Thiên 19 — Quyển 19 — Ghi tiếp ở Loan Dương (1)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký, quyển mười chín — Loan Dương tục lục (Ghi chép tiếp ở Loan Dương; Loan Dương là vùng Thừa Đức, nơi có hành cung nghỉ hè của vua nhà Thanh), phần một.

 Tuổi tôi đã về chiều (nguyên văn "bóng nắng mỏng trên cây dâu cây du", ý nói tuổi già sắp tàn), tinh thần ngày một sút kém, không còn chí viết sách nữa, chỉ thỉnh thoảng ghi chép lặt vặt cho qua thì giờ nhàn rỗi. Bốn bộ như "Loan Dương tiêu hạ lục" đều là cầm bút cho qua ngày mà thôi. Mấy năm gần đây, đến việc ấy tôi cũng lười làm. Có khi nghe được chuyện lạ thì tình cờ ghi vào mẩu giấy; có khi chợt nhớ chuyện cũ, định bổ sung vào các tập trước, nhưng phần nhiều lại không gom góp cất giữ cẩn thận, để nó trôi qua như mây khói trước mắt, nên lâu ngày vẫn chưa thành sách.

 Tháng năm năm nay, tôi tháp tùng vua đến Loan Dương. Ngoài giờ trực, ngày dài, nhiều lúc rảnh, bèn nối các ghi chép lại thành sách, đặt tên là "Loan Dương tục lục". Chép sạch xong, nhân đó đề mấy lời để ghi lại duyên do. Còn về ý nghĩa của việc viết sách, thì lời tựa của bốn bộ trước đã nói kỹ, ở đây không nhắc lại nữa. Ba ngày sau tết Thất tịch năm Mậu Ngọ niên hiệu Gia Khánh (năm 1798), Quán Dịch đạo nhân (biệt hiệu của tác giả, nghĩa là "người đạo sĩ ngồi xem đánh cờ") viết tại phòng trực của bộ Lễ. Năm ấy tôi bảy mươi lăm tuổi.

 Tháng năm năm Mậu Ngọ niên hiệu Gia Khánh, tôi tháp tùng vua đến Loan Dương. Trước khi đi, bậc tiền bối Triệu Lộc Tuyền kể: có một người mù họ Hác, ở trọ nhà quan tham tri (chức quan cao cấp ở triều đình, ngang hàng phó tể tướng) Bành Vân Mi, đi lại giữa giới quan lại, sĩ phu bằng nghề sờ xương đoán số (lấy tay nắn xương người để đoán sang hèn, họa phúc). Lời đoán của ông ta phần nhiều kỳ lạ mà trúng một cách hiểm hóc. Chỉ khi sờ xương quan tế tửu (quan đứng đầu Quốc tử giám, trường học cao nhất của nhà nước) Hồ Trường Linh thì biết ông này làm quan hàng tứ phẩm (bậc thứ tư trong chín bậc quan), nhưng không biết ông từng đỗ trạng nguyên (người đỗ đầu kỳ thi Đình, kỳ thi cao nhất do vua chủ trì). Trong đám thầy bói giang hồ, tay nghề ông ta khá tinh.

 Hác tự xưng là người Hà Gian, nhưng tôi hỏi người cùng quê thì không ai biết, có lẽ ông ta đi xa đã lâu chăng? Hác lại nói thầy mình là một nhà sư, nghề còn cao hơn, tiếp xúc với ai chỉ một hai câu là biết quan chức, bổng lộc của người đó; nhà sư ở lâu trong núi sâu, quyết không chịu ra ngoài. Chuyện ấy quá thần kỳ, tôi không dám tin.

 Xét ra, phép xem tướng người đã thấy trong sách "Tả truyện", "Hán thư — Nghệ văn chí" cũng có ghi tên sách về môn này. Riêng hai môn thái tố mạch (phép bắt mạch để đoán sang hèn, thọ yểu, họa phúc của người) và sờ xương thì thời xưa chưa nghe nói đến. Thái tố mạch đến đời Bắc Tống mới xuất hiện; nguồn gốc truyền thụ của nó đều rời rạc, gượng ép, rõ ràng là gán ghép mạo danh. Tôi đã bàn kỹ điều này trong "Tứ khố toàn thư tổng mục" (bản mục lục có lời giới thiệu cho bộ sách lớn "Tứ khố toàn thư" do triều Thanh biên soạn, tác giả là người chủ trì).

 Môn sờ xương cũng không rõ khởi đầu từ đâu. Xét sách "Thái Bình quảng ký" quyển một trăm ba mươi sáu dẫn "Tam quốc điển lược" nói: Thần Vũ đế nhà Bắc Tề (tức Cao Hoan) cùng Lưu Quý, Giả Trí đi săn, gặp một bà già mù; bà sờ khắp mọi người, nói đều sẽ giàu sang, đến khi sờ Thần Vũ thì nói: "Cái giàu sang của mọi người đều do người này mà có." Như vậy dường như nghề này đời Nam Bắc triều đã có.

 Lại sách "Định mệnh lục" chép: năm Thiên Bảo thứ mười bốn (năm 755, đời Đường), người mù họ Mã ở huyện Trần Dương nắn xương đầu Triệu Tự Cần mà biết được chức quan, bổng lộc của ông. Sách "Lưu công gia thoại lục" chép: cuối niên hiệu Trinh Nguyên có một ẩn sĩ xem tướng xương, mù cả hai mắt; ai nhờ xem thì lấy tay sờ, ắt biết sang hèn. Sách "Kịch đàm lục" chép: trong niên hiệu Khai Thành có người tên Long Phục Bản, không có mắt, giỏi nghe tiếng nói và sờ xương. Vậy là nghề này đến đời Đường mới thịnh hành. Đã lưu truyền từ xưa thì hẳn có chỗ truyền thụ, nên dù chỉ biết lơ mơ cũng thường đoán trúng, so với thái tố mạch thì có căn cứ hơn đôi chút.

 Thành Mưu Anh Dũng công ông A (con của Văn Thành công A Quế, được kế tập tước phong của cha) kể: phía đông phố Đăng Thị Khẩu có miếu thờ thần Nhị Lang. Miếu quay mặt về hướng tây, vậy mà lúc mặt trời buổi sáng vừa mọc lại thường có ánh vàng chiếu vào trong nhà, giống như ánh phản chiếu. Nhà bên cạnh thì không như thế, không ai hiểu vì sao. Có người nói: nền miếu này nằm thẳng hàng theo hướng đông tây với điện Trung Hòa (một điện lớn trong cung vua ở Tử Cấm Thành), quả cầu lửa trên nóc điện (chóp vàng trên mái cung điện, người xưa gọi là "hỏa châu", tức "ngọc lửa"; bài thơ "Minh đường hỏa châu" của Thôi Thự đời Đường chính là nói về nó) đón nắng mặt trời mà hắt ánh sáng lại đó thôi. Có lẽ đúng là như vậy chăng.

 Ông A có lần hỏi tôi về chuyện Hình Thiên cầm khiên và rìu (Hình Thiên là vị thần trong sách "Sơn Hải Kinh", bị chặt mất đầu, bèn lấy hai vú làm mắt, lấy rốn làm miệng, vẫn cầm khiên và rìu múa), tôi dẫn "Sơn Hải Kinh" để trả lời. Ông A nói: "Ông đừng cho sách xưa là hoang đường, chuyện ấy quả thật có. Xưa kia, đài cát (tước hiệu của quý tộc Mông Cổ) bộ Khoa Nhĩ Thấm (một bộ tộc Mông Cổ) là Đạt Nhĩ Ma Đạt Đô từng đi săn trong núi sâu ở phía bắc sa mạc, gặp một con hươu trúng tên đang chạy, bèn giương cung bắn chết. Vừa định thu nhặt thì bỗng có một người cưỡi ngựa phóng tới, người trên yên có thân mà không có đầu, mắt ở hai vú, miệng ở rốn, tiếng nói líu lo phát ra từ rốn. Tuy không nghe ra được, nhưng xem tay người ấy chỉ trỏ thì dường như nói con hươu là do mình bắn, không nên giành lấy.

 Những người cưỡi ngựa theo hầu đều kinh hãi rối loạn. Đài cát vốn gan dạ, cũng chỉ trỏ ra hiệu rằng người kia bắn mà hươu chưa ngã, phát tên này mới bắt được, nên phải xẻ ra chia đều. Người ấy hiểu ý, dường như cũng gật đầu, rồi cầm nửa con hươu đi mất. Không biết đó là bộ tộc nào, ở chốn nào; xét theo hình dạng, há chẳng phải là giống nòi còn sót lại của Hình Thiên sao? Trời đất rộng lớn, cái gì mà chẳng có, chỉ là nhà nho tự bó buộc mình trong những điều đã thấy đã nghe mà thôi."

