Duyệt Vi thảo đường bút ký, quyển hai mươi — Loan Dương tục lục (phần ghi chép tiếp viết ở Loan Dương), phần hai.
Có một viên thư lại làm việc ở một quán (cơ quan biên soạn sách của triều đình). Nhờ được xét công mà được ban chức kinh lịch (chức quan nhỏ coi giấy tờ, công văn). Ông ta về tỉnh lỵ chờ bổ dụng, nhưng chờ lâu không được giao việc, nên túng quẫn vô cùng. Có vị quan trên thương tình, cho tạm giữ chức điển sử (quan nhỏ ở huyện, coi việc bắt bớ và nhà ngục). Thế là ông ta ra oai tác quái, lại cậy thế lấn át đồng liêu, rồi vì chuyện khác mà bị cách chức.
Học sĩ Thiệu Nhị Vân tình cờ nói đến chuyện này, nhân đó kể rằng ở quê ông có một người đang đọc sách ban đêm, nghe khung cửa sổ có tiếng động. Nhìn kỹ thì thấy giấy dán cửa rách một khe, có hai bàn tay nhỏ xíu đang banh ra, chỉ to bằng hạt dưa. Liền có một người tí hon nhảy vào, áo hoa giày đỏ, tóc búi hai chỏm, mặt mũi đẹp như tranh, cao chỉ hơn hai tấc. Nó rút cây bút trên án giơ lên múa xoay vòng, nhảy qua nhảy lại trên nghiên mực, kéo theo nước mực làm bẩn hết sách vở. Người kia lúc đầu rất kinh ngạc, ngồi nhìn hồi lâu, thấy hình như nó chẳng có phép gì khác, bèn giơ tay chụp lấy. Nó kêu thét lên rồi bị bắt, giãy giụa (?) trong lòng bàn tay, tiếng kêu chiêm chiếp như sâu bọ chim chóc, dường như xin tha mạng. Người ấy giận lắm, đem đốt chết ngay trên ngọn đèn, cả phòng bốc mùi gỗ liễu khô, rồi cũng không có biến cố gì khác.
Vừa mới luyện thành hình, chẳng có chút phép thuật nào, mà dám ngang nhiên trêu người để chuốc họa, há chẳng phải cùng một loại với viên thư lại kia sao? Không biết chuyện này có thật hay do Nhị Vân bịa ra cho vui, nhưng nghe rồi cũng đủ để răn mình.
Lưu Đức, chức thủ bị (võ quan cấp trung, coi giữ một vùng) ở Xương Cát, kể rằng: ngày trước khi đi đánh Hồi bộ (vùng người Hồi ở Tân Cương), vì có lệnh khẩn, ông theo đường Châu Nhĩ Thổ Tư phi ngựa đi. Trời âm u nên lạc đường, hơn mười người ngựa đều mất phương hướng, lương mang theo sắp hết, lại không có nguồn nước. Họ đành ngồi dưới gốc cây, mong trời tạnh để nhận ra hướng nam bắc. Thấy dưới vách núi có mấy bộ xương người và ngựa, tuy bị gió tuyết bào mòn, quần áo binh khí đều đã mục, nhưng xét hình dạng thì có vẻ là lính phe ta. Ông nhân đó than với đống xương: "Hai ngày nữa trời không tạnh thì ta sẽ cùng các anh làm bạn ở đây thôi."
Lát sau có trận gió xoáy nổi lên ngoài rừng, chợt đến chợt đi, như muốn vẫy gọi. Thử thả ngựa theo thì gió liền đi trước dẫn đường; thử dừng lại nghỉ thì gió cũng không đi. Mọi người hiểu rõ đó là hồn thiêng của những bộ xương kia. Đi theo gió quay lại được ba bốn mươi dặm, lại vượt qua hai lớp núi, mới tìm được đường cũ. Gió cũng lặng hẳn (?). Mọi người khóc lạy rồi đi. Than ôi, lúc sống đã bỏ mình vì nước, chết rồi hồn vẫn còn báo đền đất nước; linh hồn còn mãi mà tên tuổi thì chìm mất, thật cũng đáng thương thay.
Bảo là không có thần tiên thì có người nói đã gặp; bảo là có thần tiên thì lại chẳng thường gặp. Từ Lưu Hướng, Cát Hồng, Đào Hoằng Cảnh trở đi, sách ghi chép về thần tiên không dưới trăm nhà, tên họ thần tiên được ghi không dưới nghìn người, thế mà đời sau đều không ai nhắc đến nữa. Người đời sau gặp được thì lại là thần tiên của đời sau. Hay là giữ gìn tinh khí tuy sống được lâu, nhưng rốt cuộc cũng phải đổi dời mà chết đi chăng? Lại nữa, thần tiên thì thanh tĩnh, còn phương sĩ (người làm phép thuật, luyện đan) thì làm trò biến hóa, vốn là hai đường khác nhau; thế mà các sách hễ ai làm trò biến hóa đều gọi là thần tiên, thật chẳng phân biệt gì cả.
Có bà lão họ Vương, người Phòng Sơn, nhà ở trong núi sâu, từng kể với mẹ tôi là Trương thái phu nhân rằng: trong núi có một đạo sĩ, chừng sáu bảy mươi tuổi, ở trong một am nhỏ, nhặt quả rừng làm lương thực, vốc nước suối mà uống, ngày đêm gõ mõ tụng kinh, chưa từng đến nhà ai. Có người đến am nói chuyện thì ông cũng chẳng mấy đáp lời, đem quà biếu cũng không nhận. Cháu của bà Vương đi làm thuê (?) ở ngoài, một tối về thăm mẹ, đi qua trước am. Đạo sĩ hoảng hốt nói: "Đêm khuya hổ ra, sao ngươi đi được? Phải để ta đưa ngươi đi." Rồi ông vừa gõ mõ lốc cốc vừa đi trước dẫn đường. Chưa được nửa dặm, quả nhiên có con hổ xông ra, đạo sĩ lấy thân che chắn, hổ tự bỏ đi. Đạo sĩ không chào cũng tự đi mất, về sau bỗng không biết ông ở đâu nữa. Người này có lẽ giống tiên chăng?
Chú họ tôi là ông Mai Am kể: từng thấy có người sai một đứa trẻ trèo lên tầng trên của một ngôi minh lâu ba tầng — ở phương bắc, lầu lợp ngói gọi là ám lâu, còn lầu mà tầng trên xây hình răng cưa như tường thành để phòng chống giặc thì gọi là minh lâu. Người ấy lấy tay vẫy, đứa trẻ nhẹ nhàng bay xuống, không hề hấn gì. Lại ném một cái chậu đồng xuống suối, gọi một tiếng thì nó từ từ tự nổi lên. Đó đều là thuật cấm chế (phép dùng bùa chú khống chế người và vật) của phương sĩ, không phải thần tiên.
Cậu tôi là ông Trương Kiện Đình kể: ở Chuyên Hà có nhà nông chăn mấy con bò ngoài đồng, bỗng cùng lúc đều lăn ra chết. Có một đạo sĩ đi qua nói: "Đây không phải chết thật, mà là bị yêu quỷ bắt hồn đấy thôi. Mau đổ thuốc của ta vào cho tạng phủ khỏi hư, ta sẽ làm phép trị quỷ, gọi hồn chúng về." Nhà ấy bèn mời về nhà. Đạo sĩ đi Vũ bộ (một kiểu bước chân theo phép của Đạo giáo khi làm lễ, tương truyền bắt nguồn từ vua Vũ) làm phép, chừng nửa khắc, quả nhiên bò đều bật dậy. Giữ lại mời cơm, ông không ngoảnh lại mà đi. Có người biết chuyện nói: "Đây là trước đó đã bỏ cỏ độc vào trong cỏ, sau rồi lấy thuốc giải ra thôi. Không chịu nhận tạ là để tỏ ra không tham tiền, dọn đường cho lần sau trở lại lừa mê người ta. Ta ở Sơn Đông đã thấy người này làm trò ấy rồi." Lời này vừa đồn ra, đạo sĩ không đến nữa. Vậy là trong đám phương sĩ lại có thật có giả, sao lại đều gọi là thần tiên được?
