Thiên 18 — Quyển 18 — Cứ tạm nghe vậy (4)

 Mã Đức Trọng kể: ở phía nam thành Thương Châu, có bọn cướp đến cướp một nhà giàu. Chúng đã phá cửa xông vào, vợ chồng chủ nhà đều bị bắt, mọi người không ai dám làm gì. Có người vợ lẽ ở dãy nhà phía đông đổi quần áo, trốn xuống bếp, nói nhỏ với đứa hầu gái làm bếp: "Chủ nhân đang ở trong tay bọn cướp, nên không ai dám đánh nhau với chúng. Trên nóc nhà, bọn chúng đều đặt người canh để đề phòng có người đến cứu, nhưng từ đó không nhìn thấy được dưới mái hiên. Em hãy cạy cửa sổ sau, men theo mái hiên mà ra, báo kín cho đám người hầu: mỗi người cưỡi ngựa, cầm khí giới, phục sẵn ở bốn phía, cách xa chừng ba năm dặm (dặm: đơn vị đo đường xưa, mỗi dặm khoảng nửa cây số).

 Sau canh tư (khoảng từ 1 đến 3 giờ sáng), bọn cướp nhất định sẽ ra; nếu canh tư chưa ra thì đến sáng chúng không kịp về sào huyệt. Khi ra, chúng ắt bắt chủ nhân đi theo tiễn. Nếu không ai ngăn cản thì đi được một hai dặm chúng sẽ thả, vì không thả thì sợ chủ nhân biết hướng chúng đi. Đợi chúng thả chủ nhân thì mau cõng về, rồi cùng nhau bám theo sau chúng, nhất định giữ khoảng cách trong vòng nửa dặm. Chúng quay lại đánh thì chạy về; chúng dừng thì mình cũng dừng; chúng đi tiếp thì mình lại bám theo. Chúng quay lại đánh lần nữa thì lại chạy; dừng thì lại dừng; đi thì lại theo. Cứ như thế dăm bốn lần. Nếu chúng không quay lại đánh nữa thì cứ theo, sẽ tìm ra sào huyệt. Nếu chúng quay lại đánh thì đã không đánh được, lại cũng không trốn được, đến khi trời sáng thì không một tên nào thoát."

 Đứa hầu gái liều chết ra báo. Mọi người thấy kế ấy hợp lý, làm theo, quả nhiên bắt được cả bọn, rồi thưởng hậu cho đứa hầu gái. Người vợ lẽ với vợ cả trước nay vốn không hòa thuận lắm, đến lúc này cũng hòa thuận với nhau. Sau có người hỏi người vợ lẽ làm sao nghĩ ra được cách ấy. Nàng rơm rớm nước mắt đáp: "Tôi vốn là con gái của tên trùm cướp nọ. Lúc cha tôi còn sống, ông từng nói đi cướp chỉ sợ mỗi cách này, nhưng chưa thấy ai dùng. Nay việc gấp, tôi tạm đem ra thử, không ngờ may mà linh nghiệm." Vậy nên mới nói: người dùng binh phải nắm được tình hình của địch. Lại nói: dùng giặc để đánh giặc.

 Đới Đông Nguyên kể: có một con hồ ly (cáo thành tinh) ở trong căn nhà bỏ trống của một nhà nọ. Nó trò chuyện với chủ nhà, biếu quà, có lúc hai bên cho nhau mượn đồ, sống yên ổn như hàng xóm. Một hôm hồ ly bảo chủ nhà: "Căn nhà trống ở khu sân bên kia của ông có một con ma chết treo cổ ở đã nhiều năm. Gần đây ông dỡ căn nhà ấy, con ma không có chỗ ở nên sang tranh nhà với tôi. Nó luôn hiện hình gớm ghiếc dọa lũ con nhỏ của tôi, như thế đã đáng ghét lắm rồi, nó lại còn làm ma làm quỷ khiến chúng bị sốt nóng sốt rét, càng không chịu nổi. Đạo sĩ ở đạo quán nọ có phép trừ ma, ông sao không đến nhờ ông ấy trừ cái họa này đi?"

 Chủ nhà quả nhiên xin được một lá bùa, đem đốt ở giữa sân. Chốc lát gió dữ nổi lên, tiếng ầm ầm như sấm sét. Mọi người đang kinh hãi thì nghe ngói trên mái kêu lách cách loạn xạ, như có mấy chục người chạy giẫm đạp. Trên mái có tiếng kêu: "Tôi tính sai to rồi, hối không kịp nữa! Vừa rồi thần tướng giáng xuống đánh, con ma bị trói mà tôi cũng bị đuổi đi. Nay xin từ biệt ông mà đi đây." Ấy là vì không nén được cơn giận, nóng lòng muốn hả dạ một phen, thì chưa có ai không cùng chịu thiệt cả đôi bên. Chuyện con hồ ly này đáng làm gương sáng.

 Lại có người anh họ tôi họ Lã kể: có người bị hồ ly quấy phá, bèn mời thầy pháp đến làm phép, đọc thần chú trấn yểm. Hồ ly bỏ đi, nhưng thầy pháp đòi hỏi mãi không chán, thỉnh thoảng lại sai người gỗ, hổ giấy và những thứ tương tự đến nhà quấy nhiễu. Đút tiền thì tạm yên, hơn mười ngày sau lại như cũ, quấy phá còn tệ hơn cả hồ ly. Người ấy phải đưa cả nhà lên kinh đô lánh nạn mới yên. Hăm hở muốn thắng mà nhờ tay kẻ tiểu nhân, thì chưa ai không bị cắn ngược lại. Đây cũng là một bằng chứng.

 Tham tướng (chức quan võ cấp trung, chỉ huy một cánh quân) Hải Khởi Vân ở Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, vùng Tân Cương) kể: ngày trước khi đi đánh Ô Thập (cũng thuộc vùng Tân Cương), một hôm đánh xong trở về doanh trại, ông thấy giữa chạc cây dưới vách núi có một người thò đầu ra nhìn trộm. Ngờ là gián điệp, ông vung giáo đâm. Trong quân gọi giáo là "miêu tử", vì đọc chệch âm mà thành. Mũi giáo trúng vào đá, lửa bắn tóe, giáo gãy, cánh tay ông suýt bị thương. Ông ngờ mình hoa mắt, nhưng trên giáo và dưới đất đều có vết máu, không biết là quái vật gì. Tôi cho rằng đó ắt là sơn tinh (yêu tinh sống trong núi). Núi sâu đầm lớn thì thứ gì mà chẳng sinh ra. Những thứ chép trong "Bạch Trạch đồ" (sách vẽ các loài yêu quái, tương truyền do thần thú Bạch Trạch kể cho Hoàng Đế), tuy nhiều chỗ thêu dệt gượng ép, nhưng có lẽ cũng có thật.

 Ông lại kể: có một người lính tuần thấy một vật màu đen ngồi xổm trên tảng đá, ngờ là con gấu, bèn giương cung hết cỡ mà bắn. Ba phát đều trúng, vậy mà vật ấy vẫn thản nhiên như không hay biết gì. Người lính sợ quá, phi ngựa về gọi đồng đội mang súng đến, thì nó đã đi mất. Tôi cho rằng đó cũng là sơn tinh mà thôi.

 Lưu Phúc, một phu khiêng kiệu "gia ban" trên đường Thường Sơn Dụ, kể chuyện (kiệu của các vị Cửu khanh, tức chín vị quan đứng đầu các bộ, các viện lớn ở triều đình, do tám người thay phiên khiêng; khi ra khỏi kinh thì thêm bốn người, gọi là "gia ban", nghĩa là thêm phiên). Có cô gái tên Trưởng Thư (nghĩa là "chị Cả"), không nhớ họ gì, là con gái nhà dân lưu tán từ Sơn Đông, mười lăm mười sáu tuổi. Cha mẹ cô đến Xích Phong kiếm ăn (Xích Phong tức Ô Lam Cáp Đạt; "ô lam" dịch là đỏ, "cáp đạt" dịch là ngọn núi; nay đã lập thành châu Xích Phong), thuê ruộng cày cấy.

 Một hôm cô vào núi kiếm củi, gặp mưa gió, phải tránh dưới vách đá. Mưa tạnh thì trời đã tối đen, cô sợ hổ không dám đi, nấp trong đám cỏ. Từ xa cô thấy hai đốm sáng như hai ngọn đuốc, ngờ là mắt hổ. Đến gần thì ra là một vị quan cùng mấy tên lính hầu, áo mũ chẳng giống thời xưa cũng chẳng giống thời nay. Họ quát hỏi là ai, cô nói thật. Vị quan ngồi lên tảng đá, sai lôi cô ra, cả bọn hô quỳ. Trưởng Thư tưởng là thần núi, rạp mình nghe lệnh.

 Vị quan nói: "Mày vì nghiệp ác từ kiếp trước mà phải làm mồi cho ta. Nay đã bị bắt thì ta sẽ ăn thịt mày. Mau cởi quần áo nằm sấp lên đá, đừng để sót một mảnh vải nào kẻo vướng răng ta." Cô biết đó là hổ vương, run lẩy bẩy xin tha. Vị quan lại nói: "Xem mặt mày cũng khá. Nếu chịu hầu ta ngủ thì ta tha, sau này ta sẽ lui tới nhà mày, lại còn ban phúc cho." Trưởng Thư giận dữ nhảy lên nói: "Làm gì có thần linh nào chịu nói những lời như thế, ắt là yêu ma! Ăn thì cứ ăn, Trưởng Thư này là con nhà lương thiện, không thể mặt dày làm chuyện ấy." Rồi cô nhặt đá ra sức ném đánh, cả bọn lập tức chạy tán loạn.

 Đây không phải sức cô đủ thắng chúng, mà là khí phách cô đủ thắng chúng; và tấm lòng trinh liệt của cô đủ để làm chủ khí phách ấy. Cho nên mới nói: "Cái khí ấy cực lớn, cực cứng" (lời Mạnh Tử nói về khí chính đại trong lòng người).

 Thái thú (cách gọi tôn quan tri phủ, người đứng đầu một phủ) Trương Mặc Cốc kể: vùng giữa châu Đức và châu Cảnh có một nhà giàu, chỉ trữ thóc mà không trữ vàng bạc, để phòng trộm cướp. Khoảng đời Khang Hy, Ung Chính, năm nào cũng mất mùa, giá gạo đắt đỏ. Nhà ấy đóng kín kho, một thăng thóc (thăng: đơn vị đong lường xưa, khoảng một lít) cũng không chịu bán, mong giá còn lên nữa. Người trong vùng khổ sở vì chuyện ấy mà không làm gì được.

 Có một kỹ nữ nổi tiếng hiệu là Ngọc Diện Hồ (nghĩa là Cáo Mặt Ngọc) nói: "Việc này dễ thôi, các người cứ chuẩn bị sẵn tiền mà chờ." Rồi nàng tự tìm đến nhà ấy, nói: "Tôi là cây hái ra tiền của mụ chủ chứa, vậy mà mụ lại hành hạ tôi. Hôm qua hai bên cãi nhau, mụ hẹn tôi phải nộp nghìn lạng bạc để chuộc thân. Tôi cũng đã chán cuộc đời phấn son, muốn tìm một bậc đàn ông trung hậu để gửi thân suốt đời, nghĩ đi nghĩ lại không ai bằng ông. Nếu ông chịu bỏ ra nghìn lạng thì suốt đời tôi xin hầu hạ ông. Nghe nói ông không thích trữ vàng bạc, thì hai nghìn quan tiền đồng (mỗi quan một nghìn đồng tiền) cũng đủ thay. Hôm qua có một lái buôn gỗ nghe chuyện này, đã về Thiên Tân lấy tiền, tính ra phải ngoài nửa tháng mới tới. Tôi không muốn theo cái gã tầm thường ấy, ông mà định xong trước trong vòng mười ngày thì ơn ấy lớn lắm."

 Ông nhà giàu họ Trương vốn mê kỹ nữ này, nghe thế thì mừng rỡ, vội đem thóc ra bán rẻ. Kho đã mở thì người mua kéo đến ùn ùn, không đóng lại được nữa, thế là bán sạch số thóc tích trữ, giá gạo hạ hẳn xuống. Đến ngày thóc bán hết, kỹ nữ sai người đến nói với nhà giàu: "Mụ chủ nuôi tôi đã lâu, chỉ vì nhất thời giận dỗi mắng nhau mà mới có chuyện bàn như thế. Nay mụ đã hối lỗi, giữ tôi ở lại, về đạo nghĩa tôi không thể phụ lòng mụ. Chuyện đã nói xin để hẹn ngày khác." Nhà giàu vốn chỉ hẹn riêng với nàng, không mai mối, không người làm chứng, cũng chưa đưa một đồng sính lễ nào, rốt cuộc chẳng làm gì được. Chuyện này Lý Lộ Viên cũng kể, hẳn không phải bịa. Nghe nói kỹ nữ ấy mới mười sáu mười bảy tuổi mà đã làm được việc này, cũng đáng gọi là nữ hiệp.

 Đinh Dược Viên kể: có một ông hiếu liêm (người đã đỗ kỳ thi hương, tức cử nhân) bốn mươi tuổi chưa có con, mua một người thiếp rất sáng dạ. Vợ cả không chịu được, sớm tối chửi mắng. Qua năm người thiếp sinh được một con trai, vợ cả càng không dung, rốt cuộc đem bán nàng đi nơi xa. Ông hiếu liêm thẫn thờ như mất mát điều gì. Một đêm ông ngủ một mình ở phòng đọc sách, nửa đêm chưa ngủ, người thiếp bỗng vén màn bước vào. Ông giật mình hỏi từ đâu đến, nàng đáp: "Em trốn về đấy."

 Ông trầm ngâm nói: "Trốn về thì e người ta đuổi bắt, mụ vợ ghen tuông kia đâu chịu giấu em. Vả lại việc đã đến nước này, em về thì biết dung thân ở đâu?" Người thiếp cười nói: "Không dám dối ông, em thật ra là hồ ly. Trước kia em đến trong thân phận con người, người thì có lẽ phải của người, nên không dám không nhịn những lời chửi mắng. Nay em đến trong thân phận hồ ly, biến hóa khôn lường, ra vào không để dấu vết, mụ ấy làm sao mà biết được." Thế là hai người lại ân ái như xưa.

 Lâu dần chuyện bị bọn tiểu đồng, hầu gái để lộ ra. Vợ cả giận lắm, bỏ nhiều tiền thuê thầy pháp đến trị. Một thầy pháp viết hịch sai thần tướng bắt người thiếp đến. Nàng không chịu nhận tội, xắn tay áo cãi với thầy pháp: "Không có con mà lấy thiếp thì lấy là có lý. Sinh được con rồi lại đuổi thiếp đi thì chồng là kẻ phụ bạc. Tôi bị đuổi không có cớ gì, tội không ở tôi." Thầy pháp nói: "Đã bị đuổi rồi, sao được lén trở về?" Người thiếp đáp: "Người mẹ bị đuổi mà chưa đi lấy chồng khác thì vẫn chưa dứt tình với con; người vợ bị đuổi mà chưa đi lấy chồng khác thì cũng chưa dứt tình với chồng. Huống chi người bán tôi là mụ vợ ghen, chứ không phải chồng đuổi tôi. Chồng vẫn nhận tôi, tức là tôi chưa bị đuổi, sao lại không được về?"

 Thầy pháp giận nói: "Mày vốn là loài thú, sao dám dựa vào lẽ phải của con người mà cãi?" Người thiếp nói: "Người mà mang lòng thú thì luật cõi âm, luật cõi dương đều có hình phạt; thú mà mang lòng người thì lại bị coi là có tội, pháp sư dựa vào điều luật nào vậy?" Thầy pháp càng giận: "Ta giữ phép Ngũ Lôi (phép thuật của Đạo giáo, sai khiến thần sấm sét để diệt yêu tà), chỉ biết giết yêu thôi, ngoài ra không biết gì khác." Người thiếp cười lớn: "Yêu cũng là một vật trong trời đất. Nếu không có tội thì trời đất chưa từng không cùng nuôi nấng. Thượng đế còn không giết, mà pháp sư lại muốn giết hết sao?"

 Thầy pháp đập bàn: "Quyến rũ mê hoặc đàn ông, chẳng phải là tội của mày sao?" Người thiếp nói: "Tôi được cưới về theo lễ, không thể gọi là mê hoặc. Nếu tôi mê hoặc thì đã hút tinh khí, người này khô héo từ lâu rồi. Nay tôi ở nhà hai năm, trở về lại thêm năm sáu năm, ông ấy vẫn khỏe mạnh không sao, cái gọi là mê hoặc ở đâu? Pháp sư nhận nhiều tiền của mụ vợ ghen, thêu dệt gán tội cho tôi, lấy sự tàn ác để giúp cho lòng tham mà thôi, tôi sao chịu phục!"

 Trong lúc hỏi đáp, thầy pháp ngoảnh lại thì thần tướng mình triệu đến đã biến đâu mất, không biết làm thế nào. Ông ta trợn mắt nói: "Hôm nay ta không cãi với mày, ngày mai ta sẽ triệu Lôi bộ (bộ thần sấm sét trên trời) xuống." Hôm sau vợ cả lại giục lập đàn, thì thầy pháp đã trốn đi trong đêm rồi. Bởi phép ông ta giữ tuy là phép chính, nhưng lại đem phép ra làm vì tiền đút lót, cho nên yêu tinh không sợ, mà thần tướng cũng không bằng lòng.

 Tương truyền tiên sinh Lưu Niệm Đài khi làm Tổng hiến (tức quan Đô ngự sử, người đứng đầu Ngự sử đài, cơ quan chuyên giám sát và tố cáo lỗi lầm của quan lại) có đề ở Ngự sử đài một câu đối: "Không ham muốn, thường khiến lòng trong như nước; có lời nói, tự thấy khí lạnh như sương." Có thể nói là hiểu được chỗ gốc rễ.

 Mạc Tuyết Nhai kể: có một người làng mắc bệnh dịch, nằm liệt trên giường cỏ. Bỗng hồn anh ta đã ra ngoài cửa, thấy ngay lập tức thoát khỏi cơn nóng nảy bức bối, trong lòng rất khoan khoái. Nhưng đường sá đều không phải những nơi từng đi qua. Anh cứ thong thả bước đi, tình cờ gặp một người bạn cũ, gặp nhau vừa buồn vừa mừng. Chợt nhớ người bạn đã chết, anh tự hiểu ra: "Ta đã vào cõi âm rồi chăng?" Người bạn nói: "Anh chưa đến lúc phải chết, chỉ là hồn lìa khỏi xác mà đến đây thôi. Cõi này người sống không thể đến được, sao không cùng tôi đi xem cho rộng hiểu biết?"