 Xét ra, sách "Sử ký" nói rằng những quái vật trong "Sơn Hải Kinh" và "Vũ bản kỷ", (Tư Mã Thiên) không dám tin; vậy sách ấy vốn có từ trước đời Hán. Sách "Liệt Tử" nói: vua Đại Vũ đi qua mà trông thấy, Bá Ích biết mà đặt tên, Di Kiên nghe mà ghi chép. Lời ấy ắt có chỗ truyền lại, chỉ là người đời sau không tránh khỏi thêm thắt vào, lại còn xáo trộn, nên nhiều chỗ hoang đường quá mức, lại xen cả tên đất đời Tần, đời Hán; đọc thì nên phân biệt mà xem là được. Còn nhất định cho rằng "Sơn Hải Kinh" vốn được làm ra dựa theo bài "Thiên vấn" (một thiên trong "Sở từ" của Khuất Nguyên, gồm những câu hỏi về trời đất và chuyện xưa), nên không được dẫn "Sơn Hải Kinh" để chú giải ngược lại "Thiên vấn", thì là quá đáng.

 Quan trung thừa (chức tuần phủ, quan đứng đầu một tỉnh) Hồ Thái Sơ và ẩn sĩ La Lưỡng Phong đều có thể nhìn thấy ma. Quan các học (học sĩ Nội các, cơ quan giúp vua xử lý giấy tờ) Hằng Lan Đài cũng thấy được, chỉ là không thường xuyên thấy mà thôi. Tháng năm năm Mậu Ngọ, ở phòng trực tại Tị Thử sơn trang (hành cung nghỉ hè của vua ở Thừa Đức), tình cờ nói đến chuyện này.

 Lan Đài nói hình dạng ma vẫn giống người, chỉ có mắt nhìn trừng trừng; nếp áo thì như từng mảnh treo trên người, bó lại rồi rủ xuống, hơi khác người sống; thân chất như khói sương, nhìn thì lờ mờ như bóng người. Nhìn từ bên cạnh thì thấy cả thân, nhìn thẳng thì như nửa thân lọt vào trong tường, nửa thân nhô ra. Màu của chúng hoặc đen hoặc xám. Chúng thường cách người một hai trượng (một trượng khoảng ba mét), không dám tới gần; nếu bất ngờ không kịp tránh thì hoặc co ro nấp vào góc tường, hoặc lẩn xuống hố, xuống giếng, người đi qua rồi mới từ từ chui ra. Những lúc đèn mờ trăng tối, chiều tà mây âm u thì thường gặp chúng, chẳng có gì lạ.

 Lời ông nói đại thể giống hai ông Hồ, La, mà hình dạng thì tả kỹ hơn. Vậy mới biết lẽ của cõi âm cõi dương cũng chỉ như thế. Còn ma có con màu đen, có con màu xám, là vì ma vốn là phần khí còn sót lại của người sống, lâu dần tan dần, cho đến khi không còn gì. Cho nên "Tả truyện" nói "ma mới thì to, ma cũ thì nhỏ"; có lẽ do khí có dày có mỏng nên màu có đậm có nhạt chăng.

 Lan Đài lại kể: có lần giữa ban ngày trời quang, ông ngẩng lên nhìn, thấy một con rồng bay từ tây sang đông. Đầu và sừng đại khái giống trong tranh vẽ, chỉ có bốn chân dang ra, quẫy động như chiếc thuyền chèo bốn mái chèo; đuôi dẹt mà rộng, đến cuối thì nhỏ dần, nửa giống rắn nửa giống cá; dưới bụng trắng tinh như tấm lụa. Phàm thấy rồng lúc trời mưa âm u thì chỉ lộ đầu, đuôi, vảy hay móng mà thôi, chưa từng có lúc trời không một gợn mây, không gió không mưa, không chớp không sấm, mà nhìn rõ đến thế. Ghi lại cũng đủ để giúp mở rộng hiểu biết về muôn vật.

 Bậc tiền bối Triệu Lộc Tuyền kể: tiên sinh Tôn Hư Thuyền khi chưa thi đỗ, dạy học ở nhà một người kia. Đúng lúc mẹ chủ nhà ốm nặng sắp chết. Cậu bé hầu ở trường dọn bữa tối lên, tiên sinh vì có việc khác chưa ăn, bảo đặt lên bàn ở phòng khác. Bỗng thấy một người áo trắng vào trong phòng; đang ngỡ ngàng bàng hoàng thì lại có một người áo đen thấp lùn rụt rè đi vào. Tiên sinh vào phòng tìm xem, thì hai người đang ngồi đối diện nhau ăn ngấu nghiến. Ông quát lớn, người áo trắng chạy mất, còn người áo đen vì tiên sinh đứng chắn cửa không ra được, bèn nấp vào góc tường.

 Tiên sinh bèn ngồi ngoài cửa xem nó làm gì. Chốc lát chủ nhà loạng choạng chạy ra, nói: "Vừa rồi người bệnh nói giọng ma, bảo sứ giả âm phủ cầm giấy tờ đến bắt, một tên bị tiên sinh chặn lại không ra được, sợ lỡ kỳ hạn, khiến người chết mắc tội nặng. Không biết thật giả thế nào nên ra xem." Tiên sinh bèn dời chỗ ngồi đi nơi khác, mang máng thấy người áo đen thấp lùn bỏ đi một cách chật vật, còn trong buồng ngủ thì tiếng khóc rộ lên như nước sôi.

 Tiên sinh là người quân tử thật thà, cả đời chưa từng nói bậy, việc này hẳn là có thật. Chỉ có điều, luật cõi âm rất nghiêm, thần nghe rất tỏ, vậy mà bọn sai dịch đi bắt hồn vẫn không tránh khỏi cướp lấy cơm rượu của nhà người bệnh. Thế thì bọn sai dịch ở cõi người, há có thể không xét kỹ nghiêm ngặt sao?

 Học trò tôi là quan tỷ bộ (quan thuộc bộ Hình) Y Bỉnh Thụ kể: có một thư sinh lên kinh dự thi, trọ ở quán trọ phố Tây Hà Diên. Trên vách treo một bức tranh mỹ nhân, dáng vẻ diễm lệ thanh thoát, thần thái như sống. Mỗi khi ngồi một mình, anh ta lại chăm chú ngắm mà mơ màng nghĩ ngợi, có khách đến cũng có lúc không hay. Một tối, bỗng người trong tranh nhẹ nhàng bước xuống, rõ là một cô gái đẹp. Thư sinh tuy biết là yêu ma, nhưng đã tơ tưởng lâu ngày, không tự giữ được lòng, bèn cùng nhau cười nói ân ái.

 Đến khi thi trượt về nam, anh ta mua luôn bức tranh mang đi, về nhà treo trong phòng sách, thì yên lặng chẳng có chút linh ứng nào. Nhưng anh vẫn gọi mãi không thôi như chuyện gọi nàng Chân Chân (điển cố: có người được bức tranh mỹ nhân, nghe nói gọi tên "Chân Chân" ngày đêm liền một trăm ngày thì người trong tranh sẽ bước ra). Ba bốn tháng sau, cô gái bỗng lại nhẹ nhàng bước xuống. Anh nhắc chuyện cũ thì cô không đáp mấy, anh cũng chẳng kịp gặng hỏi, chỉ mừng mừng tủi tủi. Từ đó ngày ngày gần gũi suồng sã không rời, rồi anh mắc bệnh gầy mòn.

 Cha anh mời đạo sĩ phái Mao Sơn đến trị. Đạo sĩ nhìn kỹ bức tranh trên vách, nói: "Tranh không có yêu khí, kẻ làm hại không phải nó." Rồi lập đàn làm phép. Hôm sau có một con cáo chết dưới chân đàn. Mới biết vì anh ta trước đã có lòng tà, lấy tà gọi tà, nên con cáo mới mượn hình mà đến được. Chuyện gặp ở kinh thành có lẽ cũng là một con cáo khác.

 Phán xét đúng sai trong thiên hạ, chỉ dựa vào lễ và luật mà thôi; thế nhưng có người làm việc trái lễ, luật ắt cấm, mà vẫn cứng cỏi một mình theo chí của mình. Nhà một người họ hàng có đứa hầu gái tên Liễu Thanh; khi mới bảy tám tuổi, chủ đã chỉ định gả cho cậu đầy tớ nhỏ tên Ích Thọ, đến năm mười sáu mười bảy tuổi thì cho thành vợ chồng. Một hôm, Ích Thọ vì thua bạc mà bỏ trốn, lâu không có tin tức. Chủ định gả cô cho đầy tớ khác, cô thề chết không chịu. Cô khá có nhan sắc, chủ nhân thừa dịp ve vãn, hứa cho làm thiếp, cô cũng thề chết không chịu.

