Duyệt Vi Thảo Đường bút ký, quyển 17 — Cứ tạm nghe vậy, phần ba
Cháu trong họ của tôi là Trúc Đinh kể: ở huyện Văn An có một người đi làm thuê ở ngoài cửa ải Cổ Bắc Khẩu, lâu ngày bặt tin. Cha mẹ anh ta gặp năm mất mùa, cũng ra ngoài ải kiếm ăn và tiện thể tìm con, rồi cũng lâu ngày bặt tin.
Về sau có người gặp hai ông bà ở chân núi Thái Sơn. Họ kể: hồi trước đi tới phía đông bắc huyện Mật Vân thì trời đã tối, gió nổi mây vần. Nhìn xa thấy trong khe núi có ánh đèn, bèn liều tới xin ngủ nhờ. Tới nơi thì thấy mấy gian nhà đất, rào quanh bằng thân cây cao lương. Một bà lão ra mở cửa, hỏi quê quán, rồi vào trong báo. Lát sau lại sai ra hỏi họ tên, tuổi tác, hỏi có đứa con nào ra ngoài ải không, con tên gì, bao nhiêu tuổi. Hai ông bà đều nói thật.
Bỗng có một cô gái sửa sang áo xống bước ra, mời vào ngồi chỗ trên, lạy chào rồi đứng hầu bên cạnh, giục bà lão đôn đốc đầy tớ dọn rượu thức ăn, thái độ rất thân thiết. Hai ông bà không hiểu vì sao, đứng dậy gặng hỏi mãi. Cô gái bật khóc, phủ phục dưới đất mà nói: "Con không dám dối cha mẹ chồng. Con là con gái nhà cáo. Con từng làm vợ chồng với con trai của cha mẹ. Vốn là hai bên ưa nhau, con không có ý mê hoặc chàng. Không ngờ chàng yêu đương quá độ, rốt cuộc mắc bệnh lao mà chết. Lòng con lúc nào cũng hổ thẹn, ân hận, nên thề không lấy ai khác, cứ ở bên mộ chàng. Nay tình cờ gặp được cha mẹ chồng, xin cha mẹ đừng đi đâu nữa, con vẫn có thể phụng dưỡng cha mẹ."
Ban đầu hai ông bà rất kinh sợ, nhưng rồi thấy tấm lòng cô chân thành, tha thiết, bèn ôm nhau mà khóc, rồi ở lại sống chung. Nàng cáo phụng dưỡng chu đáo không thiếu điều gì, còn hơn cả lúc có con trai. Cứ thế được sáu bảy năm. Một hôm nàng bỗng sai bà lão đi mua một cỗ quan tài, lại sắm sẵn cuốc xẻng, thúng đất. Hai ông bà lấy làm lạ hỏi duyên cớ, nàng vui vẻ nói: "Cha mẹ nên mừng cho con. Con phụng dưỡng cha mẹ chỉ là vì tưởng nhớ người đã khuất, gắng tỏ chút lòng thành mà thôi. Không ngờ việc ấy làm cảm động thần đất, thần đất tâu lên Nhạc Đế (tức Đông Nhạc Đại Đế, vị thần núi Thái Sơn, được tin là cai quản việc sống chết của muôn loài). Nhạc Đế thương xót, cho phép con không cần đợi luyện xong nội đan (khối tinh khí luyện trong người, được tin là phải thành thì mới thành tiên) mà được rũ bỏ thân xác, chứng quả thành tiên. Nay con xin đem cái xác bỏ lại chôn chung với chàng, để tỏ ý sống chết chung một huyệt."
Nàng dẫn hai ông bà sang gian bên, quả thấy một con cáo đen nằm trên giường, lông bóng như sơn. Nhấc lên thì nhẹ như chiếc lá, gõ vào thì kêu như tiếng kim loại, tiếng đá. Hai ông bà bấy giờ mới tin nàng đúng là tiên thật. Chôn cất xong, nàng lại thưa: "Nay con được thuộc quyền Bích Hà Nguyên Quân (nữ thần núi Thái Sơn) làm nữ quan (chức quan nữ hầu việc thần), phải tới núi Thái Sơn, xin cha mẹ cùng đi." Vì thế hai ông bà cùng nàng tới đây, thuê nhà sống lẫn với dân địa phương. Nàng chỉ không để người khác thấy hình mình, còn việc phụng dưỡng thì vẫn như trước. Về sau không biết kết cục ra sao.
Chuyện này gần giống chuyện nàng cáo đã chép ở phần trước. Nhưng nàng kia làm vì có ý mưu cầu, nên chỉ thoát khỏi bị trừng phạt mà thôi; còn nàng này làm mà không mưu cầu gì, nên rốt cuộc thành đạo. Câu "trên trời không có vị thần tiên nào bất trung bất hiếu" quả là đúng thay.
Trúc Đinh lại kể: có người ngủ đêm ở hành lang miếu Thành Hoàng (vị thần coi giữ một thành, cai quản việc âm phủ ở địa phương), nghe trong điện có tiếng quỷ nói: "Vâng công văn đi bắt hồn một người đàn bà, nhưng người ấy thương bà mẹ chồng đang ốm, không chịu chết, tâm niệm bám chặt (?), hồn không rời khỏi thân, không bắt được, biết làm thế nào?"
Thành Hoàng nói: "Những người trung hiếu một cách vụng dại, phần nhiều chẳng tính được thua, tranh chấp với số mệnh, tự chuốc khổ vô ích thì vốn không ít. Nhưng lòng thành đến tột bậc thì quỷ thần cũng không cướp đoạt được, cũng thỉnh thoảng có người xoay chuyển được đôi phần. Việc này khác hẳn với hồn ngang ngạnh chống cự. Việc này nên trình lên Nhạc Đế xin chỉ thị nên làm hay thôi, đừng vội sai quỷ dữ đi bắt." Nói xong thì im bặt. Về sau không biết rốt cuộc có bắt được hay không, nhưng cũng đủ biết câu "người quyết chí thì thắng được trời" quả có lý thật.
Lang trung (một chức quan cấp vụ trong các bộ của triều đình) Cố Đức Mậu là người mà đời vẫn gọi là "kẻ xử án ở cõi âm". Ông từng kể rằng mình xét lại cho công bằng một vụ án, lấy làm tự đắc lắm. Tên họ người trong vụ thì ông không dám tiết lộ, còn sự việc thế này:
Có bà mẹ chồng đuổi con dâu đi, vì nghe lời gièm pha của cô em chồng, chứ người con dâu không có tội gì. Mẹ chồng tính ương bướng, người con dâu liệu trong lúc vội vàng không có cách nào xoay chuyển, mà bên nhà mẹ đẻ lại chẳng còn ai thân thích, bèn mặc áo đen vào ở am ni cô, chờ mẹ chồng đổi ý. Người chồng thương vợ, thường lui tới thăm, tình cảm cũng khó mà dứt được. Bên cạnh am có một khu vườn hoang, hai người thường hẹn nhau ban đêm, vợ nấp trong căn nhà đổ nát, chồng thì từ chỗ tường lở (?) lén vào gặp. Đi lại hơn một năm thì bị sư thầy phát giác. Sư thầy giữ giới rất nghiêm, cho là làm ô uế đất Phật, quát đuổi người chồng không cho tới nữa, tới thì sẽ đuổi cả người vợ. Người chồng bèn không dám tới nữa, người vợ rốt cuộc buồn rầu mà chết.
Quan âm phủ cho rằng đã vào cửa Phật thì phải theo phép Phật, thế mà lại ham dâm phạm giới, phải xử theo luật dành cho người tu, định giao xuống địa ngục. Cố Đức Mậu bác lại rằng:
"Ni cô phạm giới dâm thì vốn có hình phạt rõ ràng. Nhưng phải là người lúc đầu một lòng quy y, giữa chừng mới làm trái lời thề nguyện, thì xử theo luật người tu, có trăm miệng cũng không cãi được. Còn người đàn bà này không có tội mà bị đuổi khỏi nhà chồng, chỉ mong hàn gắn lại tình xưa, ân tình chưa đứt, chí lại kiên trinh; chỉ vì côi cút không nơi nương tựa nên mới gửi thân vào ngôi chùa hoang.
Việc cô làm ni, chỉ có thể gọi là tự hủy dung mạo, chứ chưa thể gọi là theo đạo; việc cô ở trong am, chỉ có thể gọi là ở nhờ chỗ ngủ, chứ không thể gọi là yên lòng tu thiền. Nếu căn cứ vào cái vỏ bề ngoài mà quy là tội nghiệp, thì như chuyện ni cô chùa Dao Quang giành chồng (chuyện đời Bắc Ngụy: ni cô chùa Dao Quang ở Lạc Dương bị quân lính bắt làm vợ, người đương thời có câu chế giễu ni cô chùa ấy giành trai làm chồng) thì còn biết lấy tội gì mà xử?
Còn việc cô nhớ thương chồng cũ, lén gặp nhau chỗ tường lở, dấu vết thì giống chuyện trai gái tặng nhau hoa thược dược hẹn hò, nhưng thực chất cũng như chuyện người vợ bị bỏ lên núi hái cỏ mi vu rồi gặp lại chồng cũ (ý nói chỉ là vợ chồng cũ gặp lại nhau). Hai người vốn là vợ chồng chung chăn gối, xét lẽ khác hẳn với thất tiết. Luật dương gian đối với trai gái chưa cưới mà tư thông, chỉ xử đánh gậy, còn cho nộp tiền chuộc; lỗi trái lễ ở đây e còn nhẹ hơn thế. Huống chi cô đã uất ức mà bỏ mình, dẫu có chút lỗi nhỏ thì cũng đủ để chuộc tội rồi. Lẽ ra nên tha cho hình phạt nhẹ, cho đi đầu thai ngay; xét theo lý mà cân nhắc theo tình, như thế có lẽ cả hai đều hợp."
Ý kiến trình lên, Diêm Vương rốt cuộc theo lời ông. Lời kể này thật hay giả không có gì để kiểm chứng, nhưng xét lời ông bàn thì quả là luận điểm công bằng. Lại nữa, lúc sắp mất, Cố Đức Mậu tự nói rằng vì tiết lộ nhiều việc cõi âm nên bị giáng làm thần đất của làng. Tạm chép lại lời ấy, cũng đủ làm lời răn cho những kẻ hay nói bừa những việc lẽ ra phải giữ kín (theo điển Khổng Quang đời Hán, người giữ kín việc trong cung đến nỗi không nói cả cây cối trong điện Ôn Thất trồng giống gì).
Ở Khố Nhĩ Khách Lạt Ô Tô — "Khố Nhĩ Khách Lạt" dịch ra là "đen", "Ô Tô" dịch ra là "nước" — có người lính trạm (lính đóng ở các trạm truyền tin quân sự nơi biên ải) tên Lý Ấn, từng theo Đô ti (một chức võ quan cấp trung) Lưu Đức đi trong núi, thấy trên cây thông già nơi vách núi có cắm xuyên một mũi tên, không hiểu vì sao. Tối nghỉ ở nhà trạm, Lý Ấn mới kể: trước kia đi qua chỗ này, từ xa thấy một người cưỡi ngựa phóng tới, ngờ là bọn Mã Cáp Thấm (bọn cướp du mục ở vùng biên tây bắc), bèn nấp trong cỏ rậm rình. Tới gần thì thấy một vật giống người mà không phải người ngồi trên lưng ngựa, ngựa thì là ngựa hoang. Biết là yêu quái, anh bắn một mũi tên trúng nó, nghe "boong" một tiếng như tiếng chuông, nó hóa khói đen bay mất, con ngựa hoang cũng hoảng chạy. Nay mũi tên này cắm trên cây, mới biết đó là yêu cây.
Hỏi anh vừa rồi thấy sao không nói, anh đáp: "Lúc bắn, nó vốn không thấy tôi. Nó đã có linh, sợ nghe thấy thì nó báo thù, nên thà im lặng." Anh ta lanh lợi, cảnh giác phần nhiều như vậy.
Một hôm, bên Tháp Nhĩ Ba Cáp Đài áp giải tên giặc trốn là Mãn Đáp Nhĩ tới, sai Lý Ấn tiếp nhận để giải tiếp. Hắn bị cùm sắt (?) xuyên tay, xích sắt vòng qua bụng ngựa khóa ngang chân. Lúc ấy hắn ốm thoi thóp chỉ còn hơi thở, cho ăn cũng nuốt không nổi, ngồi trên ngựa cứ chực ngã lộn xuống, nhờ chân bị xích nên không rơi. Người ta chỉ lo hắn chết chứ không lo hắn chạy. Tới sa mạc Qua Bích, hai con ngựa đi sát nhau, hắn lại làm như sắp ngã, Lý Ấn đưa tay kéo, thì hắn đột nhiên bật thẳng dậy, lấy cùm đánh Lý Ấn ngã xuống ngựa, rồi lập tức quay cương phóng vào sa mạc. Sa mạc ấy phía đông bắc nối liền với Khoa Bố Đa, kéo dài mấy trăm dặm, từ xưa không có dấu người, rốt cuộc không đuổi kịp. Bấy giờ mới biết hắn giả ốm.
Tham tướng (chức võ quan cao hơn Đô ti) Nhạc Tế vì việc này bị phạt nặng, Lý Ấn cũng bị đeo gông dài ngày. Sau đó bên Y Lê lại bắt được Mãn Đáp Nhĩ. Số là người Ngạch Lỗ Đặc (một bộ tộc Mông Cổ miền tây) ra hàng thì được ban thưởng rất hậu, Mãn Đáp Nhĩ tham miếng mồi nên ra hàng, vì thế bị bắt. Hỏi sao dám trở lại, hắn đáp: "Tội ta rất nặng, chắc chắn không ai ngờ ta dám tới; ta theo đám đông mà tới, cũng ắt không ai ngờ trong đó có ta." Hắn tính toán thật đúng, nhưng không ngờ người ta nhận ra vết sẹo tên trên đỉnh đầu hắn.
Lý Ấn khôn khéo kín kẽ như thế mà rốt cuộc bị mưu lừa; Mãn Đáp Nhĩ thâm hiểm như thế mà rốt cuộc thất bại vì chính mưu gian. Người đời ngày ngày đấu trí với nhau, thật không biết đến đâu là cùng. Nhưng cậy trí thì cuối cùng sẽ gặp đối thủ, không ai nghĩ nghìn lần mà chẳng sai một lần — đó là lẽ nhất định.
Thơ Lý Nghĩa Sơn (tức nhà thơ Lý Thương Ẩn đời Đường) có câu: "Luống nghe nửa đêm quỷ hát bi ca", là dùng chuyện đời Tấn có ma hát khúc "Tử Dạ" (khúc hát nửa đêm). Thơ Lý Xương Cốc (tức nhà thơ Lý Hạ đời Đường) có câu: "Mộ thu ma hát thơ nhà họ Bào", là vì Bào tham quân (tức nhà thơ Bào Chiếu đời Nam Triều) có bài "Hao Lý hành" (bài hát đưa ma), nên biến hóa (?) lời ấy mà thôi. Nhưng trên đời quả thường có chuyện như thế.
Điền Hương Thấm kể: ông từng đọc sách ở nhà vườn, một đêm gió lặng trăng trong, nghe có người hát Côn khúc (một lối ca kịch cổ, giọng hát uyển chuyển), giọng ngân vang trong trẻo tròn trịa, làm lòng người buồn thương xao động. Lắng nghe kỹ thì là lớp "Gọi tranh" trong vở "Mẫu Đơn Đình". Ông quên cả mọi sự, lặng nghe đến hết, bỗng sực nhớ ngoài tường toàn là lạch đứt, bờ hoang, ít dấu người qua lại, khúc hát này từ đâu mà tới? Mở cửa ra xem, chỉ thấy lau sậy xào xạc mà thôi.
Hương Uyển lại kể: có ông đồ già dạy học trò trong một ngôi chùa ngoài đồng, ngoài chùa nhiều mộ hoang, đêm tối khi thì thấy hình ma, khi thì nghe tiếng ma nói. Ông đồ gan dạ, chẳng sợ gì, đám đầy tớ quen rồi cũng không sợ.
Một đêm có tiếng nói bên kia tường: "Làm láng giềng với ngài đã lâu, biết tiên sinh không lấy làm lạ. Từng nghe ngài ngâm thơ, chắc trên bàn có tập thơ Ôn Đình Quân (nhà thơ đời Đường), xin chép bài 'Đạt Ma Chi khúc' rồi đốt cho." Lại nói nhỏ: "Câu cuối 'Nghiệp thành phong vũ liên thiên thảo' (thành Nghiệp mưa gió, cỏ liền tới trời), xin viết chữ 'liền' thành chữ 'dính', thì cảm ơn vô cùng. Vừa rồi vì tranh nhau một chữ này mà đánh cuộc với người ta một bữa rượu nhỏ."
Ông đồ vừa hay có tập thơ Ôn, bèn ném cả cuốn ra ngoài tường. Chừng một bữa ăn sau, bỗng lá cây bay loạn, gió xoáy dữ dội cuốn bùn cát ném vào cửa sổ như mưa rào. Ông đồ cười mắng: "Bọn ngươi đừng giở thói xấu. Ta đã tính kỹ rồi: hai bên đánh cuộc thì ắt có một bên thua, kẻ thua ắt oán, đó là lẽ thường. Nhưng nếu vì ta sửa chữ mà bị oán, thì ta có lỗi; còn vì đưa nguyên sách mà bị oán, thì ta có lý. Mặc bọn ngươi giở trò, ta không hổ thẹn." Nói xong thì gió tắt.