 Anh bèn đi theo. Những thành thị, làng xóm đi qua đều không khác gì cõi người, người qua kẻ lại tấp nập, ai cũng lo việc của mình. Họ thấy người làng thì đều đưa mắt nhìn theo, nhưng không ai nói với anh một lời. Người làng hỏi: "Nghe nói có địa ngục, có thể xem được không?" Người bạn đáp: "Địa ngục như nhà tù, không phải quan âm phủ thì không mở được, không phải sai dịch âm phủ thì không dẫn vào được, tôi không đến đó được. Có mấy con quỷ kỳ lạ ở gần địa ngục, anh có thể đến xem."

 Hai người bèn rẽ sang đường nhánh, đi chừng nửa dặm thì tới một nơi trống trải như bãi tha ma. Thấy một con quỷ hình dạng như người, nhưng dưới mũi không có miệng. Hỏi vì sao, người bạn đáp: "Người này lúc sống khéo ăn nói đối đáp, dùng lời nịnh hót ca tụng để lấy lòng người đời, nên chịu quả báo này, khiến không nói được. Khi gặp lễ cúng 'diệm khẩu' (lễ thí cơm nước cho các loài quỷ đói) có nước cháo thì phải uống bằng mũi."

 Lại thấy một con quỷ mông chổng lên trên, đầu gập xuống dưới, mặt áp vào bụng, chống hai tay mà đi. Hỏi vì sao, đáp: "Người này lúc sống ngông cuồng tự cao tự đại, nên chịu quả báo này, khiến không thể ngẩng mặt khinh người."

 Lại thấy một con quỷ từ ngực đến bụng nứt một khe dài mấy tấc, năm tạng sáu phủ (toàn bộ nội tạng trong người) trống rỗng không còn gì. Hỏi vì sao, đáp: "Người này lúc sống lòng dạ thâm hiểm kín đáo, người khác không lường được, nên chịu quả báo này, khiến trong lòng không giấu được gì."

 Lại thấy một con quỷ chân dài hai thước (thước xưa khoảng một phần ba mét), ngón chân to như cái chày, gót chân to như cái đấu, nặng như chiếc thuyền chở nghìn hộc (hộc: đơn vị đong lường lớn), gắng sức nửa khắc (khắc: khoảng mười lăm phút) mới nhích được một tấc. Hỏi vì sao, đáp: "Người này lúc sống tài cao chân nhanh, việc gì cũng tranh đứng trước người khác, nên chịu quả báo này, khiến không đi được."

 Lại thấy một con quỷ hai tai dài lê xuống đất như kéo theo đôi cánh, nhưng bịt kín không có lỗ. Hỏi vì sao, đáp: "Người này lúc sống hay ghen ghét, đa nghi, thích nghe lời đồn nhảm, nên chịu quả báo này, khiến không nghe được. Những con quỷ này đều tùy theo nghiệp ác nặng nhẹ mà chịu quả báo, đợi đủ hạn mới được vào luân hồi (đi đầu thai lại). Tội của chúng nhẹ hơn tội phải vào địa ngục một bậc, cũng như hình phạt 'đồ' (bắt làm khổ sai) và 'lưu' (đày đi xa) trong luật pháp cõi dương."

 Chốc lát thấy xe ngựa rầm rộ (?), một vị quan âm phủ đi qua. Thấy người làng, ông giật mình nói: "Đây là hồn người sống, đi lạc đến đây, sợ lạc đường không về được. Ai biết nhà anh ta thì dẫn về." Người bạn quỳ thưa đây là bạn cũ của mình, quan liền sai đưa về. Sắp đến cửa nhà, người làng toát mồ hôi mà tỉnh dậy, từ đó khỏi bệnh.

 Tuyết Nhai tính tình sảng khoái, trong lòng thoáng đãng không chất chứa gì. Khi đùa giỡn với bạn bè, ông thường tuôn ra những lời biện luận hay ho, nên đây hẳn là chuyện ngụ ngôn của ông, chưa chắc có thật. Nhưng sách của Trang Tử, Liệt Tử một nửa là ngụ ngôn, miễn ý nghĩa đủ để khuyên điều thiện, răn điều ác thì vốn chẳng cần cố chấp như kẻ "khắc thuyền tìm gươm" (điển người đánh rơi gươm xuống sông, khắc dấu vào mạn thuyền đang trôi rồi theo dấu ấy mà tìm; ý chỉ sự cứng nhắc, máy móc).

 Trần Bán Giang kể: có một thư sinh, một đêm trăng gặp một người đàn bà nhan sắc khá xinh đẹp. Anh buông lời bóng gió trêu ghẹo, nàng vui vẻ ưng theo. Nàng nói nhà ở gần đây nhưng không chịu nói tên họ. Nàng lại bảo chồng thường vài ngày lại đi vắng một lần, nhà có cửa sổ sau mở được, có chỗ tường sứt trèo qua được (?), hễ có dịp là đến, không hẹn trước được ngày nào. Cứ như thế năm sáu năm, tình cảm rất mặn nồng.

 Một năm, thư sinh sắp đi xa, người đàn bà đến từ biệt trong đêm. Thư sinh nói mình phải đi theo người ta kiếm sống, chẳng biết bao giờ mới gặp lại, buồn bã lưu luyến muôn phần, nghẹn ngào không nói nên lời. Người đàn bà bỗng cười đùa: "Anh si tình như thế này, ắt sẽ tương tư mà sinh bệnh, không phải ý định ban đầu khi em đến với anh. Nói thật với anh, em là con ma đang chờ người thế mạng (theo tín ngưỡng dân gian, người chết oan phải tìm được người khác chết thay mới được đi đầu thai). Hễ người mà gần gũi với ma thì không ai không sinh bệnh rồi chết, vì khí âm của ma làm hao mòn khí dương của người. Chỉ vì em yêu anh trẻ trung tuấn tú, không nỡ để anh như ngọc gãy lan tàn (chết yểu), nên lần nào cũng phải qua bảy tám ngày, đợi khí dương của anh hồi phục, em mới chịu đến lại. Có hao mòn rồi có hồi phục, nên anh mới không sao.

 Nếu gặp phải con ma khác thì chúng sẽ tha hồ dâm đãng, không quá nửa năm đã phải tìm anh ở hàng cá khô rồi (tức anh đã chết khô, mượn ý một câu trong sách Trang Tử). Bọn ma như em nhiều lắm, nhưng tìm được đứa như em thì rất ít, anh nên cẩn thận. Cảm vì anh nặng tình nặng nghĩa, nên em nói điều này để báo đáp." Nói xong nàng xõa tóc, thè lưỡi, hiện hình ma, rú một tiếng dài rồi đi. Thư sinh run sợ suýt mất hồn. Từ đó về sau, dù gặp gái đẹp lẳng lơ, anh cũng không hề liếc nhìn.

 Vương Mai Tự kể: ở Giao Hà có một người bị tên cướp khai vu là đồng bọn. Anh là dân làng chất phác thật thà, không có cách nào tự minh oan, bèn đem tiền đút lót để cầu cứu một viên thư lại (viên chức giúp việc giấy tờ, án từ trong nha môn) ở huyện. Viên thư lại nghe nói tên cướp vu khống là vì từng trêu ghẹo vợ anh ta nên bị anh ta đánh, đoán người vợ ắt phải đẹp, bèn từ chối tiền mà ngầm ra ý: "Việc này phải giữ bí mật, cần chính vợ anh ta lén đến gặp ta, thì ta mới bày cách cho được."

 Người làm trung gian báo lại cho người làng. Anh sợ chết đến mất cả chí khí, bèn gọi mẹ vợ đến nhà ngục, nói nhỏ cho bà biết chuyện. Bà mẹ nói lại với con gái, người vợ tỏ vẻ giận dữ (?), không đáp. Qua hai ba ngày, đêm có người gõ cửa nhà viên thư lại. Mở ra thì là một người đàn bà ăn mày, khăn vải trùm đầu, mặc áo rách vá chằng vá đụp, xộc thẳng vào. Hỏi không đáp, người ấy vừa đi vừa cởi áo và khăn, hóa ra là một thiếu phụ xinh đẹp, trang điểm tươi tắn, quần áo lộng lẫy. Viên thư lại kinh ngạc hỏi từ đâu đến, nàng đỏ ửng hai má, cúi đầu không nói, chỉ rút trong tay áo ra một mảnh giấy. Ghé đèn đang cầm mà xem, thì chỉ có mấy chữ "vợ của người nọ".

 Viên thư lại mừng quá mong đợi, dẫn nàng vào buồng trong, giả vờ hỏi nàng đến có việc gì. Nàng lau nước mắt nói: "Nếu không hiểu lời ông, sao tôi lại đến ban đêm? Đã đến đây rồi thì không cần hỏi nữa, chỉ mong ông đừng thất hứa." Viên thư lại thề thốt rất nặng, rồi hai người ân ái. Nàng lén ở lại mấy ngày, khiến hắn mê mẩn hết mức, thần trí đảo điên, chỉ sợ không làm vừa lòng nàng. Rồi nàng tạm từ biệt ra về, nói: "Ở làng ngày nào cũng bị người ta khinh nhờn, khó ở lâu được. Nếu được ở trong thành cho gần, ông thuê cho vài gian nhà thì tôi có thể nương nhờ bóng ông, khỏi bị bọn vô lại ức hiếp, lại có thể sớm tối qua lại với nhau." Viên thư lại càng mừng, bèn tìm trăm phương nghìn kế minh oan cho người làng.

 Vụ án được giải xong, gặp lại người làng, viên thư lại thấy anh ta tỏ vẻ lạnh nhạt; hắn nghĩ anh ta biết mình đã gần gũi với vợ anh nên ngượng khi gặp mặt. Về sau nhân có việc về làng, hắn đến nhà anh ta, cũng bị từ chối không cho gặp. Biết họ đã cắt đứt quan hệ, hắn rất căm tức. Vừa hay có vụ kẻ dẫn kỹ nữ đi dụ người đánh bạc bị kiện lên quan, quan xử kỹ nữ phải áp giải về quê cũ. Viên thư lại nhìn thì ra chính là vợ người làng kia, bèn đến nói chuyện. Nàng nói mình khổ vì bị chồng cấm đoán, thẹn vì đã phụ ông, trong lòng rất nhớ ông; nay may được gặp lại, xin ông nghĩ tình vui vầy mấy ngày xưa mà giúp cho khỏi bị đánh đòn, khỏi bị áp giải.

 Viên thư lại lại bị mê hoặc, bèn bẩm với quan: "Nơi chốn mà kỹ nữ này khai là quê bên nhà mẹ đẻ, chứ thật ra cô ta là vợ của người dân tên nọ trong huyện, nên tra xét người chồng." Ấy là hắn mong xúi quan đem người đàn bà ra phát mại theo lối của công, để tự mình mua lấy. Quan sai bắt người làng đến. Người làng dẫn vợ đến, thì lại là một người khác. Hỏi người trong làng, ai cũng nói không có gì giả dối. Quan hỏi viên thư lại sao lại vu cho người làng, hắn không đáp được, chỉ nói: "Nghe đồn." Hỏi nghe ai nói, thì hắn câm lặng không nói gì.

 Gọi kỹ nữ ra hỏi, kỹ nữ bèn khai: lúc đầu viên thư lại muốn ép làm nhục vợ người làng. Người vợ nghĩ nếu theo thì mất tiết, không theo thì chồng phải chết, đúng lúc ấy kỹ nữ mới đến vùng này, nàng bèn tháo hết trâm cài, hoa tai đem cho kỹ nữ để nhờ mạo danh mình mà đi, vì thế kỹ nữ mới quen thân với viên thư lại. Nay sắp bị đánh đòn, vừa gặp hắn, kỹ nữ lại nói dối là vợ người làng, mong thoát roi vọt, không ngờ hắn lại có mưu tính khác, khiến cả hai cùng hỏng việc. Quan xét lại vụ án của người làng, quả nhiên anh ta bị vu oan. Quan nghĩ mưu ấy là để cứu mạng, lại do chính vợ anh ta bày ra, nên tha không truy xét, mà trừng phạt nặng viên thư lại kia.

 Gian ngoan quỷ quyệt, làm hại dân như sâu mọt lớn, không ai bằng bọn thư lại, vậy mà bị một người đàn bà nhà quê dắt mũi như đùa trẻ con. Bởi kẻ ngu thường thua kẻ khôn, nhưng vật gì đến tột cùng ắt quay ngược lại, nên thường thường ngoài những chỗ mình đã phòng bị, lại có kẻ khôn hơn bất ngờ xuất hiện mà thắng mình. Không có gì đi mà không quay trở lại, đó là đạo trời. Nếu kẻ khôn mãi mãi không thua, thì trong trời đất chỉ còn lại kẻ khôn, kẻ ngu tuyệt giống hết rồi. Làm gì có lẽ ấy!

 Ma đè người đến chết, không biết là có ý gì. Nghê Dư Cương nói: "Tôi đã nghe Thi Lượng Sinh giải thích rồi: chúng làm thế là để ăn hồn người sống. Bởi ma là chút khí còn sót lại sau khi người chết, cứ dần dần tiêu hao cho đến lúc không còn gì. Nếu được khí của hồn người sống bồi thêm thì lại kéo dài được. Vì thế ma nữ thường muốn gần gũi người để hút tinh khí; ma nam không hút được tinh khí thì giết người để hút sinh khí. Đều giống như hồ ly làm phép 'thái bổ' (thuật hút tinh khí của người khác để bồi bổ cho mình)."

 Nhân đó tôi nhớ lời Lưu Đĩnh Sinh kể: năm Canh Tý đời Khang Hy, có năm sĩ tử đi thi, tối gặp mưa phải trú trong một ngôi chùa đổ nát. Bốn người đã ngủ, chỉ một người ngủ chưa yên. Anh thấy một luồng gió lạnh lẽo rợn người thổi vù qua, có mấy bóng đen từ cửa sổ lọt vào, thổi hơi vào bốn người kia, bốn người lập tức bị bóng đè. Chúng lại thổi hơi vào anh, trong lòng anh tuy vẫn tỉnh táo mà người cũng dần mê man. Anh cảm thấy như có ai lôi kéo mình đi; đến khi hơi tỉnh lại thì đã rời chỗ cũ, như bị trói chặt, muốn kêu mà miệng câm không ra tiếng.

 Anh thấy bốn người kia cũng nằm ngổn ngang. Lũ ma cùng nhau nhấc một người lên mà ăn, chốc lát đã hết; rồi lần lượt ăn thêm hai người nữa. Đến người thứ tư thì bỗng có một ông già từ ngoài bước vào, quát lớn: "Lũ ma hoang không được làm càn! Hai người này có tướng được hưởng lộc nhà nước, không được phạm đến." Lũ ma sợ hãi tán đi. Hai người bỗng tự tỉnh lại, kể những gì mình thấy, đều giống nhau. Về sau một người làm đến chức Giáo dụ (quan coi việc học ở một huyện), một người làm đến chức Huấn đạo (quan phụ tá coi việc học ở huyện) rồi mất. Tiên sinh Bào Kính Đình nghe chuyện, cười nói: "Cả đời tôi vẫn tự coi thường chức quan này, không ngờ lại được quỷ thần coi trọng." Xem lời kể ấy thì thuyết của Thi Lượng Sinh có vẻ không sai.

 Lý Khánh Tử kể: chàng Chu Lập Viên, năm Tân Dậu lên phương bắc dự thi hương ở phủ Thuận Thiên (tức vùng kinh đô Bắc Kinh). Chiều tối đi qua phía bắc Dương Lưu, vì đi vòng tránh bùn lầy mà quanh co lạc đường, không có quán trọ để nghỉ. Từ xa thấy bên ngoài rừng cây có nhà người ở, anh thử đến xin trọ. Đến nơi thì là nhà tường đất mái ngói, chừng sáu bảy gian. Một chú bé ra mở cửa, Chu nói rõ ý xin ngủ nhờ.

 Một ông già ăn mặc mộc mạc mà nhã nhặn mời khách vào, cho ở gian nhà bên, gọi người mang đèn đến, ánh đèn mờ mờ không sáng. Ông nói: "Năm mất mùa nên dầu không tốt, thật khó chịu, nhưng biết làm sao." Lại nói: "Đêm khuya không làm được món ăn, xin mời uống chút rượu làng, đừng cho là tôi tiếp khách sơ sài." Ý tứ rất niềm nở. Chu hỏi trong nhà có những ai, ông đáp: "Lẻ loi côi cút, chỉ có vợ già cùng mấy đứa đầy tớ ở chung thôi." Ông hỏi Chu đi đâu, Chu nói đang lên phương bắc. Ông nói: "Tôi có một bức thư và ít đồ muốn gửi vào kinh, đường hẻo lánh khổ nỗi không có người đưa thư, nay gặp anh thật là may."

 Chu hỏi bốn bề không có hàng xóm, ở một mình không sợ sao. Ông đáp: "Tôi có mấy mẫu ruộng xấu, sai đám đầy tớ cày cấy, nên chọn chỗ này mà ở cho gần. Nhà nghèo không có của để dành, chẳng sợ trộm." Chu nói: "Ý tôi là đồng hoang thường có nhiều ma quỷ." Ông nói: "Ma quỷ thì tôi chưa thấy. Nếu anh sợ thì tôi ngồi với anh đến sáng, được chứ?" Rồi ông mượn giấy bút của Chu, vào trong viết thư, lại bỏ mấy món đồ lặt vặt vào trong phong bì, lấy vải cũ bọc lại, khâu kín bên ngoài, đưa cho Chu và nói: "Địa chỉ đã viết trên phong bì, anh đến kinh mở ra xem sẽ biết." Trời sáng, lúc chia tay, ông lại dặn kỹ đừng làm mất đồ gửi, rồi mới ân cần từ biệt.