 Chủ bèn sai một bà già đến dỗ: "Mày đã không chịu phụ Ích Thọ, thì tạm theo ông chủ, ông sẽ tìm đủ cách tìm Ích Thọ về rồi gả lại cho mày. Nếu không theo thì sẽ bị bán đi phương xa, không còn ngày gặp lại Ích Thọ nữa." Cô lặng lẽ khóc mấy ngày, rồi cuối cùng cúi đầu (?) chịu hầu chăn gối, chỉ luôn giục tìm Ích Thọ. Qua ba bốn năm, Ích Thọ tự về đầu thú. Chủ giữ lời hứa, làm lễ thành hôn (nguyên văn "hợp cẩn", lễ cô dâu chú rể cùng uống rượu trong hai nửa quả bầu) cho hai người.

 Sau lễ thành hôn, cô vẫn làm việc như cũ, nhưng không nói với chủ một câu nào nữa. Chủ hơi đến gần là tránh đi. Chủ đánh roi, lại đút lót cho Ích Thọ để bắt ép, cô cũng nhất định không theo. Hết cách, chủ đành tử tế cho hai người đi. Lúc đi, cô đặt một chiếc tráp nhỏ trước mặt bà chủ, lạy rồi đi. Mở ra xem, đều là những thứ chủ nhân lén cho cô mấy năm qua, không thiếu mảy may. Sau này Ích Thọ gánh hàng đi bán, cô may vá chật vật mà sống, trọn đời không hối hận.

 Năm Ất Dậu (năm 1765) tôi ở nhà, Ích Thọ vẫn còn mang mấy món đồ đồng, đồ sứ đến bán, đầu đã bạc. Hỏi đến vợ, anh nói đã chết lâu rồi. Lạ thay, người hầu gái này không trinh mà cũng không dâm, vừa trinh lại vừa dâm, thật không biết xếp vào loại nào; ghi lại để chờ bậc quân tử bàn định.

 Ngô Mậu Lân là khách ở nhà Diêu An công (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An). Thấy hai đứa trẻ chửi nhau, ông bèn kể một chuyện: ở Giao Hà có người đi đường gặp một ông già; đường trơn ông già trượt chân, xô người này suýt ngã. Người này vốn hung bạo ngang ngược, bèn chửi nhục mạ đến mẹ ông già. Ông già giận định đánh nhau, bỗng cúi đầu nghĩ ngợi, rồi vái tạ lỗi, lại hỏi tên họ, chỗ ở của người kia, đến ngã ba thì chia tay.

 Người này về đến nhà, thấy mẹ mình giữa ban ngày đóng cửa buồng, gọi không thưa, mà tiếng thở rất lạ. Ngờ có chuyện gì, anh khoét giấy cửa sổ nhòm vào, thì thấy mẹ trần truồng không mảnh vải, mê man như say, một người đang đè lên mà gian dâm. Nhìn kỹ thì chính là ông già gặp dọc đường. Anh tức giận gào thét, muốn vào bắt, nhưng cửa sổ cửa lớn đều chắc chắn không phá được, bèn vội lấy súng hỏa mai, từ ngoài song cửa bắn vào. Kẻ kia kêu một tiếng rồi ngã, hóa ra là một con cáo già. Hàng xóm kéo đến xem, ai cũng vừa sợ vừa buồn cười.

 Người này chửi mẹ con cáo chỉ là lời nói suông, vậy mà con cáo báo thù bằng việc thật; có thể lấy đó làm răn cho kẻ hay chửi. Con cáo vì hả cơn giận một sớm mà rốt cuộc mất mạng, cũng đủ làm răn cho kẻ thù vặt (nguyên văn "một cái lườm cũng báo thù") ắt báo.

 Thành Mưu Anh Dũng công kể: trước vườn Sướng Xuân (vườn ngự của vua ở ngoại ô Bắc Kinh) có một con suối nhỏ. Các thái giám trực đêm, mỗi khi mây âm u trăng tối, thường thấy trên không có một ngôi sao sáng rực treo lơ lửng. Mọi người lấy làm lạ, tìm kiếm quanh quẩn, mới thấy ánh sáng phát ra từ trong suối, biết là khí của vật báu, bèn bày kế lấy lên, được một con trai, ngang chừng bốn năm tấc. Mổ ra thì được hai viên ngọc dính liền làm một, một viên lớn một viên hơi nhỏ, lớn như quả táo tàu, hình như quả bầu hồ lô. Họ không dám giấu riêng, bèn dâng lên. Vua dùng làm chóp mũ triều đến nay. Đó là chuyện đầu đời Càn Long.

 Suối nhỏ không thể sinh ra con trai lớn, mà ngọc trai thì chưa nghe có viên nào dính liền thành đôi; đó là vì bậc thánh nhân được mệnh trời, nên đất đai dâng điềm lành. Vua thọ đến chín mươi, khỏe mạnh như xưa, há phải ngẫu nhiên đâu.

 Sen nở vào mùa hè, riêng sen ở Tị Thử sơn trang đến mùa thu mới nở, muộn hơn vùng trong Trường Thành hơn một tháng. Nhưng hoa tuy nở muộn mà cũng tàn muộn, đến đầu tháng chín vẫn còn nguyên lá biếc hoa hồng. Trong vườn ngự thường cắm sen cùng hoa cúc đối nhau trong một bình, điều này nhiều lần thấy trong thơ của vua. Đại để vì ngoài biên ải đất lạnh, xuân đến muộn, nên mùa hè hoa cũng nở muộn; nhưng đến thu lạnh sớm mà không tàn sớm thì không rõ lẽ gì. Năm nay kính đọc lời chú trong thơ của vua, mới biết ao hồ trong vườn ngự hợp ba nguồn của sông Vũ Liệt, lại dẫn nước suối nóng đổ vào, hơi ấm ngậm bên trong, nên hoa chịu được lạnh.

 Tiên sinh Đái Toại Đường, tên húy là Hanh, là người cùng đỗ khoa năm Quý Tị với Diêu An công. Ông thôi chức tri huyện Tề Hà về, từng dạy học ở nhà tôi. Ông kể rằng cha ông vốn người Chiết Giang, đầu óc khéo léo tinh tế, thích tranh hơn thua với người phương Tây. Ở Khâm thiên giám (cơ quan nhà nước phụ trách quan sát thiên văn và làm lịch), ông có chuyện trái ý với Nam Hoài Nhân (Nam Hoài Nhân là người phương Tây, làm giám chính, tức người đứng đầu Khâm thiên giám), nên bị đày đến Thiết Lĩnh; vì vậy tiên sinh thành người Thiết Lĩnh.

 Tiên sinh kể: lúc nhỏ thấy cha làm một khẩu súng hỏa mai, hình như cây đàn tỳ bà; thuốc súng và đạn chì đều chứa trong sống súng, đóng mở bằng bánh xe máy. Máy có hai cái, khớp vào nhau như đực với cái; bật một máy thì thuốc súng và đạn chì tự rơi vào nòng, máy thứ hai liền động theo, đá đập tóe lửa và súng nổ. Tính ra bắn được hai mươi tám phát mới hết thuốc và đạn, lúc ấy mới phải nạp lại. Ông định đem dâng cho quân doanh, thì đêm nằm mơ thấy một người quở trách: "Thượng đế quý sự sống; nếu ngươi dâng thứ này, khiến nó lan truyền khắp nhân gian, con cháu ngươi sẽ chẳng còn một ai sống sót." Ông bèn sợ mà không dâng.

 Khi kể chuyện này, tiên sinh quay sang người cháu là Bỉnh Anh (đỗ tiến sĩ năm Ất Sửu đời Càn Long, làm tri huyện Cao Đài ở Cam Túc), hỏi: "Nay súng ấy còn ở nhà cháu không? Có thể mang tới xem." Người cháu đáp: "Lúc cháu đang tập sự ở bộ Hộ, con trai của em thứ năm lén đem cầm lấy tiền, nay không còn tra hỏi được nữa." Rốt cuộc là đã mất thật, hay vì tiếc mà không chịu đưa ra, thì không biết được. Nhưng món đồ ấy cũng lạ thật.