Chử Hạc Đinh nói: "Rốt cuộc vẫn là ma có học, nên tuy hăng hái muốn thắng mà vẫn chịu khuất trước lẽ phải. Nhưng ông đồ đừng đưa tập thơ ra chẳng phải vẹn cả đôi đường sao?" Vương Cốc Nguyên nói: "Ông bàn theo phép đối nhân xử thế ngoài đời; nếu ông đồ già hiểu phép đời thì đã chẳng phải là ông đồ già."
Bà Vương lo việc bếp núc — chính là người xuất hiện ở đầu chuyện "Chung Quỳ say" — kể: có người tiều phu đốn củi trên sườn núi, mỏi mệt ngồi nghỉ, nhìn xa thấy một người cầm mấy bộ quần áo, vừa đi vừa vứt dọc đường. Không hiểu vì sao, nhìn kỹ thì thấy người ấy đi qua chỗ hiểm trở như đi đường bằng, đi rất nhanh, người thường không theo kịp, mặt mũi cũng thảm đạm không giống người. Anh ngờ là yêu ma, trèo lên cây cao nhìn xuống thì người đã biến mất. Lần theo con đường vứt áo, quanh co tới một hõm núi, thấy một con hổ nằm phục ở đó. Mới biết người kia là ma trành (hồn người bị hổ ăn, phải làm tay sai dẫn người khác đến cho hổ ăn), còn quần áo là đồ để lại của những người bị hổ ăn. Anh vội bỏ củi, chạy trốn qua phía sau sườn núi. Hôm sau nghe tin một người ở làng nọ đã bị hổ vồ chết ở chỗ ấy. Con đường đó không phải lối người ta nhất thiết phải đi qua, mới biết là ma trành dùng quần áo làm mồi dụ người tới đó.
Trong muôn vật không gì khôn bằng người, người thường dùng mồi để bắt vật; nay vật lại dùng mồi để bắt người, há phải người không khôn? Chỉ vì lòng tham lợi làm mờ cái khôn, nên trí lại kém cả loài vật. Nhưng chuyện này vừa truyền ra, thợ săn bèn lần theo chỗ có quần áo mà tìm được hang hổ, cùng nhau bắn súng, giết được ba con. Thế là hổ lại thua vì trí. Họa phúc nương nhau xoay vần, mưu mẹo nào có bao giờ cùng!
Lại có người nói: "Hổ rất dữ mà rất ngu, lòng dạ quyết không tính được đến thế. Nghe nói ma trành bị hổ sai khiến, phải tìm được người thế chỗ mới được đầu thai, vậy có lẽ là ma trành dụ người để thế mình, rồi lại dẫn người đi bắt hổ để báo thù." Ma trành vốn do người hóa thành, xét theo việc đời người thì cũng có lẽ như thế. Lại tiếc thay cho con hổ chỉ biết ma trành giúp mình, mà không biết chính ma trành hại mình.
Lương Khoát Đường kể: có một nhà buôn lớn ở Quảng Đông thích học làm tiên, chiêu mộ mấy chục phương sĩ (những người làm phép thuật, luyện đan, tự xưng biết thuật thành tiên), họ tâng bốc nhau là thần thánh. Ai cũng bảo bay lên trời thành tiên là việc ngồi không mà được, tốn kém thì vô kể. Nhưng thỉnh thoảng cũng có chút linh nghiệm, nên ông càng tin chắc.
Một hôm có một đạo sĩ tới thăm, tuy áo rách nón thủng mà thần thái phóng khoáng như con hạc đứng một mình, như cây thông lẻ loi. Trò chuyện với ông thì lời lẽ sâu xa huyền diệu, phần nhiều vượt ngoài sức tưởng tượng. Thử phép thuật thì sai khiến quỷ thần, gọi gió gọi mưa dễ như cầm sẵn giấy tờ trong tay; cá vược Tùng Giang, nấm núi Thiên Thai, cam đất Ngô, vải đất Mân (những đặc sản nổi tiếng ở các vùng xa) thì lấy ra dễ như lấy đồ mang theo bên mình; tiên nữ trên sao gảy đàn thổi sáo, ngọc nữ múa hát thì sai bảo như đầy tớ. Cầm bùa của ông thì nằm mơ có thể dạo chơi mười châu ba đảo (những cõi tiên trong truyền thuyết). Ông lấy ra một viên đan nhỏ như hạt kê, chấm vào ngói đá thì thành vàng, nung trăm lần không hao.
Nhà buôn kinh ngạc phục sát đất; đám phương sĩ tự thấy không bằng, cũng cúi đầu gọi là thánh sư, đều xin làm đệ tử, cầu truyền đạo. Đạo sĩ nói: "Vậy thì chọn ngày lập đàn, ta sẽ dạy từng người." Đến ngày ấy, đạo sĩ lên tòa, mọi người lạy xong, đạo sĩ hỏi: "Các ngươi cầu gì?" Đáp: "Cầu làm tiên." Hỏi: "Cầu tiên sao lại cầu ở ta?" Đáp: "Linh dị như thế, không phải tiên thật thì là gì?"
Đạo sĩ cười một hồi lâu rồi nói: "Đó là thuật, không phải đạo. Đạo là thứ trống lặng tự nhiên, hòa làm một với nguyên khí (khí gốc sinh ra trời đất muôn vật), đâu có những trò như thế. Ba đạo Nho, Phật, Lão đều đã thất truyền từ lâu rồi. Cốt lõi của đạo Nho chỉ là hiểu rõ cái gốc và đem ra dùng được việc mà thôi; văn chương, học thuộc không phải, bàn trời nói tính cũng không phải. Cốt lõi của đạo Phật chỉ là không sinh không diệt mà thôi; bố thí cúng dường không phải, những câu hỏi đáp sắc bén nhà thiền và sách ghi lời thiền sư cũng không phải. Cốt lõi của đạo Lão chỉ là trong sạch, lặng lẽ, trống rỗng mà thôi; tấu chương, thần chú, bùa phép không phải, lò luyện đan và uống thuốc tiên cũng không phải.
Những thứ các ngươi thấy đều là việc tấu chương, thần chú, bùa phép, so với lò luyện đan, uống thuốc tiên còn cách mấy bậc, huống hồ là trường sinh? Nhưng nếu ta không cho thấy chứng nghiệm mà vội chê là sai, thì các ngươi ắt cho rằng ta khen cái mình làm được mà chê cái mình không làm được, chỉ nói khoác mà thôi. Nay ta bày ra đủ thứ có thể làm, rồi bảo cho biết đủ thứ không nên làm, may ra các ngươi biết quay đầu chăng! Đạo Nho, đạo Phật thì giả dối ngày một thêm, đường lối mỗi bên mỗi khác, có thể không cần tranh biện. Ta ghét đạo Lão ngày càng nhiều giả dối, nên nhân ngươi ham đạo mà tạm sửa lại cho ngay."
Rồi ông chỉ từng phương sĩ mà nói: "Ngươi nhịn ăn là nhờ viên thuốc nhịn đói; ngươi biết trước việc là nhờ tượng người bằng gỗ đào (dùng để sai khiến hồn ma báo tin); ngươi luyện đan thực ra là thuốc phòng the; ngươi biến đá thành vàng là phép rút bạc; ngươi xuống âm phủ là nhờ rễ hoa nhài (uống vào thì chết giả); ngươi gọi tiên là bắt hồn người; ngươi gọi hồn sống lại là sai khiến yêu cáo; ngươi dời vật đi xa là phép Ngũ quỷ (sai năm con quỷ khuân vật); ngươi đao thương không đâm vào được là nhờ võ công thiết bố sam (luyện da thịt cứng như áo sắt); ngươi bay nhảy là phép lộc lô kiểu (một thuật bay nhảy dùng sức máy móc). Danh xưng là người tu đạo, thực ra đều là kẻ yêu tà. Không mau giải tán thì các thần bộ Lôi (các vị thần sấm sét chuyên trừng trị yêu tà) sắp tới rồi đó."
Ông giũ áo định đứng dậy, mọi người níu áo dập đầu nói: "Bọn hèn mọn chúng con mê muội, đã biết tội mình. May gặp được tiên giá, cũng là duyên từ kiếp trước, nỡ nào không cứu độ cho một lần?" Đạo sĩ ngồi lại, quay nhìn nhà buôn mà nói: "Ngươi đã từng nghe có ai ở giữa đàn ca gấm vóc mà vẫy tay bay lên trời chưa?" Lại nhìn đám phương sĩ: "Các ngươi đã từng nghe có ai trong bọn khoe phép bán thuật kiếm tiền mà rũ bỏ cõi đời như cởi chiếc giày, hóa thành tiên chưa?
Người tu đạo phải dứt bỏ mọi ràng buộc, giữ chặt một niệm, khiến lòng mình lặng lẽ như chết rồi mới có thể không chết; khiến hơi thở liên tục không dứt, rồi mới có thể giữ được lâu dài. Nhưng cũng chẳng phải là ngồi trơ ra mà được. Tiên có cốt tiên, cũng có duyên tiên. Cốt thì không phải thuốc men mà thay được, duyên cũng không phải nhờ tình thân mà kết được. Phải tích công, tích đức rồi mới có tên trong sổ tiên. Cốt tiên nhờ đó mà sinh ra; cốt tiên đã thành thì chân linh tự nhiên cảm thông, duyên tiên mới tới. Việc ấy là do các ngươi tự độ lấy mình, nhà tiên đâu có phép độ người?"
Rồi ông xin giấy viết chữ lớn mười sáu chữ: "Trong thì dứt duyên đời, ngoài thì tích âm đức (việc thiện làm thầm không ai biết); không quái không lạ, ấy mới là bí quyết thật." Ông ném bút xuống bàn, tiếng vang như sét đánh, rồi đã biến mất.
Nhà bác họ bên ngoại tôi là Vương Hồng Sinh có cáo ở trong kho thóc, không quấy phá mấy. Nhưng con trẻ hễ tới gần kho chơi đùa là bị ném ngói. Một hôm dưới bếp bắt được một con cáo con, mọi người muốn đập chết cho hả giận. Hồng Sinh nói: "Thế là gây hấn đấy. Người mà đánh nhau với yêu thì sao thắng được?" Bèn đem cáo con đặt lên giường, cho ăn hoa quả bánh trái, rồi tự tay đưa ra ngoài kho. Từ đó con trẻ qua lại chỗ ấy không còn bị ném nữa. Đó là không cần đánh mà khiến người phải chịu phục.
Lại nữa, cậu tôi là An Ngũ Chiêm ở làng Lưu Phúc phía đông huyện. Nhà hàng xóm của cậu có hai con chó, một đêm sủa rất dữ. Bà hàng xóm ra xem không thấy ai, chỉ nghe trên mái nhà có tiếng nói: "Chó nhà bà dữ quá, tôi không dám xuống. Có một đứa hầu gái bỏ trốn nấp trong bếp lò nhà bà, phiền bà hun khói thì nó sẽ tự ra." Bà hàng xóm hoảng sợ, vào xem trong bếp lò, quả nghe có tiếng khóc thút thít. Hỏi là vật gì, sao lại tới đây, trong bếp lò có tiếng nói nhỏ: "Con tên Lục Vân, là đứa hầu của nhà cáo, không chịu nổi roi vọt, trốn vào đây, mong kéo dài thêm chốc lát trước khi chết, chỉ mong bà rủ lòng thương."
Bà vốn ăn chay trường, lễ Phật, nên rất thương xót, ngẩng lên mái nhà mà nói: "Nó sợ không dám ra, tôi cũng thật không nỡ dùng lửa đốt. Nếu nó không có tội gì lớn, xin tiên gia tha cho nó" — tục trong làng gọi cáo là "tiên gia". Trên mái đáp: "Tôi mới mua nó với giá hai nghìn đồng, sao tha ngay được?" Bà nói: "Tôi chuộc nó bằng hai nghìn đồng được không?" Hồi lâu mới đáp: "Thế thì cũng tạm được." Bà ném tiền lên mái nhà, liền không nghe tiếng nữa.
Bà gõ vào bếp lò gọi: "Lục Vân ra được rồi, ta đã chuộc được con, chủ con đi rồi." Trong bếp lò đáp: "Đội ơn cứu mạng, nay xin theo hầu hạ bà." Bà nói: "Người sao lại nuôi đứa hầu là cáo được. Con cứ tự đi đi, kẻo làm bọn trẻ con sợ, cũng nhớ cẩn thận đừng hiện hình." Quả nhiên như có một vật đen vụt chạy mất. Về sau mỗi năm cứ đến sáng mồng một Tết lại nghe ngoài cửa sổ có tiếng gọi: "Lục Vân xin dập đầu lạy."
Người Mông Cổ bói bằng xương dê, đốt xương rồi xem vết nứt để đoán điềm, cũng như các tộc người miền núi phương nam bói bằng xương gà. Cụ Hoắc Dịch Thư khi ở trạm quân Quỳ Tô Đồ, có một bà lão biết phép này, ông nhờ bói xem ngày nào được về. Bà lão nghiêng mắt nhìn hồi lâu rồi nói: "Ngựa chưa thắng yên, người chưa đội mũ, thế là chưa đi được. Nhưng yên và mũ đều đã sắm sẵn, việc đi đã có điềm rồi." Vài tháng sau ông lại nhờ bói, bà lão vừa nhìn đã lạy mà nói: "Ngựa đã thắng yên, người đã đội mũ rồi, ngài sắp được về chăng?" Ít lâu sau quả được ân xá cho về.
Lại nữa, Đại học sĩ (chức quan đầu triều) Ôn công kể: trước kia đánh Ô Thập, bắt được hơn mười người Hồi, giam trong hầm đất. Một hôm họ chỉ vào miệng kêu đói, người ta ném cho ít quả mơ. Ăn xong, một người già nắm hạt mơ, lầm rầm khấn khẽ rồi ném xuống đất, xem các hạt nằm dọc ngang, chẵn lẻ thế nào, bỗng bật khóc. Đồng bọn xúm lại xem, cũng đều khóc. Chẳng bao lâu, công văn ra lệnh xử chém cả bọn được gửi tới.
Tôi ngờ rằng phép ấy cũng như phép bói gieo đồng tiền theo sách "Hỏa châu lâm". Những phép này tuy khác với bói cỏ thi và mai rùa (hai phép bói cổ của Trung Hoa: đếm cọng cỏ thi, hoặc đốt mai rùa xem vết nứt), nhưng dùng xương để lấy hình tượng là biến thể của phép bói mai rùa, dùng đồ vật để lấy con số là biến thể của phép bói cỏ thi. Còn cái lẽ nhờ vào tinh thần con người mà có linh nghiệm thì chỉ là một.
Mùa thu năm Quý Tỵ niên hiệu Khang Hy (năm 1713), người tá điền ở trại Tống thôn là Chu Giáp không chịu nổi vợ đánh đập, đêm chờ vợ ngủ thì trốn vào nấp trong một ngôi miếu đổ, định đợi sáng nhờ hàng xóm xin tha. Người vợ biết được, lần theo dấu tới miếu, trước tượng thần kể tội chồng, quát bắt nằm xuống chịu roi. Trong miếu vốn có cáo. Roi vừa được hơn chục cái, Chu Giáp đang kêu khóc thảm thiết, thì một bầy cáo đồng loạt la ó xông ra mà nói: "Đời lại có chuyện bất bình thế này!" Cùng nhau giành Chu Giáp đặt vào góc tường, bắt lấy người vợ, lột không còn mảnh vải, rồi lấy chính cây roi của mụ mà đánh, đánh đến chảy máu vẫn chưa tha.
Bỗng một bầy cáo cái lại đồng loạt la ó xông ra mà nói: "Đàn ông chỉ biết bênh đàn ông. Thằng kia giấu vợ tư thông với con gái nhà nọ, chẳng đáng chết sao?" Cũng giành người vợ đặt vào góc tường, rồi cùng nhau bắt Chu Giáp. Hai bầy cáo xô xát giành giật, ồn ào hồi lâu. Người canh ruộng ngờ là bọn cướp, la lớn và bắn súng để tiếp ứng, bầy cáo mới tản đi. Người vợ đã mệt lả, Chu Giáp gắng gượng cõng về. Tiên sinh Vương Đắc Am lúc ấy đang dạy học ở đó, thấy người vợ trên đường vẫn còn lầm bầm chửi.
Tiên sinh từng nói: "Bầy cáo thật đáng khen, có thể gọi là 'lễ mất ở triều đình thì tìm ở thôn dã'. Còn bầy cáo cái thì ghét kẻ làm hại đồng loại mình, lại bám vào một lẽ khác, cầm giáo đánh nhau trong cùng một nhà. Đại để là môn phái chia ra thì bè đảng nổi lên, bè đảng thịnh thì lẽ công bằng rối loạn, lời qua tiếng lại (?) rối ren, phải trái tranh nhau nổi lên như ong vỡ tổ, cảnh chèn ép lẫn nhau đã có từ lâu rồi."