 Chu đến kinh, mở bọc vải ra xem, thì trên phong bì đề: "Kính gửi tiên sinh Chu Lập Viên mở", đồ bên trong là một đôi trâm vàng và một đôi xuyến bạc. Thư viết: "Tôi già mà không con, nghe lầm lời vợ, lấy con rể làm con nối dõi. Đến đời cháu ngoại còn thỉnh thoảng đến cúng viếng, quét dọn mộ, về sau thì coi tôi là người khác họ, tiền giấy, bát cơm cúng từ lâu đã chẳng còn. Nấm mộ cô quạnh cao ba thước cũng sắp sụp đổ. Dưới chín suối tôi ngậm đau, trăm lần hối hận cũng không kịp. Kính xin đem mấy món đồ mọn chôn theo trong quan tài nhờ anh bán đi, trên đường về lấy số tiền ấy sửa sang nấm mộ hoang, khơi lại đường nước phía nam mộ, may ra nước mưa lũ không ngấm vào huyệt tối. Nếu anh nhận lời, tôi nhất định sẽ báo đáp như hồn ông già kết cỏ vướng chân Đỗ Hồi (điển xưa: hồn một ông già thắt cỏ làm vấp ngã tướng giặc Đỗ Hồi để báo ơn người đã cứu con gái mình, ý nói chết rồi vẫn báo ơn). Biết anh sợ ma, tôi sẽ cúi đầu lạy anh trong chỗ tối, không dám hiện hình, xin anh đừng sinh nghi ngại. Người đã khuất là Dương Ninh dập đầu kính bái."

 Chu sợ toát mồ hôi ướt đẫm lưng, bấy giờ mới biết mình đã gặp ma. Vì trong thư có câu "trên đường về", anh biết chắc mình sẽ không đỗ, sau quả nhiên như vậy. Về đến Dương Lưu, anh lấy tiền bán trâm và xuyến, sai đầy tớ đi sửa mộ, còn mình thì rốt cuộc không dám tự đến nơi ấy nữa.

 Ngô Vân Nham kể: có chàng họ Tần không sợ ma, lại thường lấy làm tiếc vì chưa từng được thấy ma lần nào. Một tối, anh đi dạo trong khu nhà vườn riêng, nghe bên ngoài hàng cây có tiếng ngâm to một câu thơ đời Đường: "Tự đi tự đến, người nào hay; lúc về chỉ đối vầng trăng núi vắng." Tiếng ngâm thê lương mà kéo dài. Qua kẽ lá nhìn trộm, anh thấy một người áo mũ kiểu xưa đang tựa vào tảng đá mà ngồi, biết chắc là ma, bèn vội xông tới bất ngờ. Con ma cũng không tránh.

 Chàng Tần chắp tay vái dài, nói: "Tôi với ông, người cõi dương kẻ cõi âm, người thời nay kẻ thời xưa, tình cờ gặp gỡ, cũng chẳng có gì để hỏi han chuyện nóng lạnh. Tôi đến đây chỉ muốn hỏi về tình trạng của quỷ thần mà thôi. Xin hỏi khi làm ma thì như thế nào?" Ma đáp: "Một khi thoát khỏi thân xác thì đã thành ma rồi, giống như kén hóa thành bướm, chính mình cũng không hay biết." Hỏi: "Có thật là hồn bay lên, phách rơi xuống (hồn và phách: hai phần tinh thần của con người theo quan niệm xưa), rồi trở về cõi thái hư (khoảng không mênh mông, theo các nhà nho là nơi khí tan về khi người chết) không?" Đáp: "Từ khi tôi làm ma đến nay vẫn ở chốn này. Nay toàn thân tôi đang hiện ra trước mặt ông đây, chưa từng theo nguyên khí mờ mịt mà bay lên hạ xuống, rồi đợi con cháu cúng tế mới tụ lại, cúng xong lại tan đi."

 Hỏi: "Quả có thần không?" Đáp: "Ma đã có thật thì thần hẳn cũng không phải chuyện bịa. Cũng như có dân thì ắt có quan." Hỏi: "Các nhà nho đời trước nói những vị như thần sấm đều vừa sinh ra đã tan biến ngay, điều ấy có đúng không?" Đáp: "Lúc còn làm anh học trò nghèo, tôi đã nghe nói thế nhiều lắm, nhưng trong bụng vẫn ngờ: sấm sét đánh nổ ầm ầm liên tiếp, nếu mỗi tiếng sấm là một vị thần thì số thần còn nhiều hơn muỗi; nếu sấm tắt thì thần mất, thì tuổi thọ của thần còn ngắn hơn con phù du. Đem điều ấy hỏi thầy, thường chỉ bị quở mắng. Đến khi làm ma rồi mới biết các vị thần đều giữ chức vụ của mình, như ở đời đặt ra các quan, đều không phải là bóng ảo chốc lát. Tiếc là không thể đem những điều mình nghe thấy đi hỏi lại thầy. Nhưng các vị ngồi trên da hổ giảng học thuở ấy, tính ra làm ma đã lâu, chắc tự biết rồi, khỏi cần chất vấn nữa.

 Đại để thuyết 'không có ma' thì thánh nhân chưa từng nói. Các bậc đại nho sợ người ta cầu cúng nịnh bợ, khinh nhờn quỷ thần, nên gượng đặt ra lời ấy. Nhưng cấm say sưa thì được, chứ bỏ luôn cả rượu thì không được; cấm dâm đãng thì được, chứ bỏ luôn cả vợ chồng thì không được; cấm tham lam thì được, chứ bỏ luôn cả của cải thì không được; cấm tranh giành đánh nhau thì được, chứ bỏ luôn cả binh khí thì không được. Cho nên họ cậy danh tiếng lớn của cả một thời, lại có hàng trăm nghìn vạn ức người cùng phe giúp sức, có thể khiến người ta câm miệng không dám nói, mà rốt cuộc không làm cho lòng người chịu phục, chính là vì lẽ ấy.

 Những người truyền lại học thuyết ấy, tuy trong lòng biết là không phải, nhưng nếu không giữ lời bàn ấy thì không được coi là người có học vấn tinh thông nghĩa lý, nên cũng trái lòng mà hùa theo, nói: 'Lẽ ắt phải như thế.' Ông không xét rằng các nhà nho đời trước nắn cong thành quá thẳng là vì kích động lẫn nhau, chứ không phải bản tâm của họ; còn các nhà nho đời sau ra sức bài trừ điều tà là bị đè nén bởi điều mình sợ, cũng không phải bản tâm của họ; ông lại tin rằng nhà nho thật sự cho là không có quỷ thần. Ông vội vàng chạy đi hỏi han như vậy, thì ông bị lừa lâu rồi. Người dưới suối vàng không muốn tiếp xúc lâu với người sống, ông cũng không nên gần gũi ma lâu. Lời tôi nói đến đây là hết, những điều khác ông có thể suy ra." Nói xong, ma ngân dài một tiếng rồi đi.

 Xét: chuyện này nói nhà nho biết rõ có ma mà cố nói là không có ma; cùng với chuyện hai con ma ở Hoàng Sơn nói rằng nhà nho biết rõ chế độ tỉnh điền (lối chia ruộng thời cổ thành chín ô hình chữ "tỉnh", tám nhà cày tám ô, cùng cày chung ô giữa nộp cho nhà nước) và chế độ phong kiến (vua chia đất phong cho chư hầu cai trị) không thể thi hành được mà vẫn nói là thi hành được, đều là những lời bàn thấy rõ chỗ mấu chốt. Nếu chỉ coi đó là chuyện viển vông thì vẫn còn như kẻ lạc trong đám sương mù dày năm dặm (mờ mịt, chưa hiểu ra).

 Chủ sự (chức quan cấp thấp làm việc tại các bộ) Uông Hậu Thạch kể: có người ở Tây Hồ cầu cơ (một lối gọi tiên, gọi hồn: người ta cầm que gỗ viết chữ trên mâm cát, tin rằng tiên hay hồn ma nhập vào để viết). Tiên giáng xuống viết một bài thơ:
"Chỗ chôn người đẹp năm xưa cỏ xanh um,
Chỉ có vầng trăng đêm Tây Lăng biết.
Khách làm thơ nhiều tình đến viếng chốn xưa,
Hồn u buồn đứt ruột đọc thơ đề.
Bãi bể nương dâu đã mấy lần đổi, hồ vẫn biếc,
Cuộc mây mưa nghìn năm, giấc mộng vẫn ngờ ngợ.
Ai ngờ cô tiên tung hoa trên núi Linh Sơn,
Nay ngồi đối lửa Phật bên ngọn đèn lưu ly."
Mọi người biết đó là Tô Tiểu Tiểu (danh kỹ nổi tiếng ở Tiền Đường đời Nam Tề).

 Trong số khách có người hỏi: "Tiên cô sinh vào đời Nam Tề, sao cũng làm được thơ thất ngôn luật (thể thơ mỗi câu bảy chữ, tám câu, có luật bằng trắc chặt chẽ, đến đời Đường mới hoàn chỉnh)?" Cơ phán: "Trải qua năm tháng, cõi âm cõi dương cùng một lẽ: tâm linh không mờ tối thì cũng đổi dời theo thời thế. Đức Tuyên Thánh (tức Khổng Tử) chỉ biết lối chữ đại triện cổ, sao văn khấn cúng ngài lại viết bằng chữ lệ (lối chữ ra đời sau)? Đức Thích Ca không hiểu tiếng Hán, sao văn sớ dâng ngài lại viết theo lối biền ngẫu (lối văn đặt câu thành từng cặp đối nhau)? Như vậy mới biết người nghìn năm trước, linh tính đến nay vẫn còn, nên hiểu được lời nói ngày nay, thông được văn chương ngày nay. Giang Văn Thông và Tạ Nguyên Huy làm được bài phú luật tám vần 'Đổi thiếp yêu lấy ngựa' (chép trong sách 'Toản dị ký'); con trai của Thẩm Hưu Văn là Thanh Tương làm được bài thơ năm chữ theo luật 'Nhớ chuyện xưa ở Kim Lăng'. Xưa đã có những chuyện ấy, sao còn ngờ chuyện ngày nay?"

 Lại hỏi tiên cô còn làm được thể thơ Vĩnh Minh (lối thơ thời niên hiệu Vĩnh Minh nhà Nam Tề) không, cơ liền viết bốn bài:
"Chàng muốn đến mà không đến được,
Thiếp muốn đi mà chẳng đi được.
Giận thay ngọn gió ngược Thạch Vưu (gió ngược chặn thuyền, theo tích người vợ họ Thạch mong chồng là Vưu lang chết đi hóa thành gió ngược để ngăn thuyền người khác ra đi),
Một đêm cắt đứt bến đò sang."

"Chàng từ nơi nào đến đây,
Hôm nay mưa to gió lớn.
Ướt sũng cả áo màu quả hạnh,
Khổ sở đều tại vì chàng."

"Thắt gọn chiếc váy cánh bướm,
Vì chàng chèo chiếc thuyền con.
Lượn quanh men theo đê lớn,
Sóng biếc soi chung đôi bóng."

"Đừng đậu ở bãi hoa sen,
Hãy đậu bên bờ dương liễu.
Ngoài hoa có người qua lại,
Liễu rậm chẳng ai trông thấy."

 Đó là lối "Tý dạ ca" (điệu dân ca tình tứ của vùng Giang Nam thời Lục triều). Dù là con ma có tài văn chương mượn danh, cũng có thể nói là biện bác tài tình.

 Anh họ tôi là An Y Tại kể: ở Hà Thành, vào mùa gặt thu, có một thiếu phụ bế con đi trên bờ ruộng, bỗng trượt chân ngã xuống đất, nằm im không dậy. Người đi gặt từ xa trông thấy, ngờ có chuyện, chạy tới xem thì nàng đã chết, đứa con cũng đập đầu vào góc mảnh ngói, vỡ sọ mà chết. Họ sợ hãi báo cho chủ ruộng, chủ ruộng báo cho lý tư (viên chức coi việc trong làng). Đi nhận diện người chết thì trong vòng mấy chục dặm không ai biết người đàn bà này; vả lại quần áo, đồ trang sức của nàng đẹp đẽ sạch sẽ, đứa bé cũng đeo vòng bạc, mặc áo lụa đỏ, không giống con nhà nghèo, ai nấy đều rất khó hiểu.

 Họ tạm lấy chiếu sậy phủ lên, thay phiên nhau canh giữ, rồi vội báo lên quan. Hà Thành gần huyện lỵ, chiều hôm sau, vào giờ thân (khoảng từ 3 đến 5 giờ chiều), quan đến. Mở chiếu ra khám thì bên dưới chỉ có một bó rơm khô, hai cái xác đã biến mất, mà gạch đè chiếu vẫn không xê dịch, người canh cũng chưa hề rời đi lúc nào. Quan giận lắm, bắt hết chủ ruộng và những người canh đem về, tra hỏi đủ đường, nhưng không thấy mảy may dấu hiệu nào của chuyện mưu giết rồi phi tang xác. Vụ án dây dưa rối rắm hơn một năm, đành phải trình lên cấp trên như một án còn ngờ. Quan trên thấy tình tiết mơ hồ, bác đi bác lại, lại thêm hơn một năm nữa mới cho tạm gác để chờ dò xét, nhưng gia đình chủ ruộng thì đã khánh kiệt rồi. Đây là việc xảy ra khoảng năm Quý Tỵ, Giáp Ngọ đời Khang Hy.

 Tương truyền ở bãi tha ma phía nam làng có một con cáo đen đêm nào cũng lạy trăng, nhiều người đã trông thấy. Nhà chủ ruộng có một người con thích săn bắn, lén đến nấp rình, giương nỏ bắn trúng đùi nó. Con cáo kêu thét một tiếng dài, hóa thành ánh lửa bay về phía tây. Lục soát hang, anh ta bắt được hai con cáo con, trói đem về, nhưng chẳng bao lâu chúng trốn mất. Hơn một tháng sau thì xảy ra chuyện kia, người ta ngờ là cáo biến hóa đến báo thù. Nhưng chuyện ấy hoang đường không có bằng cứ, người ta không dám đưa vào lời khai, quan cũng không dám ghi vào hồ sơ, nên không thể không xử theo tội giấu xác, vì thế mới rối ren đến như vậy.

 Anh tôi lại kể: ở một làng phía tây huyện thành có một người đàn bà ăn mày bị mẹ chồng hành hạ, thắt cổ chết ở miếu Thổ thần. Người ta cũng lấy chiếu phủ xác đợi khám, thay phiên canh giữ. Quan đến thì cả xác lẫn người canh đều không thấy đâu, cũng bị tra xét gắt gao như vụ ở Hà Thành. Bảy tám năm sau mới tìm được họ ở An Bình (một huyện thuộc châu Thâm). Thì ra người đàn bà ấy khá trắng trẻo, một gã trai trẻ lúc đến phiên canh đã lột quần mà làm chuyện dâm ô với xác; xác được hơi người mà sống lại, thế là hai người dắt nhau bỏ trốn. Đây là chuyện cuối đời Khang Hy. Có người ngờ chuyện ở Hà Thành cũng tương tự như thế, điều này chưa thể biết được. Còn nếu gộp hai chuyện làm một thì là do truyền miệng mà sai.

 Bạn đồng niên (người cùng đỗ một khoa thi) của tôi là Cung Tiếu Phu kể: có người hơn bốn mươi tuổi chưa có con, vợ lại hung dữ, hay ghen, tuyệt đối không có chuyện cho lấy thiếp, nên ông thường buồn bực không vui. Một lần ông tình cờ đến một đạo quán, có đạo sĩ gọi lại nói: "Khí sắc ông u uất bế tắc, như có nỗi lo lớn. Nhà đạo lấy việc cứu giúp muôn loài làm lòng, sao ông không nói thật ra, may ra tôi giúp được chút sức mọn (nguyên văn 'dùng như con dao bằng chì', là dao cùn chỉ dùng được một lần, lời nói khiêm tốn)." Ông thấy lời ấy lạ, bèn kể hết.

 Đạo sĩ nói: "Tôi vốn đã nghe chuyện rồi, chỉ hỏi thử ông thôi. Ông may cho tôi chừng mười bộ quần áo quỷ sai, tôi sẽ có cách báo lại kết quả. Nếu không may được thì mượn của gánh hát cũng được." Ông càng thấy lạ, nhưng nghĩ ông ta có lừa lấy những thứ ấy cũng chẳng dùng làm gì, ắt phải có nguyên do, bèn tạm thử xem ông ta làm gì. Tối hôm ấy, người vợ bị bóng đè, gọi mãi không tỉnh, lại rên rỉ kêu gào rất thảm thiết. Hôm sau hai đùi đều bầm tím, hỏi thì giấu không nói, chỉ thở dài than vãn. Ba ngày sau lại như thế, từ đó cứ ba ngày lại một lần như vậy.

 Nửa tháng sau, bà vợ bỗng sai đầy tớ đi gọi bà mối, nói sẽ mua thiếp. Mọi người đều không tin, người chồng cũng lo về sau sinh chuyện, rất ngờ vực. Rồi người vợ mê man mấy ngày liền, tỉnh dậy lại càng giục mua thiếp gấp hơn, bày tiền lên bàn, hẹn với đám đầy tớ: trong ba ngày không tìm được thì đánh đòn nặng, tìm được mà không đẹp cũng đánh đòn nặng. Xem bộ dạng bà thì không phải nói dối. Người ta tìm được hai cô gái đến, bà giữ lại cả hai. Ngay tối hôm ấy, bà sửa soạn chăn gối, giục chồng vào phòng. Cả nhà kinh ngạc không hiểu ý gì, người chồng cũng ngơ ngác như ở trong mơ.

 Sau ông gặp lại đạo sĩ, mới biết đạo sĩ có thuật nhiếp hồn (phép bắt hồn người khác đến). Đêm đêm ông sai các đạo sĩ trong quán hóa trang làm quỷ sai, còn mình đội mũ sao, mặc áo lông (lễ phục của đạo sĩ khi làm phép), ngồi trên công đường, đốt bùa bắt hồn người vợ đến, nói rằng tổ tiên và cha mẹ chồng bà kiện bà xuống âm phủ về tội làm tuyệt dòng giống nhà chồng, là bất hiếu; âm phủ xử đánh bà một trăm gậy đào, rồi thả về, hẹn hạn phải cưới thiếp cho chồng. Người vợ lúc đầu cho là ác mộng, còn chưa chịu. Rồi cứ ba ngày lại bị bắt hồn một lần, như cách quan sai đánh đòn theo kỳ hạn để đốc thúc nộp thuế. Những lần bà mê man mấy ngày liền là vì hồn bị treo ngược, bị đổ giấm vào mũi, và bị hẹn rằng trong ba ngày không có con gái đẹp thì sẽ bị giao xuống nê lê (địa ngục).

 Thuật nhiếp hồn là thuật nhỏ, vốn không phải phép chính đạo. Nhưng phép không có tà hay chính, chỉ tùy người dùng; như cùng một cây giáo, dùng để giết người cướp của thì là giặc cướp, dùng để đánh dẹp kẻ có tội thì là quân của nhà vua. Thuật cũng không có lớn hay nhỏ, chỉ tùy người dùng; như bài thuốc chống nứt nẻ tay, có thể chỉ dùng để giặt bông (?), cũng có thể dùng để đánh tan quân nước Việt (điển trong sách Trang Tử: một nhà có bài thuốc ấy chỉ dùng để làm nghề giặt bông, người khác mua lại đem dâng vua nước Ngô, dùng cho quân lính thủy chiến mùa đông mà thắng nước Việt). Đạo sĩ kia có thể gọi là người khéo dùng thuật của mình chăng?

