Thiên 16 — Quyển 16 — Cứ tạm nghe vậy (2)

 Duyệt Vi Thảo Đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở Thảo Đường Duyệt Vi), quyển mười sáu: Cô vọng thính chi (Tạm nghe cho vui), phần hai.

 Việc trong thiên hạ chẳng qua chỉ là tình và lý. Nhưng tình và lý có lúc lại cản trở nhau. Trong làng có bà mẹ chồng hành hạ đứa con dâu nuôi (bé gái được nhận về nuôi từ nhỏ để sau này làm vợ con trai trong nhà), tàn nhẫn đến mức không còn tính người. Cô bé trốn về nhà mẹ đẻ. Bà mẹ thương con, đem giấu ở nơi khác rồi nói dối là con không về. Vì thế hai bên thành kiện tụng. Mẹ chồng thấy ông Chu già ở sát vách, hẳn đã thấy cô bé đi về, nên dẫn ông ra làm chứng. Ông Chu thầm nghĩ: nói cô bé đã về thì là đẩy người ta vào chỗ chết; nói chưa về thì là giúp người ta bỏ hôn ước. Phân vân không quyết được, ông đến xin thẻ trước thần. Cầm ống thẻ lắc mãi mà không thẻ nào rơi ra; ra sức lắc lần nữa thì thẻ đổ ra hết. Thế là thần cũng không quyết được. Tiên sinh Tân Đồng Phủ nghe chuyện, nói: "Thần thật hồ đồ. Đứa bé gái mười tuổi mà ngày nào cũng bị đày đọa như chịu hình bào lạc (hình phạt bắt người đi trên cột đồng nung đỏ thời vua Trụ; ở đây chỉ sự tra tấn tàn khốc), thì ân nghĩa đã dứt rồi. Cứ để nó trốn khỏi cái chết cũng chẳng phải là lỗi."

 Hiếu liêm (cách gọi người đỗ cử nhân) Qua Trọng Phường, sau kỳ thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh để lấy cử nhân) năm Đinh Dậu, nằm mơ thấy mình đến một nơi, trên bình phong có viết mấy bài tuyệt cú (thơ bốn câu). Tỉnh dậy, ông nhớ được hai câu: "Biết là tiên bậc nhất chốn Bồng Lai (núi tiên ngoài biển), cớ sao bên dòng nước trong nông đã bấy nhiêu năm." ("Nước trong nông" gợi câu thơ vịnh hoa mai nổi tiếng của Lâm Bô: "bóng thưa nghiêng ngả, nước trong nông".) Mùa xuân năm Nhâm Tý, ở Hà Gian, ông gặp anh họ Lý người Cảnh Châu, tình cờ kể chuyện này. Lý kinh ngạc nói: "Đây là bài vịnh hoa mai do một người gần đây đề trên bình phong nhà em họ tôi, câu chữ chẳng hay ho gì, không hiểu sao lại vào được giấc mơ của anh?" Trước không có nhân duyên, sau không có ứng nghiệm, vậy sáu loại mộng chép trong sách Chu quan (tức sách Chu lễ, trong đó chia giấc mộng ra sáu loại để đoán điềm) rốt cuộc thì giấc mơ này thuộc loại nào?