Nhà tiên sinh Trương Huyễn Nhĩ một tối tìm một đứa hầu gái không thấy, tưởng nó bỏ trốn. Hôm sau mới thấy nó say nằm dưới đống củi sau nhà, căn phòng trống khóa kín, không biết nó vào bằng đường nào. Dội nước lên tóc, xoa mặt, đến trưa mới tỉnh. Nó kể: tối qua nghe ở sân sau có tiếng cười đùa, vốn biết là yêu cáo, quen rồi nên không sợ, bèn lén nhìn qua khe cửa, thấy rượu thịt bày la liệt, mấy chàng trai đang tụ tập uống rượu. Chốc lát bị chúng phát hiện, liền nhảy dậy ôm nó qua tường vào trong. Nó mơ mơ màng màng như ngủ như mơ, cứng họng không nói được, bị ép ngồi vào cỗ, rượu lâu năm nồng đậm, lại bị phạt uống nặng, nên say mèm, không nhớ ngủ lúc nào, cũng không biết bọn kia đi lúc nào.
Tiên sinh Huyễn Nhĩ vốn cứng rắn ngay thẳng, tự đến kể tội chúng: "Ở chung bao năm, ngoài việc ngày ngày lấy củi ra, hai bên không phạm đến nhau, sao bỗng dưng vượt lễ, bắt con hầu nhà lương thiện làm kỹ nữ mời rượu? Con em ngang ngược, cha anh ở đâu? Làm chủ gia đình mà không thấy hổ thẹn sao!"
Đến nửa đêm, ngoài cửa sổ có tiếng nói: "Lũ trẻ nhà tôi phóng đãng, tôi đã đánh đòn chúng rồi. Nhưng trong chuyện này có một điểm xin được thứ lỗi: chính con hầu ấy thò tay vào cửa trước, nói đùa xin thịt, chứ không phải bị lôi kéo ép buộc. Vả lại nó ở dưới trăng trước hoa, hẹn hò trai gái, đã qua tay chẳng phải một người, mất trinh đã nhiều năm, nên lũ trẻ mới dám tỏ tình với nó. Nếu không thì những đứa hầu khác, nhan sắc há lại không đẹp, sao rốt cuộc chúng không dám động đến? Về chuyện canh giữ lơ là, tôi và tiên sinh có lẽ phải chia đôi lỗi, mong ngài xét cho."
Tiên sinh nói: "Ông đã đánh con rồi, con hầu này tôi cũng phải đánh cho đau." Cáo cười nhạt: "Nó đã quá tuổi lấy chồng (nguyên văn 'tuổi quả mai rụng', theo Kinh Thi chỉ con gái đến tuổi phải gả) mà ngài không lo chọn chồng cho nó, uất ức quá mà làm liều, tội há chỉ ở mình nó sao?" Tiên sinh lặng thinh. Hôm sau gọi bà mối tới, đem gả chồng hết mấy đứa hầu đã lớn tuổi.
Huyện thừa (chức phó của quan huyện) Khâu Thiên Cẩm kể: có người buôn miền tây tên Đỗ Khuê, không rõ quê quán, nghe giọng thì giống người vùng Trạch Châu, Lộ Châu (thuộc tỉnh Sơn Tây). Anh cứng cỏi, gan dạ, không sợ quỷ thần. Nhà bỏ hoang, miếu hoang, tới đâu anh cũng thường trùm chăn ngủ một mình, mà cũng chẳng thấy chẳng nghe gì.
Một lần đi qua chân núi Lục Bàn, trời đã tối mịt, bèn vào nghỉ trong một căn nhà đổ ở một đồn lũy bỏ hoang. Khói hoang cỏ dại, bốn bề không dấu người, anh liệu chắc chắn không có trộm cướp, bèn cởi hành lý, buộc ngựa, nhặt cành khô nhóm lửa chống rét, rồi trải chăn nằm yên. Vừa định ngủ thì nghe có tiếng khóc, lắng nghe thì như ở sau nhà, lại như từ dưới đất vọng lên. Lúc ấy đống lửa đang cháy, trong nhà sáng như ban ngày, anh bèn nằm nghiêng, cầm dao chờ. Chốc lát tiếng khóc tới gần, đã ở chỗ tối ngoài cửa sổ, cứ nức nở mãi, nhưng rốt cuộc không hiện hình.
Đỗ Khuê quát hỏi: "Cả đời ta chưa từng gặp bọn bay, là quỷ gì, ra mặt mà nói." Trong bóng tối có tiếng đáp: "Thân thiếp là con gái, trần truồng không mảnh vải, xấu hổ khó gặp mặt. Nếu ngài không chê bỏ, cho vào trong chăn, thì có vật che thân, có thể nói chuyện." Đỗ Khuê biết nó muốn mê hoặc mình, nhưng cũng không sợ, cười nhạt: "Muốn vào thì vào." Một luồng gió lạnh thổi qua, đã có một cô gái đẹp cùng gối.
Cô ngượng ngùng e thẹn, che mặt khóc mà nói: "Vừa mới nói một câu đã vội sà vào lòng, người dù phóng đãng cũng đâu đến thế. Chỉ vì có nỗi khổ, gấp phải giãi bày, tuy có phần đường đột, xin chớ cho là dâm bôn. Đồn lũy này trước là chỗ bọn cướp ở. Thiếp tình cờ đi một mình, bị chúng cướp, lột hết áo xống trâm hoa tai, trói lại vứt xuống khe. Mùa hè ngâm nước suối lạnh, mùa đông vùi dưới tuyết, âm u lạnh buốt, muôn nỗi khổ không kể xiết. Về sau bọn ác bị giết, nơi này thành gò hoang, không có ai để kêu, ngậm đau đến nay. May giữa hang vắng nghe tiếng chân người, được gặp người quân tử, cơ duyên khó có lần nữa, nghìn năm mới có một dịp, nên nhịn nhục tìm đến, không ngại tự hiến thân. Định đem một đêm ân ái, xin ngài mua một cỗ quan tài mỏng, dời hài cốt thiếp lên đồng bằng, để hơi đất ấm hơn đôi chút, hồn phách được yên. Nếu ngài lại làm thêm lễ Phật, siêu độ cho thiếp được đầu thai, thì ơn tái sinh ấy, thiếp thề đời đời làm vợ hầu hạ ngài." Nói xong lau nước mắt, buông mình vào lòng anh.
Đỗ Khuê khảng khái nói: "Ta vốn tưởng ngươi là yêu, nào ngờ oan khuất chìm sâu như thế. Ta tuy ham chuyện trăng hoa, nhưng nhân lúc người ta khốn quẫn mà ép buộc để cầu hoan, thì đấng trượng phu đường hoàng xét nghĩa không làm việc đó. Ngươi đã sợ lạnh, cứ việc nằm sát ta mà sưởi ấm; còn nếu bàn chuyện hẹn hò ân ái thì chi bằng đi ngay cho." Cô gái gục trên gối dập đầu, không nói gì nữa. Đỗ Khuê ôm cô ngủ say, cô ngoan ngoãn nằm trong lòng, đến sáng thì đã biến mất. Anh bèn ở lại mấy ngày, lo chôn cất và làm chay cho cô.
Mấy năm sau anh về quê, có cô gái nhỏ nhà hàng xóm cứ thấy anh là quấn quýt theo. Về sau anh già mà không con, xin cưới cô làm vợ lẽ. Cha mẹ cô không chịu, cô tự xin theo anh, rốt cuộc sinh được một con trai. Người biết chuyện đều ngờ cô là hậu thân của hồn ma kia.
Sách "Tống thư", thiên "Phù thụy chí" (phần chép các điềm lành) nói: "Móc san hô, bậc vua chúa cung kính, giữ chữ tín thì nó hiện ra", nhưng không nói hình dạng nó thế nào. Có lẽ là một báu vật tự nhiên. Thơ Đỗ Công Bộ (tức nhà thơ Đỗ Phủ đời Đường) có câu: "Phấp phới chàng quan cửa xanh, văn vẻ như móc san hô", có lẽ chính là chỉ vật ấy. Thơ Tiêu Thuyên có câu: "Rèm ngọc vén nửa lên móc san hô", thì là lấy san hô làm cái móc mà thôi.
Tôi từng thấy một chiếc móc thắt lưng của cố Đại học sĩ Dương công, dài hơn bốn tấc, chu vi chừng một tấc sáu bảy phân. Phần móc là nhân một nhánh chạc rủ ngược xuống, cắt bỏ các cành phụ, làm thành một đầu con li (một loài rồng không sừng). Cái trụ vòng để buộc dải lụa thì nhân một cục u mọc ngang mà làm thành một cây nấm linh chi, thân cong tự nhiên, vân thớ rõ ràng, không một chút dấu đục đẽo. Màu toàn một sắc đỏ như quả anh đào, thật là kỳ lạ tuyệt vời. Còn cái vòng để móc vào thì lấy những nhánh đan xen dính liền vào nhau, bỏ các chạc phía ngoài, giữ lại phần nối liền chung quanh, cũng như trời tạo ra. Tuy vậy san hô có nhánh dính liền thì nhiều, vòng đeo như thế cũng nhiều, không lấy gì làm lạ. Nghe nói mua được của thuyền buôn nước ngoài với giá một nghìn bốn trăm lạng bạc. Đó là vào khoảng năm Nhâm Ngọ, Quý Mùi (1762–1763), lúc ấy san hô dễ kiếm, giá còn chưa cao.
Lại nữa, khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, thấy cố Đại học sĩ Ôn công có một miếng ngọc to bằng bàn tay, có thể làm cái gác tay khi viết chữ. Chất ngọc trắng trong, mặt có bốn đốm đỏ, đều to bằng đầu ngón tay, tươi như cánh hoa. Không phải nhuộm máu, không phải luyện dầu, không phải tôi hổ phách, mà thấm sâu vào thớ ngọc, chân quầng loang ra bốn phía, càng xa càng nhạt, đến chỗ mất hẳn, đúng là do trời tạo nên. Ông thường mang theo bên mình. Trong trận Mộc Quả Mộc, ông chôn bánh xe, buộc ngựa (ý quyết chiến không lui), khảng khái hy sinh; vật ấy chắc đã lưu lạc giữa chốn rừng thiêng nước độc nơi man di rồi.
Lại từng thấy một người buôn cầm một chiếc trâm ngọc dài hơn năm tấc, tròn như cán bút vẽ, nửa trên trắng tinh, nửa dưới trong suốt như hổ phách, là thứ chưa từng thấy. Có người trả chín trăm lạng bạc mà hắn nhất định không bán. Tôi vẫn ngờ là ngọc luyện bằng thuốc.
Năm mươi năm trước, tôi thấy Đổng Văn Khác công có một con cua bằng ngọc, không to lắm, nhưng trắng tinh không một vết. Nhìn riêng nó thì cũng như ngọc thường, nhưng đem so với các thứ ngọc trắng khác thì những thứ kia không ngả xanh thì ngả vàng, ngả nâu đỏ, chẳng có thứ nào trắng thật, mới biết nó quý. Vừa rồi nói chuyện với Tư nông (chức quan đứng đầu bộ Hộ, coi tiền lương) Chá Lâm về việc này, ông nói: "Khi cụ còn sống, có lúc túng thiếu, đã bán lại với giá sáu trăm lạng bạc rồi."
Ở Ích Đô có một thư sinh tài hoa bừng bừng, rất là xuất chúng. Một hôm chiều mát dạo chơi, đưa mắt ưng ý với một cô gái trong làng, bèn kín đáo sai một bà đầy tớ đi đưa lời, hẹn đêm nọ cô khép hờ cửa sau chờ. Anh lén lút ẩn mình, đang mò men theo tường trong bóng tối thì bỗng một luồng lửa lóe lên, sáng như trăng rằm, thấy một con quỷ dữ đứng chắn cửa. Anh hoảng hốt chạy về, suýt mất hồn vía.
Hôm sau đến trường, thầy đồ bỗng ngồi ngay ngắn nói lớn: "Ta vất vả tích được chút âm đức, lẽ ra có một đứa cháu thi đỗ, sao lại trèo tường khoét vách, tự làm hỏng việc thành? May ta biến hình ngăn lại, chưa đến nỗi bị xóa tên trong sổ đỗ, nhưng cũng phải lùi lại hai khoa thi. Ngươi nhận lễ học phí của người ta, dạy con em người ta, sao lại buông lỏng đến thế?" Rồi tự tát vào má mình hơn chục cái, ngã lăn ra bất tỉnh.
Đang lúc đổ thuốc cứu chữa, bà đầy tớ trong nhà cũng tự tát má mình mà nói: "Nhà mày làm đầy tớ nhà tao ba đời rồi, há phải hạng sớm theo Tần tối theo Sở (ý nói kẻ thay thầy đổi chủ) sao? Cậu chủ nhỏ làm bậy thì phải khuyên răn, không nghe thì phải báo chủ, thế mà lại nịnh nọt mong thưởng, suýt làm hỏng cả đời nó, chẳng phải là phụ lòng sao? Về sau còn không sửa thì tao lấy cả hồn mày." Nói xong cũng ngã lăn ra. Cả hai đều lâu lắm mới tỉnh. Học trò tôi là Lý Nam Giản từng tận mắt thấy chuyện này.
Ôi, ông cha tích góp khó khăn đến thế, con cháu phá hỏng dễ dàng đến thế. Ông cha đối với con cháu như thế, chết rồi vẫn không quên, người đời há không nên suy nghĩ thật sâu xa sao? Nhưng Nam Giản nói anh thư sinh ấy cả đời không đỗ đạt, lận đận đến chết. Có lẽ anh ta trôi dạt không quay đầu, ông nội anh cũng chẳng làm gì được chăng? Hay là ông nhập vào thầy đồ, nhập vào bà đầy tớ, mà không nhập vào cháu mình, cũng không nhập vào con mình, vẫn còn thói nuông chiều, nên rốt cuộc cháu không biết răn sợ chăng?
Cáo mê hoặc người là điều người ta sợ. Trong làng có anh La, đọc tiểu thuyết tạp ký, nghe quen chuyện gái cáo xinh đẹp, tiếc rằng chưa gặp được lần nào. Ở ngoại ô gần đó có ngôi mộ cổ, người ta bảo có cáo, lại bảo thỉnh thoảng có người được cáo gần gũi. Anh bèn tới tận hang, sắp sẵn lễ vật, tiền lụa, rượu thịt, viết thư cầu hôn. Thư còn nói: nếu tiểu thư khuê các đã có chồng rồi, hoặc chê anh là gỗ xấu vô dụng, không xứng đứng cạnh ngọc quý, thì xin ban cho một nàng hầu xinh đẹp để làm thiếp theo hầu, ơn ấy anh cũng cảm kích như nhau. Lạy hai lạy, đặt thư xuống rồi về.
Mấy ngày lặng thinh. Một tối anh ngồi một mình trầm ngâm, bỗng có một cô gái đẹp hiện ra dưới đèn, mỉm cười duyên dáng mà nói: "Chủ nhân cảm tấm lòng của chàng, bói được hôm nay là ngày tốt, sai con hầu nhỏ là Tam Tú tới làm thiếp, mong được nhận cho." Rồi lạy chào đúng lễ. Cô đứng nghiêng, mắt đắm đuối, vẻ quyến rũ ngập tràn. Anh vô cùng vui sướng, ngay đêm ấy ăn nằm với nhau, tự cho rằng chuyện Văn Tiêu gặp tiên nữ Thải Loan hay màn giáp trướng xa hoa của vua Hán cũng không hơn được.
Cô hầu giỏi tàng hình, người khác không thấy được, dẫu anh đi xa ngủ nơi khác cũng theo cùng, càng hợp ý anh. Chỉ có điều tính cô tham ăn, đồ ăn trong nhà phần nhiều bị cô lấy trộm ăn; đồ ăn không đủ thì trộm quần áo đồ đạc đem bán lấy tiền mua, cũng không biết ai lo việc ấy cho cô, đoán là có bè bạn cùng tới. Vì thế anh có trách mắng đôi chút, nhưng cô dáng điệu mơn trớn, tình ý dịu dàng làm hồn xiêu phách lạc, khẽ cúi mày liếc một cái là anh lại hết giận. Cô lại phóng đãng khác thường, quyến rũ đủ muôn kiểu, đêm cũng như ngày không lúc nào thôi, mà vẫn đòi hỏi không chán (?). Vì thế nhà anh sa sút, thân anh cũng suy kiệt. Lâu dần anh mệt mỏi chạy theo không nổi, tiếng oán trách, chửi mắng thường nghe, dần sinh xích mích, rồi thành thù oán. Cô gọi bè kéo bạn tới, yêu quái quấy phá dữ dội, ngày tháng không sống nổi.