 Đến như mụ đàn bà ngang ngạnh hung dữ, lấy tình lý không làm cho hiểu được, lấy pháp luật không cấm được, vậy mà đạo sĩ dùng thuật lại chế ngự được. Vua Nghiêu dắt một con dê, vua Thuấn theo sau quất roi, dê cũng không chịu đi; vậy mà một đứa trẻ chăn dê lùa thì cả đàn đều đi. Vật nào cũng có cái khắc chế nó, thuốc nào cũng có vị nó sợ. Thánh nhân mượn đạo thần linh để giáo hóa, nhằm thuần phục những kẻ ngang bướng trong thiên hạ, ý ấy sâu xa lắm. Bọn nhà nho chuyên giảng học làm sao hiểu được.

 Chử Hạc Đinh kể: có một viên thái học sinh (người có danh hiệu học trò của Quốc tử giám, phần nhiều là bỏ tiền ra mua) giàu có hàng vạn. Vợ ông sinh được một con trai rồi chết. Ông lấy vợ khác, người vợ mới có nhan sắc đầy đặn, ông rất say mê. Bà vợ viện cớ việc nhà không có người giúp, đón mẹ mình đến ở; bà mẹ lại dắt theo hai em gái; chưa đầy một năm, một người anh và hai người em trai của vợ cũng đưa cả nhà đến. Lâu dần, đầy tớ, hầu gái, vú già đều là người bên nhà vợ, cha con viên thái học sinh trái lại trơ trọi như kẻ ăn nhờ. Lâu hơn nữa, chìa khóa, sổ sách, tiền thóc thu chi ra vào đều không được biết đến, đến cơm thừa canh nguội cũng bị khinh rẻ.

 Ông dần không chịu nổi, muốn đòi lại những quyền đã bị lấn chiếm, thì anh em vợ làm ầm ĩ bên ngoài, mẹ vợ và em gái vợ chửi bới bên trong. Ông từng bị cả bọn xúm lại đánh đến rụng râu, toác mặt, kêu cứu chẳng ai đáp. Con trai ông cuống cuồng chạy đến, bị một cái tát ngã lăn, chỉ biết dập đầu xin tha chết mà thôi. Uất ức không chịu nổi, ông ra vườn sau định thắt cổ tự tử. Bỗng có một ông già ngăn lại nói: "Ông đừng làm thế. Chuyện nhà ông, thần và người cùng căm giận đã lâu rồi. Tôi ở nhà ông đã lâu, càng bất bình hơn ai hết. Ông chỉ cần đến miếu Thổ thần đốt một lá đơn, xin thần sai hồ ly ở vườn sau ra xua đuổi bọn họ, thần ắt sẽ chấp thuận."

 Ông làm theo lời. Tối hôm ấy quả nhiên ngói nhà kêu loạn xạ, cửa sổ rung chuyển, người bên nhà vợ đều bị gạch đá ném trúng, vỡ đầu chảy máu. Ít lâu sau, đàn bà con gái bên nhà vợ đều bị hồ ly mê hoặc, đến cả mẹ vợ cũng không thoát. Ban ngày họ phát cuồng, trần truồng chạy rông, nói lời tục tĩu, làm bộ dâm đãng, không gì không làm; ban đêm thì mỗi phòng lại có mấy chục con hồ ly kéo đến, thay phiên nhau trêu ghẹo, họ đau đớn không chịu nổi, tiếng van xin vang khắp nơi. Món ăn trong bếp đều bị lấy mang đặt trước mặt cha con viên thái học sinh, còn đồ ăn của người bên nhà vợ thì đều bị trộn lẫn những thứ dơ bẩn. Biết không thể ở được nữa, bọn họ đều bỏ chạy về nhà.

 Viên thái học sinh bèn dần dần gọi lại những đầy tớ cũ, lấy lại quyền coi việc nhà, mới sống nổi. Người bên nhà vợ vẫn chưa thôi dòm ngó, thường đến thăm, nhưng hễ vào cửa là bị ném đá; có khi lén mang được thứ gì đi, về đến nhà thì túi đã rỗng. Bà vợ có lén cho gì cũng vậy. Từ đó họ mới tuyệt tích không đến nữa. Nhưng tính lại thì của cải đã hao hụt nhiều lắm; nếu không có sức của hồ ly thì cha con viên thái học sinh đã thành xác chết đói rồi.

 Việc này đến người thân, bạn thiết cũng không thể lo liệu thay, vậy mà con hồ ly này lại trăm phương nghìn kế lo liệu thay. Lẽ nào hồ ly thật sự hơn người sao? Chỉ vì người ta từng trải thói đời quá sâu, nên tránh mang tiếng, sợ chuốc oán, chọn việc dễ, né việc khó, đứng nhìn mà không cứu; còn hồ ly thì không thạo thói đời, nên không biết khéo léo kiếm cái danh trung hậu, chỉ biết việc nghĩa nên làm thì hăng hái đứng lên mà làm. Dù là hồ ly, có phải cầm roi đánh xe hầu hạ nó, tôi cũng vui lòng ngưỡng mộ.

 Ông mù Lưu Quân Thụy kể: có một người mù hơn ba mươi tuổi, thường qua lại bên bờ sông Vệ. Hễ gặp thuyền đậu là hỏi: "Ở đây có Ân Đồng không?" Lại còn nói rõ thêm: "Ân là chữ Ân trong nhà Hạ, nhà Ân; Đồng là chữ Đồng trong cây ngô đồng." Có người ngủ cùng, nghe anh ta nói mê trong giấc mộng cũng chỉ có hai chữ ấy. Hỏi tên họ thì cứ mười ngày lại đổi một lần, cũng không ai gặng hỏi kỹ. Cứ như thế hơn mười năm, nhiều người biết anh ta, có khi gặp lúc anh ta sắp hỏi, liền gọi: "Ở đây không có Ân Đồng đâu, đi tìm chỗ khác đi."

 Một hôm, thuyền chở lương thực đậu bên bờ sông, người mù lại hỏi như mọi lần. Một người đàn ông ưỡn ngực bước lên bờ, nói: "Là mày à? Ân Đồng ở đây, mày làm gì được?" Người mù gầm lên điên cuồng như hổ dữ, lao tới ôm chặt cổ hắn, cắn vào mũi, máu chảy đầm đìa khắp mặt đất. Mọi người xúm vào gỡ, nhưng anh ta bám chặt không rời. Rốt cuộc cả hai cùng rơi xuống sông, bị dòng nước cuốn chìm mất. Sau tìm được xác hai người ở trước miếu Thiên Phi (nữ thần biển, che chở người đi sông biển); vì cửa biển không nhận xác, hễ xác chết trong sông tìm không ra thì ắt sẽ nổi lên trước miếu Thiên Phi. Ân Đồng đã đấm gãy hết xương sườn bên trái của người mù, nhưng anh ta vẫn không buông tay, mười ngón tay móc sâu vào vai và lưng Ân Đồng hơn một tấc, hai gò má và hai bên má của Ân Đồng bị cắn gần hết thịt. Rốt cuộc không ai biết hai người có thù oán gì, người ta ngờ chắc là mối thù giết cha mẹ.

 Một người không có mắt đi dò tìm người có mắt, thì chắc chắn là không tìm được; một người yếu đuối đi vật lộn với kẻ mạnh bạo, thì chắc chắn là không địch nổi. So với mối thù nước Sở của Ngũ Tử Tư (Ngũ Tử Tư báo thù vua Sở đã giết cha và anh mình), việc báo thù này còn khó hơn. Vậy mà hơn mười năm, ý chí kiên quyết không lùi, rốt cuộc bắt được kẻ thù mà ăn thịt hắn, há chẳng phải lòng chí thành đến tột độ thì trời đất cũng không trái được sao? Còn việc vua Tống Cao Tông chỉ lo ca múa giữa cảnh hồ núi (yên phận ở Hàng Châu, không lo báo thù cho cha anh bị quân Kim bắt đi), rốt cuộc không thể lấy cớ thế yếu mà biện bạch được.

 Vương Côn Hà viết một quyển "Nhạn Đãng du ký" (ghi chép chuyến đi chơi núi Nhạn Đãng). Chu Đạo Giang viết cho tôi một bức chữ treo tường, trích một đoạn trong sách ấy: "Tối ngày mười bảy tháng tư, ra khỏi Tiểu Thạch Môn, đến Bắc Quản (?), mải mê ngắm cảnh quên về, ngồi dưới gốc cây đợi trăng lên. Mệt quá muốn chợp mắt, gió núi thổi lạnh vào áo, rùng mình chợt tỉnh. Văng vẳng nghe tiếng người nói: 'Khí đêm trong trẻo, cảnh càng u tịch tuyệt diệu, hơn hẳn xem tranh sơn thủy kim bích (lối tranh vẽ núi sông bằng màu xanh lục và vàng kim) trên bức tranh màu.' Tưởng là bạn cùng đi chơi đến ban đêm. Chốc lát lại nghe nói: 'Bài minh khắc trên cây đàn cổ có câu: Núi trống, nước sâu, muôn tiếng xào xạc; xưa nay không dấu người, chỉ có đá cao chót vót. Thật là tả tài tình cái cảnh khó tả. Ta từng nhờ Hồng Cốc Tử vẽ ý ấy, rốt cuộc ông ta cũng không đặt bút được.'

 Trong bụng tôi lấy làm lạ, không biết đây là ai mà lại gặp được Kinh Hạo (Hồng Cốc Tử là hiệu của Kinh Hạo, danh họa đời Ngũ Đại). Tôi ngồi dậy lắng nghe, lại nghe nói: 'Vừa rồi Đông Pha (tức Tô Thức, nhà thơ, nhà thư họa lớn đời Tống) vẽ cho ta nửa vách tranh trúc, chia cành xếp lá như mây xuân bay ra từ hang núi, chỗ thưa chỗ dày, dáng vẻ tự nhiên, không có cái thế cành nhánh xòe ra dữ tợn.' Lại một người khác nói: 'Gần đây thấy bài thơ Tây Thiên Mục của ông ấy, như dòng sông vắng trong veo mùa thu, khói nước mênh mang, hạc già kêu dài, gió mát bay xa, cũng đã tiêu hết cái khí ngang tàng. Bởi ngòi bút của tài tử thì cố dốc hết sự khéo léo của lòng, còn ngòi bút của tiên thì cái hay tự nhiên mà có, nên cảnh giới khác nhau vậy.' Tôi biết là tiên, đứng dậy ngửa trông, bỗng nghe một tiếng phành phạch, hoa núi rơi lả tả, có hai con chim vút lên mây bay đi."

 Trong thơ của Vương Côn Hà có câu: "Mang guốc leo núi, khá cười Tạ Khang Lạc (tức Tạ Linh Vận, thi nhân đời Nam triều, thích đi guốc leo núi); hóa hạc bay đi, tận mắt thấy Từ Tá Khanh (người đời Đường, tương truyền hóa thành hạc)", chính là ghi lại chuyện này.

 Nhà Lưu Nghĩ Sơn mất một chiếc xuyến vàng. Người nhà tra khảo đánh đập một đứa hầu gái nhỏ, nó khai là đã bán cho người "đả cổ". (Ở kinh đô có nhiều dân du thủ du thực vô lại: vợ ở nhà đứng tựa cửa mời khách, chồng ban ngày tránh ra ngoài, gánh hai cái sọt đan bằng cành gai, cầm cái trống nhỏ cán ngắn vừa đi vừa gõ, mua đồ cũ lặt vặt, gọi là "đả cổ", nghĩa là gõ trống. Phàm những đồ mà đầy tớ nhỏ, hầu gái, trẻ con lấy trộm trong nhà đem ra, phần nhiều đều bị họ mua với giá rẻ. Tuy họ không trực tiếp làm trộm nhưng thực ra là vây cánh của trộm. Có điều đồ gian vụn vặt, giá trị không bao nhiêu, mà tung tích họ lại kín đáo, không tra xét được, nên phép nước cũng không cấm nổi.) Người nhà lại tra khảo hỏi quần áo, hình dáng người đả cổ, đi tìm mà không thấy, lại tiếp tục tra khảo.

 Bỗng trên trần nhà có tiếng ho khẽ, rồi tiếng nói: "Tôi ở nhà ông đã bốn mươi năm, chưa chịu lộ hình hay lên tiếng bao giờ, nên ông không biết có tôi. Nay thật không nhịn được nữa. Chiếc xuyến ấy chẳng phải phu nhân lúc kiểm lại đồ lặt vặt đã để nhầm vào trong hộp sơn sao?" Làm theo lời ấy mà tìm, quả không sai. Nhưng đứa hầu gái nhỏ đã bị đánh đến không còn chỗ da nào lành. Nghĩ Sơn suốt đời hối hận, thường tự nói: "Những chuyện như thế lúc nào cũng có thể xảy ra, làm sao chỗ nào cũng có một con hồ ly như vậy được." Vì thế, ông làm quan hơn hai mươi năm, xử án chưa từng dùng đòn roi tra tấn để bắt khai.

 Đa Tiểu Sơn kể: ông từng thấy người ta cầu cơ ở Cảnh Châu. Mời tiên mà tiên không đến, đốt bùa lần nữa thì que cơ rung lắc hồi lâu, rồi viết một bài thơ:
"Phận mỏng nhẹ như chiếc lá,
Hồn tàn trôi dạt như cỏ bồng.
Dải lụa kéo dài ba thước trắng,
Hoa rụng một cành hồng.
Hẹn mây mưa tuy đã lâu,
Đường khói sóng chẳng thông.
Mộ thu, ma hát lạnh lùng,
Để hận cô gái nhà phía đông nhà Tống (điển cô gái đẹp nhà bên đông thầm yêu chàng Tống Ngọc suốt ba năm mà không thành)."
Mọi người biết đó là hồn ma người chết thắt cổ. Tạm hỏi tên họ, cơ lại viết: "Thiếp quê gốc ở Ngô Môn (tức Tô Châu), nhà ngụ ở đất Sở. Tình cờ duyên nghiệp xui khiến gặp gỡ, khéo léo trao lời; nào ngờ mộng đẹp chưa thành, vội vàng tìm đến cái chết. Lấy lễ giáo của thánh hiền mà xét, người quân tử ắt chê trách; thương cho tình riêng của kẻ nhi nữ, người tài hoa có khi xót thương. Tạm giãi bày nỗi oán hận, xin đừng hỏi tên họ." Tài này không kém Lý Thanh Chiếu (nữ thi nhân nổi tiếng đời Tống), mà hai câu đối nhau về "thánh hiền" và "nhi nữ" tự đánh giá mình cũng rất xác đáng.

 Sách "Tân Tề Hài" chép rằng âm phủ yết bảng kể tội Lã Lưu Lương (một nhà nho đầu đời Thanh) là: "bài bác đạo Phật quá đáng". Điều này ắt không phải sự thật. Tội của Lã Lưu Lương là ở chỗ: sau khi nhà Minh mất, ông đã không thể như Bá Di, Thúc Tề nhịn đói ở núi Thú Dương (hai anh em trung với nhà Ân, không chịu ăn thóc của nhà Chu, chết đói trên núi), lại cũng không thể ẩn bóng giấu tên, như chim hồng bay cao xa khỏi cõi đời, giống như Chân Sơn Dân (ẩn sĩ cuối đời Tống, không chịu ra làm quan với triều mới). Vậy mà ông lại mặc áo học trò đi thi, có tên trong trường học của nhà nước; con ông là Lã Bảo Trung cũng đỗ cao, đứng thứ hai mà vào Hàn lâm viện. Như thế là đã ăn thóc nhà Chu từ lâu (tức đã hưởng lộc của triều đại mới), quyết không thể tự ví mình với đám dân ngoan cố nhà Ân (những người trung thành với triều cũ, không chịu khuất phục triều mới).

 Vậy sao lại tùy tiện viết sách phỉ báng triều đình, mê hoặc dân chúng, lại giả mượn cái lẽ "chó của vua Kiệt sủa vua Nghiêu" (kẻ trung với chủ thì sủa cả bậc thánh, ý tự bào chữa là trung với triều cũ)? Đó là kiểu chuột thò đầu ra hang ngó hai phía, tiến lui không có chỗ đứng, thật là kẻ xảo quyệt, tráo trở bậc nhất. Xét cả cuộc đời ông, thật ngang với Tiền Khiêm Ích (người làm quan nhà Minh rồi lại ra làm quan nhà Thanh). Chết rồi bị âm phủ trừng phạt, ắt là do điều ấy.

 Còn việc ông giảng học mà bài bác đạo Phật, là vì ông tôn sùng Chu Hy, nên không thể không chê học thuyết của Lục Cửu Uyên và Vương Dương Minh là "thiền" (tức giống lối tu Thiền của nhà Phật); đã chê thiền thì tự nhiên không thể không kéo theo mà bài bác cả đạo Phật. Điều đó không phải ý chí gốc của ông, cũng không phải tội chính của ông. Từ khi vua Hán Minh Đế mộng thấy người vàng (tích đạo Phật bắt đầu truyền vào Trung Quốc) đến nay, người bài bác đạo Phật thì nhiều, người bài bác quá đáng cũng nhiều. Nếu lấy điều ấy làm tội, e rằng Lã Lưu Lương lại có lời mà cãi.

 Tôi lại từng nghe lời nhà sư Minh Ngọc ở núi Ngũ Đài nói: "Về chuyện bài bác đạo Phật, các nhà nho đời Tống thì sâu sắc, còn Xương Lê (tức Hàn Dũ, nhà văn đời Đường nổi tiếng chống đạo Phật) thì nông cạn; các nhà nho đời Tống thì tinh tế, còn Xương Lê thì thô sơ. Thế mà các nhà sư lại sợ Xương Lê chứ không sợ các nhà nho đời Tống, ghét Xương Lê chứ không ghét các nhà nho đời Tống. Bởi cái mà Xương Lê bài bác là ông Phật được người ta bố thí cúng dường, ông nói cho đám dân thường ít học nghe; còn cái mà các nhà nho đời Tống bài bác là ông Phật 'minh tâm kiến tính' (làm sáng tỏ cái tâm, thấy được bản tính chân thật của mình, tức phần giáo lý tu tâm sâu xa), họ nói cho giới sĩ đại phu (tầng lớp có học, làm quan) nghe.