Lý Nam Giản kể: ở huyện bên cạnh có một nho sinh, con nhà dòng dõi. Hồi trẻ phóng túng, hay săn đuổi trai đẹp. Một hôm, uống rượu ở nhà họ hàng về, còn cách thành khá xa, mây u ám đường tối, liệu không kịp vào thành, tuyết nhỏ lại rơi lả tả. Đang lưỡng lự thì thấy ngoài chừng mười bước có ánh đèn, sai đầy tớ tới xem, thì là mấy gian nhà tranh, bốn bề không có người ở, trong nhà chỉ có một đứa trẻ và một bà lão. Hỏi có chỗ nghỉ chân (?) không, bà lão nói: "Con trai tôi đi xa lâu rồi, chỉ có một đứa cháu với tôi ở đây. Còn hai gian nhà trống, nếu không chê chật hẹp thì có thể tạm nghỉ." Rồi gọi đứa cháu buộc hai con ngựa vào cây, mời nho sinh vào ngồi. Bà lão nói già yếu phải ngủ sớm, dặn cháu tiếp khách.
Đứa trẻ chừng mười bốn mười lăm tuổi, quần áo giày dép rách rưới, nhưng mặt mũi cực kỳ xinh xắn. Nho sinh thử trêu chuyện, nó tự thổi lửa nấu trà, chẳng mấy đáp lời. Dần dần cười đùa với nhau, nó hơi có vẻ hiểu ý, bỗng nhân lúc vắng thì thầm: "Chỗ này sát ngay phòng bà nội, đợi tuyết tạnh em sẽ tự đến nhà công tử xin thưởng." Nho sinh mừng rỡ khôn xiết, cởi túi thêu và miếng ngọc (?) tặng nó, nó cũng thẹn thùng nhận lấy, nói chuyện ngọt ngào hồi lâu rồi khép cửa cầm đèn đi.
Nho sinh và đầy tớ tựa vách nghỉ mệt, bất giác ngủ thiếp đi. Đến khi tỉnh dậy thì nhà đã biến mất, mình đang ngồi dưới gốc bách bên mộ nhà người ta; áo cừu da cáo, mũ lông chồn, quần áo giày tất (?) đều đã bị lột sạch không còn một mảnh. Trần truồng giữa tuyết, rét không chịu nổi, hai con ngựa cũng không biết ở đâu. May áo của đầy tớ không bị lột, bèn cởi cái áo da rách của nó che nửa người trên, cà nhắc lết về, nói dối là gặp cướp. Chẳng bao lâu hai con ngựa nhớ đường tự về, đuôi và bờm đã bị cắt trụi; quần áo mũ thì tìm thấy trong hố xí, nằm ngổn ngang dơ bẩn. Rõ ràng không phải cướp, không còn gì để chối, đầy tớ mới kể hết sự tình, mới biết là do ăn ở lả lơi mà chuốc lấy nhục, bị cáo trêu cho.
Vụ loạn Xương Cát năm Mậu Tý (năm 1768), trước đó chưa hề có dấu hiệu gì. Viên đồn quan (quan coi việc khai khẩn đồn điền) đêm rằm tháng tám khao đám người bị đày, bày rượu trên sườn đồi, nam nữ ngồi lẫn lộn. Đồn quan say rồi ép các phụ nữ bị đày phải hát, thế là trong chốc lát gây thành biến loạn: họ giết đồn quan, cướp kho quân trang, chiếm thành.
Sáng ngày mười sáu, tin báo về Ô Lỗ Mộc Tề, đại học sĩ (chức quan đầu triều) là ông Ôn gấp rút tập hợp quân. Lúc ấy quân đổi phiên tản ra ở các đồn, trong thành chỉ có một trăm bốn mươi bảy người, nhưng đều là lính thiện chiến trăm trận, coi bọn giặc chẳng ra gì. Ông Ôn dẫn họ đi ngay, tới cửa núi Hồng Sơn, thủ bị Lưu Đức níu ngựa can rằng: "Từ đây đến Xương Cát chín mươi dặm, ta phi một ngày tới chân thành, thế là bọn chúng khỏe mà ta mệt, chúng ngồi giữ mà ta phải ngửa mặt đánh lên, không phải việc một trăm người làm nổi. Vả lại từ đây đến Xương Cát toàn là đồng bằng, sông Mã Nạp Tư tuy hơi rộng, nhưng chỗ nào cũng thúc ngựa lội qua được, không có chỗ hiểm nào để chặn. Chỗ có thể chặn được chỉ có một con đường độc đạo ở cửa núi này thôi. Giặc chiếm được thành ắt không ngồi giữ, thế tất sẽ kéo đến ngay. Ngài chẳng bằng đóng quân ở đây, nhờ vách núi dốc che chắn, giặc không biết ta nhiều hay ít, đợi chúng đến thì giữ chỗ hiểm đánh xuống. Thế là đổi đánh thành giữ, đổi mệt thành khỏe, giặc có thể phá được."
Ông Ôn nghe theo. Khi giặc sắp đến, Lưu Đức tay trái cầm cờ đỏ, tay phải cầm dao sắc, ra lệnh cho mọi người: "Trông bụi chúng bốc lên thì không quá nghìn người, nhưng đều là quân liều mạng, ắt sẽ đánh đến chết, cũng chẳng dễ chống. May là ngựa chúng cưỡi đều là ngựa đồn điền, chưa từng ra trận, bị thương ắt quay đầu chạy. Các ngươi mỗi người cầm súng quỳ một gối, cứ nằm phục mà bắn ngựa; ngựa chạy loạn thì người cũng loạn." Lại ra lệnh: "Thấy bóng đã bắn thì đạn không tới được giặc mà thuốc súng hết trước, đến khi giặc tới lại không còn gì để dùng. Các ngươi nhìn cờ ta phất mới được nổ súng. Kẻ nào dám bắn trước, ta tự tay chém."
Lát sau bọn giặc tranh nhau bắn súng, rầm rầm động đất. Lưu Đức nói: "Đó đều là bắn suông, chẳng làm gì được." Đến khi đạn chì bắn trúng một người ở hàng trước bị thương, Lưu Đức nói: "Súng chúng đã tới ta thì súng ta ắt tới chúng." Giơ cờ phất một cái, mọi súng cùng nổ, ngựa giặc quả nhiên đều chạy tán loạn, tự xô đạp lẫn nhau, quân ta hò reo thừa thế đánh tới, giặc bị diệt sạch. Ông Ôn than rằng: "Lưu Đức dáng vẻ như ông già nhà quê, thế mà ra trận bình tĩnh đến vậy. Bọn tham tướng, đô ti (các chức võ quan) chỉ giỏi đối đáp và đi đứng lễ nghi mà thôi." Vì thế trận này lấy Lưu Đức làm công đầu. Nhưng tờ báo thắng trận không thể kể tỉ mỉ đầu đuôi, nay tôi ghi chép kỹ, mong không bị chìm mất.
Từ Ô Lỗ Mộc Tề đến Xương Cát, phía nam giáp núi Thiên Sơn, không có đường lên; phía bắc giáp hồ lau, mênh mông không bờ, bùn lầy sâu hơn một trượng, ai lội vào là ngập đầu. Khi giặc thua, chúng không chạy về phía tây giữ Xương Cát, mà chạy ngang sang nam bắc, đều sa vào đường chết; người ta cho là vì hoảng loạn mê muội. Về sau bắt tù binh tra hỏi, đều nói: "Lúc tan vỡ, vốn định chạy về tây, bỗng thấy Quan Đế (Quan Vũ, được thờ làm thần) dừng ngựa giữa mây, chặn đường về, nên bất đắc dĩ phải chạy sang ngang, mong may ra trốn thoát." Oai linh của thần vươn tới tận hai vạn dặm, phúc của quốc gia lại khiến được thần giúp ở ngoài hai vạn dặm; thì bọn giặc nhỏ yếu ớt như gai nhím, như rìu bọ ngựa, làm loạn như trò trẻ con nghịch binh khí bên ao nhỏ, rốt cuộc được gì?
Trước khi Xương Cát loạn, thông phán (quan phụ tá cho tri phủ) Hách Nhĩ Hỷ có lệnh điều về Ô Lỗ Mộc Tề để kiểm tra kho lương. Khi nghe thành bị chiếm, ông phẫn uất không muốn sống, xin ý ông Ôn rằng: "Đồn quan gây biến, bọn chúng làm phản chưa chắc là bản tâm. Tôi xin một mình một ngựa ra giữa đường đón giặc, giảng cho chúng rõ lợi hại; nếu chúng trói đầu sỏ đem nộp thì khỏi phải nhọc công đánh dẹp. Nếu chúng là lũ ác nghịch kéo bè (như loài cú ăn thịt mẹ, loài thú kính ăn thịt cha), không chịu quay về đường ngay, thì tôi ắt tự tay giết tên cầm đầu, không cùng sống với chúng."
