua lại, có lẽ không dưới mười mấy người, hình dáng, giọng nói, quần áo y hệt nhau, cách thu xếp, sai bảo việc nhà cũng y hệt nhau. Cả nhà rối loạn. Vợ và các nàng hầu đều đóng cửa tự giữ mình. Một nàng hầu nói bên hông ông lão có cái túi trắng có thể nhận ra, xem thì chẳng ông nào có, hẳn là chúng đã lấy trộm trước rồi. Có người bày: "Đến đêm ắt sẽ vào buồng ngủ; ai không được cho vào mà quay về ngay thì là ông lão thật, ai cứ khăng khăng đòi vào thì là yêu." Rồi thì ông nào cũng (?) quát tháo ầm ĩ suốt một ngày một đêm, chẳng làm gì được.

 Có một kỹ nữ mà ông lão vốn yêu chiều, mười ngày thường đến ngủ nhà cô ba bốn đêm. Nghe chuyện, cô đến tận cửa nói: "Yêu có bè đảng, cái gì truyền được bằng lời thì chúng ắt biết trước; cái gì kiểm được bằng đồ vật thì chúng ắt biến ra được. Sao không cho họ đến nhà tôi? Tôi vốn thuộc nhạc tịch (sổ của nhà nước ghi tên những người làm nghề ca kỹ), chẳng có gì phải giữ gìn. Cho một tráng sĩ cầm búa lớn đứng cạnh giường, tôi cởi trần lên giường, lần lượt ăn nằm với từng người. Trong đó, cách trở mình, co duỗi, nhanh chậm, tới lui, cùng cách vuốt ve ôm ấp — những điều miệng không truyền được, tai mắt không thấu được — khác nhau dù chỉ mảy may, tôi tự hiểu ngầm được. Ngay cả ông lão cũng không tự biết, thì yêu quyết không thể biết. Tôi hô 'chém' thì chém ngay, yêu ắt bại." Mọi người làm theo. Một ông lão vừa vén chăn chui vào, cô kỹ nữ hô "chém", búa bổ xuống, quả nhiên là một con cáo, vỡ đầu mà chết. Một ông lão nữa hơi lóng ngóng, cô hô "chém", quả nhiên nó hoảng sợ chạy trốn. Đến ông lão thứ ba, cô ôm lấy mừng rỡ nói: "Ông thật ở đây rồi, những kẻ còn lại cứ giết hết." Dao gậy cùng vung lên, giết được quá nửa, đều là cáo và lửng. Những con chạy thoát thì không bao giờ trở lại nữa.

 Cầm thú kêu đêm thì can hệ gì đến người, ông lão này cứ nhất định phá hang chúng? Bị quấy nhiễu thật là tự chuốc lấy. Cáo và lửng đã biết hóa hình, sao không đến gặp ông lão mà trình bày, xin đừng bắt dời chỗ ở? Lại vội giở trò yêu mê hoặc, cái chết của chúng cũng là tự chuốc lấy. Xét về mưu trí thì cả hai bên đều kém cô kỹ nữ này.

 Bậc tiền bối Ngô Thanh Hu kể: ở phố Hoành có một tòa nhà, xưa nay đồn là có ma quấy, người ở phần nhiều không yên. Chủ nhà lo lắng, mời sư đến làm phật sự (nghi lễ cúng bái của nhà Phật). Đến đêm, lúc làm lễ phóng diệm khẩu (lễ cúng thí thức ăn cho ngạ quỷ — loài quỷ đói miệng phun lửa — để cứu chúng thoát khổ), bỗng có hai nữ quỷ hiện ra dưới đèn, vái các sư mà nói: "Các thầy đều uống rượu ăn thịt, tụng kinh lễ sám (lạy Phật sám hối tội lỗi) chẳng ích gì. Ngay cả việc thí thực (cúng cho quỷ đói ăn) trong lễ diệm khẩu cũng chỉ là vứt gạo thóc vô ích, không có phép Phật điểm hóa thì quỷ không nhận được. Phiền các thầy nói lại với chủ nhà, mời người đạo đức cao hơn làm lễ, thì chúng tôi may ra được siêu sinh (thoát khỏi cảnh làm quỷ, được đầu thai nơi tốt hơn)." Các sư vừa sợ vừa thẹn, bất giác hụt chân ngã xuống dưới tòa, không làm xong lễ, tắt đèn bỏ đi. Về sau thầy tôi là Trình Văn Cung công đến ở, mời các sư khác tụng kinh tham thiền, từ đó tiếng động ma quái dứt hẳn. Sau khi Văn Cung công mất, tòa nhà này nay thuộc về Niết sứ (tức Án sát sứ, quan coi việc hình án của một tỉnh) Lý Tùy Hiên người Thương Châu.

 Anh họ tôi là An Y Tại kể: trong huyện có người ăn nằm với một nàng cáo, thường lấy tiền vợ mình kiếm được nhờ tiếp khách ban đêm đi mua trâm, hoa tai, son phấn tặng nàng cáo. Nàng cáo thường lui tới nhà anh ta, chỉ anh ta thấy, người khác không thấy. Một hôm người vợ mắng chồng: "Tiền của mày từ đâu ra mà tiêu như thế?" Nàng cáo bỗng lên tiếng từ chỗ tối: "Tiền của chị từ đâu ra, lại chỉ trách mỗi tôi?" Ai nghe cũng cười ngặt nghẽo. Tôi cho đó là chuyện ngụ ngôn do Y Tại bịa ra, nhưng cũng đủ thấy chỉ người không có vết nhơ mới có tư cách trách người khác.

 Có kẻ biệt hiệu "Tái Thương Ưởng" (hơn cả Thương Ưởng — Thương Ưởng là chính trị gia nước Tần thời Chiến Quốc, nổi tiếng hà khắc, cay nghiệt), tôi không muốn nêu tên họ và quê quán; đó là một ông chư sinh (người đã đỗ khoa thi cấp huyện, được vào học trường nhà nước) già, đưa cả nhà đến ở trọ kinh sư. Tính trời sinh cay nghiệt, hễ thấy người tốt việc tốt là ắt bới tìm vết xấu, nên mới mang tên ấy. Biên tu Tiền Đôn Đường mất, học trò ông lo liệu áo quan, quần áo liệm, cưu mang vợ con, việc gì cũng chu đáo. Tái Thương Ưởng nói: "Trên đời không có người tốt như thế. Đó là muốn kiếm tiếng giữ đạo xưa, để các quan nắm chỗ hiểm yếu nghe được, dễ bề leo bám, chạy chọt thôi." Một người dân nghèo có mẹ chết ngoài đường, quỳ xin tiền mua áo quan, mặt mũi tiều tụy, giọng nói thảm thiết, người ta tranh nhau ném tiền cho. Tái Thương Ưởng nói: "Đó là mượn xác chết để vơ tiền, cái xác chưa chắc đã là mẹ hắn. Lừa được người khác chứ không lừa được ta." Đi qua dưới tấm cổng tinh biểu (cổng đá do triều đình cho dựng để nêu khen) một người tiết phụ (người đàn bà góa giữ trọn tiết với chồng), hắn ngẩng nhìn, cười nhạt: "Nhà này giàu sang, đầy tớ đông như mây, lẽ nào thiếu những kẻ như Tần Cung, Phùng Tử Đô (tên những gia nô thời xưa tư thông với chủ mẫu)? Việc này cần xét kỹ, chẳng dám vội nói là sai, cũng chẳng dám vội nói là đúng."