Anh mời Chính Nhất chân nhân (vị đứng đầu phái Đạo giáo Chính Nhất, chuyên trừ tà trị yêu) tới trị tội. Cô hầu hiện hình cãi lại: "Ban đầu là do anh ta cầu xin, vốn khác với tự bỏ theo trai; sau đó là vâng lệnh chủ, không phải là ăn nằm bừa bãi; thư tay của anh ta còn đó, không phải vô cớ mà làm yêu. Còn trộm cắp, dâm dật là bản tính của cáo, từ xưa vẫn thế, anh ta há không biết? Đã vì ham sắc mà bỏ người cầu cáo, lại đem đạo lý của người ra trách cáo, chẳng phải là trái lẽ sao? Cứ cho là xét theo đạo lý của người đi nữa: kẻ ham vui thanh sắc thì không thể tiếc tiền nuôi; đã làm thiếp thì phải trông vào chủ mà ăn, cấp không đủ thì khó tránh việc lén lấy. Trong gia đình, chuyện như thế nhiều lắm, so với trộm cắp của người ngoài thì rốt cuộc vẫn khác. Còn chuyện ái ân chốn buồng the thì có gì mà không có; thánh nhân đặt lễ cũng không thể định mức hạn, vua chúa đặt luật cũng không thể lập điều khoản. Ở vợ cả còn là thường tình, ở vợ lẽ lại càng là bổn phận. Chép những điều đó thành tội, tôi trộm nghĩ không cam."
Chân nhân hỏi: "Còn tụ tập bè đảng quấy phá thì là lẽ gì?" Đáp: "Gả con gái cho người ta, mong đòi lấy lợi, không được như ý thì kéo bè kéo cánh tới làm ầm lên, chuyện ấy không biết bao nhiêu mà kể, chưa nghe ai bắt tội họ, sao lại bắt tội cáo?" Chân nhân ngẫm nghĩ hồi lâu, quay sang anh La cười nói: "Như ông thì đúng là cầu điều nhân mà được điều nhân, còn oán gì nữa? Lão già này lẩm cẩm rồi, không sai khiến được quỷ thần mà dính vào chuyện trai gái nhà người ta." Về sau nhà anh La nghèo xơ xác, rốt cuộc chết vì bệnh lao.
Cháu họ tôi là Tú Sơn kể: đứa đầy tớ Ngô Sĩ Tuấn từng đánh nhau với người ta, không thắng, uất ức muốn tự tử, định ra ngoài làng tìm chỗ vắng. Vừa ra khỏi rào làng thì có hai con quỷ đón, một con bảo nhảy giếng là hay, một con bảo thắt cổ hay hơn, hai bên giằng co, không biết theo bên nào. Chốc lát có người quen cũ là Đinh Văn Khuê từ phía bắc tới, vung nắm đấm đánh hai con quỷ chạy mất, rồi tự đưa Sĩ Tuấn về. Sĩ Tuấn ngơ ngẩn như tỉnh mộng, ý muốn tự tử tắt ngay. Đinh Văn Khuê cũng là người đã thắt cổ chết trước đó. Số là hai người cùng làm việc ở nhà chú tôi là Lật Phủ công; sau khi Văn Khuê mất, mẹ anh ốm nằm liệt, Sĩ Tuấn từng giúp năm trăm đồng, nên Văn Khuê lấy việc này báo đáp.
Đây là chuyện nhà tôi mấy năm gần đây, gần giống chuyện người thợ may gặp ma chép trong sách "Tân Tề Hài" (sách truyện lạ của Viên Mai), tin chắc là có thật. Mà việc Văn Khuê đi tìm người thế mạng mà tới, rồi lại báo ơn mà đi, càng đủ để thức tỉnh thói đời bạc bẽo.
Bậc tiền bối Chu Cảnh Viên kể: có gia quyến một nhà quyền quý, thuyền nối thuyền đi theo người nhà tới nhậm chức, tối đậu giữa sông lớn. Chốc lát một chiếc thuyền lớn tới đậu cùng, đèn cửa, cờ cột buồm cũng là thuyền quan. Lúc mặt trời sắp lặn, hơn hai mươi người trong khoang thuyền kia tuốt dao nhảy sang, lùa hết đàn bà con gái ra ngoài khoang. Có một cô gái trang điểm đẹp đẽ đứng bên kia cửa sổ chỉ vào một thiếu phụ mà nói: "Chính là người này." Bọn cướp lập tức lôi đi. Một tên cướp hét lớn: "Tao chính là cha của con hầu nọ nhà mày. Con gái mày hành hạ con gái tao tàn ác, roi vọt, dùi nung không còn tính người. May nó trốn ra gặp được tao; mày đuổi bắt không được. Tao ôm hận thấu xương, nay đến báo thù." Nói xong giương buồm xuôi dòng mà đi, chốc lát mất bóng, lùng bắt không thấy tung tích. Cô gái kia rốt cuộc không biết kết cục ra sao, nhưng tình cảnh thì có thể tưởng tượng được.
Nghèo đến mức bán con thì còn làm được gì, nên không ngờ người ấy có thể làm giặc; con hầu chịu hành hạ thảm khốc thì còn báo thù sao được, nên không ngờ cha nó có thể làm giặc. Đó gọi là "con ong con bọ cạp cũng có nọc độc" (kẻ yếu hèn cũng có thể gây hại) chăng!
Lại nữa, Lý Thụ Công kể: có người đối đãi tàn nhẫn với con hầu, vì lỗi nhỏ nhốt nó vào phòng trống, nó chết vì đói rét. Nhưng không có thương tích, cha nó kiện không được xử đúng, lại còn bị đánh đòn, oan ức uất hận không nguôi, đêm trèo tường vào, giết cả mẹ lẫn con gái nhà kia. Truy bắt nhiều năm, rốt cuộc vẫn lọt lưới. Thế là không làm giặc cũng có thể báo thù.
Ông lại kể: một nhà ở kinh thành bị cháy, vợ chồng con cái đều chết cháy, cũng là do bọn đầy tớ gái oán hận mà làm, việc không có chứng cứ rõ ràng nên không truy cứu được. Thế là không cần có cha, tự mình cũng có thể báo thù.
Tôi có người họ hàng đánh đập đầy tớ gái và nàng hầu, cười đùa như trò trẻ con, có khi có người chết. Một tối có luồng khí đen như bánh xe từ mái hiên rơi xuống, xoay tròn như gió, kêu chiêm chiếp, đi thẳng vào phòng trong rồi biến mất. Hôm sau trên cổ người ấy mọc một cái nhọt to bằng hạt kê, dần dần lở loét ra bốn phía, đầu đứt lìa như bị chém. Thế là việc người không báo được thì quỷ cũng báo.
Người ta thương con, ai chẳng như mình. Kẻ mạnh thì ngậm oan nuốt đau, uất kết không giãi bày được, đến khi bùng ra như nước vỡ bờ, thế tất phải đến. Kẻ yếu thì bị hành hạ oan uổng, mang hận xuống suối vàng, nỗi đau thương làm cảm động cả trời, đất và người, há lại không có lẽ thần linh? Không có tai họa do người thì ắt có hình phạt của trời, đó vốn cũng là lẽ tự nhiên vậy.
Người đời bảo ngọc cổ đều khắc bằng dao Côn Ngô (thứ dao trong truyền thuyết cắt ngọc như cắt bùn), thực ra không hẳn thế. Sách "Điển luận" của Ngụy Văn Đế đã không tin đời có dao Côn Ngô, vậy là đời Hán đã không còn thứ ấy. Thơ Lý Nghĩa Sơn có câu: "Ngọc nhờ cát Hồ cắt", vậy là đời Đường đã mài ngọc bằng cát rồi.
Nay nghề tạc ngọc khéo nhất là ở Ngấn Đô Tư Thản (tức vùng Hindustan), đất ấy chính là Ấn Độ trong kinh Phật, Thân Độc trong sách "Hán thư". Những người tinh nghề ấy, tương truyền là dòng dõi thợ ngọc thời Hán Vũ Đế, nên những vật họ chạm có khá nhiều hoa cỏ Trung Hoa, không phải loại có ở Tây Vực, là theo mẫu cũ. Lại nghe nói họ có thứ thuốc lạ làm mềm ngọc, nên chạm được nhỏ như sợi lông, uốn lượn tùy ý.
Tôi từng thấy Thiếu tể (chức phó của quan đứng đầu bộ Lại) Mã Hưng A mua từ Tây Vực về một cành hoa mai, thân cành uốn khúc như rồng, mềm mại, có thể cắm vào bình; mở ra thì nắp trên đáy dưới thành một cái hộp, dẫu cành nhỏ cánh vụn cũng đều rỗng ruột. Lại từng thấy một cái bát hai lớp trong ngoài, xoay được mà không lấy ra được, khe hở giữa chỉ nhỏ bằng sợi tóc, lắc không kêu, tuyệt không có lý nào lọt dao vào được, mà dao cũng tuyệt không có lý nào uốn ba khúc mà thấu tới đáy bát. Tôi ngờ họ còn có thuốc dán liền không để lại dấu vết, chứ không chỉ làm mềm ngọc. Những vật này ở đời trước thỉnh thoảng mới thấy, gọi là "đồ quỷ làm". Nay các nước ấy dâng cống của quý như người trong cõi, nên cũng coi là bình thường.
Ở đất Mân (tỉnh Phúc Kiến) có cô gái chưa lấy chồng đã chết, đã chôn rồi. Hơn một năm sau, có người họ hàng gặp cô ở huyện khác. Ban đầu ngờ là người giống mặt, nhưng giọng nói, dáng điệu không thể giống đến thế. Người ấy bất ngờ gọi tên tục của cô từ phía sau, cô bỗng quay đầu lại, biết là không lầm. Lại ngờ là ma, về báo cha mẹ cô. Mở mộ ra xem thì quả là quan tài trống. Mọi người cùng đi tìm dấu vết, ban đầu cô giả vờ không quen biết; cha mẹ kể ra những vết sẹo, nốt ruồi trên ngực sườn cô, gọi đàn bà hàng xóm kín đáo xem, cô mới chịu thú thật. Tìm người chồng thì hắn đã trốn mất.
Số là ở đất Mân, rễ hoa nhài mài với rượu lấy nước, uống một tấc thì chết giả được một ngày, uống đến sáu tấc vẫn còn tỉnh lại được, đến bảy tấc thì chết thật. Cô gái đã có chồng đính hôn mà lén tư tình với con trai nhà hàng xóm, nên mài rễ ấy giả chết, chờ chôn rồi thì đào mộ cùng trốn. Nhà chồng đính hôn báo quan, bắt được gã hàng xóm, lời khai giống lời cô gái.
Lúc ấy Ngô Lâm Đường làm quan ở huyện Mân, tự tay xét xử vụ này. Muốn dẫn luật "mở quan tài thấy xác" thì người thực chưa chết, việc cũng khác với đào mộ lấy của; muốn dẫn lệ "dùng thuốc mê bắt cóc con gái" thì cô gái vốn cùng mưu, tình khác với bắt cóc đem bán. Không có điều luật nào đúng để định tội, bèn vẫn xử theo luật gốc về gian dâm, dụ dỗ. Lòng người biến hóa, còn có gì mà không có?
Người đời Đường, Tống rất quý sừng tê thông (sừng tê giác có vân chạy suốt từ gốc đến ngọn), nói là có đủ loại hình người hình vật rất kỳ lạ tinh xảo: cái hốt (thẻ cầm tay khi chầu vua) của Võ Hậu đời Đường có vân thành hình hai con rồng đứng đối nhau; cái đai của Tống Hiếu Tông có hình Nam Cực lão nhân (vị thần sống lâu) chống gậy. Các sách chép nhiều chỗ, hẳn không phải nói bậy. Nay chỉ có hai màu đen trắng, chưa nghe có cái nào giống hình người vật, thế là vì sao?
Chỉ có đá Đại Lý thì thường có vân giống tranh vẽ, đến nay vẫn thế. Tôi từng thấy ở nhà Thiếu tư mã (chức phó của quan đứng đầu bộ Binh) Lương Thiết Tràng một tấm bình phong cắm, vân thành hình một con chim ưng đậu trên cành xiên của cây cổ thụ, mỏ, móng, cánh, đuôi cái nào cũng giống hệt, nghiêng mình liếc sang bên như sắp lao xuống vồ mồi, thần khí cũng rất sống động.
Vận sứ (quan coi việc muối) Chu Tử Dĩnh từng tặng đứa con trai đã mất của tôi là Nhữ Cát một cái chặn giấy bằng đá Đại Lý, dài chừng hai tấc, rộng chừng một tấc, dày chừng năm sáu phân. Một mặt là vách núi đứng đối nhau, giữa có hai người ngồi thuyền xuôi dòng. Một mặt là hai cây thông đứng nghiêng, lá kim rõ ràng, dưới có vân nước, một vầng trăng ở ngọn thông, một vầng trăng dưới nước, y như hai bức tranh thủy mặc nhỏ. Trên có khắc chữ, một mặt đề "Thuyền nhẹ ra khỏi hẻm núi", một mặt đề "Khe thông in bóng trăng", bên trái đề "Thập Nhạc sơn nhân", chữ đều viết lối bát phân (một kiểu chữ lệ cổ), có lẽ là đồ cũ của Vương Dần đời Minh. Nhữ Cát đem dâng tôi, tôi vốn không để tâm mấy đến đồ chơi, về sau bị người lấy mất, như mây khói thoảng qua mắt. Tình cờ nhớ đến nên chép luôn vào đây.
Tôi trước có giữ tám bức tranh của họa viện (cơ quan vẽ tranh trong cung) thời Bắc Tống, không đề tên người vẽ. Lụa sợi to như vải, nét bút mực chắc chắn, công phu, kín kẽ, trong đó có vẻ hồn hậu trang nghiêm, tôi ngờ là bản thật. Tranh đều vẽ điển tích, nhưng có ba bức không tra được.
Một bức phía dưới vẽ khí giới binh lính ẩn hiện, phía trên vẽ một vầng trăng ngậm ngọn cây, một cô gái dải áo bay phất phới, nhẹ như chim bay, như đang cưỡi gió mà đi. Một bức vẽ giữa đồng hoang, một viên hoạn quan đi sứ quay lưng cầm chiếu chỉ đứng, một người áo khăn rách rưới từ bên phải đi tới, hai đứa trẻ đón lạy ở bên trái, người kia làm dáng đưa tay đỡ dậy; viên hoạn quan như không thấy ba người, ba người cũng như không thấy viên hoạn quan. Một bức vẽ một gian nhà rất rộng rãi lộng lẫy, dưới thềm bày năm vò rượu, bên trái vẽ mấy người con gái đẹp trang điểm lộng lẫy, áo màu, như nàng hầu nhà quyền quý, bên phải vẽ vú già, đầy tớ gái bế dắt trẻ con, đều đứng hầu rất nghiêm trang, ở giữa có một người mặc thường phục ngồi trên giường, tự ôm một vò rượu, cầm dùi khoan vào vò.
Về sau bức thứ nhất được nhận ra là vẽ chuyện Hồng Tuyến (nữ hiệp đời Đường, đêm bay vào doanh trại đối phương lấy trộm hộp vàng ở đầu giường để răn đe), còn hai bức sau thì rốt cuộc không biết là ai. Tạm chép ở đây, chờ người học rộng khảo xét.
Ông Trương Thạch Lân là bạn đồng niên (người cùng thi đỗ một khoa) lâu năm của Diêu An công (tức cha của người viết, từng làm tri phủ Diêu An). Ông tính ngay thẳng cứng cỏi, thường nói thẳng lỗi người khác ngay trước mặt. Nhưng ông hào hiệp, trọng nghĩa, coi việc của bạn bè như việc của mình, vất vả hay bị oán trách cũng không né tránh.
Có lần ông mơ thấy một người bạn đã mất, hằm hằm chất vấn: “Ông hai lần làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện), con cháu bạn cũ sa sút thì ai cũng được ông thu nhận giúp đỡ. Riêng con tôi lặn lội mấy nghìn dặm đến nương nhờ, ông lại coi như người dưng, là vì sao?”
Trong mơ, ông vừa giận vừa cười, đáp: “Ông quên rồi sao? Cái gọi là bạn bè, đâu phải là dựa vào thế lực lợi lộc mà bám víu nhau, hay rủ nhau ăn uống chơi bời! Bạn bè là lúc nguy cấp có thể trông cậy, vui buồn gắn bó với nhau. Tôi coi ông như anh em. Đám gia nô nhà tôi kết bè đục khoét tôi, thế lực chúng bám rễ chắc chắn, tôi không làm gì được. Tôi từng kín đáo nhờ ông dò xét kẻ này kẻ nọ. Ông tận mắt thấy chúng gian trá, nhưng sợ chuốc thù oán nên giấu đi, không chịu nói. Đến khi bọn ấy tội ác đầy tràn, tự chuốc lấy thất bại, ông lại muốn được tiếng trung hậu, tìm trăm cách gỡ tội cho chúng. Việc của tôi hỏng hay không, tiền của tôi đủ hay thiếu, ông đều chẳng hỏi đến, chỉ mong bọn ấy cảm kích, khen ông là bậc trưởng giả mà thôi. Thế chẳng phải là hậu với kẻ đáng bạc, bạc với người đáng hậu sao? Ông đã coi tôi như người dưng trước, nay lại trách tôi coi ông như người dưng. Ông quên rồi sao?” Người kia co rúm lại rồi bỏ đi.
Đó là chuyện năm mươi năm trước. Đại để, thói quen của giới sĩ đại phu (tầng lớp có học, làm quan) phần nhiều cho rằng không nói lỗi người khác mới là quân tử, mà không xét người ấy thân hay sơ, việc ấy lợi hay hại.