Ông Ôn ngăn không được, ông bèn một mình một ngựa (?) phi đi, xông thẳng vào giữa đám giặc, đem đại nghĩa mà khuyên giải hết lần này đến lần khác. Giặc đều nói: "Ngài là quan tốt, việc này không can gì đến ngài. Sự đã đến nước này thì thế không thể quay lại." Rồi chúng đẩy ông ra bên đường, bỏ đó mà đi. Ông biết việc không thành, bèn rút đao ra sức giết mấy tên giặc, đánh nhau đến chết.
Dư luận lúc ấy đều tiếc cho ông, nói rằng: đồn quan không phải thuộc hạ của ông, người bị đày không phải do ông cai quản, nên không thể bảo ông dung túng; mối loạn bùng lên trong chốc lát, không phải mưu phản từ trước, nên không thể bảo ông xét không kỹ; ông có lệnh điều đi nơi khác, bản thân không ở nhiệm sở, nên không thể bảo ông giữ thành không vững hay bỏ thành chạy trốn; cái bị cướp là kho quân trang, do võ quan trong doanh coi giữ, nên không thể bảo ông lơ là phòng bị. Xét về lẽ, về luật, ông đều có thể không phải chết, vậy mà rốt cuộc vẫn giữ lời "cùng thành còn mất", cam lòng lấy thân tuẫn nạn. Suy chí ấy ra, dẫu ông làm được như những người giữ Thường Sơn, Tuy Dương (Nhan Cảo Khanh ở Thường Sơn, Trương Tuần ở Tuy Dương, thời loạn An Lộc Sơn đời Đường, đều chết giữ thành) cũng được. Cho nên khi linh cữu ông được đưa về, không ai không khóc mà tế; còn khi hài cốt tàn tạ của đồn quan được đưa về — đồn quan bị giặc dùng đồ sắt (?) xẻo từng tấc từ gót chân lên tới đỉnh đầu, loạn yên rồi mới nhặt nhạnh lại được — thì không ai đốt cho lấy một xâu tiền giấy.
Chu Thanh Lôi kể: từng thấy một cuộn chữ dài, chữ to bằng cái chén, kỳ quái hùng tráng rất giống chữ Trương Nhị Thủy. Đầu cuộn đề "Ghi giấc mộng, mười bài", nhưng bị mọt ăn rách nát, chỉ còn hai bài nguyên vẹn đọc được. Bài thứ nhất rằng: "Mộng tới đỉnh Bồng Lai, lầu ngọc giữa núi biếc; sóng nổi lưng chừng trời, mặt trời trồi giữa biển. Xa trông quan tiên đứng, lại thua ông già quê nhàn; buồm mây cao ba chục trượng, giương thẳng về phương tây." Bài thứ hai rằng: "Rậm rạp cây trường sinh, lớp lớp rêu thái cổ; núi vắng chưa đục đẽo, khí đầu tiên còn ấp ủ. Cõi thiêng ở nơi đâu? Mộng tới nay mấy lần; thương nhất lòng cá chim, gặp nhau chẳng sợ ngờ."
Năm tháng và tên họ đều đã mất, không biết ai làm. Thanh Lôi từng chép lên quạt cho Lý Ngọc Điển, kèm theo lời bạt. Có người nói: "Đây là thơ Thanh Lôi tự làm rồi gán (?) cho người xưa." Nhưng phong cách thơ Thanh Lôi uyển chuyển thanh tú như điệu Tiểu thạch của Tần Thiếu Du, không gần với ý bút hai bài này. Có người lại nói: "Thơ và chữ đều giống Trương Đông Hải." Tập thơ Đông Hải tôi ngày trước từng xem, không nhớ có hai bài này không, đợi tra lại. Lời bạt của Thanh Lôi nói bốn câu cuối bài đầu chưa ai từng nói. Nhưng thơ Xương Lê (Hàn Dũ) có câu: "Ta có thể uốn mình sống giữa đời, sao lại theo ngươi đi cầu thần tiên", chính là ý ấy, chỉ là mượn ý mà không để lại dấu vết thôi.
Ở Hồi bộ có con nhà giàu, người béo phị, đi đứng lạch bạch, lại chẳng chăm chút dung mạo, mặt lúc nào cũng đầy cáu ghét, nhưng thích lui tới chốn trăng hoa, gặp đàn bà con gái là nhìn chằm chằm. Một hôm đi một mình, gặp một thiếu phụ dung mạo (?) rất đẹp. Lúc ấy vừa mưa, đường lầy lội, hắn vội tới trêu: "Đường trơn thế này, chị có cần tôi dìu không?" Thiếu phụ nghiêm mặt nói: "Ngươi đừng hồ đồ, ta là hồ ly. Cả đời chỉ lạy trăng tu luyện hình thể, chưa từng làm chuyện mê hoặc người để hút tinh khí bồi bổ cho mình. Ngươi tự xem mình là thứ gì mà dám nói năng, cư xử như vậy? Ta sắp giáng họa cho ngươi đấy." Rồi vốc cát rắc vào mặt hắn. Hắn hoảng sợ lùi lại, bỗng ngã xuống mương, cố sức trèo lên thì thiếu phụ đã không biết đi đâu.
Từ đó lòng hắn luôn thấp thỏm, lo cô ta quấy phá, nhưng rốt cuộc cũng không sao. Mấy hôm sau, bạn mời uống rượu, có một kỹ nữ mới ra nghề tới hầu rượu, nhìn kỹ thì chính là thiếu phụ hôm trước. Hắn ngờ ngợ hoảng hốt, không biết làm sao. Cố gượng hỏi: "Hôm nọ sau cơn mưa, cô có ra thôn Đông không?" Kỹ nữ thản nhiên đáp: "Hôm ấy chị tôi ra thôn Đông thăm dì, tôi không đi. Chị tôi với tôi mặt giống nhau, chắc ông đã gặp chị ấy chăng?" Lời nói rất mơ hồ, hắn rốt cuộc không phân định được là yêu hay người, là một hay hai, bèn viện cớ bỏ tiệc đi.
Hắn đi rồi, kỹ nữ kể lại chuyện: "Thật là ghét bộ dạng xấu xí của hắn, lại sợ hắn giở trò cưỡng bức, nên tạm nói dối để mong thoát thân. May hắn tự ngã, tôi bèn nấp sau đống củi ở sân phơi lúa, không ngờ hắn lại tin là thật." Cả bàn tiệc ai nấy cười lăn. Một vị khách nói: "Đã vào lầu xanh thì sao chọn được khách? Hắn vốn là kẻ có thể bỏ nghìn vàng mua một nụ cười đấy, sao không dắt cô đến chỗ hắn?" Rồi cùng dẫn cô đến, kể rõ tên họ cha mẹ chồng và chồng cô, nỗi ngờ của hắn mới tan. Hai chị em kỹ nữ này chính là những người gọi là Đại Dương và Nhị Dương; danh sĩ thời ấy làm nhiều bài "Dương liễu chi từ", đều là mượn để gửi gắm họ Dương của họ.
Kỹ nữ lại xin lỗi rằng: "Hồi nhỏ em vốn đã biết ngài. Hôm qua mừng được ngài thương, nên mới đáp lại bằng lời đùa, đâu ngờ lại thành ra mạo phạm, rất lấy làm áy náy, xin ôm chăn gối đến để chuộc lỗi." Lời lẽ nhã nhặn, dáng vẻ yêu kiều, hắn bị mê hoặc nặng, quyến luyến mấy đêm liền, gọi chồng cô tới, tính theo tháng trả tiền ngủ đêm, chung chạ suốt năm trời, rốt cuộc chết vì chứng tiêu khát (bệnh khát nước, tiểu nhiều, gầy rộc dần). Anh tôi là Tình Hồ nói: "Cáo mà mang dạng người thì sợ nó, là vì sợ chết; người mà mang dạng cáo thì không những không sợ, lại còn không sợ chết. Như thế có phải là suy rộng được cho đúng loại không? 'Ta sắp giáng họa cho ngươi' — cô ta vốn đã nói trước rồi. Gã này chết vì kỹ nữ, thì bảo là chết vì cáo cũng được."