 Thành Mưu Anh Dũng công nhân đó kể: khi đánh Ô Thập (một vùng ở Tân Cương), Văn Thành công và Nghị Dũng công Minh công (tức Minh Thụy) đóng hai doanh trại thế ỷ giốc (hai cánh hỗ trợ nhau, như hai sừng trâu), cách lũy giặc chừng một dặm. Mỗi lần hai bên qua lại thăm nhau, thường có đạn chì rơi trước sau ngựa, may không bị trúng. Đoán sức súng hỏa mai chỉ được hơn ba mươi bước, ắt không bắn tới được, ngờ trong hào có phục binh, nhưng lục soát chẳng thấy gì. Không ai rõ vì sao. Sau khi phá giặc, bắt tù binh tra hỏi, mới biết nước ấy có vật báu là hai khẩu súng, sức đều bắn xa hơn một dặm. Lục tìm được, bắn thử quả không sai. Văn Thành công và Nghị Dũng công mỗi người giữ một khẩu. Nghị Dũng công đánh Miến Điện tử trận, súng không biết ở đâu. Khẩu của Văn Thành công nay vẫn cất ở nhà, rốt cuộc không biết chế tạo bằng cách gì.

 Đời Tống có "thần tí cung" (cung cánh tay thần), thực ra là chiếc nỏ lớn: dựng dưới đất rồi đạp lẫy, có thể bắn xuyên áo giáp sắt ngoài ba trăm bước; cũng gọi là "khắc địch cung" (cung thắng giặc). Bài "Minh khắc địch cung" mà Hồng Dung Trai (tức Hồng Mại) làm khi thi khoa từ học (khoa thi đặc biệt chọn người giỏi văn chương) chính là nói về nó. Quân Tống chống quân Kim phần nhiều dựa vào thứ này làm vũ khí lợi hại; theo quân luật, không được để mất một chiếc nào. Nếu thua trận không mang theo được thì thà đập nát, để phòng địch lấy được bộ máy mà làm theo. Nguyên Thế Tổ diệt Tống, có được kiểu mẫu, từng dùng nó để thắng trận; đến đời Minh thì thất truyền.

 Chỉ có bộ "Vĩnh Lạc đại điển" (bộ sách tổng tập khổng lồ soạn đời Minh) còn chép đủ hình vẽ và lời giải, nhưng mỗi bộ phận máy là một hình riêng, chỉ có kích thước dài ngắn rộng hẹp và hình dạng đực cái lồi lõm, không có một hình vẽ toàn thể nào. Tôi cùng quan thị lang (thứ trưởng một bộ) Trâu Niệm Kiều dốc sức mấy ngày liền, xem xét kỹ lưỡng để ghép lại, rốt cuộc vẫn không tìm ra manh mối. Tôi muốn đồ lại mẫu, nhờ người phương Tây làm.

 Thầy tôi là Lưu Văn Chính công nói: "Người phương Tây dụng ý rất sâu. Như phép tính 'tá căn' (phép đại số 'mượn căn' để giải phương trình) vốn là phép của Trung Quốc, truyền sang phương Tây, nên nước họ gọi là 'phép từ phương đông đến'; nay ta theo họ học tính toán thì họ lại giấu giếm, không chịu nói hết. Chiếc nỏ này đã được truyền là vũ khí lợi hại, biết đâu họ chẳng lén vẽ lấy mang đi, rồi lại lấy cớ không hiểu mà từ chối ta? 'Vĩnh Lạc đại điển' cất ở Hàn lâm viện, chưa chắc đời sau không có người giải được, cần gì phải cầu đến nước ngoài." Tôi và Niệm Kiều bèn thôi. "Bậc lão thành này, lời nói nhìn xa trăm dặm" (câu trong Kinh Thi), thật đúng vậy thay, cái thấy của ông thật lớn.

 (Ghi chú: trong đoạn trên, câu "Bậc lão thành… trăm dặm" là lời tác giả dẫn Kinh Thi để khen thầy.)

 Bối lặc (tước hiệu của hoàng thân nhà Thanh) Xuân Huy chủ nhân kể: ở Nhiệt Hà có miếu Bích Hà Nguyên Quân (nữ thần núi Thái Sơn; dân gian gọi là miếu Nương Nương), hai dãy nhà hai bên miếu đắp tượng cảnh địa ngục. Ở dãy phía tây có một tên quỷ sai, dáng vẻ thê thảm đáng sợ, tức cái mà dân gian gọi là "quỷ địa phương". Có người thấy nó ra ngoài mua đồ lặt vặt như củi, than, thường chất đống trong miếu. Hỏi dân địa phương thì đúng thế, nhưng nó không hại người, nên người ta quen rồi chẳng để ý.

 Có người nói: "Ma quỷ không nấu nướng, cần những thứ ấy làm gì? 'Tả truyện' nói: 'Đá không biết nói, có khi là có vật nhập vào'; có lẽ là loài tinh quái khác chăng? Sợ lâu ngày sẽ thành tai họa, nên sớm tính cách trừ đi."

 Tôi cho rằng trời đất rộng lớn, một khí biến hóa sinh ra muôn vật; núi sâu đầm lớn thì cái gì chẳng có. Nhiệt Hà vách núi cao, khe hang lớn, lại sát nhà dân; người vốn đến gần chúng, thì chúng cũng đến gần người, theo lẽ thì phải có. Hoặc giả là yêu tinh của cỏ cây, nương theo bản chất của mình; hoặc loài cáo chồn, theo về chỗ ở cũ, mượn hình biến hóa, nhập vào tượng đất, theo lẽ thì cũng có. Tóm lại đều là những thứ mà tạo hóa cùng nuôi sống.

 Bậc thánh nhân đúc hình các loài yêu quái núi sông (nguyên văn "si mị võng lượng") lên đỉnh vạc của vua Vũ (để dân biết mà tránh), xếp các chức Đình thị và Phương tướng thị (các chức quan chuyên trừ yêu quái, tà ma) vào sách "Chu lễ", cũng chỉ là trừ những thứ hại dân mà thôi, vốn chưa từng diệt hết các loài khác. Đã không gây hại thì cứ để mặc nó đến đi. Như chuyện người bờ biển quen chơi với chim âu (điển trong sách "Liệt Tử": có người ngày ngày ra biển chơi với chim âu, chim bay đến hàng trăm con; một hôm cha bảo bắt một con về, hôm sau ra biển thì chim chỉ lượn trên trời không chịu xuống), hễ lòng toan tính nổi lên thì bên kia cũng đáp lại bằng toan tính, có khi lại thành rối ren nhiễu loạn.

 Trần Hạc Linh ở Uyển Bình, tên là Vĩnh Niên, vốn là nhà giàu, sau sa sút dần. Em trai là Vĩnh Thái mất trước, em dâu xin chia gia tài ra ở riêng, ông bất đắc dĩ phải theo. Em dâu lại nói: "Anh chồng là đàn ông, biết lo liệu làm ăn; tôi là đàn bà góa, con cái lại nhỏ, xin cho tôi hai phần ba tài sản." Họ hàng đều nói không được. Hạc Linh nói: "Em dâu nói phải, nên theo." Em dâu lại lấy cớ mẹ góa con côi không đòi được nợ, muốn lấy tiền của làm hai phần của mình, còn các giấy nợ chưa đòi được nhiều năm, cộng cả tiền lãi, tính làm một phần của Hạc Linh; ông cũng chiều theo. Sau các giấy nợ đều đòi không được gì, Hạc Linh bèn nghèo xơ xác.

 Đó là chuyện năm Bính Ngọ đời Càn Long (năm 1786). Nhà họ Trần trước đó chưa ai thi đỗ; năm ấy con trai Hạc Linh là Tam Lập lại đỗ thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh, đỗ thì thành cử nhân). Hôm yết bảng, người cùng khoa với tôi là Lý Bộ Ngọc ở gần nhà họ, nghe tin than rằng: "Đạo trời rốt cuộc không phụ người."

 Trương Phù Tra ở Nam Bì, tên là Cảnh Vận, chính là người viết sách "Thu Bình tân ngữ". Ông có một người con trai chết sớm, con dâu thắt cổ chết theo chồng. Trên vách chỗ thắt cổ hiện ra một bức chân dung nhỏ của người con, cao hơn một thước, mặt mũi như sống; dấu vết như vẽ mà không phải vẽ, như mực mà không phải mực. Người con dâu vốn không biết vẽ, cũng không có ai có thể vẽ theo trí nhớ, mà phòng ngủ cũng không phải chỗ người ngoài vào được. Lúc ấy họ hàng đều tụ đủ, không ai đoán được nó từ đâu ra.