 Trong thiên hạ, sĩ đại phu thì ít mà dân thường thì nhiều; cái mà nhà sư dựa vào để sống, nhờ sĩ đại phu thì ít, nhờ dân thường thì nhiều. Nếu thuyết của Xương Lê thắng, thì bếp chùa không còn khói, đất chùa không còn chỗ đứng; dù có bậc đại thiện tri thức (bậc thầy tu hành cao, dẫn dắt người khác vào đạo) đi nữa, há có thể dẫn đám đồ chúng đông như cát sông Hằng vừa nhịn đói vừa ngủ ngoài trời mà thuyết pháp được sao? Cũng như người dùng binh cắt đứt đường tải lương trước, không cần đánh mà quân địch tự tan. Cho nên nhà sư sợ Xương Lê lắm, mà ghét Xương Lê cũng lắm.

 Còn nếu thuyết của các nhà nho đời Tống thắng, thì chẳng qua là: 'Lẽ của nhà nho các ông là thế, phép của nhà nho là thế, các ông không cần theo chúng tôi; lẽ của Phật chúng tôi là thế, phép của Phật là thế, chúng tôi cũng không cần theo các ông.' Mỗi bên tôn điều mình đã nghe, làm theo điều mình đã biết, hai bên chống đỡ lẫn nhau, cũng chẳng hại gì. Cho nên nhà sư không sợ các nhà nho đời Tống, cũng không ghét họ lắm." Vậy thì các nhà nho trước đời Đường, lời nào cũng có ích thực tế; còn các nhà nho từ đời Tống trở về sau, việc gì cũng chỉ là bàn suông. Việc các nhà nho chuyên giảng học bài bác đạo Phật, đối với nhà Phật chẳng thêm bớt được mảy may, chỉ làm ồn ào mà thôi. Ghi việc ấy vào làm công của Lã Lưu Lương, vốn là lời bàn theo bè phái; ghi việc ấy vào làm tội của ông, thì cũng khó tránh là coi trọng Lã Lưu Lương quá mức.
 Người đầy tớ nhà tôi là Vương Phát, một đêm đi săn về, dưới ánh trăng thấy một người bị hai người khác mỗi bên nắm một cánh tay, giằng kéo sang đông sang tây, mà tuyệt nhiên không nghe tiếng động gì. Phát ngờ là có kẻ nhân đêm tối lột cướp quần áo, bèn bắn một phát súng lên không. Hai người kia chạy tán loạn. Người còn lại quay đầu chạy về, chớp mắt cả ba đều biến mất. Lúc ấy Phát mới biết là ma.

 Về đến đầu làng, thấy một nhà đèn đuốc sáng trưng, người ra vào tấp nập, bên trong bàn tán ồn ào, nói rằng cô dâu mới thắt cổ chết rồi lại sống lại. Cô dâu kể: mẹ chồng sai làm bánh cho bữa tối, bị chó tha mất hai ba cái. Mẹ chồng ngờ cô ăn vụng, tát cô đau điếng. Cô oan ức mà không sao giãi bày được, đứng ngây dưới gốc cây. Chốc lát có một người đàn bà đến khuyên: "Chịu oan đến thế này thì chết đi còn hơn." Cô còn do dự chưa quyết, lại có một người đàn bà khác đến xúi thêm. Cô thấy đầu óc mơ màng, mê muội, như không còn biết mình là ai, bèn cởi dây lưng ra thắt cổ, hai người đàn bà kia xúm vào giúp. Ngột ngạt đau đớn không sao tả xiết, rồi dần dần như thiếp đi, chẳng biết mình đã ra khỏi cửa từ lúc nào. Một người đàn bà nói: "Tôi khuyên trước, cô ta phải chết thay cho tôi." (Theo tín ngưỡng dân gian, ma chết treo phải dụ được người khác chết thế vào chỗ mình thì mới được đi đầu thai.) Người kia nói: "Nếu tôi không đến sau thì cô ta đâu đã quyết được, phải chết thay cho tôi." Hai bên đang giành nhau thì bỗng nghe một tiếng sét, ánh lửa sáng loá bốn phía, hai người đàn bà hoảng sợ bỏ chạy, nhờ thế tôi mới về được.

 Về sau, mỗi lần Phát đi đêm về, lại nghe từ xa có tiếng khóc lóc chửi rủa, nói rằng: "Mày phá hỏng việc của tao, thề phải giết mày." Phát cũng chẳng sợ. Một đêm lại nghe tiếng khóc chửi, Phát quát: "Chúng mày giết người, tao cứu người, có kiện lên thần linh thì lẽ phải cũng ở phía tao. Dám giết thì cứ giết, việc gì phải doạ suông?" Từ đó tiếng ấy bặt hẳn. Vậy thì cứu người khỏi chết cũng chuốc lấy oán giận của kẻ muốn giết, chẳng trách người khoanh tay đứng nhìn lại nhiều đến thế. Người đầy tớ này cũng có thể gọi là có chỗ hơn người một chút.

 Tiên sinh Tống Thanh Viễn kể: Hồi trước khi ông còn làm học mạc (mạc khách giúp việc cho quan Học chính – viên quan coi việc học và thi cử của một tỉnh; mạc khách là người được quan thuê riêng làm phụ tá về giấy tờ, xét án, tính toán…) cho tiên sinh Vương Thản Trai, có một người bạn kể rằng nằm mơ đi đến âm ti (cơ quan xét xử ở cõi âm), thấy mấy chục người mũ áo chỉnh tề lũ lượt đi vào. Diêm vương hạch hỏi, trách mắng hồi lâu, rồi họ lại lũ lượt đi ra, ai nấy đều có vẻ xấu hổ, hối hận. Tình cờ thấy một viên lại (viên chức cấp thấp làm việc giấy tờ), trông như quen mà không nhớ tên, ông thử vái chào, người ấy cũng đáp lễ. Ông bèn hỏi: "Những người này là ai mà ra nông nỗi ấy?" Viên lại cười: "Ông cũng sống trong nghề mạc phủ (giới mạc khách làm phụ tá riêng cho quan), lẽ nào trong số họ không có lấy một người quen cũ?" Ông đáp: "Tôi chỉ hai lần giúp việc ở học mạc, chưa từng vào làm ở nha môn của các quan địa phương coi việc kiện tụng." Viên lại nói: "Thế thì ông không biết thật rồi. Đây là những người gọi là 'các ông Bốn Cứu' đấy."

 Hỏi "Bốn Cứu" nghĩa là gì, đáp: Những người làm mạc khách có truyền nhau một câu khẩu quyết: "Cứu người sống, không cứu người chết; cứu quan, không cứu dân; cứu kẻ lớn, không cứu kẻ nhỏ; cứu người cũ, không cứu người mới."

 "Cứu người sống, không cứu người chết" là: người chết đã chết rồi, quyết không cứu được nữa; kẻ sống thì còn sống, nếu lại giết đi để đền mạng thì thành ra chết thêm một người, cho nên thà uốn éo luật lệ để gỡ tội cho kẻ ấy, còn người chết có ngậm oan hay không thì chẳng tính đến.

 "Cứu quan, không cứu dân" là: với những vụ dân kiện vượt cấp lên trên, nếu để nỗi oan được giải thì hoạ phúc của viên quan xử án không biết đâu mà lường; nếu không để giải thì người kiện bị phản toạ (bị xử ngược lại bằng chính tội danh mình đã tố cáo người khác), cũng chẳng qua bị sung quân hay lưu đày mà thôi; còn viên quan có xử oan hay không thì chẳng tính đến.

 "Cứu kẻ lớn, không cứu kẻ nhỏ" là: nếu đổ tội cho quan trên thì kẻ quyền chức càng cao bị trách phạt càng nặng, lại tất liên luỵ đến nhiều người; nếu đổ tội cho quan nhỏ thì kẻ trách nhiệm nhẹ bị phạt cũng nhẹ, mà vụ việc lại dễ kết thúc; còn viên quan nhỏ có đáng tội hay không thì chẳng tính đến.

 "Cứu người cũ, không cứu người mới" là: quan cũ đã rời chức, còn việc gì dang dở, giữ ông ta lại e cũng không đền bù nổi; quan mới vừa đến, có việc gì đẩy sang được, ép ông ta gánh thì còn làm xong được; còn viên quan mới có kham nổi hay không thì chẳng tính đến.

 Những điều ấy đều xuất phát từ tấm lòng người quân tử, làm việc của bậc trưởng giả trung hậu, chứ không phải vì mưu lợi mà khéo léo xoay chữ nghĩa trong luật, cũng không phải vì ân oán riêng mà báo đáp, trả thù. Thế nhưng lòng người trăm vẻ, việc đời muôn biến, vốn không thể khư khư giữ một lẽ mà bàn. Nếu cố chấp giữ lệ ấy thì sẽ sửa cong thành lố, lo được bên này mất bên kia, vốn muốn tạo phúc mà hoá ra gây nghiệp ác, vốn muốn dẹp việc mà hoá ra gây thêm chuyện, điều ấy cũng thường xảy ra. Những kẻ bị trời xanh tra xét chính là những kẻ đã vì thế mà gây hoạ.

 Hỏi họ sẽ bị quả báo thế nào, đáp: "Trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu. Nghiệp cũ ràng buộc, nhân duyên rốt cuộc sẽ gặp nhau. Kiếp sau họ cũng chẳng qua lại gặp các ông Bốn Cứu, bị xếp vào bốn hạng 'không được cứu' mà thôi." Trong khoảnh khắc người ấy bừng tỉnh, không hiểu vì sao lại có giấc mơ ấy. Phải chăng thần linh mượn chuyện để răn bảo người đời?

 Năm Quý Sửu niên hiệu Càn Long (năm 1793), mùa xuân và mùa hè, ở kinh thành dịch bệnh lan tràn. Chữa theo phép của Trương Cảnh Nhạc (danh y đời Minh) thì mười người chết tám chín; chữa theo phép của Ngô Hựu Khả (danh y cuối Minh, chuyên về bệnh dịch) cũng không mấy hiệu nghiệm. Có một thầy thuốc người Đồng Thành dùng thạch cao (một vị thuốc khoáng chất, tính rất lạnh, dùng để hạ nhiệt) liều thật nặng chữa cho người thiếp của quan Hồng lư (quan thuộc Hồng lư tự – cơ quan coi việc lễ nghi, tiếp khách ở triều đình) Phùng Tinh Thực. Người xem đều kinh hãi, thế nhưng người bệnh đang thoi thóp sắp tắt thở, thuốc vừa uống vào liền khỏi. Những người theo phép ấy cứu sống không biết bao nhiêu mà kể; có thang dùng đến tám lạng, có người uống tổng cộng đến bốn cân. Ngay như sách "Nguyên bệnh thức" của Lưu Thủ Chân hay sách "Nho môn sự thân" của Trương Tử Hoà (hai danh y đời Kim, chủ trương chuyên dùng thuốc mát lạnh) cũng chưa dám dùng đến mức ấy. Thật là từ xưa chưa từng nghe.

 Xét những người ưa dùng thạch cao, không ai hơn được Miêu Trọng Thuần đời Minh – tên là Hy Ung, người thời Thiên Khải, Sùng Trinh, cùng thời với Trương Cảnh Nhạc nhưng chủ trương truyền lại thì khác nhau. Lối ấy vốn không phải con đường trung dung, cho nên trong tập "Bạch Điền tập" của Vương Mậu Hoằng có bài "Bàn về thạch cao" ra sức bác bỏ. Không hiểu sao lần này lại công hiệu đến thế. Có lẽ đây cũng là do ngũ vận lục khí (học thuyết y học cổ cho rằng khí hậu, thời tiết mỗi năm biến đổi theo chu kỳ nhất định và chi phối loại bệnh phát sinh trong năm ấy) vừa khéo hợp với năm đó, không thể giữ làm lệ cố định được.

 Ông tòng bá (anh họ của cha) tôi là cụ Quân Chương kể: một ông cụ là họ hàng bên nội ngoại, một đêm trăng ra ngoài làng hóng mát, gặp một người trông như học trò, vái dài mà nói: "Tôi không may mắc tội với Xã công (vị thần đất cai quản một làng), tự khấn vái không được tha. Cả làng chỉ có ông là cúng Xã công hậu nhất, mà mấy chục năm nay chẳng hề cầu xin điều gì. Xã công rất mang ơn ông, cũng rất trọng ông. Nếu ông khấn giúp một lời, ắt được nghe theo." Ông cụ hỏi: "Anh là ai?" Đáp: "Tôi vốn là một chư sinh (học trò đã đỗ kỳ thi ở huyện, được vào học ở trường huyện, tức tú tài), cũng có quen biết với cụ thân sinh ra ông, nay qua đời đã hơn ba mươi năm. Hôm qua tình cờ đến một nhà xin ăn, bị nhà ấy kiện lên." Ông cụ nói: "Việc của mình tôi còn không cầu xin, lại đi cầu xin việc của người khác sao? Việc của người tôi còn không cầu xin, lại đi cầu xin việc của ma sao? Tôi không giúp được đâu, xin ông thôi đi cho." Người kia vung tay bỏ đi, nói: "Đúng là đồ chỉ biết lo thân mình, chẳng đáng bàn bạc."

 Cỗ bàn rượu thịt nhất định phải đầy đủ, ấy là kính quỷ thần; không cầu xin điều gì, ấy là giữ khoảng cách với quỷ thần. Kính quỷ thần mà giữ khoảng cách, đó chính là điều nghĩa phải làm của người dân (lời Khổng Tử trong sách Luận ngữ). Đem so với thói xu nịnh, cúng bái nhảm nhí của người tục, hay thái độ ngạo mạn khinh nhờn của bọn nhà nho cổ hủ, thì như thế là đúng mức vừa phải.

 Lúc nghe kể chuyện này tôi mới tám chín tuổi, nay quên mất họ tên ông cụ. Thời ấy phong tục trong làng thuần hậu, thường phải là những nhà đoan chính, cẩn trọng, chân thật mới kết thông gia với nhau, nên những người có hạnh kiểm như thế rất nhiều, không đoán ra được là ai. "Núi cao thì ngửa trông, đường lớn thì noi theo" (câu thơ Kinh Thi, ý nói người đức cao thì ngưỡng mộ và noi gương). Ngoảnh đi ngoảnh lại đã bảy mươi năm, sao có thể không bồi hồi nhớ về xa xưa?

 Hoàng Diệp đạo nhân Phan Ban có lần ngồi cùng chiếu với một vị đại quan đã về hưu, cứ luôn miệng gọi vị ấy là "anh". Vị đại quan vừa giận vừa cười: "Lão phu nay đã ngoài bảy mươi rồi." Lúc ấy Phan đã say, ngẩng đầu nói: "Số tuổi của anh dưới triều trước thì nên đem so thứ bậc tuổi tác với người triều trước, không nên lẫn vào triều này. Còn nếu tính tuổi dưới triều này, thì tôi sinh tháng chín năm Thuận Trị thứ hai, anh theo về nhà Đại Thanh tháng năm năm Thuận Trị thứ nhất, chỉ hơn nhau hơn mười tháng thôi. Thơ Đường có câu: 'Cùng anh so tuổi kém một năm.' Gọi là anh vốn là lễ xưa, sao ông lại trách quá thế?" Cả chiếu tiệc đều lè lưỡi kinh hãi. Người bàn luận cho rằng Phan là kẻ sĩ ngông cuồng, lời ấy quá tổn hại đến lòng trung hậu, chẳng trách suốt đời lận đận; nhưng cũng không thể nói lời ấy vô lý.

 Khi tôi soạn phần các văn tập đời Minh trong bộ "Tứ khố toàn thư tổng mục" (bản mục lục có lời tóm tắt, bình giá các sách trong bộ tùng thư lớn do triều Thanh biên soạn), tôi xếp tám người, từ Luyện Tử Ninh đến người lính gác cửa Kim Xuyên (cửa thành Nam Kinh) là Cung Hủ, lên trước những người như Giải Tấn, Hồ Quảng, và kèm lời xét rằng: "Kính xét: Luyện Tử Ninh và bảy người sau đều là bề tôi cũ của Huệ Tông (vua Kiến Văn nhà Minh, bị chú là Yên vương cướp ngôi). Xét năm họ ra làm quan, có người còn muộn hơn bọn Giải Tấn. Nhưng một bên liều chết vì vua cũ, một bên cầu ân sủng với chủ mới; chim cú và chim loan (loài ác điểu và loài chim quý) khác tính nhau, không thể ở chung, cho nên chia ra mà biên, để mỗi bên theo đúng loại của mình. Đến như Cung Hủ, mất năm Tân Sửu niên hiệu Thành Hoá, còn muộn hơn bọn Giải Tấn rất xa, nay cũng đưa lên xếp trước, là để làm sáng tỏ phải trái theo danh giáo (đạo lý luân thường của Nho gia), cho nghìn đời có lời phán định. Cái vinh hiển của kẻ đeo ấn xanh, kéo dải tía (tức làm quan to) rốt cuộc không thể tranh hơn thua thứ tự trên trang giấy với một ông lính già vác kích."

 Đời người như suối vàng dễ trôi qua, sử xanh khó lòng bịa đặt. Lời của anh Phan kia, sao có thể vì vẻ khinh bạc mà gạt bỏ được?

 Tăng Ánh Hoa kể: có mấy anh học trò đi thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh, đỗ thì thành cử nhân). Giữa mùa hè oi bức, họ nhân đêm trăng đi đường, mệt quá ghé trước một ngôi miếu hoang, ngồi nghỉ trên bậc thềm. Người ngủ người thức. Một anh nghe sau miếu có tiếng người, ngờ là người canh ruộng dưa, vườn táo, lại ngờ là trộm, bèn nín thở lắng nghe. Một người hỏi: "Tiên sinh từ đâu tới?" Người kia đáp: "Vừa rồi tôi tranh chấp ranh giới với ngôi mộ bên cạnh, kiện lên Xã công. Tiên sinh vốn là tay lão luyện trong nghề mạc khách, xin đoán thử xem ai thắng ai thua." Người kia cười: "Tiên sinh đúng là mọt sách thật rồi! Thắng thua làm gì có lẽ nhất định.