Tôi từng thấy Hồ Mục Đình bị đám đầy tớ bóc lột đến nỗi không đủ ăn mặc. Người bạn đồng niên là học sĩ Chu Trúc Quân hăng hái đứng ra đuổi chúng đi, đời sống của Mục Đình mới dần khá lại. Lại từng thấy sau khi Trần Dụ Trai mất, người vợ lẽ goá và đứa con côi bị con rể ông ức hiếp. Người bạn đồng niên là tông thừa (chức quan phó ở Tông nhân phủ, cơ quan coi việc họ hàng nhà vua) Tào Mộ Đường cũng hăng hái tập hợp các bạn cũ, đứng ra đuổi hắn đi, con của Dụ Trai mới tự sống được. Dư luận đương thời, người khen hai ông là giữ đạo xưa thì trăm người không được một hai, còn người chê là nhiều chuyện thì mười người thường có tám chín.
Tôi lại từng thấy tổng hiến (người đứng đầu Đô sát viện, cơ quan giám sát quan lại) Thôi Ứng Giai cưới vợ cho cháu nội, cần thuê kiệu hoa để đi đón dâu. Đám gia nô móc nối với nhau, đòi không đủ ba trăm lạng bạc thì không thuê được, miệng ai cũng một giọng như nhau. Đến trước ngày cưới một hai hôm, giá lại tăng gấp đôi. Ông Thôi tức giận, tự đi nhờ bạn bè thuê giúp. Bạn bè đều tránh mang oán, không ai chịu nhận. Thậm chí có người còn bảo kiệu hoa vốn không có giá nhất định, giàu nghèo sang hèn thì giá lên xuống theo từng người, không phải người khác thuê thay được, ra vẻ khéo léo hoà giải. Bất đắc dĩ, ông phải lấy chính chiếc kiệu mình vẫn ngồi, kết thêm lụa màu(?) vào mà dùng. Dư luận đương thời, người cho rằng đám bạn bè kia ngồi nhìn điều trái lẽ thì trăm người không được một hai, còn người khen họ khéo thông cảm với tình cảnh kẻ dưới thì mười người thường có tám chín.
Bên này có một lẽ phải trái, bên kia cũng có một lẽ phải trái, biết lấy đâu mà phân xử đây?
Chu Thanh Lôi kể: ông từng đến viếng đền Tiêu Sơn (đền thờ Dương Kế Thịnh, hiệu Tiêu Sơn, trung thần đời Minh bị gian thần hãm hại mà chết). Ông thấy mấy người rủ nhau vào, ai cũng dập đầu lạy, riêng một người chỉ chắp tay vái dài. Có người hỏi vì sao, hắn đáp: “Dương công là viên ngoại lang (chức quan phụ tá trong các bộ ở triều đình), tôi cũng là viên ngoại lang, phẩm trật ngang nhau, không có lệ phải lạy dưới sân.” Có người lại nói Dương công là trung thần, hắn sầm mặt: “Thế tôi là gian thần chắc?”
Vu Đại Vũ nhân đó kể: Nhiếp Tùng Nham có lần cưỡi lừa, gặp một người thợ đục cối đá. Người thợ bực vì ông không nhường đường, nói: “Thợ đá gặp thợ đá, nhường gì mà nhường?” — Tùng Nham là học trò của Trương Mão Quân ở An Khâu, nổi tiếng một thời về nghề khắc ấn.
Tôi cũng kể: có một thầy đồ ở Giao Hà cùng Trương Tình Lam bàn văn, rồi chê bai lẫn nhau. Thầy đồ giận nói: “Tôi với anh cùng năm vào trường huyện (tức cùng năm đỗ tú tài), đến nay cả hai đều chưa đỗ cao hơn. Anh hơn tôi ở chỗ nào?”
Ba chuyện này giống nhau, dù là người giỏi biện luận cũng chẳng làm gì được. Điền Bạch Nham nói: “Trời đất rộng lớn, cái gì mà chẳng có. Gặp hạng người này, chỉ nên lấy cách không chữa để chữa, như thế cũng chẳng hại gì cho việc. Nếu cứ nhất định bắt họ phải hiểu ra, thì chỉ càng thêm rối rắm như dây sắn dây bìm quấn nhau. Tôi từng thấy hai thư sinh cùng trọ trong một ngôi chùa, một người mắng Tử Dương (tức Chu Hi, nhà lý học đời Tống), một người mắng Tượng Sơn (tức Lục Cửu Uyên, nhà tâm học đời Tống, đối lập với Chu Hi). Họ cãi nhau ầm ĩ đến nửa đêm. Nhà sư ở bên cạnh can ngăn, hai người lại bảo đạo Phật là tà thuyết làm hại chính đạo, rồi cùng nhau đánh nhà sư. Hôm sau cả ba người vỡ trán kéo nhau đến cửa quan kiện. Chẳng phải thiên hạ vốn không có chuyện gì, chỉ tại kẻ tầm thường tự gây rối đó sao?”
Ở Xương Bình có một bà lão nuôi gà rất nhiều, nhưng chỉ bán trứng. Có người muốn mua gà để làm món ăn, dù trả gấp mười giá bà cũng không bán. Nhà bà ở chân núi, lâu ngày đàn gà sinh sôi, nhiều đến mức phải đong bằng cả thung lũng. Lúc trời sắp sáng, tiếng gáy nổi lên dồn dập, như người truyền gọi đáp nhau.
Một hôm gặt lúa mạch đem phơi trước cửa, bỗng đàn gà hàng trăm hàng nghìn con cùng kéo đến, vây quanh mổ ăn. Bà cầm gậy đuổi mà chúng không chịu đi, bèn gọi hết trai gái trong nhà cùng ra tay đánh đuổi. Nhưng bên đông vừa tan thì bên tây lại tụ, không làm sao được. Đang lúc ồn ào, năm gian nhà ở bỗng đổ sập ầm ầm. Đàn gà bèn kinh hãi bay hết vào núi.
Chuyện này giống chuyện chuột nhà Lý Giáp báo ơn chép trong sách Tuyên thất chí. Hạc biết lúc nửa đêm, gà biết lúc sắp sáng, đó là do khí trời đất cảm ứng mà tinh thần chúng động theo, chứ không phải chúng tự biết giờ. Cho nên Thiệu tử (Thiệu Ung, nhà lý học đời Tống) nói: “Chim chóc đón nhận được khí trời trước.” Còn vận số thành hay hoại của muôn vật thì quyết không phải chim chóc biết trước được. Vậy cớ sao chúng lại kéo cả đàn đến, cứu chủ khỏi tai nạn? Ắt hẳn có cái gì đó đã nhập vào chúng.
Cháu họ tôi là Nhữ Quỳ kể: có hai người, gọi là Giáp và Ất, đều làm nghề bắt cáo, nhà cách nhau hơn mười dặm. Một hôm họ dò được một ngôi mộ có dấu chân cáo, định cùng đi bắt, hẹn sau khi mặt trời lặn gặp nhau ở một chỗ. Ất đến thì Giáp đã có mặt từ trước. Hai người cùng đến bên mộ, xem cái hang thấy đủ chỗ cho người vào. Giáp bảo Ất nấp trong hang, còn mình trốn trong bụi rậm cạnh mộ, chờ cáo về hang thì Giáp chặn lối ra, còn Ất ở trong bắt trói.
Ất ngồi trong bóng tối đến nửa đêm, im lặng không một tiếng động. Ất muốn ra bàn với Giáp nên đợi tiếp hay thôi, gọi mãi không thấy đáp, bèn thử ra tìm. Thì ra hai tấm bia mộ đã bị đặt ngang đè lên miệng hang, chỉ còn một khe sáng nhỏ, rộng chừng một tấc, nặng không nhấc nổi. Ất mới biết mình bị Giáp lừa. Hôm sau nghe bên ngoài có tiếng người quát trâu, Ất cố sức kêu gào, người chăn trâu mới nghe thấy, báo cho nhà Ất đến xem. Họ gọi người dời đá ra thì Ất đã bị nhốt suốt một ngày một đêm.
Nhà Ất ngờ Giáp mưu giết người, bèn dẫn con em đến nhà Giáp, định báo quan kiện. Đi được nửa đường thì thấy Giáp trần truồng, bị trói quặt tay vào cây liễu, mọi người vây quanh nhổ nước bọt, chửi mắng, có người còn quất roi.
Thì ra lúc Giáp đi đến chỗ hẹn, dọc đường gặp một người đàn bà buông lời trêu ghẹo, hắn bèn lén ăn nằm với ả trong ruộng cao lương. Lúc ấy đang giữa mùa hè nóng nực, hai người đều cởi áo để dưới đất. Vừa buông tay ra thì người đàn bà nhảy dậy, giật áo của hắn chạy mất, không biết đi đâu. May không ai trông thấy, hắn nhếch nhác lén về. Chưa về đến nhà thì gặp một đám người cầm đuốc, mang khí giới. Thấy hắn, họ hô lên: “Thằng đó đây rồi!” Thì ra ba bốn thiếu phụ nhà hàng xóm đang ngủ ngoài sân, bỗng thấy Giáp cởi áo đến nằm cùng, hoảng hốt kêu mọi người dậy. Hắn đã bỏ áo lại, trèo tường(?) trốn đi, và người trong xóm đang đuổi bắt. Giáp không có cách gì tự minh oan, chỉ biết kêu trời mà thôi.
Ất kể lại chuyện đêm qua, mọi người mới biết cả hai đều bị cáo lừa. Rình hang mà đánh úp là mối thù giết hại. Thù giết hại mà cáo chỉ báo bằng trò đùa: một là nhốt Ất cho không ra được nhưng chừa khe hở để không chết; hai là lột áo Giáp để hắn bị trói mà không cãi được, còn kẻ đội lốt hắn thì người ta vừa biết đã trốn, khiến tội của hắn cũng không đến mức phải chết. Có thể nói cáo đã khéo chừa đường lui cho người.
Trong thiên hạ có những việc cực nhỏ mà ngay cả Cao Dao (vị quan coi việc hình ngục đời vua Thuấn, nổi tiếng xử án công minh) cũng không phân xử được. Học trò tôi là Chiết Ngộ Lan, một vị huyện lệnh giỏi giang. Khi ông làm quan ở An Định, có hai nhà tranh nhau một mảnh núi có mộ, kiện cáo suốt bốn năm mươi năm, đã qua hai đời người.
Mảnh đất ấy rộng chưa đầy một mẫu, trong có hai nấm mộ, nhà nào cũng nhận là mộ tổ nhà mình. Hỏi hàng xóm làm chứng thì đất ấy nằm giữa muôn trùng núi, phải mang theo lương thực, xách theo nước mới đến được, bốn bề không có người ở. Hỏi giấy tờ mua bán thì cả hai đều nói đã mất trong binh lửa cuối đời Minh. Hỏi biên lai nộp thuế đất thì cả hai bên đều có đủ.
Lời khai của hai bên đều nói: “Đất này tuyệt đối không cày cấy được, chẳng có chút lợi lộc nào, vậy mà vẫn phải chịu thuế địa đinh (thuế ruộng đất gộp chung với thuế thân). Chúng tôi kiện mãi không thôi, chỉ vì đó là mồ mả tổ tiên, không muốn để người khác chiếm mất.” Hai bên lại đều nói: “Nếu không phải hài cốt tổ tiên mình, ai lại chịu kiện tụng mấy chục năm để nhận người khác làm tổ tiên.” Có người ngờ họ mưu chiếm đất tốt theo phong thuỷ, thì cả hai lại đều nói: “Vùng Tần Lũng (vùng Thiểm Tây, Cam Túc) xưa nay không chú trọng chuyện ấy, chúng tôi thật không có lòng đó, và cũng không ngờ bên kia có lòng đó. Vả lại bốn bề toàn là đá, không thể chứa thêm một cỗ quan tài nào nữa. Nếu được đất rồi đào mộ lên chôn chỗ khác, thì chẳng khác gì trao cho bên thua cái cớ để kiện lại, ai dám làm thế.”
Rốt cuộc không thể khiến bên nào chịu phục, mà cũng không có lẽ gì để chia đôi, càng không có lẽ gì để sung công, nên chẳng thể phán quyết được. Đại để, mỗi lần cúng tế là y như đánh nhau, mỗi lần đánh nhau là y như kiện cáo. Quan chỉ xét xử vụ đánh nhau, không hỏi đến nguyên do nữa.
Về sau Thái Tây Trai làm phiên ty (tức bố chính sứ, quan coi tài chính và dân chính một tỉnh) Cam Túc, nghe chuyện này thì nói: “Đây là tranh nhau việc cúng tế chứ không phải tranh tài sản. Sao không lấy lẽ mà giảng giải rằng: Anh đã cho đó là mộ tổ mình thì cứ để anh cúng. Còn kẻ đến tranh cúng đã muốn nhận tổ của anh làm tổ, thì chẳng tổn hại gì cho tổ anh, cũng chẳng tổn hại gì cho anh. Để họ dâng lễ cúng cũng rất hay, cần gì phải cự tuyệt?” Đó cũng là lời tạm ứng biến bất đắc dĩ, nhưng rốt cuộc không biết họ có nghe theo không.
Hồ Mục Đình kể: ở quê ông có một nhà giàu, rất chăm lo cho việc ăn ở của bản thân, đóng cửa không dự vào việc bên ngoài, ít ai được thấy mặt. Ông ta không giỏi làm ăn mà của cải rốt cuộc không hao hụt; không giỏi giữ gìn sức khoẻ mà rốt cuộc không bệnh tật; có lúc gặp tai hoạ thì cũng bất ngờ được giải thoát.
Có lần một con hầu trong nhà thắt cổ chết. Lý trưởng (viên chức nhỏ cai quản trong làng) mừng lắm, thổi phồng sự việc lên báo quan. Quan cũng hớn hở, ngay hôm đó đến. Khi bày xác ra khám nghiệm, bỗng tay chân con hầu ngọ nguậy. Mọi người đang kinh hãi thì chốc lát cô vươn vai ngáp, chốc lát trở mình, chốc lát ngồi dậy, đã sống lại.
Quan vẫn còn muốn ghép tội chủ nhà ép gian dâm khiến con hầu phải thắt cổ, bèn khéo nói gợi ý dẫn dắt. Con hầu dập đầu nói: “Vợ con, thê thiếp của chủ nhân đẹp như tiên, lẽ nào ông lại để ý đến con? Mà nếu ông có để ý, con mừng còn không kịp, lẽ nào lại tự tử? Thật ra là con nghe tin cha con không biết vì cớ gì bị quan đánh chết, đau đớn khó nguôi, uất ức nên muốn chết thôi, không có lý do nào khác.” Quan bèn cụt hứng bỏ về.
Những việc khác của ông ta phần nhiều cũng giống như thế. Người làng đều nói ông ta ngu ngơ như một khúc gỗ, vậy mà có phúc như thế, thật không hiểu nổi lẽ gì. Có lần người ta cầu cơ (một hình thức bói toán: dùng que gỗ viết chữ trên mâm cát, tin rằng thần tiên giáng xuống mượn que viết ra lời) mời tiên, đem việc này ra hỏi. Cơ phán:
“Các ông lầm rồi. Phúc của ông ta chính là nhờ cái ngu của ông ta. Ông già ấy kiếp trước là một ông lão nhà quê. Người ấy chất phác lơ mơ, không có lòng so đo; thong dong lơ đễnh, không có lòng tính được mất; thờ ơ hờ hững, không có lòng yêu ghét; bằng phẳng ngay thẳng, không có lòng thiên vị; người khác lấn lướt khinh nhờn, không có lòng tranh giành; người khác lừa dối, không có lòng mưu mẹo; người khác chê bai chửi mắng, không có lòng giận dữ; người khác hãm hại(?), không có lòng báo thù. Cho nên tuy ông chết già bên cửa sổ trong nhà, không có công đức gì lớn, nhưng chỉ nhờ tấm lòng ấy mà được thần ban phúc, cho hưởng quả báo ở kiếp này. Cái ngu không hiểu biết của ông ta, chính là thân đã đổi khác mà bản tính vẫn còn, chưa mất cái gốc thiện của kiếp trước. Các ông lại lấy làm ngờ, chẳng phải lầm sao?”
Những người ngồi bên lúc ấy nửa tin nửa ngờ, còn tôi (Mục Đình) thầm thấy lời ấy có ý vị. Tôi (người viết) nói: “Đó là tiên sinh tự viết truyện và lời khen cho chính mình, rồi gửi gắm vào người ấy mà thôi. Nhưng lẽ ấy thì quả thật vẫn có.”
Xá nhân (chức quan lo việc văn thư ở Nội các) Lưu Ước Trai kể về một chàng thư sinh họ Lưu tên Dần — chuyện này được kể trong bữa rượu ở nhà Lưu Cảnh Nam, giọng nói Nam Bắc khác nhau nên không biết có đúng là chữ Dần này không.
Nhà chàng rất nghèo. Cha chàng thời trẻ cùng một người bạn định hôn ước cho con, chỉ một lời hứa là xong, không có mai mối, không có hôn thư, không trao canh thiếp (tờ giấy ghi năm tháng ngày giờ sinh của hai bên để đính hôn), cũng không có sính lễ, nhưng con trai con gái hai nhà đều biết chuyện. Cha chàng Lưu mất, người bạn kia cũng mất. Chàng Lưu còn trẻ người non dạ, càng thêm túng quẫn, đến mức phải ăn nhờ ở chùa. Vợ người bạn tính chuyện bội hôn, chàng không làm gì được. Cô gái rốt cuộc uất ức mà chết. Chàng Lưu biết chuyện, chỉ biết đau xót thương tiếc mà thôi.