 Cả đời hắn bàn luận đều kiểu như thế, ai cũng sợ mà tránh xa, không ai dám mời về dạy học, rốt cuộc chết trong cảnh khốn quẫn. Sau khi hắn chết, vợ con lưu lạc, khổ sở không kể xiết. Có người dự tiệc rượu gặp một cô kỹ nữ, cử chỉ còn có dáng con nhà học trò, lấy làm lạ vì không giống hạng đứng cửa đón khách, hỏi ra thì chính là con gái út của hắn. Cũng đáng thương thay! Cha tôi, Diêu An công, nói: "Ông già này cả đời cũng chẳng có tội gì lớn, chỉ vì cứ muốn mình hiểu biết hơn người một bậc, nên bất giác đi đến nông nỗi ấy." Há chẳng nên lấy làm răn sao!

 Tháng chín năm Nhâm Ngọ đời Càn Long (năm 1762), học trò tôi là Ngô Huệ Thúc mời một người phù cơ (thuật cầu tiên: hai người cùng cầm một cây bút gỗ hình chạc trên mâm cát, tin rằng tiên hoặc thần nhập vào khiến bút viết thành chữ) đến, cầu tiên giáng xuống ở hiên Lục Ý của tôi. Tiên giáng đàn (xuống đàn cầu) làm thơ:

 "Bên đình Trầm Hương, trời xuân rực rỡ, một đấu rượu từng đề trăm bài thơ; người đẹp mười sáu tuổi tự tay bưng nghiên, đến nay thân còn vương khói lò hương ngự. Đầy thành lá bay trong gió, Kế Môn vào thu, năm trăm năm trước, cảm nhớ chuyến chơi xưa; tình cờ gặp tiên nữ Bồng Lai, dắt nhau lên ngay quán rượu."

 Tôi hỏi: "Vậy ngài là Thanh Liên cư sĩ (tức Lý Bạch, nhà thơ lớn đời Đường) chăng?" Bút viết: "Phải." Triệu Xuân Giản bỗng đứng dậy hỏi: "Đại tiên uống một đấu rượu làm trăm bài thơ, hình như không phải ở đình Trầm Hương; Dương Quý Phi chết ở Mã Ngôi (nơi bà bị buộc phải thắt cổ trong loạn An Lộc Sơn) đã ba mươi tám tuổi, hình như lúc ấy không chỉ mười sáu tuổi; dấu chân đại tiên cả đời chưa đến Ngư Dương (vùng Kế Môn, quanh Bắc Kinh ngày nay), sao bỗng cảm nhớ chuyến chơi xưa; từ niên hiệu Thiên Bảo (742–756, đời Đường Huyền Tông) đến nay cũng không chỉ năm trăm năm, sao đại tiên lại nhớ nhầm?" Bút chỉ viết bốn chữ "Ta say muốn ngủ" (một câu thơ của Lý Bạch), hỏi tiếp thì bút không động nữa.

 Đại để tiên trong phù cơ phần nhiều là hồn ma linh thiêng mượn danh, nhưng ít ra còn có thứ thật nhập vào. Còn người phù cơ này thì có vẻ là kẻ biết qua loa ngâm vịnh, luyện thủ thuật bàn tay mà làm, cho nên phải chính hắn cùng một người nhất định khác cầm bút thì mới thành chữ, đổi người khác thì không viết được. Thơ của hắn cũng toàn tả cảnh phong cảnh chung chung, chỗ nào dùng cũng được, nên biết chắc không phải người xưa giáng đàn. Hôm ấy bất ngờ bị Xuân Giản nói trúng, vẻ lúng túng hiện rõ mồn một. Sau tình cờ bàn đến chuyện này với Thứ cát sĩ (người mới đỗ tiến sĩ được chọn vào viện Hàn lâm để học tập thêm) Đới Đông Nguyên, Đông Nguyên kinh ngạc nói: "Tôi từng gặp một người phù cơ khác, Thái Bạch giáng đàn cũng là hai bài thơ này, chỉ đổi 'đầy thành' thành 'đầy rừng', 'Kế Môn' thành 'Đại Giang' thôi." Mới biết bọn du sĩ giang hồ vốn có sẵn loại bản thảo này, truyền tay nhau, quả không đáng truy cứu kỹ. Bậc tiền bối Tống Mông Tuyền cũng nói: "Có người phù cơ đến Đức Châu, thơ làm xong trong chớp mắt; sau tra lại thì đều là câu trong cuốn 'Thi học đại thành', loại sách học ở trường làng."

 Cụ Điền Canh Dã, lúc cầm quân đóng ở Ba Nhĩ Khố Nhĩ — tức Ba Lý Khôn; chữ "Khôn" đọc bằng tiếng bật môi thì chính là âm "Khố Nhĩ" đọc liền — có quân lính đào giếng được một chiếc gương, làm rất tinh xảo. Chữ khắc trên đó không phải lệ thư cũng không phải bát phân — lệ thư tức lối chữ khải ngày nay, bát phân tức lối chữ lệ ngày nay — giống chữ khắc trên chuông Cảnh Long (chuông đúc năm Cảnh Long đời Đường), chỉ có điều bị đất ăn mòn nhiều chỗ bong tróc. Cụ Điền rất quý, thường mang theo người, mất ở mạc phủ quân sự (dinh tham mưu của tướng cầm quân) tại Quảng Tây. Lúc ấy gương được trao cho anh rể tôi là Điền Hương Cốc, truyền đến đời cháu nội Hương Cốc thì bỗng thất lạc. Sau có người thân họ Qua mua lại được ngoài chợ, đem trả họ Điền. Năm ngoái, họ muốn làm thành bình phong gương, gửi lên kinh sư nhờ tôi khảo đính. Tôi giao cho Kiểm thảo (chức quan ở viện Hàn lâm lo việc biên chép) Ông Thụ Bồi tra cứu chữ khắc, biết là đồ đời Đường. Tôi cho khắc lời giải đọc chữ ấy lên chân bình phong, và đề ba bài thơ ở mặt sau:

 "Từng theo xe phủ dạ ra cửa Ngọc Môn, chữ khắc thời Trung Đường nay còn một nửa; mấy lần lật đi lật lại xem kỹ, e còn dấu tay cũ của Sùng Huy (công chúa Sùng Huy đời Đường, bị gả sang nước Hồi Hột xa xôi)."