 Việc này có thể cho kẻ kiện sau thắng, mà vặn kẻ kiện trước rằng: 'Người ta không kiện mà mày lại kiện, tức là mày gây sự xâm phạm người ta.' Có thể cho kẻ kiện trước thắng, mà vặn kẻ kiện sau rằng: 'Người ta kiện mà mày không kiện, tức là mày xâm phạm người ta trước, biết mình đuối lý.' Có thể cho kẻ đến sau thắng, mà vặn kẻ đến trước rằng: 'Mày nhân lúc người ta chưa đến mà chiếm trước.' Có thể cho kẻ đến trước thắng, mà vặn kẻ đến sau rằng: 'Ranh giới đã định từ lâu, mày bỗng lật lại thế cũ, tức là mày vô cớ gây hấn.' Có thể cho kẻ giàu thắng, mà vặn kẻ nghèo rằng: 'Mày nghèo, vô lại, muốn khiến người ta sợ kiện mà đút lót cho mày.' Có thể cho kẻ nghèo thắng, mà vặn kẻ giàu rằng: 'Mày làm giàu bất nhân, thâu tóm mãi không thôi, muốn cậy của cậy thế để chèn ép kẻ cô độc.' Có thể cho kẻ mạnh thắng, mà vặn kẻ yếu rằng: 'Thói thường người ta hay dìm kẻ mạnh, nâng kẻ yếu, mày muốn dùng lời kêu ca thấm thía để làm người nghe xiêu lòng.' Có thể cho kẻ yếu thắng, mà vặn kẻ mạnh rằng: 'Thiên hạ chỉ có mạnh hiếp yếu, không có yếu hiếp mạnh; người ta nếu không thật bị oan thì đâu dám liều mạng chạm vào mũi nhọn của mày.' Có thể cho cả hai bên cùng thắng, mà nói: 'Không có văn tự, không có chứng cứ, dây dưa biết bao giờ cho xong, chia đôi cho yên vụ kiện là được.' Lại có thể cho cả hai bên cùng thua, mà nói: 'Người sống mới có bờ ruộng, ma làm gì có ranh giới; ngoài cỗ quan tài ra, tất cả đều là của người sống, chẳng phải của bọn chúng mày, nhường ra làm đất bỏ không là xong.' Thắng thua đủ kiểu như thế, làm gì có lẽ nhất định?"

 Người kia hỏi: "Thế rốt cuộc nên thế nào?" Người này đáp: "Mười cách nói ấy, cách nào cũng có lời để bám vào, lại cách nào cũng có lời để bác lại, lằng nhằng qua lại, muôn đời không dứt được. Thành hoàng, Xã công thì không biết thế nào, chứ bọn lại âm, lính quỷ thì cứ thế mà ôm mãi cái trang trại 'hai bên cùng béo' (tức ăn tiền của cả hai bên đương sự)." Nói xong thì im bặt. Đây đúng là lời của một tay lão luyện trong nghề mạc khách.

 Rắn biết báo thù, sách xưa có chép; còn các loài độc vật khác thì không. Thế nhưng tôi nghe các cụ già nói: hễ gặp độc vật mà không có lòng muốn giết hại thì rốt cuộc không bị đốt cắn; còn nếu cứ thấy là giết thì tất có ngày bị chúng làm hại. Thử nghiệm thấy khá đúng. Đó không phải loài vật biết báo thù, mà là do khí cơ (luồng khí vô hình trong người và vật) cảm ứng với nhau mà thôi. Chó thấy người làm nghề mổ chó thì cả đàn xúm vào sủa, không phải nhận ra người ấy, mà cũng là cảm được cái khí của hắn.

 Lại có người ăn sống côn trùng có độc, bảo là thêm sức. Độc trùng cắn người có khi đến chết, thế mà chứa trọn chất độc của nó trong bụng lại không hề hấn gì, lẽ ấy là thế nào? Ở Thôi Trang có một gã thiếu niên vô lại học được thuật này, tôi từng thấy hắn nắm một con rắn hổ đất (loài rắn có khoang đỏ), bẻ đứt đầu rồi nhai sống, như còn thấy ngon lành. Phải chăng cái khí cứng rắn, hung hãn, tàn nhẫn của hắn đủ để thắng được chất độc? Sức lực cần gì phải thêm, mà có muốn thêm sức thì thuốc thang cũng nhiều, cần gì phải làm thế.

 Giả Công Lâm kể: có người buôn bán đi lại ở Phàn Đồn, kết bạn với một con cáo. Cáo thường mời anh ta đến chỗ mình ở, nhà cửa y như nhà người, chỉ có điều ra khỏi cửa quay nhìn lại thì không thấy đâu nữa. Một tối uống rượu ở nhà cáo, vợ cáo ra rót rượu, nhan sắc rất xinh đẹp. Anh ta say rồi động lòng, đùa bóp cổ tay người đàn bà. Người đàn bà đưa mắt nhìn cáo, cáo liếc ngang cười: "Chú muốn làm Trần Bình sao?" (Trần Bình là công thần đầu nhà Hán, bị người đời đồn là từng tư thông với chị dâu.) Rồi cũng chẳng giận gì, vẫn cười đùa như thường.

 Anh ta về được ít lâu, một hôm bỗng người làm công nhà mình dắt một con lừa đưa vợ anh ta đến, nói là nhận được tin gấp rằng anh bị trúng gió đột ngột, nên mượn lừa vội vã đi suốt đêm tới đây. Anh ta hết sức kinh ngạc, tưởng là bạn bè trêu mình. Nhà trọ không có chỗ cho gia quyến ở, anh gọi người làm công đưa vợ về, nhưng người làm công đã tự bỏ đi rồi. Từ đó về nhà chưa đầy một ngày đường, lúc ấy mới vào khoảng giờ Thìn, giờ Tỵ (khoảng từ 7 đến 11 giờ sáng), anh bèn tự dắt lừa đưa vợ về.

 Giữa đường gặp một gã thiếu niên đi lướt qua sát vai, tay chạm vào chân người vợ. Người vợ giận chửi, gã chỉ cười xin lỗi, lời lẽ cợt nhả. Anh ta tức giận xông vào đánh nhau với gã, khiến con lừa hoảng sợ chạy vụt vào ngả rẽ; ruộng cao lương đang tốt, chỉ thoáng chốc đã không thấy đâu. Anh bỏ gã thiếu niên, đuổi theo vợ, lần theo vết móng đi được một hai dặm thì thấy con lừa sa lầy trong bùn, còn vợ thì không biết đi đâu mất. Đồng ruộng nối liền, bốn bề không bóng người, anh chạy suốt đêm, quanh quẩn đến sáng, đành cưỡi lừa quay về để bàn cách tìm vợ. Đi chưa được mấy dặm thì nghe bên đường có người hô lớn: "Bắt được trộm rồi!" Thì ra con lừa của làng bên bị trộm đêm qua, người ta đang chia nhau đi lùng bắt. Mọi người xúm lại trói anh, đánh cho một trận nên thân; may gặp người quen biết, nói đỡ đủ đường mới được tha.

 Anh buồn bực về đến nhà thì thấy guồng xa kêu lạch cạch (?), vợ đang se chỉ; hỏi chuyện hôm qua thì vợ ngơ ngác chẳng biết gì. Bấy giờ anh mới vỡ lẽ rằng người vợ, người làm công và gã thiếu niên đều do cáo hoá ra, chỉ có con lừa là thật. Cáo báo thù như thế thật là độc, nhưng mối hiềm khích lại do chính anh ta gây ra trước.

 Mùa xuân năm Nhâm Tý (năm 1792), ở Loan Dương có mấy chục người đi đốn gỗ, đêm ngủ trong hõm núi, thấy trên sườn đồi bên kia khe có mấy con hươu đang thong thả đi lại, lại có hai người qua lại dưới rừng, đứng nhìn nhau mà khóc. Mọi người lấy làm lạ: người đi vào giữa đàn hươu sao hươu không sợ; ngờ là tiên hay ma, nhưng tiên hay ma thì lại không nên khóc với nhau. Tuy vách cao nước xiết, không có đường người qua được, nhưng trăng sáng như ban ngày, nhìn thấy rõ mồn một; có người lờ mờ nhận ra một trong hai người hình như là một lái buôn gỗ quen cũ. Chốc lát gió núi nổi lên dữ dội, lá cây xào xạc, một con hổ từ trong rừng lao ra vồ chết hai con hươu. Lúc ấy mới biết những gì vừa thấy là sinh hồn (hồn của người còn sống, lìa khỏi xác đi lang thang) của hai con hươu ấy.

 Thơ Tô Đông Pha có câu: "Chưa chết thần hồn đã khóc trước", phải chăng là chuyện thế này? Nghe nói lái buôn gỗ kia cũng không có tội ác gì lớn, chỉ là lòng dạ tính toán sâu xa, việc gì cũng cốt chiếm phần lợi. "Mưu mô ngầm là điều nhà Đạo kiêng kỵ" (lời Trần Bình), thật có lý lắm thay.

 Lại nghe ông Ba Ngạn Bật kể: hồi đi đánh Ô Thập (vùng Uqturpan ở Tân Cương), một hôm công thành gấp, có một người đang hăng hái xông trận, bỗng một mũi tên từ bên cạnh bay tới mà anh không kịp thấy. Một người khác đứng bên nhìn thấy, vội giơ đao lên đỡ thay, lại bị tên xuyên sọ mà chết. Người kia cảm kích, đau xót làm lễ cúng. Đêm nằm mộng thấy người chết nói: "Kiếp trước anh với tôi làm quan cùng nhau. Phàm việc gì vất vả, phải chịu tiếng oán, tôi đều đùn cho anh; phàm việc gì dễ lập công, dễ tỏ tài, tôi đều chèn ép không cho anh tiến lên. Vì nhân duyên ấy, âm ti ghi rằng kiếp này tôi phải chết thay anh. Từ nay về sau, đôi bên không còn ơn oán gì. Tôi đã có phần ban thưởng, tiền tuất của triều đình, anh không cần cúng tế." Chuyện này gần giống chuyện lái buôn gỗ. Lái buôn gỗ mưu mô ngầm nên bị phạt nặng; người này chỉ khôn vặt nên bị phạt nhẹ. Vậy thì cái gọi là khéo, chẳng phải chính là vụng đó sao?

 Học trò tôi là Hách Ái, người huyện Mạnh, là người tôi lấy đỗ năm Kỷ Mão (năm 1759) khi làm chủ khảo. Ông đỗ tiến sĩ (người đỗ kỳ thi cao nhất ở kinh đô), được bổ làm tri huyện Tiến Hiền. Ông mặc áo thô, ăn cơm đạm bạc, coi việc dân như việc nhà; tiền thóc kho tàng ra vào, tháng nào cũng lập một sổ; tiền tàu xe đường về được để dành sẵn, khoá trong một cái rương, dù túng quẫn đến đâu cũng không động đến một đồng; túi hòm đều buộc gọn trong phòng như người sắp lên đường; ấy là không ngày nào không tính chuyện bỏ quan mà về. Người ta thấy ông ngày nào cũng sẵn sàng bỏ quan được, nên cũng chẳng làm gì được ông. Về sau ông mắc bệnh, xin về, trong túi không một đồng, dạy học trò cho đến khi mất ở nhà.

 Nghe nói hồi trẻ, gặp ngày hội Xuân xã (lễ tế thần đất mùa xuân), người đi chơi đông như mắc cửi. Ông thấy một bà già dắt hai cô gái ăn mặc kiểu nhà quê mà dáng vẻ xinh đẹp tự nhiên. Ông đi cùng đường với họ mà chưa từng liếc nhìn. Bỗng thấy bà già và hai cô gái giẫm lên đá lởm chởm, băng ngang đến bên khe sâu, đứng thẳng dưới gốc cây. Ông lấy làm lạ họ không đi đường người đi, như muốn tránh né điều gì, mới quay lại chăm chú nhìn. Bà già ung dung bước tới thưa: "Tiết trời ấm áp tươi đẹp, tôi dẫn bọn trẻ đi chơi xuân, đứa nào cũng tìm bạn đời. Vì ông là người chính trực nên chúng tôi không dám đến gần, cũng xin ông đừng đến gần bọn trẻ, làm chúng khó chịu không yên." Ái hiểu ra đó là hồ ly tinh, vung tay bỏ đi. Vậy thì những thứ yêu quái trăng hoa là do lòng người tự rước lấy, rõ lắm rồi.

 Ở Mộc Lan (khu săn bắn của nhà vua), những người đốn gỗ cho nhà nước từ xa trông thấy trên núi đối diện có mấy con hổ. Vách núi dựng đứng, nếu không đi vòng mấy dặm thì không tới được, nên người không sợ hổ, hổ cũng không sợ người. Chốc lát thấy một toán đốn gỗ khác đi thẳng qua chỗ hổ, mọi người giậm chân run sợ, thế nhưng người như không thấy hổ, hổ như không thấy người. Mấy hôm sau hai toán gặp nhau kể lại, toán kia nói: "Hôm ấy chúng tôi cũng thấy các anh từ xa, hình như cũng nghe tiếng hò hét, nhưng chỗ ấy chỉ thấy mấy tảng đá lớn, chẳng có con hổ nào."

 Có lẽ số họ không phải chết vì hổ chăng? Nhưng số mệnh sao lại biến được hổ thành đá; tất phải có đấng Tư mệnh (vị thần coi giữ số mệnh con người). Đấng coi giữ số mệnh nếu chỉ trống rỗng không có dấu vết, mờ mịt không có hiểu biết, thì sao biến được hổ thành đá; tất phải là trời và quỷ thần. Trời và quỷ thần coi giữ được số mệnh, vậy mà các nhà nho lại bảo trời chính là lý (nguyên lý, quy luật trừu tượng chi phối vạn vật, theo Tống Nho), quỷ thần là cái năng lực tự nhiên của hai khí âm dương. Thế thì lý và khí hoà lẫn làm một, lúc co lúc duỗi, tình cờ gặp mấy người này thì những con hổ đang giận dữ chực vồ bỗng đứng sững thành tảng đá lởm chởm hay sao? Tôi không sao đoán nổi.

 Cao Quan Doanh ở Cảnh Châu, vì mẹ nằm mộng thấy Cao Giang Thôn (tức Cao Sĩ Kỳ, danh sĩ, đại thần đầu đời Thanh) mà sinh ra, nên cũng đặt tên là Sĩ Kỳ. Ông chăm học, giỏi văn, các kỳ thi nhỏ bao giờ cũng đứng đầu, nhưng thi Hương thì lần nào cũng trượt, rốt cuộc lận đận đến cuối đời. Năm hơn hai mươi tuổi, có thầy bói đoán số cho ông, bảo rằng các sao Thiên quan, Văn Xương, Khôi tinh, Quý nhân (những sao tốt chủ về quan lộc, văn chương, đỗ đạt, được người giúp đỡ) đều tụ cả vào một cung (một trong mười hai ô trên lá số tử vi), theo phép thì phải đỗ đỉnh giáp (ba người đỗ đầu kỳ thi Đình: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa) mà vào Hàn lâm viện; vậy mà năm ấy ông chỉ được làm lẫm sinh (học trò được nhà nước cấp lương ăn học). Tính cả cuộc đời ông, cũng chẳng lúc nào đắc ý hơn lúc được làm lẫm sinh. Ấy là vì số trời phú cho vốn mỏng, nên dẫu gặp vận cực thịnh, cũng chỉ được chừng ấy mà thôi.

 Điền Bạch Nham nói: Về bát tự (tám chữ can chi ghi năm, tháng, ngày, giờ sinh, dùng để đoán số mệnh) của Trương Văn Hoà công, các thầy bói đem quan lộ cả đời của ông so với độ số các sao, thì cái lúc ông được thăng chức lên Chiêm sự phủ (một bước thăng quan quan trọng của người trong Hàn lâm) cũng chỉ ngang với lúc một người thường đỗ tú tài mà thôi. Chuyện ấy với số của Quan Doanh có thể đối chiếu với nhau; các nhà thuật số nên theo đó mà cân nhắc, không thể chỉ dựa vào độ số các sao mà vội đoán lành dữ.

 Tôi lại từng gặp một thầy số nói rằng: phàm tướng sĩ tử trận, tính đến năm tháng họ hy sinh thì vận đều ở mức cực thịnh. Bởi vì giữ trọn khí tiết trong một lúc mà để tiếng nghìn đời, thơm danh trăm thế hệ, vinh hiển đến cả con cháu, cái họ được còn hơn cả vương hầu tướng tướng. Lời bàn hết sức lạ, mà thật có lẽ sâu xa. Đó lại là ý nằm ngoài phép tắc, không nằm trong các cách cục (các khuôn mẫu tổ hợp sao, can chi dùng để luận số) của những người như Lý Hư Trung (nhà thuật số đời Đường, người đặt nền cho phép đoán số theo ngày giờ sinh).

 Quan Doanh lâu năm khốn đốn ở trường thi, trong lòng rất u uất, từng nói với tôi và Tuyết Nhai: "Tôi nghe nói có một ngôi nhà cổ, ai ngủ lại đêm cũng bị bóng đè, chẳng biết là ma hay cáo. Có một anh học trò gan dạ, muốn rình xem thứ quấy phá là gì, cố ý vào đó ngủ. Sau canh hai (khoảng từ 9 đến 11 giờ đêm), quả thấy có cái bóng đen vụt rơi xuống đất, như muốn tiến lại như muốn lùi; nghe anh trở mình thì nằm phục im không động. Anh biết nó sợ người, giả vờ ngủ chờ nó. Dần dần anh ngáy khò khò, chốc lát thấy có vật bò từ chân lên, vừa tới ngực bụng thì thấy đầu óc mê mẩn. Anh vội vung tay phải chộp lấy, nắm được cái đuôi, liền lấy tay trái bóp cổ nó. Nó kêu thét một tiếng, nói tiếng người xin tha. Anh vội gọi đèn soi xem, thì là một con cáo đen. Mọi người cùng đè giữ, lấy dao xuyên qua đùi nó, luồn dây thừng vào, anh tự buộc đầu dây vào cánh tay trái mình; liệu chừng nó không biến hoá được nữa, mới cầm dao hỏi nó quấy phá để làm gì.