Tối hôm ấy, chàng ngồi một mình dưới đèn, buồn bã không yên, bỗng nghe ngoài cửa sổ có tiếng khóc thút thít. Hỏi thì không đáp, mà tiếng khóc vẫn không dứt. Chàng gặng hỏi mãi, thì phảng phất như có tiếng đáp một chữ “em”. Chàng Lưu chợt hiểu ra, nói: “Là nàng đó ư? Ta biết rồi. Việc đã đến nước này, kiếp sau ta sum họp vậy.” Nói xong thì im bặt.
Về sau chàng Lưu cũng chết trẻ. Tiếc là không có người hảo tâm lo liệu, nên rốt cuộc không được chôn chung như chuyện Hoa Sơn (tích một đôi trai gái vì tình mà chết, được chôn chung một mộ ở Hoa Sơn). Bài Trường hận ca viết: “Trời dài đất lâu còn có lúc hết, mối hận này dằng dặc không bao giờ dứt”, chính là nói chuyện như thế này chăng? Tuy việc bội hôn không có dấu vết rõ ràng, nên không thể gọi cô gái là “trinh” (giữ tiết với người chồng đã hứa), lại chết vì bệnh nên không thể gọi là “liệt” (chết để giữ tiết), nhưng chí của cô thì đủ cả trinh lẫn liệt. Lúc kể chuyện, cả bàn đều thở dài, mà quên hỏi quê quán chàng Lưu. Nhà Ước Trai ở Tô Châu, có lẽ là người cùng quê với ông chăng.
Ở Hà Gian có một nhà sư đi khắp nơi, bày bán thuốc ở chợ. Nhà sư đặt một tượng Phật bằng đồng lên bàn, bày thuốc viên vào mâm, tượng Phật làm dáng đưa tay ra lấy vật. Người mua trước tiên khấn Phật, rồi bưng mâm dâng lên. Bệnh nào chữa được thì viên thuốc nhảy vào tay Phật, bệnh khó chữa thì viên thuốc không nhảy. Cả vùng ai cũng tin. Sau có người ở trong ngôi chùa nhà sư trọ, thấy sư đóng cửa nghiền mạt sắt, mới vỡ lẽ: thuốc trong mâm ắt một nửa có trộn mạt sắt, một nửa không có, còn tay tượng Phật ắt làm bằng nam châm, bên ngoài thếp vàng. Kiểm tra lại thì quả đúng như thế, mánh khoé bèn bị lộ.
Lại có một nhà giảng học (người chuyên giảng đạo lý theo phái lý học) lén viết đơn kiện thuê cho người khác, bị người ta tố giác. Đến trước quan, ông ta vẫn ngẩng cao đầu, chẳng chút bận tâm, hùng hồn cãi lý. Quan lấy cuốn Tính lý đại toàn (bộ sách tập hợp học thuyết lý học đời Tống) có lời phê của ông ta ra đối chiếu, thấy nét chữ đều khớp nhau, ông ta mới dập đầu nhận tội. Thái thú (quan đứng đầu một phủ) là Từ công, tên huý Cảnh Tằng, một bậc nhà nho học rộng hiểu sâu, nghe chuyện cười nói: “Cả đời tôi tin Phật mà không tin sư, tin thánh hiền mà không tin bọn đạo học (những kẻ chuyên rao giảng lý học). Hôm nay xem ra thì rõ ràng là không sai.”
Tiền bối Dương Hoè Đình có một người chú họ, mùa hè đọc sách ở một ngôi chùa trên núi. Đến nửa đêm, học trò đều ngủ cả, riêng ông còn thắp đèn ê a đọc sách, mệt quá chợp mắt một lát. Bỗng nghe có tiếng gõ cửa sổ nói: “Xin kính hỏi tiên sinh, từ đây đến làng kia thì đi đường nào?” Ông lấy làm lạ, hỏi là ai. Đáp: “Tôi là ma. Hang núi quanh co chồng chất, đi một mình nên lạc đường. Trong núi vắng ma vốn thưa thớt, thỉnh thoảng có một hai con ma hèn hạ vô lại, tôi không muốn nói chuyện với chúng, mà dù có hỏi chúng cũng chưa chắc chịu chỉ đường. Với ông thì tuy âm dương cách biệt, nhưng vốn cùng một loại người đọc sách, nên nghe tiếng đọc sách mà tìm đến.” Ông chỉ đường cặn kẽ, ma cảm ơn rồi đi. Sau ông kể lại với Hoè Đình. Hoè Đình bùi ngùi nói: “Nay tôi mới biết, người cô độc khó hợp với ai, thì đến làm ma cũng khổ.”
Lý Thu Nhai và Kim Cốc Thôn có lần đêm thu ngồi ở đình Lịch Hạ tại Tế Nam. Lúc ấy mưa nhỏ vừa tạnh, vầng trăng non mới mọc. Thu Nhai nói: “Câu ‘Mây trôi nhả vầng trăng sáng’ của Vi Tô Châu (nhà thơ Vi Ứng Vật đời Đường) có khí tượng tự nhiên. So với nó, câu ‘Mây tan trăng hiện, hoa đùa bóng’ của Trương Tử Dã (Trương Tiên, nhà soạn từ đời Tống) có phần gắng sức.”
Cốc Thôn chưa kịp đáp, bỗng trong bóng tối có tiếng người nói: “Đâu chỉ chỗ gắng sức hay không gắng sức, mà ý cảnh cũng khác hẳn nhau. Một câu là lời thơ, một câu là lời từ (một thể văn vần đặt theo điệu nhạc để hát), cách điệu cũng khác hẳn. Như câu ‘Mưa nhỏ thấm ướt ánh sáng trôi’ trong tập Hoa gian, đối với người làm từ là câu hay, nhưng đối với người làm thơ thì lại yếu ớt uỷ mị.” Hai người kinh ngạc nhìn quanh, lặng ngắt không có một ai.
Pháp Nam Thự ở Giao Châu có lần cùng một người bạn lên đỉnh Nhật Quan (ngọn núi ngắm mặt trời mọc trên Thái Sơn). Ở đó đã có một đạo sĩ ngồi dựa vào đá, ngạo nghễ không chào hỏi. Hai người cũng không nói chuyện với ông ta.
Chốc lát, vầng mặt trời đỏ sắp nhô lên, biển trời rực sáng(?), muôn hình nghìn vẻ, không sao tả xiết. Nam Thự ngâm câu thơ của người đời Nguyên: “Muôn thuở đất Tề như chín chấm khói, canh năm biển biếc mặt trời đã cao ba sào”, rồi nói: “Chẳng phải quả đúng như thế sao!” Đạo sĩ bỗng cười nhạt: “Xương Cốc (nhà thơ Lý Hạ đời Đường) dùng ý ấy trong bài Mộng thiên (Mơ lên trời), cố ý viết lời kỳ lạ. Đem dùng cho Thái Sơn, chẳng quá gượng ép sao?” Nam Thự quay lại nhìn thì đạo sĩ không nói nữa.
Rồi vầng ô(?) (tức mặt trời; truyền thuyết nói trong mặt trời có con quạ vàng) vọt lên. Nam Thự nói với bạn: “Mặt trời là lửa thật, nên vào nước mà không ướt.” Đạo sĩ lại cười nhạt: “Ông bảo mặt trời từ biển đi ra sao? Đó là vì không biết hình dạng của trời, nên không biết hình dạng của đất; không biết hình dạng của đất, nên không biết hình dạng của nước.
Trời hình bầu dục như quả trứng gà, đất tròn như viên đạn, còn nước thì bám vào mặt đất mà chảy, như những nếp nhăn trên vỏ quả óc chó. Trời hình bầu dục, nên chiều đông tây thì xa mà chiều trên dưới thì gần. Trời có tất cả chín tầng. Tầng trên cùng gọi là Tông động (tầng trời ngoài cùng, chuyển động kéo theo mọi tầng bên trong, theo thuyết thiên văn phương Tây truyền vào), nằm ngoài cả nguyên khí, không có hình tượng gì để nhìn thấy. Tiếp đến là tầng hằng tinh (tầng của các ngôi sao đứng yên, giữ vị trí cố định với nhau), cao không đo được. Tiếp nữa là bảy tầng: mặt trời, mặt trăng và năm sao (Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ) mỗi thứ chiếm một tầng, xoay chuyển theo đại khí, cách mặt đất hơn hai triệu dặm, nói gì đến biển.
Đất hình tròn, nên đất không có đỉnh nhất định, chỗ mình đứng đều là đỉnh; đất không có chỗ bằng phẳng nhất định, chỗ mắt nhìn thấy đều là bằng phẳng. Đến giữa đồng hoang mênh mông, nhìn ra bốn phía, chỗ trời đất giáp nhau tròn như vẽ bằng com-pa. Đó là bằng chứng mặt đất giữa cao, bốn bề thấp dần xuống(?). Đường ấy gọi là địa bình (đường chân trời). Ngoài vòng tròn ấy, chỗ mắt không nhìn thấy, là đã ở dưới địa bình. Giữa hồ, giữa biển, nhìn ra bốn phía, chỗ trời nước giao nhau cũng tròn như vẽ bằng com-pa. Đó lại là bằng chứng nước theo hình đất, giữa cao bốn bề thấp.
Nhưng nước sông thì hẹp và nông, kẹp giữa hai bờ, chảy trong lòng đất, nên phải đợi mặt trời lên khỏi mặt đất thì mới nhận được ánh sáng. Chỉ có biển là rất rộng rất sâu, bám trên mặt đất, không có gì che chắn, nên chỗ giữa cao bốn bề thấp ấy giống như nửa quả cầu thuỷ tinh. Khi mặt trời chưa đến địa bình, bóng của nó hắt ngược lên, nên lúc đầu thấy như một sợi chỉ. Khi mặt trời sắp đến gần địa bình, bóng xiên chiếu ngang qua, nên trời chưa sáng đã thấy trước. Cái mà nay ta thấy là bóng của mặt trời, không phải hình thật của mặt trời; là bóng của mặt trời trên trời chiếu qua làn nước, chứ không phải mặt trời ở trong biển tắm nước rồi đi ra. Đến khi mặt trời lên khỏi địa bình, bóng xiên rơi xuống đáy biển, thì ngược lại không thấy nữa.
Nhà Nho có lẽ từng thấy cảnh này, nên cho rằng trời bọc lấy nước, nước đỡ đất nổi lên, mặt trời ra vào trong nước, mà không biết rằng mặt trời tự bám vào trời, nước tự bám vào đất. Nhà Phật chưa thấy cảnh này, nên cho rằng bốn mặt núi Tu Di (ngọn núi ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) là bốn châu (bốn đại lục), mặt trời đi vòng quanh núi ấy, phía nam là ngày thì phía bắc là đêm, phía đông là chiều thì phía tây là sáng. Như vậy là mặt trời cứ xoay vòng mãi, đi ngang mà không bao giờ lặn xuống dưới đất. Lấy cảnh thấy hôm nay ra đối chứng, thì cái sai ấy càng chẳng cần phải cãi.”
Nam Thự kinh ngạc vì ông ta học rộng, biện luận giỏi, muốn nói chuyện thêm. Đạo sĩ cười: “Nếu tôi nói cho hết thuyết này, thì anh lại không hiểu rằng vòng tròn chín vạn dặm của trái đất cứ dần dần nghiêng đi, dần dần cong lại, nghiêng dần cong dần mà thành một vòng khép kín. Anh ắt sẽ cho rằng người chỉ có thể đứng thẳng, không thể đứng ngược, rồi nhặt thuyết của Dương Quang Tiên (nhà thiên văn đời Thanh, phản đối thiên văn học phương Tây) ra mà vặn vẹo hạch hỏi khổ sở. Lão phu lười biếng, không thể cùng anh lên núi Đại Lang ngắm sao Nam Đẩu — núi Đại Lang ở nước Á Lộc, nằm ngược trên dưới với Trung Quốc; ở đó cực nam nhô lên khỏi mặt đất ba mươi lăm độ, cực bắc chìm dưới mặt đất ba mươi lăm độ — vậy chẳng bằng thôi đi.” Nói rồi phủi áo đi thẳng, rốt cuộc không biết là người thế nào.
Đại học sĩ Ôn công kể: khi đi đánh Ô Thập (một vùng ở Tân Cương), có một viên kiêu kỵ hiệu (võ quan cấp thấp trong kỵ binh) bị mấy nhát dao vào bụng, thầy thuốc không khâu được. Vừa lúc bắt sống được mấy phụ nữ người Hồi, thầy thuốc nói: “Có cách rồi.” Ông chọn một người trẻ khoẻ, béo trắng, lóc sống da bụng của người ấy, đắp lên vết thương, rồi lấy tấm lụa quấn chặt. Rốt cuộc viên kiêu kỵ hiệu khỏi hẳn. Vết thương lành rồi, lớp da liền làm một, đau hay ngứa cũng như da của chính mình. Ôn công bảo: không phải nơi trận mạc thì không có thương tích này, mà không phải nơi trận mạc cũng không có thứ thuốc này. Quả đúng như thế. Nhưng bọn phản nghịch theo phép nước vốn phải bị giết, dù không bị lột da thì cũng bị chém đầu. Dùng chúng để cứu người trung nghĩa thì vốn khác với việc giết người, mà là để cứu sống người vậy.
Chu Hoá Nguyên kể: có hai người học trò đi chơi Hoàng Sơn, mải ngắm thông ngắm đá, trời tối quên về. Đêm mịt mù, cỏ sâu rêu trơn, hai người bèn cùng ngồi dưới một vách núi dựng đứng. Ngửa nhìn vách núi cheo leo, đến vượn và chim cũng không có đường lên. Giữa vách có một phiến đá nghiêng chìa ra, như mây ló khỏi núi. Vầng trăng khuyết vừa nhô lên, họ thấy có hai người ngồi trên phiến đá, biết rằng không phải tiên thì là ma, bèn nín thở lặng nghe.
Người bên phải nói: “Vừa rồi ông đi chơi Nhạc Lộc (thư viện Nhạc Lộc ở Hồ Nam, nơi các nhà lý học giảng dạy), nghe ông già ấy lại nói những gì?” Người bên trái đáp: “Lúc tôi đi thì họ đang tụ tập giảng bài Tây minh (bài văn của Trương Tái đời Tống, bàn rằng muôn vật cùng một thể với mình), lúc về thì lại giảng sách Đại học diễn nghĩa (sách của Chân Đức Tú đời Tống, giảng rộng sách Đại học).”
Người bên phải nói: “Tây minh bàn rằng muôn vật cùng một thể, lẽ vốn là như vậy. Nhưng lẽ nào chỉ cần trong lòng biết lẽ ấy là có thể đem đạo cứu giúp thiên hạ? Cha mẹ đối với con, có thể nói là yêu thương sâu sắc nhất. Thế mà con có bệnh, sao cha mẹ không chữa được? Con gặp hoạn nạn, sao cha mẹ không cứu được? Chỉ vì không có cách mà thôi. Đó còn chưa phải chính thân mình. Với thân mình thì chắc chẳng ai không hết sức yêu quý. Vậy mà bệnh của mình, sao không chữa được? Hoạn nạn của mình, sao không cứu được? Cũng chỉ vì không có cách mà thôi. Nay không giảng những phép chính sự để trị nước, phân chia đất đai, những cách chống tai hoạ, phòng biến cố, mà chỉ nói rằng lòng nhân ái của ta giống như trời đất sinh ra muôn vật. Thật sự lòng ấy vừa khởi lên thì muôn vật liền được sống sao? Ta không biết được.
Đến các điều mục trong sách Đại học, từ cách vật trí tri (tìm hiểu sự vật đến tận cùng để mở mang hiểu biết) cho đến trị quốc bình thiên hạ (cai trị nước, làm cho thiên hạ yên bình), bậc nọ nối tiếp bậc kia, mà mỗi bậc đều có công phu riêng của nó. Ví như đất sinh ra mạ, mạ thành cây lúa, cây lúa cho ra thóc, thóc thành gạo, gạo thành cơm, vốn là bậc nọ nối tiếp bậc kia. Nhưng đất không cày thì không sinh mạ, mạ không tưới thì không thành lúa, lúa không gặt thì không có thóc, thóc không giã thì không có gạo, gạo không nấu thì không có cơm, vậy cũng là mỗi bậc đều có công phu riêng. Tây Sơn (tức Chân Đức Tú) làm sách Đại học diễn nghĩa, liệt kê điều mục đến tề gia (sắp đặt yên ổn việc nhà) thì dừng, bảo rằng trị nước, bình thiên hạ thì cứ thế mà đem ra áp dụng. Không biết vào thời vua Ngu Thuấn, có phải hễ Cổ Tẩu (cha vua Thuấn, vốn ngu ác, về sau được Thuấn cảm hoá) thuận theo rồi là nạn lụt liền yên, Tam Miêu (bộ tộc ở phương nam chống đối triều đình) liền quy phục chăng? Hay là vẫn còn có phép cai trị khác? Lại không biết vào đời Chu Văn vương, có phải nhờ tiếng tốt của Thái Tự (vợ Văn vương, nổi tiếng hiền đức) mà dân vùng sông Giang sông Hán liền được cảm hoá, Sùng hầu (chư hầu nước Sùng, kẻ chống Văn vương) liền chịu phục chăng? Hay là còn có điển chế chính sự khác? Nay bỏ hết những thứ ấy, quy tất cả về gốc là tề gia, chẳng phải giống như thấy đất sinh được mạ, liền đem đất nấu thành cơm sao? Ta lại không biết được.”