 "Chim hoàng hộc không đường về cố hương (ý từ bài ca của công chúa nhà Hán bị gả sang Ô Tôn, mong hóa chim hoàng hộc bay về quê), chỉ để lại gương loan (gương soi có khắc hình chim loan) vùi nơi chiến địa; ai ngờ nghìn năm sau khi bị đất ăn mòn, lại soi sương bạc trên tóc mai tướng quân."

 "Tạm xa rồi lại về với chủ cũ, y như cặp bảo kiếm gặp lại nhau ở bến Diên Tân (điển hai thanh kiếm quý bị chia lìa, sau gặp lại nhau ở bến Diên Tân và cùng hóa rồng — ý nói vật quý xa rồi lại đoàn tụ); sao bằng lau sạch bằng bột trân châu, để cả hộp vang tiếng rồng ngâm tiễn gương Tử Trân (tên một chiếc gương thần thời xưa)."

 Cháu nội Hương Cốc cũng có bài đề, cũng khắc ở mặt sau bình phong, kể đầu đuôi rất tường tận. Sách "Dạ đăng tùy lục" chép rằng khi Uy Tín công Nhạc Chung Kỳ đi đánh phía tây, có một viên phó tướng được chiếc gương cổ, Nhạc công xin mà không được, người ấy sau đó gặp họa. Việc ấy cùng thời cùng nơi với cụ Điền, tôi ngờ chính là chiếc gương này bị truyền sai.

 Học trò tôi là Khâu Nhân Long kể: có viên quan đi nhậm chức, thuyền đậu ở sông Than (?), nửa đêm có mấy tên cướp cầm đuốc, tuốt dao xông vào, mọi người đều sợ hãi nằm rạp. Một tên lôi vợ viên quan dậy, quỳ một gối nói: "Xin phu nhân một thứ, phu nhân đừng sợ." Rồi cắt luôn một tai trái, rắc thuốc bột lên, nói: "Mấy hôm đừng rửa, tự đóng vảy mà lành." Rồi cả bọn hú nhau bỏ đi. Bà sợ gần mất hồn, vết thương quả nhiên không chảy máu, cũng không đau lắm, chẳng bao lâu thì lành. Bảo là báo thù chăng? Thì không giết, không hiếp. Bảo là cướp chăng? Thì không lấy một thứ gì. Đã không cướp, không giết, không hiếp, lại cắt tai người ta; đã cắt tai, lại cho thuốc tốt; vậy là chuyên đến để lấy cái tai sao? Lấy cái tai ấy để làm gì? Nghĩ nát óc, rốt cuộc không hiểu vì sao. Thiên hạ quả có những việc nằm ngoài lẽ thường. Khâu sinh nói: "Nếu bắt được tên cướp ấy, ắt hắn có lý do; lý do ấy ắt cũng nằm trong lẽ, chỉ có điều chắc chắn không phải cái lẽ mà ta thấy được thôi. Vậy thì bàn việc thiên hạ, có thể chỉ dựa vào lẽ mà đoán có hay không ư?" Hằng Lan Đài nói: "Có lẽ là bọn 'thải sinh chiết cát' (bọn tà đạo bắt người sống, cắt bộ phận cơ thể để luyện bùa thuốc), lấy tai về luyện thuốc, như vậy có vẻ gần đúng."

 Tiên sinh Đổng Thiên Sĩ là bậc cao sĩ (người có học, có phẩm hạnh cao, không ra làm quan) cuối đời Minh, sống bằng nghề vẽ, một mảy may không lấy bậy của ai, là bạn già của ông tổ bốn đời tôi, Hậu Trai công. Hậu Trai công thường cùng ông xướng họa thơ, những bài nay còn chép trong "Hoa Vương các thặng cảo" (tập bản thảo còn sót lại ở gác Hoa Vương) vẫn có thể hình dung được con người ông. Các bậc già cả, có người bảo ông có một nàng hầu là cáo, có người bảo Thiên Sĩ cô độc lập dị, chắc chắn không có chuyện đó. Bác của ông nội tôi là Trạm Nguyên công nói: "Có đấy, nhưng câu chuyện khác. Tôi nghe Đổng Không Như kể: Thiên Sĩ ở hai gian nhà cũ, suốt đời không lấy vợ, cũng không có đầy tớ, tự mình kéo nước giã gạo. Một sáng thức dậy, thấy quần áo giày dép định mặc đều đã sắp sẵn gọn gàng bên tay, nhìn lại thì nước rửa mặt súc miệng cũng đã bày sẵn. Thiên Sĩ nói: 'Ắt có điều lạ, yêu quái định quyến rũ ta chăng?' Ngoài cửa sổ có tiếng nói khẽ đáp: 'Đâu dám quyến rũ ngài, chỉ là có điều muốn cầu xin ngài, khó tự đến thưa, nên làm như thế để đợi ngài hỏi.' Thiên Sĩ vốn bạo dạn, bảo vào. Vào liền quỳ lạy, là một cô gái xinh đẹp dịu dàng. Hỏi tên, đáp là Ôn Ngọc. Hỏi cầu gì, đáp:

 'Loài cáo sợ năm hạng người. Một là kẻ hung bạo, tránh khí thế hừng hực của họ. Hai là thuật sĩ (người làm phép thuật), tránh bị họ trị tội. Ba là thần linh, tránh bị các ngài tra xét. Bốn là người có phúc, tránh vận đang thịnh của họ. Năm là người có đức, tránh chính khí của họ. Nhưng kẻ hung bạo không thường có, rốt cuộc cũng tự bại; thuật sĩ và thần linh thì thiếp không làm điều sai trái, chẳng làm gì được thiếp; người có phúc khi vận suy thì cũng đùa giỡn được. Chỉ người có đức là vừa sợ vừa kính; được nương mình vào người có đức thì cả họ hàng lấy làm vinh dự, phẩm cách liền vượt hẳn đồng loại. Ngài tuy nghèo hèn, nhưng không phải nghĩa thì không lấy, không phải lễ thì không làm. Nếu theo lệ "tự tìm đến thì làm thiếp" mà cho thiếp được hầu hạ khăn lược, thì đó là cái may ba kiếp của thiếp. Nếu không được nhận, thì xin cho một cái danh hão: vẽ cho thiếp một chiếc quạt, đề rằng "Ngày tháng năm ấy, vẽ cho người thiếp Ôn Ngọc", thế cũng là được hưởng chút ánh sáng thừa của ngài rồi.'