 Họ Trương và họ Kỷ (họ của tác giả) đời đời làm thông gia, con gái họ Kỷ lấy chồng họ Trương có đến mấy chục người, con gái họ Trương lấy chồng họ Kỷ cũng mấy chục người; mọi người cùng xem, đều kinh ngạc cho là lạ. Tôi (?) cho rằng đó là lòng thành của người liệt phụ (người đàn bà giữ tiết đến chết) lên đến cực điểm, không có gì lạ. Bởi vì tinh thần dồn vào đâu thì khí tụ ở đó; khí tụ ở đâu thì tinh thần cũng đọng ở đó; tinh thần và khí đọng tụ thì hình tượng sinh ra; hình tượng bám vào đâu thì dấu vết hiện ra ở đó. Tinh thần và khí của người sống động ở bên này, tinh thần và khí của người chết đáp lại ở bên kia, hai bên hòa hợp, bèn kết thành hình này. Cho nên nói "hình tượng sinh ra theo tâm", lại nói "lòng thành đến cực điểm thì vàng đá cũng phải mở".

 Phù Tra ghi lại sự tích ấy, mời các sĩ phu làm thơ ca ngợi. Tôi định làm một bài, nhưng lẽ ấy tinh vi, sức bút không đủ để làm sáng tỏ, sửa bản nháp mấy lần mà vẫn không vừa ý, đến nay vẫn day dứt trong lòng. Tạm ghi ở đây để làm rõ sự cảm ứng giữa cõi âm và cõi dương, còn thơ thì hẹn ngày khác.

 Phép uống thuốc để thành tiên được chép trong sách tạp nhiều thứ không giống nhau (?), có khi cũng tình cờ gặp được người làm thế, nhưng nếu không đúng phép thì lại thành hại. Tiên sinh Đái Toại Đường kể: từng thấy một người uống nhựa thông hơn mười năm, da thịt đầy đặn, tinh thần mạnh mẽ, tự cho là có hiệu quả. Nhưng lâu dần thấy trong bụng hơi khó chịu, lâu hơn nữa thì mắc chứng táo bón. Dùng hạt gai dầu và các thứ thuốc nhuận tràng thì không ăn thua; dùng mang tiêu, đại hoàng và các thứ thuốc xổ mạnh thì phân ra chỉ nhỏ bằng sợi chỉ. Bấy giờ mới hiểu là nhựa thông dính bám trong ruột, tích dần đông cứng, càng dày thì lỗ thông càng hẹp, nên bị thắt lại đến mức ấy. Không có thuốc nào chữa được, rốt cuộc khốn đốn đến chết.

 Lại thấy một người uống lưu huỳnh, da nứt toác như bị xẻo thịt, phải nằm lên băng thì đau mới đỡ đôi chút. Thơ xưa nói: "Uống thuốc mong thành tiên, phần nhiều bị thuốc làm hại", há chẳng đúng sao.

 Ngoài Trường Thành, muôn núi bao quanh, nhưng đều thoai thoải như gò đồi. Đến phía đông Vương Gia doanh thì núi non lởm chởm, đẹp đẽ vút cao, các nếp vân đá đều mang ý tranh. Bởi đó là nơi trời mở đất bày, linh khí hội tụ. Có ngọn La Hán, giống hệt một nhà sư ngồi xếp bằng, đầu, đỉnh đầu, ngực, bụng, cánh tay, khuỷu tay đều đếm được rõ ràng.

 Có ngọn Khánh Chùy, tức là khối đá đơn độc vươn cao như mây bên sông Vũ Liệt mà sách "Thủy kinh chú" nhắc đến; trên to dưới nhọn, sừng sững như được gọt đẽo. Khi tôi soạn sách "Nhiệt Hà chí", từng bắc thang, níu dây leo đến chân nó, thì ra nó do vô số đá cuội và cát vụn kết lại mà thành, từ xưa đến nay không đổ, không rõ vì sao.

 Có ngọn Song Tháp, hai ngọn đứng sừng sững đối nhau, nhìn xa như hai ngôi tháp chùa từ mặt đất vọt lên, không có đường nào leo lên được. Có khi đêm nghe trên đó có tiếng chuông, tiếng khánh, tiếng tụng kinh; ban ngày cũng thỉnh thoảng có đám mây nhỏ bay qua lại. Năm Canh Tuất đời Càn Long (năm 1790), vua sai quan địa phương dựng thang gỗ, cho người leo lên xem. Một ngọn chu vi một trăm lẻ sáu bước, trên có một gian nhà nhỏ, trong nhà có một cái bàn, một cái lư hương, giữa thờ một phiến đá khắc ba chữ "Vương Tiên Sinh". Một ngọn chu vi sáu mươi hai bước, trên trồng hai luống hẹ, bờ luống vuông vắn như vườn rau người ta đắp. Đây quyết không phải sức người làm được, không gọi là dấu vết của tiên, của thần thì không được.

 Ngay trước tai mắt mà còn mờ mịt khó lường như vậy, thế mà các nhà giảng học cứ giữ ý riêng, hễ động là nói "điều này lẽ không thể có", há chẳng phải là lẩn thẩn sao. Cách ngọn Song Tháp chừng một dặm có miếu Quan Đế, vị sư trụ trì là Ngộ Chân kể: năm Nhâm Dần đời Càn Long (năm 1782), một đêm sấm mưa lớn, từ ngọn Song Tháp rơi xuống một pho tượng Phật bằng đá, nay vẫn thờ trong miếu. Nhưng đó chỉ là một phiến đá thô, một mặt hơi giống hình Phật mà thôi. Chuyện này xảy ra trước năm Canh Tuất tám năm; phải chăng vì ngọn núi này có điều linh dị, nên người ta muốn kéo nó về phía đạo Phật? Điều còn ngờ thì truyền lại như điều còn ngờ, nên ghi kèm vào đây.

 Người cùng khoa là Thái Phương Tam kể: có lần cùng bạn bè đi chơi Tây Sơn (dãy núi phía tây Bắc Kinh), đến chỗ sâu thấy có một lối mòn nhỏ, thử lần theo mà lên thì vắng tanh không người ở, chỉ có mấy gian nhà nát, rêu phủ cỏ lấp. Thấy trên vách viết to một chữ "Ngã" (ta), nét bút cứng cỏi hiểm hóc. Nhân vào xem, phía sau còn có chữ, nhìn kỹ là hai bài thơ. Bài thứ nhất rằng: "Đầu khe dạo bước gặp nhà bên, mời ta cùng nếm mầm dương xỉ non; nắm tay mải bàn chuyện dời về phương nam, chẳng biết đã chạm gãy cành hoa rủ thấp." Bài thứ hai rằng: "Rượu say nằm ngủ trước cây thông già, sương xuống núi vắng, đêm lặng lẽ; con hươu rừng qua năm đã thật quen ta, cũng đến chia với ta chỗ nằm trên rêu xanh." Không ghi năm tháng, tên họ; ngẫm ý lời thì dường như là người di dân (người không chịu ra làm quan với triều mới) của đời trước. Có người cho là bút tích của tiên, không phải vậy.

 Lại em họ tôi là An Trung Khoan, ngày trước theo lái buôn gỗ ra cửa ải Cổ Bắc, nhân thăm bạn mà đến Cổ Nhĩ Ban Tô Ba Nhĩ Hán (tục gọi là Tam Tòa Tháp, tức Doanh Châu đời Đường, phủ Hưng Trung đời Liêu). Chủ nhà trọ kể: người trong núi từng bắt được một con hươu, đang trói đem ra bên khe giết thịt, bỗng dây đứt từng tấc, hươu vụt nhảy lên chạy mất. Xa xa thấy trên núi đối diện có một người đội nón, dường như giơ tay chỉ trỏ, ngờ là người ấy dùng phép thuật trói buộc mà gỡ ra. Núi ấy dựng đứng, từ xưa không có dấu chân người, có lẽ là tiên chăng.

 Thầy tôi là tiên sinh Hà Lệ Am, tên húy là Tú, đỗ tiến sĩ năm Quý Sửu đời Ung Chính, làm quan đến chủ sự (quan cấp thấp coi một ty) ở Tông nhân phủ (cơ quan quản lý việc của hoàng tộc). Đường làm quan lận đận, nghèo và bệnh mà mất. Ông soạn sách "Tiều Hương tiểu ký", phần nhiều khảo xét những chỗ ngờ trong kinh sử, nay được chép vào "Tứ khố toàn thư". Làm thơ ông khá thích Lục Phóng Ông (tức nhà thơ Lục Du đời Tống).

 Một hôm ông làm bài thơ bày tỏ nỗi lòng rằng: "Nha môn lạnh lẽo vắng tanh, tan việc sớm; vị quan nhàn có phong vị như nhà trong núi. Thỉnh thoảng bạn cũ đến tìm ván cờ, hiếm khi có tiền thừa để mua tranh treo lên móc. Rượu màu xanh nhạt nên cất để giải nóng mùa hè, sắc đỏ thắm đã đến lúc hoa cuối xuân. Soi gương mãi thấy đầu như tuyết, càng thêm tiếc quý thời gian trôi." Ông viết bài ấy lên quạt tặng tôi. Diêu An công xem xong trầm ngâm nói: "Sao mà ủ ê buồn oán đến thế, tinh thần đã suy sụp rồi chăng?" Quả nhiên khoảng mùa hạ, mùa thu năm ấy ông qua đời. Người xưa nói có "thi sấm" (câu thơ vô tình báo trước điều sẽ xảy ra), lẽ ấy có lẽ là có thật.