Quách Đại Xuân, Quách Song Quế, Quách Tam Hòe là ba anh em. Tam Hòe nhiều lần khinh nhờn các anh, lại còn lên huyện kiện họ. Trên đường về, ghé nghỉ ở một ngôi chùa, thấy sư sãi áo thâm ngồi đầy, đua nhau tụng kinh. Chủ lễ tuy mặc đồ lành mà vẻ mặt sầu thảm, lúc đọc sớ tỏ lòng thành, nước mắt rơi theo lời. Hỏi thì sư trong chùa nói: "Anh của ông ấy bệnh nguy kịch, nên lạy Phật cầu phúc." Tam Hòe đứng ngây hồi lâu, bỗng phát điên, giậm chân đấm ngực kêu: "Anh em nhà người ta lại như thế ư?" Cứ lặp đi lặp lại một câu ấy không thôi. Người ta dìu về nhà, hắn không ngủ không ăn, vẫn giậm chân đấm ngực, lẩm bẩm câu ấy, hai ba ngày không dứt.
Đại Xuân và Song Quế vốn ở riêng, nghe tin đều tới, nắm tay em khóc: "Em sao lại đến nỗi này?" Tam Hòe lại đứng ngây hồi lâu, đột nhiên ôm chầm hai anh nói: "Các anh vốn là như thế ư?" Gào lên mấy tiếng, nhảy dựng một cái rồi tắt thở. Mọi người đều nói thần giết hắn, không phải vậy. Tam Hòe hổ thẹn mà tự trách, đó là điều thánh hiền gọi là sửa lỗi, nhà Phật gọi là sám hối. Nếu nuôi được chí ấy cho trọn, thì việc như Điền Chân (anh em chia nhà khiến cây tử kinh héo, rồi thôi chia mà cây tươi lại) hay Khương Quăng (anh em đắp chung một chăn) cũng làm được. Thần đang khen hắn, sao lại giết hắn? Hắn đau đớn một trận mà chết ngay, là vì trong lòng cảm động, lương tâm bừng dậy, tự thấy không còn mặt mũi đứng ở đời, nên nhắm mắt một cái, giấu bóng nơi suối vàng, há phải thần đoạt hồn vía hắn đâu.
Tiếc là hắn biết lỗi mà không biết bù lỗi, để tính khí chi phối, cứ thế lao đi không thu lại được; không có học vấn để giúp, không có thầy giỏi bạn tốt để dẫn dắt, không có vợ con hiền để phụ giúp, nên không thể khởi đầu xấu mà kết thúc đẹp, để về sau che lấp được lỗi xưa; đó là cái bất hạnh của hắn mà thôi. Ngày trước chị tôi bên nhà họ Điền mua một đứa hầu gái nhỏ, vốn là con nhà kỹ viện. Nó nghe người ta chê bai một người đàn bà hàng xóm dâm loạn, giật mình kinh ngạc nói: "Thế là không được làm ư? Tôi cứ tưởng phải như thế." Về sau nó lấy chồng nhà nông, suốt đời trinh tiết. Vậy thì Tam Hòe trái lẽ, chính là vì không biết; cho nên con em trong nhà trước hết phải cho biết lễ.
Sứ thần Triều Tiên là Trịnh Tư Hiền tặng tôi hai hộp quân cờ, đều tròn nhẵn tự nhiên, không giống người làm. Ông nói quân đen là đá vụn bãi biển, lâu năm bị nước triều xô đập mà thành; quân trắng là vỏ con xà cừ nhỏ, cũng do nước biển mài bóng. Đều không phải thứ khó kiếm, chỉ là phải lựa những viên dày mỏng đều nhau, viền tròn trịa, màu sắc đều, ngày tích tháng góp, so sánh đổi thay, không phải công sức một sớm một chiều. Tôi đặt trong thư phòng, khá là món đồ chơi thanh nhã. Về sau bị Phạm đại tư nông (chức quan coi tài chính, tức Thượng thư bộ Hộ) lấy mất. Sau khi tư nông mất, cảnh nhà sa sút, nay không biết ở đâu rồi.
Ba đảo mười châu trong biển, năm thành mười hai lầu trên núi Côn Lôn (những cõi tiên trong truyền thuyết), các nhà làm từ phú cứ thế dùng theo. Các nước Triều Tiên, Lưu Cầu, Nhật Bản đều đọc được sách Trung Hoa. Về Nhật Bản, tôi đã xem địa chí năm kinh đô và bản đồ toàn bộ núi sông của họ, cương giới trải dài mấy nghìn dặm, chẳng có cái gọi là núi tiên cõi thiêng nào cả. Sứ thần sang cống của Triều Tiên và Lưu Cầu thì tôi từng nhiều lần nói chuyện, đem điều này ra hỏi, đều nói: "Biển Đông ngoài Nhật Bản ra còn mấy chục nước lớn nhỏ, đảo lớn nhỏ không biết mấy trăm mấy nghìn, là những nơi người Trung Hoa chắc chắn không tới được; thuyền buồm đi muôn dặm, thương thuyền qua lại, đều không nghe có chuyện ấy. Chỉ có vùng lạc tế (chỗ nước biển như đổ sụt xuống, thuyền trôi vào không về được) của Lưu Cầu là hơi giống 'ba nghìn dặm nhược thủy' (dòng nước yếu không nổi được lông hồng bao quanh cõi tiên); nhưng thuyền trôi vào lạc tế, gặp năm nước triều phẳng thì đôi khi cũng về được, cũng không nghe có cung điện bạc trắng nào chỉ trông thấy mà không tới được." Vậy thì ba đảo mười châu há chẳng phải toàn là lời bịa đặt sao?
Sách Nhĩ Nhã và Sử ký đều nói Hoàng Hà phát nguồn từ Côn Lôn. Xét nguồn Hoàng Hà có hai: một ra từ Hòa Điền, một ra từ Thông Lĩnh. Có người nói Thông Lĩnh là nguồn chính, nước Hòa Điền đổ vào; có người nói Hòa Điền là nguồn chính, nước Thông Lĩnh đổ vào. Hai dòng đã hợp lại thì cũng chẳng phân biệt được đâu chủ đâu khách. Nhưng Thông Lĩnh và Hòa Điền đều nằm trong bản đồ nước ta ngày nay, mở đồn điền, đặt đồn lính đã hơn bốn mươi năm, đến cả hang sâu khe cùng cũng đã có người cày cấy chăn nuôi. Chẳng cần biết nước của núi nào là nguồn chính, thì trong hai núi ấy ắt có một núi là Côn Lôn, điều đó là chắc. Thế mà những cái gọi là Dao Trì, Huyền Phố, cây ngọc, ruộng nấm linh chi, thảy đều chưa thấy, cũng thảy đều chưa nghe. Vậy thì năm thành mười hai lầu chẳng cũng là hoang đường sao?
Không chỉ thế. Núi Linh Thứu nay ở Bạt Đạt Khắc Thiện (Badakhshan), tháp xương của chư Phật, Bồ Tát vẫn còn đủ, chữ Phạn đề ghi đều khớp với kinh điển, còn có hơn sáu trăm gian nhà đá, tức là cái gọi là chùa Đại Lôi Âm. Dân du mục Hồi bộ ở đó. Quân ta truy đánh Ba La Nê Đô và Hoắc Tập Chiêm từng đến chỗ ấy, thấy cũng chỉ có vậy thôi. Mọi vẻ trang nghiêm lộng lẫy được tả trong kinh, hình như cũng là lời tô vẽ. Tương truyền tổ quốc của người Hồi lấy đồng làm thành. Người Hồi ở gần phía tây nói thành đồng ở phía đông họ một vạn dặm; người Hồi ở gần phía đông nói thành đồng ở phía tây họ một vạn dặm. Hai bên cùng vọng lạy từ xa, mà chưa từng có ai đến được chỗ ấy. Theo đó suy ra, e rằng năm châu lớn có người ở cùng những vật quý lạ, linh dị được ghi trong sách Khôn dư đồ thuyết của Nam Hoài Nhân (giáo sĩ phương Tây ở triều Thanh) cũng đều thuộc loại này cả.
Biên tu (chức quan biên soạn ở Hàn lâm viện) Chu Thư Xương thì nói: "Có duyên với Phật rồi mới thấy được cõi Phật, có cốt tiên rồi mới thấy được cõi tiên, không thể dùng tai mắt tầm thường mà đoán định có hay không. Tôi từng gặp một đạo sĩ đi Côn Lôn về, những điều ông ấy kể không khác gì sách xưa ghi." Điều này thì tôi không biết được.