 Nói rồi lấy ra một chiếc quạt đẹp đặt lên bàn, thấm mực pha màu, chắp tay đứng đợi. Thiên Sĩ cười mà làm theo. Cô gái tự lấy con dấu nhỏ của Thiên Sĩ đóng lên quạt, nói: 'Đây là việc của người thiếp, không dám phiền ngài.' Rồi lạy hai lạy mà đi. Sáng hôm sau thức dậy, thấy dưới chân có vật gì, nhìn thì là Ôn Ngọc. Cô cười đứng dậy nói: 'Thật không dám lấy tấm thân hèn mọn làm nhơ ngài, nhưng nếu không chung giường một đêm, không tự tay làm việc của người hầu thiếp, thì hai chữ "người thiếp" rốt cuộc là giả.' Rồi bưng quần áo giày dép, hầu rửa mặt súc miệng xong, lạy hai lạy nói: 'Thiếp từ đây xin đi.' Thoắt cái không thấy, rồi không trở lại nữa."

 Phải chăng vì cuối đời Minh, các bậc sơn nhân (người ở ẩn trong núi, không làm quan) được trọng vọng nhất, nên nàng cáo này cũng bị phong khí ấy chi phối? Nhưng nàng khoáng đạt sáng sủa, có cái phong thái thanh cao của Vương phu nhân (tức Tạ Đạo Uẩn, nữ sĩ tài hoa đời Tấn, được khen có phong thái "lâm hạ", tức phóng khoáng như ẩn sĩ chốn rừng), Thiên Sĩ không khước từ cũng là phải.

 Cha tôi, Diêu An công, nói: "Con em ngoài việc đọc sách cũng nên cho biết qua việc nhà, biết qua việc đời, rồi sau mới lo được việc nhà, mới bước vào đời được. Những năm cuối đời Minh, đạo học (Lý học của Tống Nho) càng được tôn sùng, khoa cử đỗ đạt càng được coi trọng. Thế là kẻ khôn lỏi thì ngồi giảng tâm học (học thuyết của Vương Dương Minh, chủ trương lấy tâm làm gốc) để leo bám bè cánh, danh tiếng; kẻ chất phác thì khư khư ôm sách bài thi để cầu công danh. Đến nỗi người đọc sách, mười người không được hai ba người hiểu việc.

 Năm Nhâm Ngọ niên hiệu Sùng Trinh (năm 1642), Hậu Trai công đưa cả nhà đến ở Hà Gian để tránh bọn giặc cỏ ở thôn Mạnh. Sau khi Hậu Trai công mất, nghe tin đại quân sắp đến Hà Gian, gia đình lại định về quê ở. Lúc sắp đi, một ông già hàng xóm nhìn tranh môn thần (tranh thần giữ cửa dán ở cổng) mà than: 'Giá ngày nay có được một người như Úy Trì Kính Đức, Tần Quỳnh (hai danh tướng đầu đời Đường) thì đâu đến nỗi này.' Hai ông bác cố của con, một người húy Cảnh Tinh, một người húy Cảnh Thần, đều là chư sinh có tiếng, đang ở ngoài cổng buộc chăn gối, nghe thế bèn cãi: 'Đây là hình Thần Đồ, Uất Lũy (hai vị thần giữ cửa trong truyền thuyết cổ), không phải Úy Trì Kính Đức, Tần Quỳnh.' Ông già không chịu, lấy sách Tây du ký của Khâu Xứ Cơ ra làm chứng; hai ông bảo tiểu thuyết ngõ hẻm không đủ làm bằng, lại vào nhà lấy sách Thần dị kinh của Đông Phương Sóc ra để tranh luận. Lúc ấy trời đã sẩm tối, tìm sách mất một hồi, bàn qua bàn lại lại mất một hồi, cổng thành đã đóng, thế là không ra được. Hôm sau định đi thì đại quân đã vây kín. Thành vỡ, cả nhà gặp nạn. Chỉ còn cụ cố của con là Quang Lộc công, bác cố của con là Trấn Phiên công và ông chú là Vân Đài công sống sót. Vào lúc sống chết chỉ trong một hơi thở, cách nhau không bằng sợi tóc, mà còn khảo cứu thật giả của sách xưa, há chẳng phải vì chỉ biết đọc sách, không màng việc bên ngoài sao!"

 Lời bàn này của Diêu An công, lúc đầu tôi viết các tập bút ký đều không dám chép, vì có dính đến hai ông bác cố. Nay nghĩ lại, mê sách cũng chưa hẳn là chuyện xấu, các bậc đại Nho xưa nay giống thế không phải một người, nên chép bổ sung vào đây.

 Người đầy tớ Lưu Phúc Vinh giỏi làm lưới, cung, nỏ; những việc bắn chim săn thú, không gì không làm được. Khi chia gia sản (anh em chia bếp ra ở riêng), y thuộc về phần tôi, không có chỗ dùng tài, nên khá buồn bực không vui. Hơn tám mươi tuổi vẫn ăn khỏe, chỉ thỉnh thoảng vác khẩu súng hỏa mai đi dạo ngoài đồng. Súng y bắn chẳng phát nào trượt. Một hôm thấy hai con cáo nằm trên bờ ruộng, bắn hai lần đều không trúng, cáo cũng không hoảng. Y biết là vật có linh, sợ hãi quay về, sau đó cũng không có chuyện gì.