 Bậc tiền bối Triệu Lộc Tuyền kể: thành Lã là do Lã Mông nước Ngô (thời Tam Quốc) đắp. Hai bên bờ sông có hai đền thờ thổ thần (thần coi giữ một vùng đất), một đền thờ Phần Dương vương Quách Tử Nghi đời Đường, đã khó hiểu; một đền thờ Nhan Lương, bộ tướng của Viên Thiệu, lại càng không hiểu từ đâu ra. Dân địa phương cầu cúng rất linh nghiệm. Trong vùng thần cai quản, chu vi mười lăm dặm, không cho lập một đền Quan Đế nào, lập thì gặp tai họa (vì tương truyền Quan Vũ đã chém Nhan Lương).

 Có một quan huyện không tin, nhân ngày hội tế thần ở đền Nhan Lương, đích thân đến xem, cố ý sai phường hát diễn tạp kịch Tam Quốc. Bỗng gió lốc nổi lên, cuốn mái che bằng lau sậy lên không trung rồi quăng xuống. Có người trong phường hát bị chết. Trong vùng mười lăm dặm thần cai quản, dịch bệnh nổi lên dữ dội, người và gia súc chết nhiều, quan huyện cũng ốm nặng suýt chết.

 Tôi cho rằng hai quân đánh nhau, ai vì chủ nấy, bên này thắng thì bên kia thua, thế không thể cùng còn; đó là giết người vì việc công, không phải vì thù riêng. Trong đó, kẻ có mưu trí, dũng lược mà thua vì bất ngờ, thì số ở trời, không thể trách người; kẻ tài hèn kém mà thua người giỏi hơn mình, thì lỗi ở mình, cũng không thể trách người. Trương Tuy Dương (tức Trương Tuần đời Đường, giữ thành Tuy Dương chống giặc, thề chết rồi làm quỷ dữ giết giặc) làm quỷ dữ giết giặc là vì sự an nguy của xã tắc mà tranh giữ một quận, là vì vua vì nước, không phải vì riêng mình.

 Nếu sau khi việc đã thành, đã định, mà những kẻ chết trận đều ôm hận coi là kẻ thù, thì các danh tướng từ xưa đến nay không ai không bị ma giết cả; có lẽ nào như vậy? Vả lại Nhan Lương bị giết đã lâu, trải hơn một nghìn năm chưa từng có linh ứng, sao bỗng dưng hôm nay lại thành thần, sao đến hôm nay mới báo oán? Lấy lẽ trời mà xét thì hẳn không phải thế. Ấy chắc là bọn coi đền, thầy cúng bịa ra lời quái lạ, rồi yêu núi quái nước nhân lúc dân bị mê hoặc mà nương vào đó (?).

 Sách "Dị uyển" của Lưu Kính Thúc chép: huyện Đan Dương có miếu Viên Song; Viên Song là con thứ tư của Viên Chân. Viên Chân bị Hoàn Tuyên Vũ (tức Hoàn Ôn đời Tấn) giết, Viên Song liền mất tích. Trong niên hiệu Thái Nguyên, Viên Song hiện hình ở Đan Dương, đòi lập miếu; chưa làm xong thì có nạn hổ dữ lớn, những nhà bị hại đều mơ thấy Viên Song đến giục làm cho xong rất gấp. Dân chúng lập đền, thế là nạn hổ hung dữ mới dứt. Hằng năm vào ngày cuối tháng hai, dân đánh trống múa hát cầu cúng ở đền, ngày ấy luôn có mưa gió. Đến năm Nguyên Gia thứ năm, cúng xong, người làng là Khâu Đô thấy sau miếu có một vật, mặt người mình cá sấu, đội khăn vải cát, bảy lỗ trên mặt (mắt, tai, mũi, miệng) ngay ngắn mà có hơi rượu; không biết đó là thần của Viên Song, hay là vật ấy nương vào. Tôi cho rằng nó đến ắt có mưa gió, thì là quái nước không còn nghi ngờ gì. Vậy chuyện như thế xưa đã có rồi.

 Cậu tôi là ông Trương Mộng Chinh (cũng có tự là Thượng Văn, tên húy là Cảnh Thuyết) kể: phía đông Ngô Gia trang ở Thương Châu có một am nhỏ, lâu năm không có sư, thường là chỗ người qua lại nghỉ chân. Có một người làm thuê theo tháng, nhiều lần gặp một người trước am, người ấy mời ngồi chuyện trò, rất hợp ý nhau, dần dần cùng ra chợ mua rượu uống, tình càng thân thiết. Một lần anh hỏi quê quán chỗ ở, người kia xấu hổ tạ rằng: "Tôi với anh thân nhau, không dám dối, thật ra tôi là con cáo già trong am này." Người làm thuê cũng không sợ, vẫn qua lại như trước.

 Một hôm (?) lại gặp, con cáo đưa cho anh một khẩu súng hỏa mai, nói: "Tôi đi lại với một người đàn bà, em tôi cũng lén đi lại với cô ta, thế là cướp vợ anh. Cấm nó không được, đánh nó thì sức tôi không địch nổi, tức không chịu nổi. Đêm nay tôi sẽ đợi nó ở ngã ba đường, cùng nó quyết sống chết. Nghe nói anh bắn súng giỏi, đợi lúc hai bên đánh nhau, xin anh bắn nó giùm, ơn ấy tôi muôn đời không quên. Trăng sáng như ban ngày, anh nhìn sẽ dễ phân biệt." Người làm thuê nhận lời, đến chỗ cáo chỉ, nằm phục trong cỏ.

 Rồi anh thầm nghĩ: "Đứa em vô lễ, thật đáng chết; nhưng xét ra người đàn bà ngoài mà chúng ve vãn vốn có chồng riêng, đâu phải chị dâu. Giữa anh em ruột thịt, nên khéo xử trí, nhất định bắt phải chết, chẳng quá nhẫn tâm sao? Anh em nó còn như thế, ta thường qua lại với nó, nhỡ có chút hiềm khích nhỏ, e rằng tai họa sẽ đến ta." Bèn nhân lúc hai con đang quấn lấy nhau không gỡ ra, bắn một phát súng giết cả hai.

 Bài thơ "Thường đệ" (Kinh Thi) nói: "Anh em cãi nhau trong nhà, nhưng ra ngoài thì cùng chống kẻ khinh nhờn." Trong nhà mà gây hấn với nhau (?), chưa có ai không đi đến chỗ cả hai cùng bị hại. Cậu tôi thường kể chuyện này để răn dạy con cháu. Người ấy vác hai con cáo về, cậu tôi từng tận mắt thấy.

 Bà Dương làm bếp kể: ở quê bà có anh Giáp, lúc sắp chết dặn vợ: "Tôi sống không để lại của cải gì, sau khi tôi chết, mẹ con mình ắt đói rét. Bốn đời đơn truyền, chỉ còn đứa con thơ này. Nay tôi giao ước với mình: bất kể là ai, hễ nuôi được con côi của tôi thì cứ lấy người ấy; cũng không cần chờ hết hạn để tang, ăn hết rồi thì cứ đi." Dặn xong, nhắm mắt không nói nữa, chỉ rên rỉ chờ chết, qua nửa ngày thì tắt thở.

 Có anh Ất nghe chị có nhan sắc, sai người mai mối đến xin theo đúng lời giao ước. Chị tuy nhận lời, nhưng vì còn đủ sống nên không nỡ đi. Mấy tháng sau không còn gì để nấu ăn, mới làm lễ cưới. Đêm động phòng, đã tắt đèn lên giường, bỗng nghe ngoài cửa sổ có tiếng thở dài. Chị nhận ra tiếng, biết là hồn chồng cũ, bèn cách cửa sổ nghẹn ngào nói: "Anh có lời dặn lại, không phải tôi tự ý đi lấy chồng; chuyện đêm nay, thế không thể không như vậy, sao anh lại đến quấy?" Hồn cũng nghẹn ngào đáp: "Tôi tự đến thăm con, không phải đến quấy mình. Vì nghe mình vừa thút thít vừa tháo đồ trang sức, nghĩ vì nhà nghèo mà để mình đến nỗi này, lòng dạ xót xa, bất giác thở dài mà thôi."