Điện soạn (danh xưng người đỗ trạng nguyên) Thái Quý Thực có một đầy tớ, vốn là loại người chuyên theo hầu quan ở kinh thành, gian xảo, khéo ăn nói, Quý Thực khá thích hắn. Bỗng một hôm, hai đứa con nhỏ của hắn cùng chết đột ngột, vợ hắn cũng thắt cổ chết ở nhà, không ai đoán được nguyên do, đành khâm liệm thôi. Trong nhà có một bà lão thì thầm với người ta rằng: "Người vợ có tư tình bên ngoài, muốn đầu độc chồng rồi mang con đi lấy người khác, lén mua thạch tín làm bánh, đợi chồng về. Không ngờ hai đứa con ăn vụng, đều chết cả, người vợ hối hận không gỡ được, cũng chết theo." Nhưng bà lão nghe trộm ngoài cửa sổ giữa đêm tối, chỉ nghe loáng thoáng lời mưu tính kín, không biết người tình là ai, cũng chẳng có cách gì tra xét.
Gã đầy tớ ít lâu sau cũng phát bệnh chết. Sau khi hắn chết, bạn bè cùng làm thì thầm bàn: "Chủ nhân chỉ tin hắn, thế mà hắn trăm phương lừa chủ. Chuyện khác không kể, chỉ như hôm qua, canh tư chủ phải đến vườn Viên Minh để chầu hầu, hắn cố ý thả cho con la kéo xe chạy mất, người đánh xe đuổi theo cũng không về. Giờ đã gấp, gõ cửa mượn xe chắc không kịp, vội sai đi thuê, thì hắn nói: 'Mưa gió sắp đến, không có năm nghìn tiền thì không ai đi.' Chủ nhân hết cách, đành phải nhẫn nhịn chiều theo. Chẳng phải quá quắt lắm sao? Tai họa lạ lùng kia có lẽ vì thế chăng?" Quý Thực nghe xong nói: "Hắn chết thế là muộn rồi, ta lầm tưởng hắn là người biết việc."
Bậc tiền bối Dương Hòe Đình kể: ở quê ông có người làm quan thành đạt về làng, đóng cửa nghỉ ngơi dưỡng sức, không dự việc bên ngoài, cũng hưởng được khá nhiều cái vui của người về ở ẩn, chỉ buồn vì không có con nối dõi. Về già mới có một đứa con trai, quý vô cùng. Đứa trẻ bị đậu mùa rất nguy, nghe nói ở núi Lao Sơn có đạo sĩ biết trước việc, ông tự đến hỏi. Đạo sĩ cười nói: "Cậu nhà còn bao nhiêu việc chưa xong, sao chết ngay được." Quả nhiên gặp thầy thuốc giỏi mà khỏi. Về sau đứa con ăn chơi kiêu túng, rốt cuộc phá tan cơ nghiệp, lưu lạc ăn nhờ, dòng họ tuyệt tự, không ai cúng giỗ (như ma nhà Nhược Ngao chịu đói). Người làng bàn rằng: "Ông già này không có lỗi gì mà cũng không có tiếng khen, chưa đáng có ngay đứa con như thế. Chỉ là vốn kẻ học trò nghèo xơ xác, làm quan huyện chưa đầy mười năm mà túi quan đã hơn mấy vạn, chẳng lẽ con đường làm giàu có điều gì không ai biết được sao?"
Hòe Đình lại kể: có người học phép Mao Sơn (một phái Đạo giáo chuyên bùa chú trừ tà), làm phép trị quỷ ma rất nhiều lần linh nghiệm lạ lùng. Có một nhà bị cáo quấy phá, mời ông đến trừ. Ông sửa soạn đồ làm phép, chọn ngày (?) sắp đi, thì có một ông già vốn quen biết đến nói: "Tôi làm bạn với cáo đã lâu. Cáo đang nguy, cầu tôi nói giúp một lời. Cáo không có tội gì với ông, ông cũng chẳng có hiềm khích gì với cáo, chẳng qua nhận lễ vật của người ta nên ra tay lo liệu thôi. Cáo nghe nói xong việc thì nhà kia hứa biếu ông hai mươi bốn lạng bạc, nay nó xin nộp cho ông gấp mười số ấy, ông có thể thôi không đi được chăng?" Nói rồi lấy bạc đặt lên án. Người này vốn tham, liền nhận ngay. Hôm sau, ông từ chối người mời, nói: "Phép của tôi chỉ trị được cáo thường thôi. Hôm qua triệu thần tướng tra xét, thì thứ quấy phá nhà ông là thiên hồ (cáo tu luyện lâu năm, phép thuật cao), không phải sức tôi chế ngự được."
Được bạc rồi, ông rất lấy làm đắc ý, nhân đó nghĩ cáo đã nhiều bạc thì có thể dùng phép mà lấy. Bèn triệu tập cáo khắp bốn phía, dọa bằng búa sấm, ngục lửa, bắt chúng nộp của đút. Đòi hỏi mãi, cáo không chịu nổi sự quấy nhiễu, bèn cùng nhau bàn lấy trộm bùa ấn của ông. Thế là ông bị cáo nhập vào người, điên cuồng gào thét, tự lao xuống sông. Lũ cáo bèn lấy hết bạc đi, không còn một chút. Người ta cho là giống như Phí Trường Phòng, Minh Sùng Nghiễm (những người dùng phép sai khiến quỷ thần, cuối cùng bị chúng hại). Về sau đồ đệ của ông lén kể ra, mới biết nguyên do thất bại.
Nắm bùa ấn trong tay, sai khiến quỷ thần để trừ yêu tà, quyền ấy ngang với quan lại. Nhận đút lót mà dung túng kẻ gian đã là không được, lại còn tìm đủ cách để lấp đầy lòng tham sâu như khe hố, thì đạo trời và thần minh há để thoát khỏi sự soi xét? Nếu không bị lũ cáo giết, thì rốt cuộc cũng không tránh khỏi bị sét đánh trừng phạt.
Trời cao đất xa, quỷ thần mờ mịt, tưởng như chẳng dính dáng gì đến người, vậy mà có lúc ứng nghiệm nhanh như tiếng vọng, dùng hết trí lực của người cũng không tranh được. Ở Thượng Hà Nhai thuộc Thương Châu, có con gái nhà Giáp, hứa gả cho con trai nhà Ất, hai nhà đều khá giả, ngày cưới định trong vòng một hai năm. Có thầy số đi qua nhà Giáp, gặp mưa phải ở lại ngủ, nhà Giáp đưa số của con gái nhờ đoán. Thầy số trầm ngâm hồi lâu nói: "Không mang theo sách tính, số này không đoán được." Nhà Giáp thấy có điều lạ, gặng hỏi mãi, thầy mới nói: "Theo bát tự (tám chữ năm, tháng, ngày, giờ sinh tính theo can chi, dùng để đoán số) này thì là số làm vợ lẽ. Nhà ông có vẻ không đến nỗi thế, lại nghe nói đã có ngày cưới, mà can chi không có hình khắc (không có thế xung khắc báo hiệu chồng chết hay vợ chồng chia lìa), chắc chắn không tái giá, vì thế tôi càng thêm ngờ."
Có kẻ gian xảo nghe chuyện, muốn nhân đó kiếm lời, bèn thuyết Giáp rằng: "Gia sản nhà ông được bao nhiêu? Nếu gả con gái ắt tốn nhiều, càng không kham nổi. Số đã như thế, chi bằng trước nói dối con gái bệnh, rồi nói dối con gái chết, mua quan tài rỗng chôn gấp, đêm đến dẫn con gái lên kinh, đổi tên họ bán làm thiếp nhà quyền quý, thì ngồi không mà được nhiều tiền." Giáp nghe theo. Gặp lúc có vị quan lớn gả con gái, tìm nàng hầu đi theo cô dâu cho đẹp, bỏ hai trăm lạng bạc mua cô.
Hơn một tháng sau, nhà ấy đi thuyền đưa con gái về phương nam, đến cửa cống Thiên Phi thì cả nhà đều chết đuối, chỉ có con gái nhà Giáp được cứu sống. Vì là thiếu nữ nên không ai dám nhận nuôi, việc trình lên quan sở tại. Quan hỏi lai lịch, cô ở nhà kia chưa lâu, chỉ biết họ của chủ, không kể được tước vị quê quán, chỉ có tên họ cha mẹ và chỗ ở thì nói rõ ràng chắc chắn. Quan bèn gửi công văn về Thương Châu, thế là việc vỡ lở.