 Ở lầu Thủy Minh của ông ngoại tôi, Trương công, có người canh đêm tên Phạm Ngọc. Đêm nào y cũng nghe trên mái ngói có tiếng động, ngờ là trộm, dậy xem thì không có ai. Y lén rình, thấy một bóng đen đi qua trên mái, bèn đặt bẫy trong rãnh ngói, rồi nằm ngửa nghe ngóng. Nửa đêm nghe bẫy sập, có tiếng con gái kêu đau, trèo lên mái tìm thì thấy một con cáo đen gãy chân chết rồi. Đêm ấy nghe trên mái có tiếng mắng: "Phạm Ngọc, sao mày giết thiếp của tao?" Lúc ấy hàng xóm có cậu con nhà họ Lưu bị yêu mê hoặc, Ngọc thầm đoán chắc là con cáo này, bèn mắng lại: "Mày thả thiếp đi tư tình, không biết tự xấu hổ, lại còn mắng tao, tao là trừ hại cho con nhà họ Lưu đấy." Thế là im bặt. Nhưng từ đó y thấy đêm nào cũng có người lấy vôi bôi vào mắt, hễ nhắm mắt là đến, vừa rửa sạch lại bị như thế, dần dần sưng đau lở loét, cuối cùng mù cả hai mắt — ấy là cáo báo thù. Sự sáng suốt của y kém Lưu Phúc Vinh xa. Đó là vì một người già dặn từng trải, một người trẻ tuổi thích sinh sự.

 Có người học trò tôi làm huyện lệnh ở Vân Nam, nhà vốn nghèo khổ, chỉ mang theo một đứa con trai và một tiểu đồng, chật vật lên đường. Đến tỉnh thành chờ bổ nhiệm, lâu sau mới được bổ một huyện, ở đất Điền (Vân Nam) cũng là nơi trù phú. Nhưng huyện cách tỉnh thành xa, nhà ông lại ở làng hẻo lánh, thư từ khó gửi, thỉnh thoảng có thư thì cũng hay thất lạc, nên gần như bặt tin với vợ con; người nhà chỉ tra trong cuốn danh bạ quan chức in bán ngoài phố mà biết ông làm quan ở huyện nọ.

 Một lần, một tên đầy tớ xảo quyệt gian lận, ông đánh roi rồi đuổi đi. Tên ấy căm thù thấu xương, vốn biết rõ việc nhà, bèn giả thư của tiểu đồng gửi về, nói chủ nhân hai cha con lần lượt qua đời, hai cỗ quan tài nay tạm gửi ở chùa, nhà phải vay tiền mà đến đón, lại kể di chúc, sắp xếp việc nhà rất tỉ mỉ. Lúc ông mới đi Vân Nam, họ hàng bạn bè thấy ông chất phác, ăn nói vụng về, đoán chưa chắc đã được bổ chỗ, mà có được thì cũng là chỗ xấu. Sau nghe ông làm quan ở huyện ấy, mới dần thân cận; có người cưu mang gia đình ông, có người thường đến biếu xén thăm hỏi, con ông có hỏi vay gì thì người ta cũng sẵn lòng cho, lại có người kết thông gia; người làng có tiệc tùng, chẳng lần nào thiếu con ông. Đến khi nhận được thư ấy, ai cũng cụt hứng. Có người đến viếng, có người không đến viếng, dần có người đến đòi nợ, dần có người gặp ngoài đường làm như không quen. Tiểu đồng, đầy tớ, a hoàn, vú già đều bỏ đi hết, chưa đầy nửa năm cửa nhà vắng ngắt đến giăng lưới bắt chim sẻ được.

 Rồi ông nhờ một viên quan vào kinh chầu vua mang về một nghìn hai trăm lạng bạc, về nhà đón vợ con, mới biết thư trước là giả. Cả nhà đang khóc bỗng bật cười, như ở trong mộng. Họ hàng bạn bè dần dần lại kéo đến; cũng có khá nhiều người tránh mặt không dám gặp. Sau ông viết thư cho người thân rằng: "Cái thói đời lúc sang lúc hèn, người từng trải nhiều rồi; cái thói đời lúc nghèo lúc giàu, người từng trải cũng nhiều. Còn như đang sống bỗng chết, chết quá nửa năm lại sống, những tình cảnh trong khoảng ấy mà một thân tự mình trải qua, thì có lẽ tôi là người đầu tiên."

 Học trò tôi là Trần Phường người Phúc An kể: ở đất Mân (Phúc Kiến) có người đi đêm trong núi sâu, vội vàng lạc đường, sợ càng đi càng lạc xa, bèn ngồi dưới vách núi đợi trời sáng. Bỗng nghe có tiếng người nói. Lúc ấy trăng khuyết vừa lên, lờ mờ nhận ra hình dáng: hình như có hai ba chục người ngồi trên vách đá, lại hơn mười người thấp thoáng trong bụi rậm. Nhìn quanh thì toàn mồ mả lộn xộn, biết là ma, nằm rạp không dám động. Lát sau nghe chúng bảo nhau Xã công (thần Thổ địa, vị thần cai quản một vùng đất nhỏ) đến. Liếc trộm thì thấy mũ áo nho nhã, chừng hơn ba mươi tuổi, rất giống một thư sinh, chẳng hề có dáng râu trắng áo vải như trên sân khấu. Ngài đến vách đá trước, không biết làm gì, rồi đến bụi rậm, nhìn hơn mười con ma mà thở dài: "Sao các ngươi lại tự chuốc lấy cái chết oan uổng, khiến lũ ma khác không cho ở chung, đói rét thật đáng thương. Nay có chút đồ ăn cho các ngươi." Rồi bốc cơm rắc vào đám cỏ. Hơn mười con ma tranh nhau nhặt, con thì cười con thì khóc. Xã công lại thở dài: "Tục ở xứ này, đại để lòng hơn thua quá nặng, chuyện ân oán phân quá rạch ròi. Kẻ yếu không địch nổi thì nghĩ đến tự sát để liên lụy người ta, mà không biết rằng án tự tử, luật không bắt ai đền mạng, chỉ uổng mất mạng mình. Kẻ mạnh thì tưởng bậy rằng hai nhà mỗi bên chết một mạng là đủ đền nhau, nên đem khí giới đánh nhau để trút giận, mà không biết theo luật, hễ giết hai mạng thì mỗi mạng phải lấy một người còn sống ra đền, chứ không lấy người đã chết để đền. Kẻ chết rồi mới biết thì hối đã muộn; kẻ sống không biết thì lại càng làm dữ. Há chẳng đáng buồn sao!" Hơn mười con ma đều khóc. Lát sau chuông chùa xa vang lên, tất cả lập tức im bặt. Người ấy từng kể lại cho Trần sinh, Trần sinh nói: "Xã công nói, không bằng quan huyện nói. Nhưng mượn đạo thần để răn dạy, có khi cũng cứu vãn được đôi phần, chưa biết chừng."