 "Con cáo kêu than: 'Phàm loài cáo có linh tính đều tu luyện cầu thành tiên. Bậc cao nhất thì điều hoà hơi thở, luyện thần, giảng cái ý nghĩa của khảm ly long hổ (những thuật ngữ của nội đan Đạo giáo, chỉ việc phối hợp âm dương, tinh khí trong cơ thể), hút tinh, nuốt khí, ăn cái tinh hoa của mặt trời, mặt trăng, sao trời, dùng để kết thành kim đan (viên "thuốc tiên" luyện ngay trong thân) ở bên trong, rồi trút xác mà mọc cánh thành tiên. Việc ấy phải được tiên truyền dạy, lại phải có cốt cách tiên, những việc như thế tôi không làm nổi. Bậc thứ hai thì tu thuật của Dung Thành, Tố Nữ (thuật phòng trung, tu luyện qua quan hệ nam nữ), dùng vẻ yêu mị để mê hoặc, hút tinh khí của người để bồi bổ cho mình, trong ngoài phối hợp, cũng có thể thành đan. Nhưng hút ít thì đạo không thành, hút nhiều thì hại người lợi mình, nếu không bị âm ti trị tội thì cũng bị trời phạt; những việc như thế tôi không dám làm. Cho nên tôi dùng cái công lén lút, làm kế săn nhặt: nhân lúc người ta ngủ say, kề mũi vào hơi thở để thu lấy chút khí thừa, như ong hút nhuỵ, không hại gì đến hoa. Gom góp dần dần nhiều lên, hoà kết làm một, cũng có thể giữ cho nguyên thần (cái thần căn bản, linh hồn gốc) không tan, lâu năm thì thông linh. Bọn tôi chính là loại ấy. Tuy đạo cạn, thuật sơ, nhưng tích công cũng khổ lắm; nếu không được tha thì công sức trăm năm trôi theo dòng nước về đông cả. Chỉ mong quân tử thương mà tha cho.' Anh học trò thương lời nó tha thiết, bèn thả cho đi.

 "Chuyện này xảy ra cuối đời Ung Chính, truyền tụng đã lâu. Tôi nhân đó mà nghĩ đến chuyện trường thi: bậc cao nhất là tài lớn học rộng, tôi không làm nổi; bậc thứ hai là liều lĩnh cầu may (tức gian lận), tôi không dám; bậc dưới là ăn cắp văn người, săn nhặt chữ nghĩa, may ra tôi làm được, nhưng tôi lại không muốn. Đường của tôi cùng rồi. Hai ông đều sớm đỗ đạt, có cách gì dạy tôi chăng?"

 Tuyết Nhai đùa: "Ông là hậu thân (người đầu thai lại) của Giang Thôn, cũng như Hương Sơn hoá thành Bạch Lão vậy (tương truyền Bạch Cư Dị, hiệu Hương Sơn cư sĩ, rất mến văn Lý Thương Ẩn, nói chết đi nguyện làm con họ Lý; sau Lý Thương Ẩn sinh con đặt tên là Bạch Lão, đứa bé lại đần độn). Chỉ riêng một cái ý ấy, ắt là thân khác mà tính vẫn còn. Bệnh này sâu quá, bọn tôi thật không có thuốc cứu." Cùng cười rồi thôi. Bởi Quan Doanh làm văn ưa đặt chữ lạ, gồ ghề, lời lẽ cứng cỏi, chót vót, nhiều lần bị quan trường loại, phần lớn là do thế, nên Tuyết Nhai lấy đó mà đùa.

 Trong tập thơ của Giả Trường Giang (tức nhà thơ Giả Đảo đời Đường) có hai câu: "Một mình đi, bóng in đáy đầm; mấy lần nghỉ, thân dựa bên cây", dưới hai câu có chú thêm một bài thơ: "Hai câu ba năm mới được, một lần ngâm hai hàng lệ rơi; tri âm nếu chẳng khen ngợi, thì về nằm núi cũ giữa thu." Những con người kỳ dị nghìn đời, ý kiến cũng gần giống nhau.

 Một người lính ở quân trạm Cát Mộc Tát (vùng Jimsar, Tân Cương) kể: có lần đuổi chim trĩ vào sâu trong núi, thấy trên vách đá dường như có người đứng. Anh vượt khe đến xem, chỗ ấy cách mặt đất chưa tới bốn năm trượng. Có một người đàn ông mặc áo dạ len kiểu Tây Tạng, Mông Cổ màu tía, mặt và tay chân đều đen, lông lá mọc dày dài chừng một tấc; một người con gái rất xinh đẹp, ăn mặc kiểu Mông Cổ, có điều đi chân đất không đi ủng, áo cũng bằng dạ len màu xanh lục. Hai người đang ngồi đối diện cùng nướng thịt, bên cạnh có bốn năm người lông đen hầu hạ, thân hình đều như trẻ con, không mặc một mảnh vải. Thấy người thì cười hì hì, tiếng nói không phải tiếng Mông Cổ, không phải tiếng Ngạch Lỗ Đặc (người Oirat, Tây Mông Cổ), không phải tiếng Hồi bộ (các tộc theo đạo Hồi ở Tân Cương), cũng không phải tiếng Tây Phiên (Tây Tạng), mà líu lo như chim, không phân biệt được. Xem dáng vẻ thì không phải yêu quái, anh bèn quỳ lạy. Bỗng họ ném xuống chân vách một vật, là nửa cái đùi lừa rừng đã nấu chín. Anh lại lạy tạ, họ đều xua tay, anh bèn mang về, ăn được ba bốn ngày. Về sau cùng mấy người chăn ngựa trở lại tìm dấu thì không thấy nữa. Có lẽ là thần núi chăng.

 (tiếp) —

 Người đời nói cầu vồng hiện thì tạnh mưa, ấy là nói ngược. Thật ra là tạnh mưa thì cầu vồng mới hiện. Bởi mây tan, mặt trời ló ra, ánh sáng phản chiếu ngược lại, chiếu vào đám mây phía đối diện. Bầu trời hình tròn, úp lên trên như cái nón; ở đỉnh đầu thì ngửa lên mà nhìn, ở bốn phía rìa thì nhìn nghiêng, nên thu lại thành một vệt; hình nó theo đó buông xuống, hai bên uốn cong như cánh cung. Lại vì nhìn nghiêng, chỗ ở giữa chếch thẳng tới mắt thì gần, chỗ ngang tầm mắt thì xa, cứ xa dần ra, nên các lớp hơi mây đều hiện ra phần rìa, chồng lên thành nhiều lớp màu đỏ màu xanh, chứ không phải thật có một vật như dải lụa vắt ngang lưng trời. Chuyện cầu vồng thò xuống khe uống nước, hoặc có người thấy đầu nó như đầu lừa, thấy chép trong "Chu Tử ngữ lục" (sách ghi lời giảng của Chu Hy). Lại có chuyện cầu vồng biết ve vãn đàn bà, thì hẳn là một loài yêu khác mà khí của nó có hình dạng giống cầu vồng, hoặc là một yêu vật khác hoá hình thành cầu vồng mà thôi.

 Tiên sinh Cập Nhũ Ái kể: từng tận mắt thấy một con nhặng bay vào tai người mà quấy phá, biết nói tiếng người, chỉ có người bệnh nghe thấy. Có người bảo: con nhặng ngu ngốc thế, sao thành tinh được, có lẽ là yêu tinh hoá thành hình con nhặng mà thôi. Lời ấy gần đúng. Còn chuyện đồng tử áo xanh rao tin ân xá (tương truyền một con nhặng hoá thành đứa trẻ áo xanh đi rao tin vua sắp ân xá), chuyện người khách trong nhà họ Hồn ngâm thơ (tương truyền là nhặng hoá thành) (?), đều là lời bịa của tiểu thuyết, không đủ làm bằng.

 Viên ngọc tránh bụi, nhạc phụ tôi là ông Mã Chu Lục từng gặp, thật có vật ấy, chỉ tiếc là chưa được thấy hình dạng nó. Ban đầu ở chùa Long Phúc có người bán đồ châu báu lặt vặt, trải tấm chiếu dưới đất – tục gọi là bày sạp – bày các hộp nhỏ lên trên. Dù gió to bụi mù cũng không dính một hạt bụi. Có người đùa rằng trong túi hắn có ngọc tránh bụi; người ấy chất phác, cười xoà cho qua, không tin. Như thế được nửa năm, một hôm hắn giậm chân kêu to: "Ta bán lầm mất của báu thật rồi!" Bởi hôm ấy bụi bay bỗng bám đầy, lúc đó mới biết trước kia quả là nhờ ngọc tránh bụi.

 Xét sách thuốc có phép uống "đậu kêu". Đậu kêu là hạt hoè nổ lách tách lúc ban đêm. Mỗi cây chỉ có một hạt, không phân biệt được. Phép làm là: khi cây hoè bắt đầu ra hoa thì lấy lưới tơ chụp lên cây để chim chóc khỏi mổ ăn. Khi quả chín, khâu nhiều túi vải đựng hạt, đêm đem gối đầu mà nghe; túi nào không có tiếng thì bỏ đi, cứ thế lần lượt gối, tất có một túi phát ra tiếng nổ. Lấy túi ấy chia ra nhiều túi nhỏ, gối nghe, túi nào đầu tiên phát tiếng thì lại chia tiếp, như thế chia dần cho đến khi chỉ còn hai hạt, lại chia ra gối nghe, thì được hạt đậu kêu. Số ngọc người kia bán chắc cũng chẳng bao nhiêu, nếu theo phép ấy chia ra thử thì chỉ vài khắc (mỗi khắc khoảng mười lăm phút) là tìm ra, sao đến nỗi để vuột mất ngay trong tầm tay? Vậy mà hắn lơ đễnh không biết, rốt cuộc coi nhẹ mà bỏ đi, hẳn là vì cái phúc lộc trời cho vốn mỏng.

 Năm Giáp Thìn niên hiệu Càn Long (năm 1784), Tế Nam hay có hoả hoạn. Cuối tháng tư, phố ngang phía tây trong cửa Nam lại cháy, lửa lan từ đông sang tây, ngõ hẹp gió mạnh, hai bên đường toàn lửa dữ. Có một người họ Trương, ba gian nhà tranh ở phía bắc đường, lúc lửa chưa tới vốn có thể dắt vợ con ra được, nhưng vì có linh cữu của mẹ, còn đang tính cách dời đi; đến khi thế lửa không ra được nữa, hai vợ chồng cùng bốn đứa con ôm quan tài kêu khóc, thề chết theo.

 Lúc ấy viên Tham tướng của Phủ tiêu (đội quân riêng trực thuộc quan Tuần phủ; tham tướng là chức võ quan cấp trung) đang đốc thúc quân lính chữa cháy, mơ hồ nghe tiếng khóc, sai lính trèo lên mái nhà ngõ sau, theo tiếng tìm đến chỗ nhà ấy, thả dây thừng xuống để kéo lên. Vợ chồng họ Trương cùng kêu: "Linh cữu mẹ ở đây, sao bỏ được!" Các con cũng kêu: "Cha mẹ chết theo mẹ của cha mẹ, chúng con lại không nên chết theo cha mẹ sao?" Cũng không chịu lên. Chốc lát lửa tới, lính vượt qua mái nhà chạy tránh, chỉ thoát được thân. Ai cũng tưởng cả nhà đã cháy thành tro, chỉ đứng xa mà thở dài.

 Đến khi lửa tắt, đi xem xét thì ngôi nhà ấy vẫn sừng sững còn nguyên. Bởi có một cơn gió xoáy bỗng nổi lên, lửa quặt sang phía bắc, vòng ra sau nhà ấy, đốt cháy một hiệu cầm đồ nhà bên, rồi mới lại lan sang tây. Nếu không có quỷ thần che chở thì sao được như thế.

 Chuyện này do ông Trương Khánh Nguyên, sơn trưởng (người đứng đầu thư viện, tức trường học) ở Đức Châu, chép gửi cho tôi vào tháng bảy năm Quý Sửu, giống với chuyện người đàn bà goá mà tôi đã chép trong "Loan Dương tiêu hạ lục"; nhưng ở đây vợ chồng con cái đồng lòng cùng một nguyện, lại càng khó hơn trong những điều khó. Hai người đồng lòng, sắc bén chặt đứt cả kim loại, huống chi sáu người? Một người đàn bà thường dân kêu oan một tiếng mà sấm sét đánh xuống (tích người con gái nước Tề bị oan, kêu trời, sét đánh sập đài của vua), huống chi sáu người cùng hiếu thảo trọn vẹn? Lòng chí thành đến cực điểm thì làm cảm động cả trời, đất và người; dù có số mệnh cũng không thể không vì thế mà xoay chuyển. Người quyết thì thắng được trời, đây cũng là một ví dụ. Chuyện tuy lạ, nhưng gọi là lẽ thường cũng được. Tôi với ông Trương không quen biết, vậy mà ông vượt đường xa xôi gửi đến, cốt để chuyện được lưu truyền, thì chí hướng của ông có thể biết được. Vì thế tôi chỉnh sửa câu chữ, chép vào sách này.

 Ông Lã Hàm Huy, quan Thái thường (quan thuộc Thái thường tự – cơ quan coi việc tế lễ của triều đình), kể: ở kinh thành có một nhà dân đang quàn linh cữu thì gặp hoả hoạn, không có lối ra, cũng chẳng ai chịu giúp khiêng. Cả nhà trai gái bèn dùng xẻng, cuốc, dao, mai, xúm tay đào một cái hố ngay trong nhà, đặt quan tài vào, lấp đất lên trên. Hố vừa lấp xong thì lửa tới, nhà tuy cháy rụi, nhưng quan tài nằm trong hố vẫn không hề gì, vì tính của lửa là bốc lên trên. Đây cũng là cái mẹo nhanh trí khi gặp biến, nhân chuyện người con hiếu họ Trương mà chép thêm vào.

 Ở trấn Bạc thuộc Giao Hà có một người họ Vương, giỏi võ, chính là người mà người ta gọi là "Vương Phi Thoái" (Vương Chân Bay) – chữ "thoái" (chân) ở đây tác giả viết theo lối chữ chính; người đời quen viết bằng một chữ khác, dùng đã lâu, nhưng không phải chữ chính. Một đêm, anh tình cờ đi qua bãi tha ma, thấy hơn mười đứa trẻ chơi đùa giữa đường, chừng bốn năm tuổi. Anh quát bảo tránh ra, chúng như không nghe thấy. Anh giận, tát một đứa; cả bọn ồn ào chửi bới. Vương càng giận, đá chúng. Bọn trẻ ùa tới, mỗi đứa cầm gạch ngói đập vào mắt cá chân anh, nhanh nhẹn như khỉ vượn, bắt không được: chặn bên trái thì bên phải tới, chống phía trước thì phía sau đến. Anh xoay xở chống đỡ, rốt cuộc ngã nhào, đầu mặt cũng bị thương, ngã xuống đứng lên mấy lần, đến nửa đêm thì không còn sức mà nhúc nhích. Hôm sau người nhà tìm đưa về, hai chân bầm tím, nằm nửa tháng mới dậy được.

 Bọn trẻ ấy là cáo. Với sức của Vương, ngày thường địch nổi mấy chục tráng đinh mà vẫn tung hoành thoải mái, thế mà gặp lũ yêu nhỏ này lại thua tan tác. Sách Hoài Nam tử dẫn lời răn của vua Nghiêu: "Run run sợ sợ, mỗi ngày cẩn thận hơn một ngày; người ta không vấp ngã vì núi mà vấp ngã vì gò đất nhỏ." Sách Tả truyện nói: "Ong và bọ cạp cũng có nọc độc." Thật đúng thay.

 Quách Đồng Luân kể: ở Phụ Thành có người đi xa, mấy năm bặt tin. Một hôm nửa đêm anh ta hớt hải về nhà, nói: "Tôi lưu lạc không nơi nương tựa, lỡ sa vào bọn cướp, cướp của giết người không phải chỉ một lần. Nay việc bại lộ, may mà trốn thoát được, nhưng nghe nói những đứa bị bắt đã khai tên họ, chỗ ở của tôi, chắc là quan đã gửi văn thư hoả tốc bắt cả gia quyến rồi. Các người nên tự lo liệu, chết cả cũng chẳng ích gì." Rồi gạt nước mắt bỏ đi, không nói thêm lời nào. Cả nhà kinh hoàng, trong một đêm tan tác bỏ trốn, nhà cửa thành ra bỏ hoang hoá thành gò hoang, người ta cũng không hiểu vì sao.

 Mấy năm sau, người ấy về đến nhà cũ, hỏi cha mẹ vợ con dời đi đâu. Hàng xóm bảo đã trốn đi từ lâu, anh cũng ngơ ngác không hiểu duyên cớ. Dò la dần dần, biết vợ đang làm thuê ở nhà Đồng Luân, bèn gõ cửa tìm hỏi, mới biết đầu đuôi. Thế nhưng ở ngoài anh thật không hề làm cướp, về sau cũng thật không có chuyện về nhà lúc nửa đêm. Đồng Luân tra xét giấy tờ quan, cũng không hề có chuyện truy bắt. Lâu sau người ấy mới nhớ ra: hồi làm ruộng ở Bát Câu – đất cũ của quận Hữu Bắc Bình đời Hán – anh dựng nhà trên sườn đồi, sau đồi có cáo, thỉnh thoảng lấy trộm đồ, hoặc nửa đêm tru tréo làm mất giấc ngủ, anh bèn gọi người đập phá hang chúng, hun khói vào, cáo bỏ đi hết. Có lẽ chính chúng đã hoá phép để báo thù chăng.

 Người đầy tớ nhà tôi là Sử Cẩm Văn, có lần đi Thương Châu mời thầy thuốc. Trời tháng nóng, không mang chăn gối, cưỡi một con ngựa mà đi. Đến phía tây Trương Gia Câu thì bỗng lên cơn (?), bèn buộc ngựa vào gốc cây, tựa cây nghỉ, dần dần mơ màng ngủ thiếp đi. Mơ thấy đến một nơi có mấy gian nhà tranh, một ông cụ và một bà cụ ngồi ngoài cửa, thấy Cẩm Văn thì mời ngồi, hỏi tên họ. Ông cụ tự xưng họ Lý, thứ sáu, từng ở Thôi Trang hai năm, có giao tình với cha anh là Sử Thành Đức; hồi Cẩm Văn còn nhỏ cũng từng gặp, nay đã lớn thế này rồi ư? Cảm nhớ người còn kẻ mất, ông có vẻ rất buồn thương. Bà cụ lại hỏi: "Ngũ Khôi có khoẻ không?" – Ngũ Khôi là tên tục của Sử Cẩm Thải; "Tam Hắc có còn ở với các cháu không?" – Tam Hắc họ Lý, là em cùng mẹ khác cha của Cẩm Văn, theo mẹ kế về nhà. Hỏi han cũng rất chu đáo.

 Ông cụ nhân đó dặn: "Năm nay ngập lụt, đi đường này đến chỗ kia thì nước tuy sâu nhưng đáy là cát, không bị lún; đi đường kia đến chỗ nọ thì nước tuy nông nhưng toàn đất sét đỏ dẻo quánh, dính chân ngựa khó đi. Mưa sắp đến, trời đã quá trưa, cháu nên đi mau, không giữ cháu ngồi nữa." Anh bừng tỉnh, nhìn ra xa thấy cách bốn năm trượng có một nấm mồ lẻ loi, đoán là chỗ chôn ông Lý Lục. Anh đi theo đường ông chỉ, chiều tối đến Thường Gia Chuyên Hà thì quả nhiên gặp mưa. Về kể lại với mẹ kế, mẹ kế nói: "Ông ấy hồi trước bán dưa trái ở Thôi Trang, ngày ngày cùng cha con say sưa đấy." Đã về nơi suối vàng mà còn quyến luyến con của bạn cũ, cũng là người bình thường mà có tình nghĩa vậy.