Lúc ấy con trai nhà Ất đã cưới em họ, không có lẽ gì bỏ hôn ước. Nghe nhà Giáp được nhiều tiền, Ất tức giận muốn kiện. Giáp khốn quẫn, xin vẫn gả con gái cho con nhà Ất. Nhà cô em họ nghe vậy lại muốn kiện, rối ren ồn ào (?), thế sắp thành vụ kiện lớn. Bạn cũ họ hàng hai bên cùng nhau hòa giải, cho Giáp bỏ tiền đi đón con gái về, rồi làm vợ lẽ cho con trai nhà Ất, cuộc rắc rối mới yên.
Khi cô về nhà thì con trai nhà Ất đã rước vợ cả. Nhà Ất dùng xe bò chở cô về nhà, cô gặp mẹ chồng ra sức phân trần không phải ý mình. Mẹ chồng nói: "Đã không phải ý mày, sao lúc bị bán mày không nói đã có chồng?" Cô không đáp được. Dẫn cô đi lạy vợ cả, cô hơi chần chừ, mẹ chồng nói: "Lúc mày bị bán làm nàng hầu, cũng không lạy à?" Lại không đáp được, bèn lạy đúng lễ. Mẹ chồng suốt đời nuôi cô như đầy tớ.
Đây là chuyện cuối năm Ung Chính. Bà nội tôi là Trương thái phu nhân lúc ấy đang tránh nóng ở lầu Thủy Minh, biết chuyện rất tường tận, từng bảo các thị nữ: "Cha nó chẳng qua muốn nhiều tiền, con gái nó chẳng qua muốn giàu sang, nên mới sinh ra mưu ấy. Nào biết không những vô ích, mà còn mất luôn cái vốn đã có. Các ngươi nhìn việc này mà dẹp bỏ mọi ý nghĩ viển vông đi."
Thím tư tôi, bà Lý an nhân (tước phong cho vợ quan phẩm thấp), có đứa hầu gái tên Văn Loan, thím thương yêu nhất. Gặp lúc tôi gửi thư nhờ tìm thị nữ, thím trong các cháu thì thương tôi nhất, định đem Văn Loan cho tôi; hỏi riêng Văn Loan, nó cũng không hề từ chối. Thím đã may quần áo, sắm trâm hoa tai cho nó, đã định ngày lên xe, thì có kẻ ghen ghét xúi cha nó đòi hỏi đủ thứ, việc bèn hỏng, Văn Loan rốt cuộc buồn bã sinh bệnh mà chết. Tôi không hề biết; mấy năm sau mới loáng thoáng nghe chuyện, mà cũng như chim nhạn bay qua trời cao, bóng chìm xuống nước thu, chẳng để lại dấu vết gì trong lòng.
Tháng năm năm nay, sắp lên đường theo hầu vua, thu dọn đồ đạc hơi mệt, ngồi chợp mắt, bỗng mộng thấy một cô gái nhẹ nhàng đi tới. Tôi vốn không quen, giật mình hỏi là ai, cô đứng lặng không nói, tôi cũng chợt tỉnh, không hiểu vì sao. Đến khi cả nhà ngồi ăn, tôi tình cờ kể lại. Vợ của con trai thứ ba tôi, vốn là cháu gái tôi, hồi nhỏ ở bên ngoại từng chơi đùa với Văn Loan, lại biết rõ chuyện nó ôm hận, giật mình nói: "Đó là Văn Loan chăng?" Rồi kể kỹ dung mạo hình dáng nó, khớp với người trong mộng. Phải chăng, hay không phải? Sao hai mươi năm nay tôi đã gạt ra khỏi lòng từ lâu, mà bỗng vô cớ hiện vào giấc mộng?
Hỏi chỗ chôn, định sau này dựng cho một tấm bia đá, mọi người đều nói nấm mộ đã bằng, vùi lấp lâu trong cỏ rậm gai hoang, không nhận ra được nữa. Tạm ghi lại đây để an ủi người nơi suối vàng. Nhớ tháng chín năm Tân Mão đời Càn Long (năm 1771), tôi đề bài thơ hoa thu hải đường rằng: "Hoa khuất tiều tụy thật đáng thương, sân chiều nắng xế trời cuối thu; người làm thơ đã già, tình phong lưu nhạt, vẫn trước cánh hồng tàn mà bâng khuâng." Như thể viết riêng cho người ấy vậy.
Tông thất (người trong họ vua) là tiên sinh Kính Đình, cháu năm đời của Anh quận vương, soạn bộ Tứ Tùng đường tập năm quyển, trong có bài "Chuyết Thước đình ký" (Bài ký về đình Chim Khách Vụng) rằng: "Người ta nói chim khách làm tổ, chim cưu đến ở, ý bảo chim khách khéo mà chim cưu vụng. Chim khách ở vườn nhỏ của tôi thì hàng chục hàng trăm con, chỉ đậu trên cây rừng. Dò ý chúng, không phải cố ý chán ở tổ, cũng không phải sợ chim cưu cướp tổ. Ấy là tính chúng vụng, còn hơn cả chim cưu, có lẽ là không giỏi làm tổ. Cho nên mưa tuyết sương móc, lông cánh ướt đẫm (?), mà nắng sớm vừa hửng (?) thì lại cùng nhau ríu rít trên ngọn cây, tiếng kêu vui vẻ, dường như không lấy việc ngủ ngoài sương làm khổ. Lại bay không cao, đi không xa, chỉ uống mổ quanh vườn, có lúc vào cả nhà chính của chủ, gặp chủ ăn bỏ thừa thì sà tới mổ, khách của chủ đến cũng không giật mình bay lên, như thể coi khách với chủ đều là người không có lòng mưu hại. Đầu đông năm Tân Sửu (năm 1781), tôi dựng một cái đình ở phía bắc nhà chính, rừng giá rét vây bốn mặt, chim khách đậu vòng quanh, nhân đó đặt tên là đình Chim Khách Vụng. Chim cưu vụng là phải, chim khách sao lại vụng? Nhưng không vụng thì chẳng đáng làm chim khách vườn tôi."
Xét bài ký này mượn chim khách để gửi ý, mà việc thì ngay trước mắt, chắc không phải bịa đặt, cũng là chuyện lạ. Em của tiên sinh là ông Nghi, thị lang (quan phó) coi kho lương, khắc in xong tập của tiên sinh, tôi làm việc hiệu đính, nhân đó trích chép ra để làm chuyện bàn.
Thầy thuốc chữa mụn nhọt Ân Tán Am từ nhà bệnh nhân ở Thâm Châu trở về, chủ nhà sai một đầy tớ họ Dương đưa đi. Gã họ Dương vốn hung bạo, mọi người gọi là "Hoành Hổ" (Hổ Ngang Ngược), dọc đường gây sự, không ngày nào không cãi đánh với người. Một hôm, tối mịt mới đến một làng, quán trọ đều kín chỗ, bèn vào trọ một ngôi chùa. Sư nói: "Chỉ có ba gian nhà trống sau điện Phật, nhưng có thứ quấy phá, không dám giấu." Gã họ Dương giận nói: "Thứ gì dám quấy phá Dương Hoành Hổ? Ta đang muốn tìm nó đây." Giục sư quét giường, cùng Tán Am ngủ. Tán Am sợ, nằm sát vách, Hoành Hổ nằm phía ngoài, thắp đèn sáng mà đợi.
Khi mọi người đã yên giấc, quả nhiên có tiếng hu hu từ ngoài vào, là một thiếu phụ xinh đẹp, dần dần sát lại giường. Gã họ Dương bật dậy ôm lấy, liền hôn hít trêu ghẹo. Người đàn bà bỗng hiện hình ma treo cổ, bộ dạng gớm ghiếc đáng sợ. Tán Am run cầm cập, răng đập vào nhau. Gã họ Dương thong thả cười nói: "Mặt mày ngươi tuy đáng ghét, nhưng thân dưới chắc chẳng khác người, cứ vui một phen đã." Tay trái ôm lưng, tay phải vội tụt quần nó, định đè lên giường. Con ma gào lên chạy mất. Gã đuổi theo gọi, rốt cuộc nó không quay lại. Thế là ngủ yên đến sáng. Lúc đi, gã nói với sư: "Gian nhà này có nhiều chỗ hay lắm, ngày ấy ngày ấy ta về sẽ lại ngủ đây, đừng cho khách khác ở." Tán Am từng kể với Vương Hữu Tam ở Thương Châu: "Đời lại có kẻ cưỡng hiếp ma treo cổ, cái tên Hoành Hổ quả không phải hư danh."