Người bên trái hỏi: “Đạo trị nước, bình thiên hạ mà Quỳnh Sơn (tức Khâu Tuấn đời Minh, người soạn sách bổ sung cho Đại học diễn nghĩa) viết bổ sung, như thế đã đầy đủ chưa?” Người bên phải đáp: “Họ Chân thì quá câu nệ vào cái gốc, họ Khâu thì lại quá chạy theo cái ngọn. Không xét thời thế xưa nay, không tính đến tình hình Nam Bắc, vụn vặt lặt vặt, kê ra rất nhiều phép, lại còn từng điều dâng sớ xin thi hành, thế là làm loạn thiên hạ. Như một kiến nghị của ông về việc chở lương thực bằng đường biển, ông kê ra số lương thực bị chìm mất hằng năm, rồi bảo rằng tiền chi phí vận chuyển tiết kiệm được đủ bù vào đó. Ông không biết rằng mạng người trên một chiếc thuyền đâu chỉ vài chục, cộng mấy chục thuyền đã quá hàng nghìn, thì lấy gì mà bù? Cũng chỉ là nói càn mà thôi.”
Người bên trái nói: “Quả là như vậy. Thế còn phép phong kiến (chia đất phong cho các chư hầu cai quản) và tỉnh điền (chia ruộng theo hình chữ “tỉnh”, tám nhà cày tám phần xung quanh, cùng cày chung phần giữa làm ruộng công) mà các nhà nho thuật lại, đều là phép lớn của các bậc vua thời xưa, đã từng đem lại thái bình có thật, rốt cuộc thì thế nào?”
Người bên phải đáp: “Phong kiến và tỉnh điền quyết không thể thi hành được, người bác bỏ đã nhiều. Nhưng các nhà giảng học giữ thuyết ấy là có ý khác, người bác bỏ chưa nắm được chỗ cốt yếu. Phong kiến và tỉnh điền không thể thi hành, chẳng riêng gì người bác bỏ biết, mà chính kẻ giảng học vốn đã tự biết. Biết mà vẫn cứ giữ thuyết ấy, là vì họ muốn mượn một việc chắc chắn không làm được để che giấu bản thân. Bởi vì nói về lý, nói về khí, nói về tính, nói về tâm, đều mơ hồ không thể kiểm chứng. Ai có thể khảo xem trước khi trời đất phân ra thì hình trạng thế nào, trong chỗ sâu kín mờ mịt thì tình trạng ra sao? Còn những việc thực thì có bằng cứ, thử làm mà không hiệu nghiệm thì ai cũng thấy được hay dở. Cho nên họ phải giữ lấy một thuyết không thể làm được, khiến người ta chắc chắn không thể thử, không chịu thử, không dám thử, rồi mới rao lên với mọi người rằng: ‘Cái ta truyền lại là phép của các bậc vua thời xưa, phép của ta có thể đem lại thái bình cho muôn đời, khổ nỗi người ta không dùng, biết làm sao được.’ Người ta không thể truy vặn được, thì cũng rủ nhau khen rằng: ‘Tiên sinh có tài phò vua giúp nước, tiếc thay không được dùng hết tài.’
Chuyện lấy đầu cái gai mà tạc con khỉ mẹ, lại đòi người xem phải trai giới (kiêng khem, giữ mình thanh tịnh) ba tháng mới thấy được (điển trong sách Hàn Phi Tử: có kẻ lừa vua nước Yên rằng mình tạc được con khỉ trên đầu cái gai, đòi vua phải trai giới ba tháng mới xem được; về sau người ta hỏi đến con dao dùng để tạc thì mưu lừa bị vạch trần), chính là thuật này. Chỉ khác là kẻ kia còn có đầu gai, còn có con khỉ mẹ, nên người ta còn có thể đòi xem con dao tạc. Bọn này lại gửi vào lời nói suông, chẳng có con dao nào để mà đòi xem cả. Cái khéo nhất trong thiên hạ không gì hơn thế. Người bác bỏ lại chỉ chê họ là viển vông, đâu hiểu được dụng ý của họ!”
Hai người cùng thở dài hồi lâu, rồi cất tiếng hú dài vang vọng mà đi. Hai người học trò thầm ghi nhớ những lời ấy, thường kể lại cho người khác nghe. Có một nhà giảng học nghe được, nói: “Học chỉ là để cầu hiểu đạo mà thôi. Cái gọi là đạo, chỉ là trời, là tính, là tâm mà thôi. Trung, hiếu, tiết, nghĩa còn là việc ngọn; lễ nhạc, hình phạt, chính sự lại càng là ngọn của ngọn. Kẻ nói ra những lời kia, ắt là đồ đệ của phái Vĩnh Gia (một học phái đời Tống chủ trương học thực dụng, coi trọng công lợi) chăng.”
Lưu Hương Uyển cầu cơ ở nhà trọ, có mời tôi nhưng tôi không đến. Có người truyền lại hai bài thơ cơ viết ra:
“Khắp chốn núi xuân mọc mầm thuốc,
Thong thả theo bướm qua cầu khe.
Trong rừng mượn rìu của chú tiều,
Tự đẽo gốc hoè làm gáo bằng bướu cây.”
“Vách cao treo ngược dây leo muôn năm tuổi,
Vượn khỉ leo trèo cũng chẳng tới nơi.
Nhớ chiếc phất trần bằng xơ cọ mang theo mình,
Năm trước bỏ quên ở tầng cao nhất.”
Tuy ý cảnh hơi hẹp, nhưng cũng thanh nhã, có duyên.
Kinh Xuân Thu có phép “nguyên tâm” (xét đến tấm lòng mà tha thứ cho việc làm) và phép “tru tâm” (xét đến tấm lòng mà buộc tội, dù việc làm không sai). Ở huyện Thanh có người phạm tội đại tịch (tội phải xử chết). Huyện lệnh ở đó thích nam sắc. Con trai người ấy mười bốn mười lăm tuổi, khá xinh đẹp, nhân lúc quan lên tỉnh nghỉ lại ở quán trạm, bèn đón đường, mượn cớ dâng đơn mà hiến thân. Vụ án rốt cuộc được gỡ. Cậu ta thực đã làm luyến đồng (trai trẻ bị dùng làm đối tượng của nam sắc), nhưng người ta không vì thế mà khinh rẻ, là vì xét tấm lòng mà tha thứ.
Trong làng có một thiếu phụ, cùng chồng âu yếm quá mức. Chồng mắc bệnh lao mà chết. Mẹ chồng thấy tính nàng phóng đãng, luôn tự mình canh giữ, ăn ngủ cùng nhau, ra vào đi cùng nhau, suốt năm sáu năm chưa rời một bước. Rốt cuộc nàng uất ức mà chết. Nàng thực là tiết phụ (người đàn bà goá giữ tiết thờ chồng), nhưng người ta không công nhận nàng là tiết phụ, là vì xét tấm lòng mà buộc tội.
Tôi cho rằng chú bé kia giống chuyện Quách Lục, chỉ thiếu một cái chết mà thôi — chuyện này đã chép kỹ trong sách Loan Dương tiêu hạ lục. Còn lòng của thiếu phụ kia thì không biết được, nhưng thân thì không vết nhơ. Đó chính là điều bài thơ Đại xa (trong Kinh Thi) nói: “Sợ người nên không dám bỏ trốn theo”, “Sợ người nên không dám” (ý nói vì sợ phép tắc mà không dám làm điều sai trái). Ở trên còn có phép hình và chính sự, thì ở dưới còn giữ được lễ pháp. Người quân tử muốn giúp người làm điều thiện, nên sau khi người ấy đã nằm xuống, vẫn nên công nhận là người giữ tiết.
Chim gõ kiến biết làm phép bộ Vũ (bước đi đặc biệt mà đạo sĩ dùng khi làm phép) để phá giải bùa cấm, việc này quả có thật. Tên đầy tớ Lý Phúc tính ngỗ nghịch, có lần trèo lên ngọn một cây cao, lấy cọc gỗ nhét chặt miệng tổ chim gõ kiến, cưa bằng phần thò ra ngoài, rồi nằm trong cỏ rình xem. Chim gõ kiến về, quả nhiên chao xuống gốc cây, dùng mỏ vạch trên cát như vẽ bùa chú, vạch xong lấy cánh phẩy xoá đi. Cái cọc ở miệng tổ bật ra đánh “keng” một tiếng, nhanh như mũi tên bắn. Việc này sao có thể lấy lý mà giải thích được? Hồi ở thư cục lo việc tiêu huỷ sách yêu tà, tôi thấy trong sách Vạn pháp quy tông có chép lá bùa này, nét vẽ ngang dọc đan nhau, gần giống hình hai chữ “vô” viết theo lối tiểu triện (một kiểu chữ Hán cổ) ghép cạnh nhau. Không biết sách ấy lấy ở đâu ra, cũng không biết có đúng không.
Lý Phúc lại có lần vào một đêm không trăng, ra bãi tha ma phía nam làng, kêu hu hu giả tiếng ma để doạ người đi đường. Chốc lát, lửa ma trơi nổi lên bốn phía, đều kêu hu hu kéo đến. Lý Phúc bèn hốt hoảng chạy về. Đó là cùng loại thì gọi nhau đến. Cho nên con em nhà người ta, trong việc giao du, phải cẩn thận xem mình gọi đến những ai.
Năm Nhâm Ngọ, kỳ thi hương (kỳ thi cấp tỉnh) ở Thuận Thiên, tôi cùng tiền bối Lý Diên Bân người An Khê làm phân hiệu (khảo quan chấm bài ở từng phòng thi). Tình cờ nói chuyện về hổ, Diên Bân kể: “Trong làng tôi có người vào núi đốn củi, thấy một người đàn bà đẹp đi ở bên kia khe, áo quần trang sức lộng lẫy, không giống người nhà quê. Anh ta biết là yêu quái, bèn nấp trong bụi rậm dòm xem nó đi đâu. Vừa lúc có một con hươu dẫn một con hoẵng xuống khe uống nước. Người đàn bà trông thấy, bỗng nhào xuống đất, hoá thành con hổ, quần áo trang sức rơi xuống đất như xác ve lột, lao thẳng tới vồ cả hai con mà ăn. Ăn xong, chốc lát nó lại hoá thành người đàn bà đẹp, sửa sang áo quần trang sức, thong thả theo đường núi mà đi. Đến bên dòng nước, nó soi bóng mình, vẻ yêu kiều quyến rũ toát ra, gần như quên mất mình vừa là hổ.” Tiền bối Tần Giản Tuyền nói: “Bọn đàn bà yêu kiều mê hoặc người ta, chẳng qua chỉ là không hoá thành hình hổ mà thôi, còn cái tính vồ bắt cắn xé thì cũng như nhau. Nay chỉ thoáng lộ bản chất mà đã vội kinh ngạc, anh tiều phu ấy sao ít thấy nên lấy làm lạ đến thế?”
Đại học sĩ Ngũ công, khi trấn giữ Ô Lỗ Mộc Tề (Urumqi, ở Tân Cương), khá thích ngâm vịnh, nhưng tôi chưa được xem bản thảo của ông. Chỉ thấy trên vách một trạm dịch có một bài thơ:
“Đứng trên thành lẻ, đưa mắt nhìn xa,
Mênh mang thấy bốn bề đồng nội.
Nắng xế trên ngọn cây cao,
Tuyết sót nơi khe núi lô nhô.
Ngựa chăn hí vang trở về tàu,
Chim kêu mỏi mệt quay về tổ.
Lính Tần thật giỏi chịu rét,
Chiều tối vẫn còn bắn tên kêu(?).”
Bài thơ rất có phong vị thời Trung Đường (giai đoạn giữa của thơ Đường).
Thiệu Nhân Ngã, một tá điền ở Thúc Châu, kể: có người vợ họ Lý từ nhà mẹ đẻ trở về, trời đã chạng vạng, mưa gió nổi lên dữ dội, bèn vào trú trong một ngôi miếu hoang. Đến đêm mưa hơi ngớt, nhưng trời đã tối không đi được. Vừa lúc mấy người làm công nhật — tục gọi là “đoản công”, tức người làm thuê cuốc ruộng gặt lúa, tính công theo ngày, đi ở không nhất định — vác cuốc vào. Nàng sợ bị cưỡng hiếp, lại lánh vào gian nhà nát phía sau miếu. Đám làm công trong bóng tối thấy bóng người, gọi nhau lần theo đuổi. Nàng cuống quá không biết làm sao, bèn kêu hu hu giả tiếng ma. Ngay sau đó, cả trong lẫn ngoài tường đều vang tiếng hu hu, như đáp lại nhau. Mấy người kia sợ hãi bỏ đi. Nửa đêm mưa tạnh, nàng lẳng lặng trốn thoát được.
Chuyện này giống chuyện Lý Phúc, nhưng một bên là ma tình cờ đuổi theo, một bên thì như ma đến cứu giúp. Nếu bảo rằng vì nàng giữ lòng trong sạch ngay thẳng mà cảm động được cõi âm, thì cũng chưa chắc là không phải.
Nhân Ngã lại kể: có bọn cướp đánh cướp một nhà giàu. Chúng phá cửa lầu sắp vỡ, đồng bọn tay cầm đuốc, dao tuốt trần, doạ cả nhà: “Đứa nào dám kêu la thì chết. Vả lại gió to thế này, kêu cũng chẳng ai nghe, chết thì ích gì.” Ai nấy đều im thin thít. Có một cô hầu bếp mười lăm mười sáu tuổi ngủ dưới bếp, bèn lén mang mồi lửa, trong bóng tối nằm rạp xuống đất trườn như rắn, lẻn ra sân sau, nhân gió mà phóng lửa đốt đống củi. Khói lửa sáng rực trời, cả làng kinh hãi thức dậy, người các làng xung quanh trong vòng mấy dặm cũng kéo đến cứu. Mọi người tụ đến đông đủ, dưới ánh lửa sáng như ban ngày, bọn cướp đánh nhau không thoát được, rốt cuộc cả lũ đều bị bắt.
Chủ nhà rất cảm kích cô hầu, muốn giữ lại làm con dâu. Người con cũng gật đầu, nói: “Có trí mưu như thế, ắt sẽ biết lo việc nhà, dù là hầu bếp thì có hại gì.” Chủ nhà mừng lắm, giục mang quần áo trang sức ra, làm lễ cưới ngay trong đêm ấy, nói: “Để chậm thì người ta sẽ bàn chuyện trên dưới, chuyện dân lương thiện với kẻ hầu hạ, lời phải trái mỗi người một kiểu, e có biến.” Cũng thật là một cô gái phi thường vậy.
Tiền bối Biên Thu Nhai kể: có một nhà làm quan, ban đêm vào thư phòng, bỗng thấy trên bàn có một cái đầu người, kinh hãi cho là điềm dữ. Trong làng có một đạo sĩ giỏi phù lục (bùa chú của Đạo giáo), thường lo việc ma chay cho người ta, chủ nhà vội mời đến xem quẻ. Đạo sĩ cũng kinh hãi nói: “Rất hung. Nhưng có thể cúng giải được, tiền làm lễ trai tiếu (lễ cúng tế của Đạo giáo để giải hạn, cầu phúc) chẳng qua hơn trăm lạng bạc thôi.”
Đang bàn bạc thì ngoài cửa sổ có tiếng người nói: “Tôi chẳng may bị xử tử theo phép nước. Hồn ma không có đầu thì không thể đầu thai, nên lúc nào cũng phải tự mang theo, vướng víu như cái bướu thừa. Vừa rồi thấy bàn của ông trơn sạch, tình cờ đặt lên đó, vừa lúc ông bất chợt bước vào, tôi vội vàng quên lấy, khiến ông phải hoảng sợ. Đó là do tôi sơ suất, chẳng liên quan gì đến hoạ phúc của ông. Lời bọn thuật sĩ nói càn, ông chớ có nghe.” Đạo sĩ đành cụt hứng bỏ đi.
Ông lại kể: có một nhà làm quan bị cáo quấy phá, mời thuật sĩ đến làm phép trị, phép không linh, thuật sĩ lại còn bị cáo làm cho khốn đốn. Thuật sĩ chạy đến nhờ thầy mình, xin thêm bùa chú mang đến. Vừa lên đàn, viết hịch gọi thần tướng, thì đã nghe trên lầu có tiếng dọn dời đồ đạc, tiếng gọi nhau ơi ới, rầm rập kéo nhau đi hết. Thuật sĩ nhìn quanh, ra mặt đắc ý như có công lớn, chủ nhà cũng rất cảm tạ. Bỗng ngẩng lên thấy trên vách dán một tờ giấy viết: “Ông sắp gặp vận suy, nên bọn tôi mới đến quấy được. Hôm qua ông bỏ ra chín trăm lạng bạc xây nhà nuôi trẻ bị bỏ rơi, đức ấy cảm động thần minh, lại tăng thêm phúc cho ông, nên cả họ nhà tôi phải đi. Thuật sĩ làm phép vừa đúng lúc ấy, bèn nhận làm công của mình, thật đáng hổ thẹn. Tôi trộm nghĩ, ông cho hắn chén rượu đĩa thức ăn để che bớt bộ mặt xấu hổ thì có lẽ cũng được; còn nếu đem tiền của ra đền đáp, thì kẻ tiểu nhân ấy được may mắn quá rồi.” Chữ to hơn một tấc, vết mực còn ướt. Thuật sĩ xấu hổ cụt hứng, rốt cuộc im bặt không dám nói gì.