 Người đầy tớ nhà tôi là Phó Hiển thích đọc sách, khá hiểu văn nghĩa, cũng biết chút ít thuốc men, tính tình chậm chạp cổ hủ, trông như một ông đồ già kiêu kỳ. Một hôm, anh khoan thai bước giữa chợ, gặp ai cũng hỏi: "Có thấy anh Ba Nguỵ không?" – người đầy tớ Nguỵ Tảo, thứ ba. Có người chỉ chỗ, anh lại khoan thai bước tới. Đến khi gặp, anh thở hổn hển hồi lâu. Nguỵ hỏi tìm có việc gì, anh đáp: "Vừa rồi ở trước giếng Nước Đắng, tôi gặp chị Ba ngồi khâu vá dưới gốc cây, mệt quá ngủ gật, thằng nhỏ thì chơi đùa bên miệng giếng, cách có ba năm thước. Xem chừng đáng lo. Nam nữ có phân biệt, không tiện gọi chị Ba dậy, nên đi tìm anh." Nguỵ hoảng hốt chạy tới thì vợ đã cúi bên giếng khóc con rồi.

 Đầy tớ mà đọc sách, kể cũng là việc hay; nhưng đọc sách là để hiểu lẽ phải, hiểu lẽ phải là để đem ra dùng. Ăn vào mà không tiêu hoá, đến nỗi u mê, lệch lạc sai trái, gây hại khôn cùng, thì nhà nho như thế có gì đáng quý.

 Ở Vũ Cường có một dòng họ lớn, một đêm bị cướp. Cả nhà xúm nhau đuổi bắt, bọn cướp chạy trốn, mọi người hợp sức đuổi riết. Bọn cướp chạy vào rừng tùng bách trong khu mộ tổ của nhà ấy; rừng sâu trăng tối, người không dám vào, cướp cũng không dám ra. Đang lúc giằng co, trong rừng bỗng nổi gió xoáy bốn bề, cát sỏi bay tứ tung, ai nấy cay mắt không thấy nhau, bọn cướp nhân đó phá vòng vây thoát được. Mọi người lấy làm lạ: hồn tổ tiên sao lại giúp cướp?

 Đêm ấy chủ nhà mộng thấy ông nội nói: "Cướp cướp của thì không thể không bắt. Quan bắt được mà xử tội, thì cướp cũng không oán được chủ nhà. Còn nếu chúng chưa lấy được của thì không cần đuổi. Đuổi mà kịp, chúng quay lại đánh làm người bị thương, chẳng phải thiệt lớn sao? Dù sức đông đủ giết được cướp, nhưng giết cướp thì tất phải trình quan, quan nếu không thông cảm, khép vào tội tự tiện giết người, chẳng phải thiệt còn lớn hơn sao? Vả lại bên ta đông nhưng là đám ô hợp, bọn cướp đều là bè đảng liều chết; cướp có thể đêm nào cũng rình ta, ta không thể đêm nào cũng phòng cướp. Một khi đã thành thù, mối lo ngầm mới lớn, há không nên nghĩ cho sâu xa sao? Trận gió xoáy là ta làm ra để gỡ cái nút ấy, con còn trách gì?" Chủ nhà tỉnh dậy, thở dài: "Bây giờ ta mới biết sự lo xa của người già dặn hơn hẳn cái khí hăng của tuổi trẻ."

 Ông Vĩnh Ninh, Thủ uý (viên võ quan chỉ huy đồn binh Bát Kỳ đóng giữ thành) thành Thương Châu, chơi thân với cậu tôi là ông Trương Mộng Chinh. Hồi nhỏ tôi ở bên nhà ngoại, nghe ông kể với cậu tôi một chuyện: Một người lính Tiền phong (lính thuộc doanh tiên phong trong quân Bát Kỳ) có cô con gái tên là Bình Thư, mười tám mười chín tuổi, chưa hứa gả cho ai. Một hôm cô ra cửa mua phấn son, có một gã thiếu niên chọc ghẹo, cô giận mắng rồi đi vào. Cha mẹ ra xem thì ngoài đường không có người ấy, hàng xóm cũng không ai thấy.

 Đêm cô cài cửa đi ngủ, gã thiếu niên lại hiện ra dưới ngọn đèn. Cô biết là yêu tinh, cũng không kêu, cũng không nói gì với nó, cầm cây kéo sắc giả vờ ngủ chờ. Gã không dám đến gần, chỉ đứng dưới giường dụ dỗ đủ trăm điều, Bình Thư như không thấy không nghe. Gã thoắt đi, lát sau lại tới, cầm mấy chục món trâm hoa tai bằng vàng ngọc, đáng giá cả nghìn lạng vàng, bày lên giường, Bình Thư vẫn như không thấy không nghe. Gã lại đi, nhưng đồ thì không thu lại. Đến lúc trời sắp sáng, gã bỗng hiện ra nói: "Ta rình cô suốt đêm, cô chẳng thèm cầm lên xem lấy một món. Người toàn vẹn thì không thể lấy lợi mà lay động được; điều lòng mình không chịu thì quỷ thần cũng không tranh được, huống chi bọn ta? Ta hiểu lầm một câu cô khấn thầm, tưởng cô mượn cớ cha mẹ, nên mới làm thế, cô đừng giận." Rồi thu đồ mà đi.

 Số là nhà cô vốn nghèo, mẹ lại già yếu ốm đau, lương bổng của cha không đủ nuôi, cô từng khấn thầm trước Phật, mong sớm có người chồng để cùng nuôi cha mẹ, bị con yêu nghe trộm được. Vậy thì một lời nói ra, một ý nghĩ nảy lên, ngay trong chỗ kín đáo đều có kẻ dò xét. Huống chi những điều trước tai mắt người, há có thể tô vẽ, giả dối được sao?

 Ở Dao Kính có một người mê cờ bạc, nghèo đến nỗi không còn cái nồi chõ để nấu. Hai vợ chồng đêm lạnh ngồi nhìn nhau mà khóc, hối hận thì đã muộn. Người chồng nói: "Lúc này chỉ cần có ba năm nghìn đồng tiền là có thể gánh hàng đi bán, đủ ăn sớm tối, dù chết cũng không bước vào sòng bạc nữa. Nhưng biết lấy đâu ra?" Bỗng nghe có tiếng gõ cửa sổ nói: "Nếu anh hối thật thì số ấy cũng dễ kiếm, nhiều hơn cũng dễ kiếm, chỉ sợ tật cũ lại tái phát thôi." Anh ta tưởng là bậc trưởng bối cùng nhà thương xót mà giúp đỡ, bèn nghẹn ngào thề thốt, lời lẽ rất khẩn thiết. Rồi mở cửa ra xem, trăng sáng như ban ngày, vắng tanh không một bóng người, anh ngẩn ngơ không hiểu ra sao.

 Tối hôm sau lại nghe tiếng gõ cửa sổ: "Tiền đã lấy lại đủ cả, tự ra mà lấy." Thắp đèn dậy xem thì thấy hàng mấy trăm nghìn đồng tiền chất đống trong nhà, tính ra vừa đúng với số đã thua. Hai vợ chồng mừng như điên, ngỡ là nằm mơ, bèn véo cổ tay nhau, đều thấy đau, biết rõ là thật – tục truyền trong mơ mà ngờ mình đang mơ thì tự véo cổ tay, thấy đau là thật, không đau là mơ. Họ cho là quỷ thần phù hộ, đi chợ mua con vật và rượu về cúng tạ. Dọc đường gặp một tay cờ bạc cũ, hắn hỏi: "Anh tay nghề tiến bộ hay vận đổi rồi? Sao số tiền thua mấy năm, hôm qua một ngày gỡ lại hết?" Anh ta không biết trả lời sao, chỉ vâng dạ cho qua.

 Về nhà vừa bày cỗ cúng thì nghe trên mái hiên có tiếng nói: "Anh đừng cúng bậy, kẻo rước lấy ma tà. Người đánh bạc thay anh hôm qua chính là tôi. Tôi ở gần mộ cha anh. Cha anh căm giận anh chơi bời lêu lổng, đêm nào cũng gào khóc thảm thiết, tôi không nỡ nghe, nên hoá thành hình anh đến sòng bạc lấy tiền về. Cha anh nhắn rằng: việc này được một lần, không được lần hai." Nói xong thì im bặt. Người ấy từ đó sửa mình, sống no ấm đến cuối đời. Than ôi! Đứa con hư tưởng mình muốn làm gì thì làm. Nó có nghĩ rằng dưới suối vàng có người đêm đêm gào khóc thảm thiết hay không?

 Lý Tú Thăng kể: ở Sơn Tây có một nhà giàu, về già chỉ có một đứa con trai. Con mắc bệnh lao, con dâu cũng mắc bệnh lao, xem chừng đều không cứu được, cha mẹ rất lo. Con dâu mất trước, người cha liền giục cưới vợ lẽ cho con. Người mẹ kinh hãi: "Bệnh đến thế này, chẳng phải càng làm nó chết nhanh sao?" Người cha nói: "Tôi biết chắc nó không qua khỏi, nhưng trước khi sinh ra nó, tôi từng đến chùa Linh Ẩn cầu con, mộng thấy Đại sĩ (tức Bồ Tát Quan Âm) bảo: 'Ngươi vốn không có người nối dõi, vì bỏ tiền giúp cứu đói sống được nghìn người nên đặc biệt ban cho một đứa cháu để đưa ngươi đến lúc già.' Nếu không nhân lúc nó chưa chết mà sớm cưới vợ lẽ cho nó, thì cháu ở đâu ra?" Ông thúc giục làm cho xong việc. Chưa đến ba bốn tháng thì người con mất, đứa con trong bụng quả nhiên là con trai, rốt cuộc nối được hương hoả. Thơ Hoàng Sơn Cốc (tức Hoàng Đình Kiên) có câu: "Biết chia lúa thóc trong năm cho người nghèo, ắt có trăng sáng sinh ra trong bụng trai (ví như sinh được con quý)." Thật không sai.

 Ông Vương Tứ Hoà ở Bảo Để là thông gia với tôi. Ông từng đưa tôi xem bài viết về người con hiếu họ Ngải, rằng:

 Ngải Tử Thành là người làng Ngải Lân thuộc Ninh Hà. Cha là Văn Trọng, làm nghề thợ mộc kiếm sống. Có lần đánh nhau với người, đánh người ta ngã xuống, tưởng lầm là chết, sợ quá bỏ trốn. Đến vợ cũng không biết đi đâu, chỉ loáng thoáng nghe đồn hình như ra ngoài Sơn Hải quan. Lúc ấy vợ đang có mang, hai tháng sau mới sinh ra Tử Thành; Văn Trọng không biết mình đã có con. Tử Thành từ nhỏ được mẹ nuôi, cũng không biết mình có cha. Đến khi hơi khôn lớn, mới hỏi mẹ cha ở đâu, mẹ khóc kể lại đầu đuôi. Từ đó Tử Thành ngơ ngẩn như mất mát điều gì, thường hỏi đi hỏi lại tuổi tác, hình dáng của cha, tên tuổi các đời tổ tiên, họ tên và quê quán của bà con thông gia. Mẹ cũng không đoán ra ý con, cứ lần lượt kể cho nghe.

 Đến khi lớn, có người muốn gả con gái cho, Tử Thành một mực từ chối: "Lẽ nào cha lưu lạc mà con lại yên ổn lập gia đình?" Lúc ấy người ta mới biết anh có chí tìm cha, chỉ vì mẹ goá còn ở nhà nên không muốn đi xa. Nhưng Văn Trọng bặt tin đã lâu, Tử Thành từ khi sinh ra chưa bước chân khỏi làng, trời đất mênh mông, biết theo dấu ở đâu? Ai cũng không tin anh sẽ đi thật; anh cũng chưa từng bàn đến việc ấy, chỉ ra sức làm lụng nuôi mẹ. Hơn hai mươi năm sau, mẹ mất vì bệnh. Lo tang xong, anh liền sắm sửa hành trang, gói lương ăn lên đường đi Liêu Đông. Có người can rằng sống chết còn chưa biết, Tử Thành khóc nói: "Nếu gặp được, cha còn sống thì cùng về, mất rồi thì cõng hài cốt về; nếu không gặp, thà già chết dọc đường chứ không sống mà trở về." Mọi người gạt nước mắt tiễn anh.

 Ra khỏi cửa ải, Tử Thành nghĩ cha trốn tội, tất phải giấu mình ở nơi hẻo lánh, nên phàm núi sâu hang thẳm, chỗ hiểm trở kín đáo, không đâu là không dò tìm. Lâu ngày tiền lộ phí cạn hết, anh đi ăn xin để sống, cả thảy hai mươi năm, chưa bao giờ nản lòng. Một hôm, ở trong núi vùng Mã Gia Thành, anh gặp một ông già; ông thương anh đói khổ, gọi lại hỏi chuyện, biết được duyên cớ thì cảm động rơi lệ, dẫn về nhà, đãi rượu cơm. Chốc lát có một người thợ mộc mang đồ nghề đi vào, tính tuổi thì ngang với cha mình. Tử Thành động lòng, nhìn kỹ dung mạo thì thấy hơi giống như mẹ tả, bèn níu vạt áo khóc lóc, kể rõ năm tháng cha bỏ đi, lại kể tỉ mỉ gia thế và họ hàng, mong đâu đúng là người ấy. Người kia vừa kinh ngạc vừa đau xót, như muốn nhận, nhưng lại ngờ vì lúc ở nhà mình chưa có con. Tử Thành kể hết đầu đuôi, hai người mới ôm nhau khóc rống lên.

 Thì ra Văn Trọng lẩn trốn lưu lạc mãi mới đến đất này, đã hơn bốn mươi năm, lại đổi tên họ là Vương Hữu Nghĩa, nên tìm hỏi không ra dấu vết, đến bây giờ mới tình cờ gặp nhau. Ông già cảm tấm lòng hiếu của anh, lo tính chuyện cho về, nhưng Văn Trọng lưu lạc lâu ngày, nợ nần nhiều, vướng víu không đi được. Tử Thành bèn tất tả chạy về, cầm cố ruộng nhà, vay mượn họ hàng, được trăm lạng bạc, lại đi lần nữa, rốt cuộc đón được cha về. Về được bảy năm thì cha mất vì già. Tử Thành có lại được cha rồi mới cưới vợ, nay có bốn con trai, đều cần kiệm, biết làm ăn.

 Xưa Vương Nguyên ở Văn An đi tìm cha mẹ ngoài muôn dặm, con cháu đến nay vẫn là dòng họ danh giá; chuyện Tử Thành cũng tương tự, phải chăng trời sắp làm cho nhà anh hưng thịnh? Tử Thành cấy rẽ ruộng của tôi, chỗ ở cách biệt thự của tôi chỉ hai dặm. Tôi trọng con người anh, nên đến hỏi tường tận, rồi chép lại đại lược như trên, để các bậc học giả, sĩ đại phu biết rằng nơi đồng ruộng có người như thế. Viết vào hai ngày sau tiết Trùng dương (mồng chín tháng chín âm lịch) năm Quý Sửu.

 Xét: Tử Thành tìm cha bao năm, đến khi không ngờ lại bỗng gặp được, giống chuyện Chu Thọ Xương đời Tống đi tìm mẹ, đều như có thần giúp, không phải sức người làm được. Nhưng vì lòng chí thành đến cực điểm nên cảm động cả cõi âm lẫn cõi dương, thì gọi đó là sức người cũng được.

 Dẫn nghĩa xưa làm bằng thì nên lấy chứng cứ từ kinh điển; còn các thuyết tạp nham khác chỉ để tham khảo mà thôi, không thể đem từng thuyết ra giữ làm kết luận. Thiên "Ngũ hành chí" trong sách Hán thư xếp việc một lần sinh ba con trai vào loại "nhân kha" (những điều dị thường xảy ra nơi con người, coi là điềm gở), cho rằng đó là do khí của người mẹ quá thịnh, nên gọi là "cữu trưng" (điềm báo tai hoạ). Thế nhưng tám bậc kẻ sĩ đời Chu do bốn lần sinh đôi mà ra, thánh nhân (Khổng Tử, người đã nhắc đến họ) cũng không coi là quái dị (?), thì lại vì sao?

 Trời đất giao hoà, vạn vật mới hoá sinh tinh thuần, chứ không phải đất tự mình sinh ra được; nam nữ hợp tinh, vạn vật mới hoá sinh, chứ không phải người nữ tự mình sinh ra được. Giả như ba đứa con trai ấy không chồng mà có thai, gọi là "nhân kha" thì được; đã là con có cha, thì khí của người cha cũng thịnh là điều có thể biết, sao lại chỉ cho là âm thịnh dương suy? Cứ theo đó mà suy ra, thì chuyện bông lúa tốt to đầy cả một xe, hay lúa khác ruộng mà chung một bông, được chép trong lời tựa Kinh Thư, chẳng lẽ cũng bảo là khí đất quá thịnh sao? Đại khái các thuyết ngũ hành dựa theo thiên Hồng phạm (một thiên trong Kinh Thư bàn về các phép trị nước và ngũ hành) phần nhiều gượng gạo, mà điều này lại càng khó thông hơn cả. Không thể vì nó bắt nguồn từ Phục Thắng (học giả đời Hán truyền lại Kinh Thư) mà coi lời truyện (lời giải thích của người đời sau) như lời kinh được.

 Theo phép tắc của triều đình ta, hễ một lần sinh ba con trai thì đều được ban thưởng, quét sạch lối nói hủ lậu của thứ học vấn lệch lạc, thật là lời phán định cho nghìn đời. Khi tôi biên soạn bộ "Tục Văn hiến thông khảo", trong phần khảo về điềm lành và điềm lạ, tôi đã đổi lệ cũ của họ Mã (Mã Đoan Lâm, tác giả bộ "Văn hiến thông khảo"), bỏ hẳn mục này, là tuân theo lệnh của triều đình. Tháng bảy năm Quý Sửu, tôi viết xong bản thảo sách này, vừa lúc viên quan trong bộ đem bản tấu xin thưởng cho một nhà sinh ba con trai đến xin tôi ký, nhân đó bàn đến chuyện này, nên chép thêm vào cuối sách.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video