 Anh Ất sợ lắm, vội khoác áo dậy nói: "Từ nay về sau, nếu tôi không coi con anh như con mình, thì có mặt trời chứng giám." Tiếng hồn bèn im bặt. Về sau anh Ất say mê vợ đẹp, chân không bước ra khỏi cửa, mà người vợ thì luôn bần thần như mất mát điều gì; anh Ất càng yêu thương đứa con riêng để lấy lòng vợ, chị mới dần dần cười nói. Bảy tám năm sau, anh Ất ốm chết, không có con, cũng không có họ hàng nào khác. Người vợ giữ lấy của cải, mời thầy dạy con, rốt cuộc con được vào học ở trường huyện (tức đỗ tú tài). Lại cưới vợ cho con, sinh được hai cháu.

 Đến khi chị hơn bốn mươi tuổi, bỗng mơ thấy chồng cũ nói: "Từ khi theo mình đến đây, tôi chưa từng rời đi, vì việc gì của con mình cũng được thỏa đáng. Mình tuy ngày ngày gần gũi người kia, nhưng lòng không lúc nào quên tôi; dưới đèn dưới trăng, quay lưng với người mà gạt nước mắt, tôi đều thấy cả. Cho nên tôi không muốn để lộ chút hình bóng tiếng nói nào, làm kinh động mẹ con mình. Nay người kia đã đầu thai, tuổi thọ của mình cũng hết, tình xưa chưa dứt, nên theo tôi cùng về." Mấy ngày sau quả nhiên chị hơi ốm, đem giấc mơ kể với con, không chịu uống thuốc, dần dần rồi mất. Người con đưa quan tài mẹ hợp táng với chồng cũ, là theo chí của mẹ.

 Trình Tử (nhà nho đời Tống) nói "chết đói là việc nhỏ, mất tiết là việc lớn", đó quả là lẽ phải nghìn đời. Nhưng đó là nói riêng cho một thân mình mà thôi. Người đàn bà này cam chịu nhục một thân để giữ nối dòng thờ cúng tổ tiên, cái được giữ trọn là lớn, dường như lại nên bàn riêng. Bà Dương kể được họ tên, làng xóm của chị, nhưng vì như viên ngọc vỡ mà trả về nước Triệu (ý nói dù trở về đúng chỗ nhưng không còn nguyên vẹn), rốt cuộc chẳng phải hoàn mỹ, nên tôi giấu đi không ghi; thương cảnh ngộ, xót chí hướng của chị, mà che giấu cho người hiền.

 Lại ở quê tôi có người đàn bà tái giá với người em họ ba đời của chồng cũ. Hai nhà cách nhau chỉ chừng nghe được tiếng bò rống. Sau khi lấy chồng, chị lấy lễ bà con mà về thăm mẹ chồng cũ, cứ ba bốn ngày lại đến hỏi thăm một lần, lại thường giúp đỡ chu cấp. Mẹ chồng nhờ đó mà sống. Bà mất, chị bỏ tiền khâm liệm chôn cất, hằng năm thường sai người đến cúng mộ.

 Lại ở kinh thành có người đàn bà góa chồng từ trẻ, tuy khá có nhan sắc nhưng may vá nấu nướng đều không biết, bèn bàn với bố mẹ chồng, giả làm con gái họ, bán làm thiếp cho nhà quan, rốt cuộc nuôi bố mẹ chồng đến trọn đời. Những người này đều là đàn bà mất tiết, vốn không đáng khen, nhưng không quên ơn cũ thì cũng đủ khích lệ thói đời bạc bẽo. Người quân tử muốn giúp người làm điều thiện, vốn nên không bỏ qua cái hay dù nhỏ của họ. Các nhà giảng học bàn luận cốt cho nghiêm khắc, khiến những người lỡ sa chân một lúc không còn đường chuộc lỗi, đành cam lòng tự buông bỏ mình, đó không phải là cách dạy người sửa lỗi.

 Hòa thượng Tuệ Đăng kể: có một cử tử (người đi thi) thuê một am nhỏ ngoài cửa Phong Nghi để ở qua mùa hè, chỗ ấy rất vắng vẻ. Một hôm, anh được một bản sách bí truyền dạy cách làm văn thi cử, ngồi dưới đèn chép tay. Nghe ngoài cửa sổ dường như có tiếng sột soạt như có người, anh thử hỏi là ai, bên ngoài đáp: "Tôi là hồn ma, mắc kẹt ở đây, đã hơn trăm năm không được nghe tiếng đọc sách. Mấy hôm nay nghe anh ngâm đọc, chạm vào nỗi lòng xưa, muốn được gặp chuyện trò để vơi nỗi uất ức. Tôi với anh cùng một giới nhà nho, xin đừng sợ hãi." Nói xong, vén rèm đi thẳng vào, cử chỉ ôn hòa nhã nhặn, rất có phong độ kẻ sĩ.

 Cử tử sợ hãi gọi sư trong chùa. Sư đến, ma cũng không sợ, chỉ một chiếc ghế nói: "Thầy cứ ngồi, tôi vốn biết thầy; thầy xưa nay mộc mạc chất phác, không có thói chốn chùa chiền (?) hay thói chợ búa, có thể cùng nói chuyện." Sư và cử tử đều lúng túng không đáp được. Ma bèn với lấy cuốn sách anh đang chép, mới đọc mấy dòng đã ném ngay xuống đất, rồi vụt biến mất.

 Dương Vũ Đình kể: trong núi sâu ở Lai Châu có cậu bé chăn dê, ngày nào cũng mất một hai con, bị chủ đánh mắng nặng. Cậu để ý dò xét, thì ra có hai con rắn lớn từ khe núi bò ra, hút dê vào mà nuốt; thân to như cái chum, không ai dám đụng đến. Cậu bé căm lắm, bèn bàn với cha, đặt lưỡi dao cày ở khe núi; quả nhiên một con rắn bị rạch bụng mà chết. Sợ con rắn kia báo thù, cậu không dám chăn ở chỗ ấy nữa. Thỉnh thoảng đến rình, vắng lặng không thấy dấu vết, ngỡ nó đã dời đi nơi khác.

 Nửa năm sau, vì ham chỗ ấy nước cỏ tốt hơn nơi khác, cậu bèn lùa dê đến chăn. Chăn chưa được ba ngày thì cậu bé bị rắn nuốt mất. Hóa ra nó nấp kín không ra để dụ cậu bé đến. Cha cậu bé là người có mưu tính, ngoài mặt không lục tìm, mà ngầm nhờ một viên võ quan ở doanh trại, giấu một khẩu súng trong cỏ rậm, thường lén đến rình xét. Hơn hai tháng sau, thấy trên đá có vết bò ngoằn ngoèo, ông bèn mang mồi lửa ban đêm nằm phục bên cạnh. Quả nhiên rắn xuống khe uống nước, tiếng sột soạt vang lên, ông bắn một phát làm nó nát vụn.

 Về nhà, ông bỗng phát cuồng tự đánh mình, nói: "Ngươi dùng mưu giết chồng ta, ta dùng mưu giết con ngươi, vừa vặn ngang nhau. Ta đã nấp kín không ra, ngươi lại trăm phương nghìn kế giết ta, thế là ta chết oan, nay nhất định không tha ngươi." Mấy ngày sau ông chết. Tục ngữ có câu: "Vật nhau không chịu buông thì cả hai cùng ngã xuống đất; thi uống rượu không chịu thôi thì cả hai cùng say mềm." Lời ấy tuy nhỏ mà có thể ví với việc lớn.

 Mạnh Lộ Châu tự ghi chuyện đi tuần sát Đài Loan rằng: Năm Đinh Dậu đời Càn Long (năm 1777), tôi tình cờ cùng bạn cầu cơ (phép bói: dùng cây bút gỗ cắm trên khay cát, người ta tin rằng thần tiên giáng xuống điều khiển bút viết ra lời), cơ tặng tôi bài thơ rằng: "Cưỡi bè vạn dặm vượt biển xanh, mưa gió cá rồng hội đủ trăm vị thần; hơi biển dính trời làm mờ các hòn đảo, tiếng triều rung đất chạy như sấm sét. Sóng cá kình không ngăn được ba đảo thần (ba hòn đảo tiên trong truyền thuyết là Bồng Lai, Phương Trượng, Doanh Châu), trong nhà giao nhân (người cá dưới biển) tranh nhau xem hai ngôi sao sứ giả (điển: đời Hán có hai sứ giả vi hành đến Ích Châu, Lý Cáp xem sao mà biết có hai sứ giả sắp đến; ý chỉ sứ giả của triều đình); hãy nhớ nơi mây trắng mịt mờ, có người cùng ngóng núi Thục xanh."