Lương Giản Văn đế (vua nhà Lương thời Nam triều) trong thư gửi Tương Đông vương có dẫn câu tục ngữ: “Núi sông mà biết nói, thầy địa lý chẳng còn chỗ kiếm ăn; ruột gan mà biết nói, thầy thuốc mặt tái như đất.” Hai chuyện trên đây có thể nói là ma quỷ biết nói vậy. Bọn thuật sĩ hãy biết lấy.
Chu Đạo Giang kể: có một người đã mãn tang vợ, bỗng lại làm lễ sám hối (lễ tụng kinh sám hối tội lỗi, cầu siêu cho người chết), vẻ rất đau xót, hơn cả lúc mới có tang. Hỏi thì lúc đầu anh ta không nói là làm cho người thân nào. Có người lén gặng hỏi, anh ta mới rưng rưng nước mắt nói:
“Người vợ quá cố sống với tôi nửa đời, tôi chưa từng thấy nàng có lỗi gì rõ ràng. Vừa rồi tôi bỗng mơ thấy mình đến âm phủ, thấy mấy trăm người đàn bà bị xích sắt khoá lại, bị quỷ cầm chuỳ đầu tròn xua đuổi vào một dinh quan lớn. Chốc lát nghe tiếng kêu gào thảm thiết, kinh hồn bạt vía. Rồi từng người bị dẫn ra, ai cũng máu chảy ròng ròng đến ống chân, bò lết bằng đầu gối, như bị dắt dê dắt lợn. Trong số ấy có một người thấy tôi thì vẫy tay, nhìn ra chính là vợ tôi. Tôi kinh hãi hỏi phạm tội gì mà ra nông nỗi này. Nàng nói: ‘Thiếp bị tội vì việc gì cũng có hai lòng với chàng. Lúc đầu thiếp nghĩ đó là chuyện thường trong nhà, không ngờ luật cõi âm nghiêm ngặt đến thế, coi việc ấy cùng một lẽ với tội lừa dối cha, lừa dối vua, nên thiếp mới sa đoạ thế này.’ Tôi hỏi hai lòng là những việc gì. Nàng nói: ‘Chẳng qua trong ruột thịt thì ngấm ngầm bênh con mình, trong kẻ ăn người ở thì ngấm ngầm bênh đám nữ tì, vú già, trong họ hàng thì ngấm ngầm bênh bên ngoại, đều làm sao cho chàng không biết mà thôi. Nay cứ đến ngày mồng một mỗi tháng là thiếp phải chịu ba mươi gậy sắt, không biết ngày nào mới thoát được. Những người lũ lượt kia đều là như vậy cả.’ Nàng còn muốn nói nữa thì đã bị quỷ sai lôi đi. Vợ chồng nhiều năm, không khỏi có tình, nên tôi mới làm chay cầu phúc cho nàng.”
Lễ đồng lao (trong lễ cưới, vợ chồng cùng ăn chung thịt một con vật tế, tượng trưng cho sự gắn bó) về tình là thân thiết nhất; đã thân thì người ngoài không thể chia rẽ. Nghĩa “địch thể” (vợ ngang hàng với chồng) về danh phận vốn là tôn quý; đã tôn quý thì kẻ dưới không thể trái lời. Cho nên hai người đồng lòng thì những chuyện nhỏ nhặt, quanh co trong nhà, những việc đàn ông không biết, hoặc biết mà không tự làm được, người vợ đều có thể bù đắp chỗ thiếu sót. Nếu người vợ chiều theo tình riêng, lòng có thiên lệch, thì mưu mẹo trăm đường, cũng có thể ở những chỗ chồng không nghe thấy, không nhìn thấy mà làm đủ mọi điều. Mọi mối bất hoà, mọi sự đổ nát đều bắt đầu từ đó. Việc liên quan đã lớn, thì tội tất nhiên không thể nhẹ. Huống chi người chồng tin cậy hết mực, giao phó hết mực, mà người vợ lại lừa lúc chồng không hay biết để làm theo ý mình. Đối với bạn bè làm thế còn là phụ lòng, đáng bị thần linh trừng phạt; huống gì vợ chồng vốn là một thể, danh phận thuộc vào tam cương (ba mối quan hệ cốt yếu: vua với tôi, cha với con, chồng với vợ), thì tội phụ lòng ấy chẳng phải nặng gấp đôi, gấp năm lần sao? Vì vậy chuyện nhỏ thường ngày mà bị xử bằng hình phạt nặng, cũng không thể gọi là luật lệ hà khắc được.
Lòng người xảo trá, không đâu bằng ở kinh thành. Tôi từng mua mười sáu thỏi mực La Tiểu Hoa (thợ làm mực nổi tiếng đời Minh), hộp sơn đã xỉn cũ, đúng là đồ cũ thật. Đem ra mài thử thì hoá ra là đất nặn rồi nhuộm đen, lớp mốc trắng bên trên cũng là do ủ ở chỗ đất ẩm mà sinh ra. Lại năm Đinh Mão đi thi hương, tôi mua nến ở chỗ trọ, thắp mà không cháy, hoá ra ruột là đất, bên ngoài phủ một lớp mỡ dê. Lại có người rao bán vịt quay dưới đèn, anh họ tôi là Vạn Chu mua về, hoá ra kẻ bán đã ăn hết thịt, giữ nguyên bộ xương, bên trong đắp đất, bên ngoài dán giấy, nhuộm thành màu vịt quay vàng giòn, phết dầu lên, chỉ có hai bàn chân với cái đầu cái cổ là thật. Lại tên đầy tớ Triệu Bình bỏ ra hai nghìn đồng mua được đôi ủng da, rất lấy làm thích. Một hôm trời đổ mưa rào, hắn đi ủng ra ngoài, rồi phải đi chân đất trở về. Thì ra cổ ủng làm bằng giấy Cao Ly tẩm dầu đen, vò thành vân nhăn, còn đế thì lấy bông vụn hồ dán lại, viền bằng vải. Những trò làm giả khác phần nhiều cũng như thế.
Nhưng đó còn là đồ vặt. Có một tuyển nhân (người đã đủ tư cách, đang chờ được bổ làm quan) thấy thiếu phụ nhà đối diện rất đoan trang xinh đẹp. Hỏi ra thì chồng nàng đi làm mạc khách (người giúp việc riêng cho quan) ở nơi xa, gửi nhà lại kinh thành, nàng sống cùng mẹ. Qua mấy tháng, bỗng thấy cửa nhà ấy dán giấy trắng, cả nhà khóc than, thì ra tin chồng nàng chết đã báo về. Họ lập bàn thờ cúng tế, tụng kinh cầu siêu, cũng có khá nhiều người đến viếng. Rồi dần dần bán quần áo đồ đạc, nói là không có gì ăn, lại bàn chuyện đi bước nữa. Tuyển nhân bèn về ở rể nhà ấy. Lại mấy tháng nữa, người chồng bỗng còn sống trở về, mới biết tin chết là tin đồn nhầm. Người chồng giận lắm, định kiện lên quan. Mẹ con nhà kia van xin khóc lóc, rốt cuộc giữ lại toàn bộ hành lý tiền của của tuyển nhân rồi đuổi anh ta đi. Qua nửa năm, tuyển nhân ở chỗ quan tuần thành ngự sử (quan giám sát, tuần tra trị an trong kinh thành) thấy người đàn bà ấy đang bị xét hỏi. Thì ra kẻ trở về lần trước là nhân tình của ả, cùng mưu tính lừa lấy của cải của tuyển nhân; sau người chồng thật trở về nên mới bại lộ. Cái trò của quỷ Lê Khâu (con quỷ ở Lê Khâu giỏi giả dạng người thân để lừa người, chuyện trong sách Lã thị Xuân Thu) chẳng phải càng ngày càng tinh vi sao?
Lại ở Tây Thành có một toà nhà khoảng bốn năm chục gian, tiền thuê mỗi tháng hơn hai mươi lạng bạc. Có một người thuê ở hơn nửa năm, lần nào cũng nộp tiền thuê trước hạn, nên chủ nhà không hỏi han gì. Một hôm hắn bỗng đóng cửa bỏ đi, không báo chủ nhà. Chủ nhà đến xem thì gạch ngói ngổn ngang, không còn lấy một tấc kèo, chỉ còn mấy gian nhà sát đường phía trước và phía sau. Thì ra toà nhà ấy có cửa trước cửa sau, người thuê mở một cửa hàng gỗ ở cửa sau, buôn bán vật liệu làm nhà, rồi ngấm ngầm tháo xà, cột, cửa, cửa sổ trong nhà ra, trộn lẫn vào mà bán. Hai cửa mỗi bên ở một ngõ khác nhau, nên người ta không hay biết. Cả dãy nhà rường cột liền mái mà khuân đi không để lại dấu vết, kỹ thuật ấy lại càng thần kỳ.
Nhưng năm sáu chuyện ấy, có cái là vì ham giá rẻ, có cái là vì ham tiện lợi, vì tham mà mắc bả, lỗi cũng không hoàn toàn ở người khác. Tiền Văn Mẫn công nói: “Giao thiệp với người kinh thành, cẩn thận giữ mình cho không sa vào bẫy là may lắm rồi. Hễ thấy có chút lợi là ắt có mưu mẹo giấu bên trong. Bọn gian giảo đầu sỏ, trăm quái nghìn lạ, làm gì có món hời nào đến lượt chúng ta.” Lời ấy thật đúng thay!
Vương Thanh Sĩ kể: có người em mưu chiếm đoạt tài sản của anh, mời một tụng sư (thầy cãi thuê, chuyên bày mưu cho người kiện tụng) vào phòng kín, khêu đèn bàn bạc. Tụng sư bày mưu đặt bẫy cho hắn, mọi điều đều chu đáo, cả những thuật ly gián, cài người làm nội ứng cũng tính toán tỉ mỉ. Bàn xong mưu, tụng sư vuốt râu nói: “Anh của ông dù dữ như hổ báo cũng khó thoát khỏi lưới sắt này. Nhưng ông lấy gì đền đáp tôi đây?” Người em cảm tạ nói: “Tôi với ông là bạn chí thân, tình như ruột thịt, đâu dám quên ơn lớn.”
Lúc ấy hai người ngồi đối diện nhau bên một cái bàn vuông. Bỗng dưới gầm bàn có một kẻ nhảy vọt ra, nhảy múa một chân quanh phòng, mắt sáng như đuốc, lông dài lòa xòa như áo tơi, chỉ vào tụng sư nói: “Tiên sinh hãy cân nhắc. Người này coi tiên sinh như ruột thịt, tiên sinh nguy rồi đấy!” Rồi vừa cười vừa múa, nhảy lên mái nhà mà đi. Hai người cùng đứa hầu đứng bên đều ngã lăn ra vì sợ. Người nhà thấy có tiếng động lạ, gọi nhau vào xem, thì cả ba đã bất tỉnh. Cứu chữa đến nửa đêm, đứa hầu tỉnh lại trước, kể rõ những gì đã nghe đã thấy. Đến sáng hai người kia mới cử động được. Mưu đồ đã lộ, người ta bàn tán xôn xao, rốt cuộc phải bỏ mưu ấy. Họ đóng cửa không dám ra ngoài suốt mấy tháng.
Tương truyền có người mê một cô kỹ nữ, hai bên rất yêu nhau. Nhưng khi anh ta muốn chuộc nàng ra khỏi sổ kỹ nữ thì nàng từ chối không theo. Anh ta hứa cho nàng ở riêng một nhà, lễ nghi đối đãi như vợ cả, nàng càng từ chối dứt khoát. Lấy làm lạ, anh hỏi vì sao, nàng thở dài nói: “Chàng bỏ người vợ kết tóc để giấu thiếp ở riêng, người như thế sao có thể gửi gắm cả đời được?” So với lời con ma kia, có thể nói là thấy cùng một lẽ.
Trương phu nhân là em gái của bà nội tôi, cũng là mẹ vợ của chú tôi. Lúc bệnh nặng sắp mất, bà nhìn người hầu nói: “Ta không qua khỏi rồi. Nghe nói người sắp chết sẽ thấy người thân đã khuất, nay ta thấy rồi.” Rồi bà nhìn quanh giường bệnh như đang tìm ai, thở dài: “Sai rồi.” Chốc lát lại đập tay vào gối: “Sai lớn rồi.” Chốc lát lại nhắm mắt nghiến răng, bấm vào lòng bàn tay đến hằn vết, nói: “Thật là sai lớn rồi.” Mọi người ngờ là bà nói mê, không dám hỏi.
Hồi lâu, bà gọi hết con gái, con dâu đến trước giường, bảo: “Trước nay ta cho rằng họ nhà chồng là xa mà họ nhà mẹ đẻ là gần. Nay những người đến đón ta đều là người họ nhà chồng, không có ai bên nhà mẹ đẻ. Trước nay ta cho rằng con dâu là xa mà con gái là gần. Nay đứa con dâu đã mất đứng hầu bên cạnh, mà đứa con gái đã mất lại không thấy đâu. Chẳng phải những người cùng một dòng máu thì gắn bó với nhau, còn khác dòng thì không thuộc về nhau sao? Nghĩ lại tấm lòng ngày thường của ta, chẳng phải là hậu với kẻ đáng bạc, bạc với người đáng hậu sao? Ta đã lầm một lần rồi, các con chớ lầm nữa.” Chuyện này do thím ba của tôi là bà Trương thái nghi nhân (tước phong cho mẹ hoặc vợ của quan) tận tai nghe thấy. Đàn bà thiên vị, đến chết mà không tỉnh ngộ thì nhiều lắm. Bà đây vẫn còn là người có trí tuệ lớn, biết quay đầu tỉnh ngộ.
Khổng Tử có nói: “Can ngăn có năm cách, ta theo cách phúng (nói bóng gió, khéo léo để người nghe tự hiểu).” Đó là bậc thánh nhân hiểu thấu lòng người. Trong họ hàng nhà tôi có một người đàn bà không có con, ngấm ngầm ghét bỏ đứa con trai của vợ lẽ. Cháu và con rể bà lại thêu dệt chuyện phải trái, bè đảng riêng gắn bó chặt chẽ, gần như không thể lấy lẽ phải mà giảng giải được.
Bà có một người vú già, đã hơn tám mươi tuổi. Nghe chuyện, bà vú lê lết vào gặp, vừa lạy một lạy đã khóc oà lên: “Con đã ba ngày không có gì ăn rồi.” Người đàn bà hỏi sao không nương nhờ cháu, bà vú nói: “Lúc đầu con có chút của dành dụm, cháu con thờ con như thờ mẹ. Nó dụ con tiêu hết tiền, nay thì coi như người không quen biết, xin một bát cơm cũng không được.” Lại hỏi sao không nương nhờ con gái và con rể, bà vú nói: “Con rể dụ hết tiền của con cũng như thằng cháu, tiền hết rồi thì nó bỏ con cũng như thằng cháu, con gái con cũng không làm gì được.” Lại hỏi người thân ruột thịt phụ bạc như thế, sao không kiện, bà vú nói: “Con kiện rồi. Quan bảo con đã đi lấy chồng, đối với họ gốc của mình đã là người khác họ; con gái con đã đi lấy chồng, đối với con lại là người khác họ. Họ có nuôi con là tình nghĩa ngoài lệ, không nuôi thì theo luật cũng không có tội, nên quan không xử cho con được.” Lại hỏi vậy sau này bà tính sao, bà vú nói: “Chồng con trước kia theo một vị quan đi làm ăn xa, có lấy vợ khác sinh được một đứa con trai, nay đã khôn lớn. Lúc con kiện thằng cháu với thằng rể, quan bảo đã có đứa con ấy thì nó phải nuôi mẹ cả (vợ chính của cha mình); nếu không nuôi thì theo luật phải trị tội nặng. Quan đã gửi công văn đi bắt gọi nó về, chỉ chưa biết ngày nào nó đến thôi.”
Người đàn bà nghe xong bần thần như mất mát điều gì, từ đó việc làm dần dần thay đổi. Đây là việc mà họ hàng thân thích nói đến khô môi rát lưỡi cũng không cãi được, vậy mà bà vú chỉ bằng mấy câu đã làm bà xoay chuyển ý nghĩ. Lấy chính thân mình ra làm ví dụ mà nói, người nói không có tội, người nghe đủ để tự răn mình. Xúc Long khuyên Triệu thái hậu (thời Chiến Quốc, Xúc Long khéo đem chuyện thương con mình ra nói để thuyết phục thái hậu nước Triệu cho con trai đi làm con tin) có lẽ cũng dùng thuật này.
(Hết Duyệt Vi thảo đường bút ký, quyển mười tám, phần “Cô vọng thính chi” (Nói càn nghe tạm) thứ tư.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video