 Mùa đông năm Bính Thìn niên hiệu Gia Khánh (năm 1796), tôi với chức Binh bộ thượng thư (quan đứng đầu bộ Binh) ra cửa Đức Thắng để giám sát cuộc thi bắn. Quan doanh lấy Thập Sát Hải làm chỗ nghỉ; đó là một ngôi chùa cổ từ đời Minh. Điện thờ, cổng ngõ hoàn toàn khác với lời tả trong sách "Đế kinh cảnh vật lược" của Lưu Đồng, không còn cái cảnh cũ "sư ở một phòng, Phật cũng ở một phòng" nữa. Sư trong chùa ở một gian nhỏ cạnh cổng; chỗ tôi ở là điện sau của chùa, phòng cũng sạch sẽ tinh tươm, nhưng nhiều gian bị niêm phong. Xem thì có gian niêm từ năm Càn Long thứ ba mươi mốt, biết là bỏ hoang đã lâu. Tôi ở trong phòng hành lang phía đông, khí lạnh như băng, đốt mấy lò cũng không ấm, mấy ngọn đèn đều leo lét ánh xanh lục, biết không phải chỗ tốt. Nhưng đã dọn vào rồi nên cứ ngủ một đêm, vậy mà bình yên vô sự. Bọn đầy tớ ở hành lang phía tây, không ai dám ngủ, thắp đuốc thành hàng ngồi suốt đêm dưới hiên, cũng may vô sự. Chỉ nghe trong các gian niêm phong có tiếng người thì thầm, nghe không rõ lắm. Chín người phu kiệu vào phòng ngủ say, sáng ra đã chết một người.

 Tôi sai tìm chỗ trọ khác, bèn dời sang ở đền Chân Vũ. Đạo sĩ trong đền nói: "Nghe nói có một vị sư già ở Thập Sát Hải từng thấy hai con ma gặp nhau. Một con hỏi: 'Anh từ đâu đến?' Đáp: 'Tôi chưa đến kỳ đầu thai, tình cờ dạo chơi ở đây. Còn anh từ đâu đến?' Con kia đáp: 'Tôi là hồn người thắt cổ, đang tìm người chết thay.' Hỏi ở đây mấy năm rồi, đáp: 'Mười mấy năm rồi.' Lại hỏi sao không tìm được người thay, đáp: 'Người ta thấy tôi đều sợ chạy mất, chẳng làm sao được.' Con kia bảo: 'Kẻ giỏi hại người thì giấu kín mưu mô, con dao găm sắp tuốt khỏi tay áo mà mặt mày vẫn tươi tỉnh, nhờ thế mới thành việc. Anh lấy hình thù quái dị dọa người ta, thì sao người ta không chạy? Sao anh không dùng son phấn hương thơm mà quyến rũ, ôm chăn hầu gối mà làm họ vui lòng, ắt sẽ được việc.' Vị sư già vốn nghiêm chính, quát mắng to, hai con ma vụt chui xuống đất. Mấy đêm sau, trong chùa quả có người thắt cổ." Con ma này có thể gọi là nham hiểm. Nhưng xem những gian bị niêm phong trong chùa, có vẻ ma còn nhiều, không chỉ một hai con này.

 Các học (tức Nội các học sĩ, quan cao cấp ở Nội các) Uông Hiểu Viên kể: có một sư già đi qua chợ giết mổ, ứa nước mắt khóc. Có người lấy làm lạ, sư nói: "Chuyện dài lắm. Tôi nhớ được việc hai kiếp. Kiếp đầu tôi làm đồ tể, hơn ba mươi tuổi thì chết, hồn bị mấy người trói giải đi. Quan âm phủ trách tội sát sinh rất nặng, giải đến chỗ luân chuyển kiếp để chịu ác báo. Tôi thấy mơ hồ mê man, như say như mộng, chỉ thấy nóng bức khó chịu không chịu nổi; bỗng như mát mẻ, thì đã ở trong chuồng lợn rồi. Thôi bú, thấy thức ăn bẩn thỉu, trong lòng biết là ô uế, nhưng cơn đói như lửa đốt, ngũ tạng như cháy nứt, bất đắc dĩ phải ăn. Sau dần hiểu được tiếng lợn, thường hỏi han đồng loại, con nhớ được kiếp trước cũng khá nhiều, chỉ có điều không nói được với người thôi.

 Đại để chúng đều tự biết sẽ bị giết mổ; lúc chúng rên hừ hừ là vì buồn; mắt thường có vệt ướt là vì tự thương mình. Thân hình nặng nề, mùa hè nóng khổ vô cùng, chỉ khi lăn ngụp trong bùn nước mới đỡ một chút, nhưng không phải lúc nào cũng được. Lông dựng cứng, mùa đông rét khổ vô cùng, nhìn lông tơ của chó dê vừa mềm vừa dày, như thú nhà tiên. Lúc bị bắt, tự biết không thoát, vẫn nhảy nhót chạy trốn, mong kéo dài được giây lát. Bị bắt được rồi thì bị đạp lên đầu cổ, bẻ quặt móng chân khuỷu chân, dây trói bốn chân siết sâu đến xương, đau như dao cắt (?). Có khi bị chở bằng thuyền bằng xe, thì chồng chất đè lên nhau, sườn như muốn gãy, mạch máu dồn tắc, bụng như muốn vỡ. Có khi bị xỏ đòn mà khiêng, càng đau hơn cả bị đeo gông cùm. Đến chợ mổ, bị quăng xuống đất, tim gan đều chấn động như muốn vỡ. Có con chết ngay trong ngày, có con bị trói đến mấy ngày, càng khó chịu đựng. Thường thấy dao thớt bên trái, nồi nước sôi bên phải, không biết khi đặt lên mình sẽ đau đớn thế nào, thì run lẩy bẩy không thôi. Lại thường nhìn lại thân mình, nghĩ sau này không biết sẽ bị xẻ phanh, chia tán, làm bát canh trong nhà ai, thê thảm đến tột cùng.

 Đến lúc bị giết, người đồ tể vừa lôi kéo là đã hoảng sợ mê muội, tứ chi mềm nhũn, thấy tim như bị lắc sang trái sang phải, hồn như bay ra khỏi đỉnh đầu rồi lại rơi xuống. Thấy ánh dao loang loáng, không dám nhìn thẳng, chỉ nhắm mắt chờ bị cắt xẻo (?). Người đồ tể đâm dao vào họng trước, lắc qua lắc lại, xả máu ra chậu, nỗi khổ ấy miệng không nói ra được, cầu chết không được, chỉ biết gào dài. Máu chảy hết mới đâm vào tim, đau dữ dội, liền không kêu được nữa, dần mơ hồ mê man, như say như mộng, như lúc mới chuyển kiếp. Hồi lâu hơi tỉnh, nhìn lại thì đã thành hình người. Quan âm phủ vì kiếp trước tôi còn có nghiệp lành, nên vẫn cho làm người, ấy là thân hiện nay. Vừa rồi thấy con lợn này, thương nó bị hành hạ; lại nhớ lúc xưa mình chịu cảnh hành hạ ấy; lại thương người cầm dao kia, sau này ắt cũng phải chịu cảnh hành hạ ấy. Ba mối nghĩ quấn lấy nhau, nên không biết nước mắt từ đâu chảy ra." Người đồ tể nghe xong, vội ném dao xuống đất, rồi bỏ nghề, đổi sang làm người bán rau.