Khoa thi là để nhà nước chọn nhân tài, không phải để quan chấm thi chọn học trò riêng. Về sau, vì số người đỗ của mỗi phòng (mỗi quan chấm thi phụ trách một phòng, chấm một phần bài) đã định sẵn, mà bài chia về các phòng hay dở thì không định được, nên có lệ "bát phòng" (chuyển bài hay từ phòng này sang phòng khác để lấy đỗ). Kỳ hội thí (kỳ thi ở kinh đô, chọn tiến sĩ) năm Quý Sửu đời Ung Chính (năm 1733), phòng của bác Dương Nông Tiên — bác tên Xuân, là bạn đồng niên (cùng đỗ một khoa) của cha tôi, ông Diêu An — có đến bảy phần mười số bài đỗ là bài chuyển từ phòng khác vào. Bác Dương không để bụng, nói: "Những bài ấy thật hơn bài của phòng tôi, không dám có lòng phân biệt bờ cõi mà làm đảo lộn trắng đen." Chuyện này tôi nghe từ thầy tọa sư (thầy chủ khảo khoa mình đỗ) là tiên sinh Giới Dã Viên; tiên sinh chính là người được chuyển bài vào phòng bác Dương.
Kỳ hội thí năm Nhâm Tuất đời Càn Long (năm 1742), bậc tiền bối Chư Tương Thất không nhận bài chuyển, một phòng chỉ đỗ có bảy bài, quan tổng tài (chủ khảo chính) cũng để mặc. Tiền bối Văn Tĩnh Nho đứng đầu phòng ấy, đỗ thứ hai mươi; Vương Minh Tích rốt cuộc không lọt vào hạng khôi (năm hạng đầu); còn tiền bối Nhậm Điếu Đài thì một phòng có hai người đỗ hạng khôi. Kỳ hội thí năm Mậu Thìn (năm 1748), tiền bối Chu Thạch Quân đứng đầu phòng của tiền bối Thang Dược Võng (?), nhưng thực ra là bài chuyển từ phòng tiền bối Kim Vũ Thúc sang, vậy là Vũ Thúc cũng một phòng có hai khôi. Thời ấy đều không ai có lời dị nghị; những tập bài của người cùng phòng được khắc in, tôi đều đã tận mắt xem.
Kỳ hội thí năm Canh Thìn (năm 1760), tiền bối Tiền Thác Thạch dùng bút màu lam vẽ hoa mẫu đơn, tặng khắp các bạn đồng sự, mọi người lần lượt đề thơ. Khi ấy viên ngoại (chức quan ở các bộ) Cố Tình Sa có nhiều bài bị chuyển đi nhất, Chu Thạch Quân có nhiều bài được chuyển vào nhất. Tôi đề bức tranh của Tình Sa rằng: "Tưới sâu nước xuân, vun kỹ cát, nuôi ra loài hoa phú quý giữa đời; giống như tiết xuân tháng ba tháng tư, hương thừa theo gió đưa sang nhà hàng xóm." Tiền bối Biên Thu Nhai họa vần tôi rằng: "Một trận mưa lành sạch bụi cát, sắc xuân dồn cả về hoa vườn ngự; đây là giống trồng bên đình Trầm Hương, chớ để dời sang nhà kẻ quê mùa."
Tôi lại đề bức tranh của Thạch Quân rằng: "Xin được mấy cành hoa vườn tiên, hồng thắm tím tươi chẳng biết tên; cần gì hỏi giống nhà ai trồng, vào tay ngắm nhau là có tình." Thạch Quân tự họa rằng: "Gió xuân mưa xuân còn trơ cành khô, sắc nghiêng nước nào từng hỏi tên; lòng như cư sĩ già Duy Ma, hoa trời rơi đến rơi đi chẳng bận lòng (theo kinh Phật, hoa trời rơi không bám vào người đã dứt tình)." Tiền bối Trương Kính Hác họa tiếp rằng: "Mực giã bùn xanh, nghiên (?) cát, màu lam đậm vẽ ra hoa Lạc Dương (tức mẫu đơn); cớ sao không nhuộm phấn son, muốn đem nhân duyên hỏi nhà họa sĩ. Lấy màu mày làm cánh, màu biếc làm cành, phả hoa của họ Âu (Âu Dương Tu viết sách xếp hạng mẫu đơn) biết đứng hạng thứ mấy; lại lạ cái mâm ngọc hứng sương lạnh lẽo, cư sĩ Hương Sơn (Bạch Cư Dị) quá ư đa tình."
Ấy đều là bạn thân nhiều năm, thoải mái không câu nệ, cùng nhau lấy lời đùa cợt cay nghiệt làm vui, vốn chẳng có thành kiến gì trong lòng. Ông Tưởng Văn Khác khi ấy làm tổng tài, xem xong nói: "Các vị phóng khoáng phong lưu, vốn là chuyện hay; nhưng hiềm khích của người xưa phần nhiều bắt đầu từ lời đùa cợt, chi bằng bỏ luôn cả việc này, càng là cách giữ trọn tình bạn." Mọi người đều rất phục lời ông; quả là bậc lão thành nhìn xa. Tôi ghi lại để tỏ cái lỗi lời lẽ bay bướm thời trẻ, người tài giỏi đời sau chớ có bắt chước.
(Hết đoạn.)
Ở trường thi, khi điền bảng (bảng ghi tên người đỗ) xong, bao giờ cũng cuộn lại đặt ngang trên án, tổng tài và chủ khảo mặc triều phục lạy chín lạy rồi mới bưng ra; nha lại gọi là "bái bảng" (lạy bảng). Đó là sai. Xét theo việc công, cả bảng đều là cử tử (người đi thi), quan chấm thi sao lại lạy cử tử? Xét theo tình riêng, cả bảng đều là học trò, thầy chủ khảo sao lại lạy học trò? Có người dẫn câu "lạy mà nhận sổ dân" trong sách Chu lễ để chứng minh, thật là gượng ép.
Thật ra, ngày yết bảng phải dâng ngay đề danh lục (sổ ghi tên người đỗ) lên vua. Sổ không viết trước được, phải bóc bài xướng một tên, điền bảng một tên, rồi đưa mảnh giấy dùng để điền bảng ra mà chép vào sổ một tên. Nay mảnh giấy ấy vẫn gọi là "lục điều" (giấy chép sổ), chính là vì thế. Phải lạy rồi mới gửi đi, cũng như lễ lạy trước khi dâng tấu chương. Bảng chưa yết thì sổ chưa ra, sổ chưa xong thì bảng chưa yết, nên sổ và bảng phải cùng bày trên án rồi mới lạy. Bảng to mà sổ nhỏ, dưới ánh đèn lóa, người ta thấy bảng mà không thấy sổ, nên lầm là lạy bảng.
Về sau, có khi chép sổ chưa xong mà trời đã sắp sáng, hoặc quan chấm thi vội đi phục mệnh, nên lạy trước rồi đi, bèn có lúc lạy mà không bày sổ trên án; lâu dần coi là lẽ đương nhiên. Nha lại có khi vì không có sổ mà vẫn lạy được, nên rốt cuộc không bày sổ nữa; lại vì sổ đã không bày thì có thể tạm hoãn rồi gửi theo sau, nên đến lúc viết bảng xong thì không có sổ để bày, và việc lạy bèn lặng lẽ chuyển sang bảng. Tôi từng hỏi thầy cũ là ông A Văn Cần, ông thuật lại lời ông Lý Văn Trinh như vậy; ông Văn Trinh chính là thầy chủ khảo khoa Kỷ Sửu của ông.