 Bấy giờ sắp có việc cử người đi tuần sát Đài Loan, tôi ngờ là mình sẽ phải đi. Mấy ngày sau quả có lệnh xuống, tháng sáu lên đường, tháng tám đến Hạ Môn vượt biển, ở lại nửa năm mới về. Lúc về gió thuận, một ngày một đêm đã lên bờ; lúc đi thì trôi dạt mười bảy ngày, hiểm trở khác thường. Vừa ra khỏi Hạ Môn thì sấm mưa cùng nổi, mây mù tối mịt, cứ thả buồm mà đi, không biết đến đâu. Bỗng mùi tanh xộc vào mũi, người lái thuyền nói: "Đây là biển Nước Đen, nước ở đây trũng thấp hơn nước biển mấy chục trượng, rộng mấy chục dặm, dài không biết đến đâu là cùng, sâu thăm thẳm đen kịt, trông như mực hắt." Người trên thuyền xua tay dặn đừng nói, bảo bên dưới chính là long cung, là chỗ hiểm nhất, qua được đây thì không lo nữa.

 Đến biển Nước Trắng, gặp một con cá lớn giương vây lao tới, ngóc đầu lên như ngọn núi cao che mặt trời; mỗi lần nó quẫy, sóng dâng như núi, tiếng ầm ầm như sét đánh. Mấy khắc nó mới bơi qua hết; tính hết chiều dài của nó thì phải đến mấy trăm dặm. Người lái thuyền nói nó đến đón sứ giả nhà trời, lẽ ấy có thể như vậy chăng? Rồi gió bão nổi lên bốn phía, thuyền suýt lật chìm. Bỗng có mấy chục con chim nhỏ bay quanh cột buồm, người lái thuyền mừng rỡ nhảy cẫng, nói là Thiên Hậu (tức bà Ma Tổ, nữ thần biển được dân miền biển thờ) đến cứu. Gió quả nhiên lặng ngay, bèn ghé được vào Bành Hồ. Thánh nhân ở trên, trăm thần đều làm tròn chức phận, điều đó không sai.

 Nghĩ lại những gì đã trải qua, từng điều đều khớp với lời thơ; chẳng phải quỷ thần biết trước được sao? Lúc ấy cha tôi còn sống, nghe tin tôi phải vượt biển, sai anh tôi đến Xích Khảm (một địa danh ở Đài Loan) thăm tôi, bèn cùng lên lầu Vọng Hải; đến hai câu cuối bài thơ cũng trùng hợp khéo léo, càng tin rằng mọi số phận đều đã định trước, không phải sức người làm được. Mùa thu năm Mậu Ngọ, tôi tháp tùng vua đến Loan Dương, trò chuyện với quan tông bá (chức thượng thư bộ Lễ) Hiểu Lam (tức tác giả Kỷ Quân), lúc ấy ông đang thảo "Loan Dương tục lục", nên tôi viết đại lược chuyện này đưa ông, có lẽ cũng đủ làm chuyện để bàn chăng?

 Trên đây đều là lời Lộ Châu tự thuật. Xét ra, Chung Lộ đời Đường soạn sách "Định mệnh lục", ý chính là răn người ta đừng nôn nóng tranh giành, chớ cầu những điều không nên cầu. Ở đây tiên giáng cơ báo trước việc tương lai, lời đều ứng nghiệm, có thể khiến người ta biết rằng cả những nỗi kinh hãi không liên quan đến họa phúc, lẫn những cuộc tụ tan vô tình, đều không phải ngẫu nhiên. Cũng đủ làm tiêu tan những mưu mẹo tìm cách tránh họa cầu phúc.

 Đơn Tác Ngu ở Cao Mật kể: ở Sơn Đông có một nhà giàu lớn, kho thóc trong nhà vô cớ tự bốc cháy, ai cũng tưởng là lỡ để rơi lửa. Chẳng bao lâu nhiều việc quái lạ liên tiếp xảy ra, cả nhà náo loạn. Một hôm, trên phòng khách có tiếng đổ vỡ loảng xoảng, đồ chơi bày biện đều vỡ nát. Chủ nhà vốn tính cương cường, quát lớn hỏi: "Giữa thanh thiên bạch nhật, là yêu ma nào dám đến quấy phá? Ta sẽ đi kiện ngươi với thần đây."

 Trên xà nhà có tiếng đáp rõ ràng: "Ngươi thích săn bắn, giết nhiều con cháu ta, ta căm ngươi đến tận xương tủy, đến nhà ngươi rình cơ hội đã tám năm rồi. Tổ tiên nhà ngươi ơn đức dày, vận phúc chưa hết, thần trong nhà (?), ông Táo, thần giữ cửa ngăn cấm không cho ta động đến, ta chẳng làm gì được. Nay anh em nhà ngươi ngoài thì tranh nhau vợ thiếp, trong thì xung đột cả nhà, mỗi người chia bè chia cánh, coi nhau như giặc thù; điềm suy bại đã hiện, khí ác ứng theo, các thần không hưởng đồ cúng của nhà ngươi nữa, ma tà đã dòm ngó nhà ngươi, nên ta mới được thỏa lòng. Ngươi còn mê muội sao?" Tiếng nói phẫn nộ gay gắt, cả nhà đều nghe thấy.

 Chủ nhà sợ hãi ngẫm nghĩ, đấm ngực thở dài nói: "Yêu không thắng được đức, đó là lời dạy của người xưa. Đức không tu sửa, thì trách gì yêu?" Bèn gọi các em và vợ thiếp đến nói: "Tai họa không còn xa, may là chưa đến. Nếu cùng nhau gác bỏ hiềm khích cũ, ai nấy đuổi bè đảng riêng của mình, quay lại sửa hẳn việc làm của mình, thì còn có thể cứu được. Việc hôm nay, nên bắt đầu từ ta. Các người nghe ta, thì là linh thiêng của tổ tiên, là phúc của con cháu. Nếu không nghe ta, ta sẽ xõa tóc vào núi ở ẩn."

 Ông giãi bày đi giãi bày lại, nhận lỗi tự trách mình, nước mắt ròng ròng thấm ướt tay áo. Mọi người cảm động, cùng phục xuống bàn khóc lóc, lập tức đuổi hơn mười đứa đầy tớ hay gây chia rẽ; những việc chèn ép lẫn nhau đều sửa đổi hết ngay trong chốc lát. Họ bắt một con lợn trong chuồng, cắt máu ăn thề trước thần rằng: "Từ nay về sau, kẻ nào hai lòng thì như con lợn này." Đang lúc mọi người tạ lỗi với nhau, nghe trên xà nhà có tiếng giậm chân: "Ta báo thù mà tự để lộ lời, là lỗi của ta vậy." Than thở rồi bỏ đi. Đó là chuyện khoảng năm thứ tám, thứ chín đời Càn Long.

 Người thiếp hầu của tôi là Minh Lâm (?), biết sơ chữ nghĩa, cũng có thể dùng lời thường mà thành câu hay. Có một đêm hè trăng sáng, ngoài cửa sổ cây trúc đào nở rộ, bóng in lên gối, nàng bèn làm bài thơ "Bóng hoa" rằng: "Đào đỏ dưới trăng mấy cành nghiêng, bóng in giấy cửa lại thấu màn the; ba chỗ đung đưa hoa giống nhau cả, chỉ thương hai chỗ là hoa không thật." Nàng khá tự đắc. Năm sau nàng ốm mất. Người hầu gái của nàng là Ngọc Đài hầu tôi hơn hai năm, mới mười tám tuổi cũng nối gót chết trẻ. "Hai chỗ hoa không thật" bèn thành lời thơ báo trước. Cái then máy của khí số chuyển động, người làm thơ hoàn toàn không tự biết.

 Có một người đầu bếp theo tôi đã mấy năm. Năm nay tháp tùng vua đến Loan Dương, hắn bỗng vô cớ thu xếp hành lý bỏ đi, ở nhờ trong một con hẻm gần đó; ấy là cậy tôi không có người nấu ăn, nên làm cao để đòi giá đắt. Mọi người đều bất bình thay tôi, tôi cũng không khỏi bực tức. Rồi chợt nhớ Lưu Cảnh Nam ở Vũ Cường, khi làm quan trung thư (quan lo việc soạn thảo, sao chép văn thư ở Nội các), rất nghèo túng, một người đầy tớ ngạo mạn xin đi. Cảnh Nam làm thơ tiễn rằng: "Đói rét ép ngươi, mỗi người tự lo sống; tiễn ngươi lưu luyến vẫn còn tình; hãy để lại chỗ cho ngày sau gặp lại, bên thềm chỉ thở dài hai ba tiếng." Lời lẽ trung hậu tràn ra ngoài chữ. Tôi ngâm đi ngâm lại mấy lần, thấy cơn nóng nảy hẹp hòi đều tan hết.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video