 Lúc Hiểu Viên kể chuyện này, Lý Hối Xuyên cũng kể hai chuyện. Một là: có người đồ tể chết, nhà một người ở làng bên đẻ một con lợn, cách nhà người đồ tể bốn năm dặm. Con lợn này thường đến nằm trong nhà người đồ tể, đuổi không đi; chủ nó bắt về, nó lại tự đến; xích lại mới thôi. Người ta ngờ là kiếp sau của người đồ tể. Hai là: lại có một người đồ tể chết, hơn một năm sau vợ hắn đi lấy chồng. Vừa mặc áo hoa bước lên thuyền, bỗng một con lợn lao tới, trợn mắt hằm hằm, xông thẳng tới xé váy, cắn vào ống chân người đàn bà. Mọi người vội cứu, cùng đẩy con lợn xuống nước, mới chèo thuyền đi được. Con lợn từ dưới nước nhảy lên, vẫn men bờ đuổi gấp; vừa hay gió thuận, thuyền giương buồm đi xa, con lợn mới ủ rũ tự về. Người ta cũng ngờ là kiếp sau của người đồ tể, giận vợ ôm đàn tì bà sang thuyền khác (ý nói người vợ tái giá). Đó có thể làm chứng thêm cho chuyện đồ tể làm lợn. Ông lại kể có người đồ tể vừa giết chết một con lợn, đúng lúc vợ hắn có mang, liền sinh ra một đứa con gái; vừa lọt lòng đã kêu như tiếng lợn, kêu ba bốn ngày thì chết. Đó cũng có thể chứng cho chuyện lợn trở lại làm người. Tôi cho rằng đây chính là điều Chu Tử gọi là sinh khí chưa tan hết, tình cờ hợp vào với sinh khí mới, là một lẽ riêng, lại không thể coi là luân hồi.

 Biên tu Uông Thủ Hòa, lúc còn là chư sinh, mộng thấy ông ngoại là Chủ sự (chức quan cấp thấp ở các bộ) Sử Nhị dắt một người cùng đến nhà, chỉ mà bảo: "Đây là người đồng niên (người cùng đỗ một khoa thi) của ông, Kỷ Hiểu Lam, sau này sẽ là thầy của cháu." Anh bèn thầm ghi nhớ mũ áo, dáng mạo người ấy. Sau anh đỗ bạt cống (học trò ưu tú được các tỉnh tuyển chọn tiến cử về kinh) năm Kỷ Dậu, dự thi Đình (kỳ thi do triều đình tổ chức), đúng lúc tôi chấm bài, đưa lên hạng cao. Lúc được trao chức đến chào, anh kể đầy đủ chuyện ấy, lại nói mũ áo dáng mạo y như bây giờ, không sai mảy may, cho là ứng với mộng. Đến kỳ thi Hội năm Bính Thìn niên hiệu Gia Khánh, tôi làm Tổng tài (quan chủ khảo chính), quyển của anh vừa hay được đưa cho tôi xem trước — các quyển do Phòng quan (quan chấm thi ở từng phòng) tiến cử, đều do Giám thí ngự sử (quan giám sát kỳ thi) đưa trước cho một vị chủ khảo, xem định xong mới chuyền vòng cho các vị cùng xem — rồi lại đỗ. Thi Điện (kỳ thi do nhà vua đích thân ra đề) đỗ thứ hai (tức Bảng nhãn), mới biết giấc mộng là ứng vào chuyện này.

 Xét việc người ta nằm mộng, nguyên do khó biết rõ. Sách Thế thuyết (Thế thuyết tân ngữ, sách chép giai thoại thời Ngụy Tấn) chép Vệ Giới hỏi Nhạc lệnh (Nhạc Quảng, làm quan Thượng thư lệnh) về giấc mộng, Nhạc đáp là do "tưởng" (nghĩ ngợi), lại nói là do "nhân" (nhân duyên, cái cớ), mà chưa nói rõ vì sao. Mùa hè năm Mậu Ngọ, tôi theo hầu vua ở Loan Dương, cùng Y Mặc Khanh lấy lý mà suy xét. Có giấc mộng do tâm ý chuyên chú vào điều gì, tập trung tinh thần mà sinh ra hình ảnh, ấy là mộng do ý thức tạo ra, như Khổng Tử mộng thấy Chu Công. Có giấc mộng do họa phúc sắp đến, điềm báo nảy sinh trước, giống như điềm hiện ra qua cỏ thi và mai rùa (hai thứ dùng để bói thời xưa), hay động ở tay chân thân thể, ấy là mộng do khí cơ (sự vận động ngầm của khí trời đất, báo trước việc sắp xảy ra) cảm ứng, như Khổng Tử mộng thấy mình ngồi giữa hai cột nhà được cúng tế (điềm báo cái chết của ông). Có khi tâm tư rối loạn, tinh thần mơ hồ, lòng không có chủ định, liền hiện ra đủ thứ hình ảo, như người ốm thấy ma, người chóng mặt thấy hoa đốm trước mắt, ấy là ý tưởng đi chệch hướng. Có khi lành dữ chưa hiện, quỷ thần biết trước, dùng hình tượng để báo, dùng lời để ngụ ý kín đáo, ấy là khí cơ triệu đến từ bên ngoài. Tuy biến hóa mịt mờ, muôn hình vạn trạng, nhưng đại thể có lẽ không ra ngoài mấy loại ấy.

 Còn thuyết đoán mộng thì thấy trong sách Chu lễ (sách chép quan chế và lễ chế đời Chu), việc gần với cầu cúng trừ tai, lễ lại có phần đồng cốt tham dự, nên bị những người công kích Chu lễ khá nghi ngờ. Nhưng chuyện ấy cũng thấy trong phần Tiểu Nhã của Kinh Thi: "Quan đại nhân đoán mộng", vậy rõ ràng là điều sách kinh xưa truyền lại; tuy không tránh khỏi nhiều chỗ gượng gán, nhưng tóm lại cũng thật có thuật ấy.