 Sách Tân Tề Hài, tức là sách Tử bất ngữ đã đổi tên, có chép chuyện trứng gà trống. Nay mới biết là có thật. Trứng to bằng ngón tay, đầu giống hạt lạc đất Mân (Phúc Kiến), không tròn đều, ngoài vỏ có đốm. Soi lên mặt trời thì bên trong đỏ thẫm như hổ phách. Dùng nó chấm mắt chữa bệnh mục sảnh (màng mộng che mắt) rất hiệu nghiệm. Thiếu tư không (phó quan bộ Công) Đức Thành và Phó hiến (Phó Đô ngự sử) Uông Thừa Bái đều từng dùng thứ này để phối thuốc. Nhưng nó khó kiếm, một quả có thể đáng mười lạng bạc. Thiếu tư nông (phó quan bộ Hộ) A Địch Tư nói: "Thứ này tuy hiếm thấy, thực ra cũng do sức người làm ra. Nhốt một con gà trống béo khỏe trong lồng, thả bầy gà mái đi quanh ngoài lồng, cho chúng ở gần nhau mà không giao phối được. Lâu ngày tinh khí dồn kết lại, tự nhiên thành trứng." Điều này cũng hợp lẽ. Nhưng gà bẩm thụ khí gió của quẻ Tốn (trong Kinh Dịch, quẻ Tốn ứng với gió, và gà thuộc về quẻ này), nên ăn thịt gà dễ phát mụn nhọt độc. Trứng này lại do khí dương quá thịnh không thoát ra được, dồn tụ mà thành, ắt phải chứa nhiệt, không hiểu sao lại làm sáng mắt. Hơn nữa, sách Bản thảo (sách về cây thuốc, vị thuốc) không chép, sách y kinh cũng không nói tới, thì làm sao biết nó sáng mắt được? Điều này thật không rõ duyên cớ. Phó hiến Uông nói: "Có kẻ đem trứng rắn ra bán lừa người. Chỉ cần soi lên mặt trời mà không đỏ là đồ giả." Điều này cũng nên biết.

 Bà Thẩm kể: Trong làng có Triệu Tam, cùng mẹ làm thuê cho nhà họ Quách. Mẹ mất được hơn một năm thì một tối, nửa như mơ nửa như tỉnh, anh nghe mẹ nói: "Mai tuyết rơi lớn, trên đầu tường sẽ có một con gà chết cóng, chủ nhà ắt cho con. Con nhớ đừng ăn. Mẹ từng ăn trộm của chủ ba trăm đồng tiền, quan dưới âm phủ phán mẹ làm gà để đền trả trong kiếp này. Đẻ đủ số trứng thì mẹ được đi." Hôm sau quả đúng như lời. Triệu Tam không chịu ăn, khóc mà đem chôn. Người ta gặng hỏi mãi anh mới nói thật. Đó là chuyện mới mấy năm nay. Vậy thì những con vật trên đời phải kéo xe cho người cưỡi, chịu giết mổ nấu nướng, ắt có nguyên nhân từ kiếp trước, chỉ là người ta không biết mà thôi. Còn bọn gian xảo trộm cắp kia, ắt cũng có quả báo về sau, chỉ là người ta không nghĩ tới mà thôi.

 Hồi tôi mười một, mười hai tuổi, nghe chú họ là ông Xán Nhược kể: Trong làng có người họ Tề phạm tội, bị đày ra Hắc Long Giang, chết đã mấy năm. Con trai ông lớn lên một chút thì muốn đưa hài cốt cha về, nhưng nghèo không đi được, lúc nào cũng nhăn nhó như mang nỗi lo sâu nặng. Một hôm, anh tình cờ có được mấy thăng đậu, bèn nghiền thành bột, nhào nước vo thành viên, bọc đất đỏ bên ngoài, giả làm người bán thuốc mà lên đường, chỉ định lừa lấy vài đồng tiền ăn dọc đường. Nào ngờ dọc đường ai mua thuốc của anh, dù bệnh nguy cũng khỏi ngay. Người ta truyền tai nhau, thuốc bán được giá khá. Nhờ đó anh đến được nơi cha bị đày, tìm được hài cốt, cho vào rương cõng về. Trên đường về, đến vùng rừng sâu, anh gặp ba tên cướp. Anh vội vứt hết tiền lộ phí, cõng rương mà chạy. Bọn cướp đuổi kịp, mở rương thấy xương, lấy làm lạ hỏi duyên cớ. Anh khóc lóc kể lại. Cả bọn thương tình tha cho, lại còn tặng tiền. Anh đang lạy tạ thì một tên cướp bỗng đấm ngực giậm chân gào khóc: "Người này yếu ớt như thế mà còn đi mấy nghìn dặm tìm xương cha. Ta đường đường là bậc trượng phu, tự cho mình là hào kiệt, lẽ nào lại không làm được? Các anh ở lại mạnh giỏi, nay ta đi Túc Châu đây." Nói xong, hắn vẫy tay đi về phía tây. Đồng bọn gọi bảo về từ biệt vợ con, hắn vẫn không ngoảnh lại. Có lẽ hắn đã cảm động rất sâu. Tiếc rằng người đã khuất, tiếng tăm mờ dần, không lưu truyền ở đời. Khi viết Loan Dương tiêu hạ lục và các sách khác, tôi cũng quên mất chuyện này. Ngày mồng ba tháng ba năm Quý Sửu, tôi ngủ ở phòng trực của quan tại Hải Điến, tình cờ nhớ ra, nên chép lại để bổ sung chỗ sử sách địa phương bỏ sót. Phải chăng vì đức tốt âm thầm của họ chưa được nêu rõ, mà hồn thiêng chưa mất, nên đã lặng lẽ gợi lòng tôi nhớ ra?