Nhà chính của Hàn lâm viện (cơ quan văn học, soạn thảo văn thư của triều đình) không mở cửa giữa, nói rằng mở ra thì chưởng viện (quan đứng đầu viện) gặp điều chẳng lành. Năm Quý Tị (năm 1773) mở quán biên soạn Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng hợp lớn nhất triều Thanh), Chất quận vương đến xem, người coi việc mở cửa ấy, chẳng bao lâu chưởng viện là ông Lưu Văn Chính và ông Giác La Phụng lần lượt qua đời. Lại trong đê cát trước cổng, có những cục đất kết thành viên tròn, nếu lỡ làm vỡ ắt có người hàn lâm bị hại. Năm Quý Mùi (năm 1763) nước mưa xói lộ ra một viên, bị trẻ con ném vỡ, tiền bối Ngô Vân Nham liền qua đời. Lại ở góc tây nam đình Nguyên Tâm, người hàn lâm nào còn cha mẹ thì không được đặt chỗ ngồi, ngồi thì cha mẹ gặp hình khắc (?) (tai họa xung khắc). Lục Nhĩ Sơn khi ấy làm học sĩ, nhất quyết không tin, rốt cuộc phải chịu tang cha. Còn cửa góc bên trái đóng lâu không mở, mở thì người coi việc bị trách phạt, giáng chức; không ai dám thử, không biết có thật linh nghiệm không.
Các bộ, viện khác cũng đều có điều kiêng kỵ. Như cửa bình phong ở đường đi giữa của bộ Lễ, xưa nay không bắc cầu bậc — cầu bậc là dùng hai tấm gỗ kẹp vào ngưỡng cửa, dốc thoai thoải như hình cây cầu, để các quan đứng đầu đi xe có thể vào thẳng lối giữa, khỏi phải vòng bên cạnh. Tiền bối Tiền Thác Thạch không nghe, liền xảy ra vụ cột đèn ở Thiên Đàn. Những điều ấy cũng thường ứng nghiệm. Ắt có lẽ gì trong đó, chỉ là không rõ lẽ ấy nằm ở đâu mà thôi.
Tương truyền ở đình Bảo Thiện của Hàn lâm viện có một cô hồ ly gọi là "Nhị cô nương", nhưng chưa ai thấy hình bóng. Chỉ có học sĩ Chử Quân Tâm khi ngủ lại trực ở đó, mộng thấy một người đẹp dắt mình đi, vượt tường xuyên vách như giẫm trên mây khói, đến chân thành ở quán Cao Ly (nhà khách tiếp sứ Triều Tiên), gặp một ông già, ông kinh ngạc nói: "Đây là Chử học sĩ, Nhị cô nương sao lại hấp tấp như thế, mau đưa về." Thế là ông chợt tỉnh. Quân Tâm ở nhà Thanh Bí (?) từng tự kể chuyện này.
Gian ngoan quỷ quyệt, có lúc cũng thất bại; giàu có mà ngang ngược, cũng có lúc thất bại. Đem sự gian ngoan quỷ quyệt mà dùng tiền của, đem tiền của nhiều mà giúp cho mưu gian, thì không sao tra xét được. Lý Lộ Viên ở Cảnh Châu kể: vùng Yên, Tề có một nhà giàu góa vợ, thấy cô dâu mới của một người trong làng thì mê sắc đẹp. Hắn lén sai một bà lão thuê nhà làm hàng xóm, trăm phương thuyết phục, đút lót hậu cho cha mẹ chồng, để họ lấy cớ bất hiếu mà đuổi con dâu, hẹn không cho con trai biết. Lại sai riêng một bà lão vốn qua lại với nhà gái, đem của đút hậu thuyết phục cha mẹ cô, giả vờ đưa con gái trở lại; cha mẹ chồng cũng giả vờ hối hận, giữ lại ăn cơm, đã gọi con dâu vào nhà rồi. Lát sau hai bên nói qua lại xúc phạm nhau, rồi lại chửi nhau, đuổi con dâu về, cũng không cho cô biết. Thế là việc mua bán ép chồng bỏ vợ và việc thông đồng với nhà mẹ đẻ đều không còn dấu vết gì để tìm.
Rồi hai bà lão giả làm mối, bàn hôn sự với hai nhà. Nhà giàu lấy cớ e cô bất hiếu mà từ chối, nhà gái lại lấy cớ giàu nghèo không xứng mà từ chối, thế là mưu toan lấy cô cũng không còn dấu vết gì để tìm. Để lâu thật lâu, lại có bạn bè họ hàng đứng ra tác hợp, rồi nhà giàu mới dâng lễ hỏi. Người chồng tuy nghèo nhưng vốn dòng nhà học trò, vì bị cha mẹ ép phải bỏ người vợ không có tội, đã buồn bực thành bệnh, vẫn mong gương vỡ lại lành (vợ chồng ly tán lại đoàn tụ). Nghe tin vợ sắp lấy chồng, bèn uất ức mà chết, hồn thành ma dữ đến nhà giàu.
Đêm hợp cẩn (lễ uống rượu giao bôi trong đêm tân hôn), hồn hiện hình dưới đèn quấy phá, không cho chung chăn gối, cứ thế mấy đêm liền. Đổi sang ban ngày, người vợ lại giận nói: "Lẽ nào có chồng cũ đứng bên mà lại cùng chồng mới làm thế? Lại lẽ nào có cô dâu mới về ba ngày mà ban ngày đóng cửa làm thế?" Khóc lớn không chịu, chẳng làm sao được. Bèn mời thầy pháp đến trị, thầy pháp lên đàn đốt bùa, chỉ trỏ quát tháo, như có nhìn thấy gì, rồi vội đứng dậy từ tạ ra về, nói: "Tôi đuổi được tà ma, không đuổi được hồn oan." Mời sư làm lễ sám hối cũng không ăn thua. Bỗng nhớ người kia vốn rất hiếu thảo, nên khi cha mẹ đuổi vợ không dám ngăn, bèn lại đút lót cha mẹ chồng cũ của cô, để họ bảo con trai đi đi. Cha mẹ tuy thương con, nhưng ham tiền, bèn cùng đến giận dữ mắng chửi. Con ma khóc nói: "Cha mẹ đã đuổi thì không còn lẽ nào ở lại. Con sẽ kiện dưới âm phủ thôi." Từ đó bặt hẳn.
Chưa đầy nửa năm nhà giàu chết, có lẽ kiện thắng chăng? Việc làm của nhà giàu này khiến Đặng Tư Hiền (người nổi tiếng giỏi kiện tụng) cũng không kiện được, Bao Long Đồ (Bao Chửng, quan xử án nổi tiếng nghiêm minh) cũng không xét ra được, lại cậy thần tiền đến mức sai khiến được cả ma, mưu tính có thể nói là khéo lắm, thế mà rốt cuộc không thoát khỏi nghiệp kính (tấm gương ở âm phủ soi ra tội lỗi người chết). Nghe nói tốn không dưới mấy nghìn lạng bạc, vui chẳng được bao lâu mà lại mất mạng, bảo là vụng đến cùng cực cũng được. Khéo ở chỗ nào đâu?
Ở kinh thành có miếu Trương tướng công, không tra được nguồn gốc, cũng không biết Trương tướng công là ai; dân địa phương có người cho là thần sông. Nhưng thần sông lẽ ra phải ở vùng giữa sông Cô Thủy và huyện ... (?), kinh thành đâu phải chỗ thần cai quản. Lại ở Mật Vân cũng có miếu Trương tướng công, nơi ấy thật là vùng núi, chẳng phải xứ sông nước, chẳng phải càng xa sông hơn sao? Lời bàn ngoài ngõ hẻm thật không đủ tin.
Tôi cho rằng đời Đường có Trương Thủ Khuê và Trương Trọng Vũ đều từng trấn giữ Bình Lư. Xét bài tựa "Yên ca hành" của Cao Thích, bài thơ ấy thực là làm vì Thủ Khuê. Một chỗ thì nói: "Chiến sĩ trước quân nửa sống nửa chết, mỹ nhân dưới trướng vẫn còn múa hát." Chỗ khác lại nói: "Ông chẳng thấy nơi biên cương chinh chiến khổ, đến nay còn nhớ Lý tướng quân (Lý Quảng đời Hán, tướng thương lính)." Đối với Thủ Khuê có nhiều lời chê bóng gió. Còn Trọng Vũ thì đánh tan giặc Hề, có công chống giữ che chở; tờ báo thắng trận của ông nay vẫn còn chép trong sách Văn uyển anh hoa. Lấy lẽ mà suy, có lẽ người địa phương lập miếu thờ Trọng Vũ, chưa biết chừng. Trong rương hành lý không có sách để tra, đợi khi theo hầu vua hồi kinh, sẽ khảo lại.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video