 Chỉ có điều, tình nam nữ, tình ruột thịt, có người ngày đêm nghĩ ngợi mà rốt cuộc không mộng thấy lần nào, thế là ý thức có lúc không tạo được mộng; tai họa bất ngờ, phúc lộc ngoài ý muốn, có khi bỗng đến mà không biết trước, thế là khí cơ có lúc không cảm ứng. Vả lại, người trong thiên hạ nhiều như cát sông Hằng (cách nói nhà Phật chỉ số lượng vô cùng lớn), sao quỷ thần chỉ báo mộng cho người này? Một đời người này được mất cũng ắt nhiều chuyện, sao chỉ báo mộng về việc này? Vả lại, việc đã không thể tiết lộ thì cần gì báo? Đã báo rồi, lại giấu bằng hình tượng không hiểu nổi, làm người ta ngờ vực bằng lời không giải nổi — như sách Dậu Dương tạp trở chép chuyện có người mộng được quả táo, người ta đoán chữ "táo" trông như hai chữ "lai" (đến) chồng lên nhau, "đến lại" là hình tượng gọi hồn, người ấy quả nhiên chết; sách Triều dã thiêm tải chép Thôi Não (?) mộng ngồi dưới tòa nghe giảng mà soi gương, đoán rằng ngồi dưới tòa nghe giảng là "phép từ trên xuống", chữ "kính" (gương) là bộ "kim" bên cạnh chữ "cánh" (rốt cuộc); những chuyện mộng trong tiểu thuyết vòng vo như thế không ít — vậy là quỷ thần ngày ngày đặt câu đố, chẳng phải quá nhọc sao? Việc hệ trọng thì báo mộng còn được, đến những việc lặt vặt hèn mọn cũng báo cho nhau — như sách Đôn Hoàng thực lục chép Tống Bổ mộng thấy người ngồi trong thùng, lấy hai cây gậy đánh mạnh, đoán rằng người trong thùng là thịt để ăn, hai cây gậy là đôi đũa, quả nhiên được ăn thịt no nê, và những chuyện tương tự — há chẳng phải là khinh nhờn sao? Đại để, cái gì giải thích được thì giải thích, cái gì không giải thích được thì gác lại không bàn là được.

 Còn như truyện Tạ Tiểu Nga, hồn cha và chồng cô đã báo cho cô biết là bị người ta cướp giết, thì lẽ ra phải nói thẳng tên kẻ giết là Thân Xuân, Thân Lan; thế mà lại dùng câu "trong ruộng chạy, một ngày chồng" để ngầm chỉ Thân Xuân, câu "con khỉ trong xe, cỏ cửa đông" để ngầm chỉ Thân Lan (đều là lối chiết tự, tách ghép nét chữ), khiến cô tìm tòi mấy năm mới giải được, há chẳng phải là ngược đời sao? Những chuyện loại này là do người ghi chép muốn làm cho thuyết của mình thêm thần bí, chưa chắc có việc thật. Mọi chuyện đoán mộng của các nhà đều có thể nhìn theo cách ấy; phép đoán ấy không còn là phép cũ của quan Thái bốc (?) (quan coi việc bói toán thời Chu) nữa.

 Xá nhân (chức quan văn lo việc giấy tờ ở Nội các) Hà Thuần Trai, cháu nội của Hà Cung Huệ công, kể: khi Cung Huệ công làm Hải phòng đồng tri (quan phó phụ trách phòng thủ bờ biển của một phủ) ở Chiết Giang, có lần ngồi trong kiệu thấy một đạo sĩ quỳ dâng một vật, như mộng mà không phải mộng. Bỗng giật mình tỉnh lại thì đạo sĩ không biết đâu mất, còn vật kia thì rõ ràng nằm trong tay, là một con dấu bằng thạch anh đen. Xem kỹ chữ khắc thì là bốn chữ "Thanh cung thái bảo" (Thanh cung tức Đông cung, nơi Thái tử ở; Thái bảo là chức quan dạy dỗ Thái tử, về sau thành danh hiệu vinh dự), ông không hiểu vì sao. Sau ông làm Hà Nam tổng đốc, mất khi đang tại chức — trong quan chế có Hà Đông tổng đốc, không có Hà Nam tổng đốc; lúc ấy ông làm Tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) Hà Nam, được gia thêm hàm Tổng đốc (quan cai quản một hay vài tỉnh), nên đương thời có cách gọi ấy — được đặc cách truy tặng Thái tử thái bảo, mới hiểu con dấu là thần báo trước.

 Xét đường làm quan lên xuống, thay đổi không chừng, chỉ có điển lễ truy tặng sau khi chết mới là kết cục của cả một đời. Sách Định mệnh lục chép: Lý Huýnh Tú tự biết sẽ làm Thị trung (chức quan đầu triều cực cao đời Đường), nhưng cuối cùng chỉ đến Binh bộ thượng thư, sau khi chết mới được tặng Thị trung. Lại chép: Trương Thủ Lô (?) tự biết sẽ làm Đô đốc (quan cai quản quân sự và hành chính một vùng) Lương Châu, nhưng cuối cùng chỉ làm Thứ sử (quan đứng đầu một châu) Quát Châu, sau khi chết mới được tặng Đô đốc Lương Châu. Biết rằng thần ghi vào lộc tịch (sổ ghi phần quan tước bổng lộc của mỗi người), thì chức truy tặng cũng ngang với chức thật được giữ. Cung Huệ công làm quan đến Tổng đốc, mà thần lại báo bằng chức truy tặng, ấy cũng là ý đó.

 Cao Quan Doanh kể: có người, trong gian nhà trống sau nhà có một con cáo ở, không thấy hình nó nhưng nó có thể trò chuyện với người như đối mặt. Nhà ấy khá giả, có người cho là được cáo giúp. Có kẻ tin lời đồn ấy, bèn nhờ người kia giới thiệu để kết giao với cáo, cáo cũng tiếp đãi niềm nở. Một hôm, kẻ ấy muốn bày tiệc thết cáo, cáo bảo mình già mà háu ăn, nên hắn bày thật nhiều rượu thịt để đãi. Đến chiều tối, có mấy con cáo say ngã hiện nguyên hình, mới biết nó gọi bạn bè đồng loại đến. Như thế ba bốn lần, hắn kiệt sức vì cung đốn, quần áo đồ đạc cầm cố sạch trơn, bèn khéo hé ý nhờ cáo giúp. Cáo cười lớn: "Chính vì ta không có tiền lo rượu thịt nên mới hay đến chỗ ông đấy. Giá ta lắm của, thì ta tự uống cho say, tự ăn cho no, cần gì mà kết bạn với ông?"

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video