 Lý Bàn Mộc kể: Quê ông có một ông già trông vườn, đã ngoài sáu mươi, ngủ chung nhà với mấy người làm thuê. Bỗng một đêm, người ta nghe ông rên ư ử, run rẩy, lại thủ thỉ những lời õng ẹo; gọi thì ông không thưa. Một đêm khác, đèn chưa tắt, mọi người thấy tấm chăn vải của ông nhúc nhích, tung lên hạ xuống như có người đang giao hợp. Hỏi thì ông cũng không nói. Sau đó, ban ngày có lúc ông bỗng chạy ra chỗ vắng, có lúc vô cớ đóng cửa. Người ta lạ, rình xem thì liền có ngói đá bay tới ném. Lúc ấy mọi người mới biết ông bị yêu ma ám. Lâu dần không giấu được, ông kể rằng:

 Ban đầu thấy một thiếu niên vào vườn, trông như từng quen mà không nhớ ra. Ông mời ngồi, hỏi từ đâu đến. Thiếu niên nói: "Có một việc muốn thưa với ông, mong ông đừng chối. Bốn đời trước, ông là bạn thân của tôi. Sau ông bỗng cậy thế tên đầu sỏ nha lại mà cướp ruộng của tôi. Tôi kiện lên quan, lại bị đánh roi, uất ức mà chết. Tôi kiện xuống quan âm phủ. Vị chủ quản cho rằng bạn thân mà đến cuối lại thành thù, thì nên lấy niềm vui mà hóa giải oán hận, nên phán ông làm vợ tôi hai mươi năm. Không ngờ tôi nghiệp nặng, bị đọa ngay làm thân cáo, nên còn bốn năm chưa trả xong. Đến khi tôi luyện được hình người, tu thành đạo, thì ông đã vào luân hồi lần nữa, sinh ra ở đời này. Nhân duyên kiếp trước tuy đã mờ, nhưng nợ cũ khó xóa. Số mệnh từ trước ràng buộc nên ta gặp nhau ở đây. Nghiệp duyên đã gom lại, tôi không thể đợi ông lại đọa làm thân gái, nên xin ông trả nợ ngay, cho trọn nhân quả này." Tôi đang kinh hãi lạ lùng thì hắn liền thổi hơi vào tôi. Tôi ngây ngây như say như mơ, rồi bị hắn làm nhục. Từ đó ngày nào hắn cũng đến một hai lần. Hắn đi rồi tôi cũng tự hối hận, nhưng khi hắn đến thì tôi lại ngoan ngoãn bằng lòng, quên mất mình là ông già, không biết vì cớ gì.

 Một đêm, ban đầu nghe tiếng âu yếm chơi đùa, rồi dần nghe tiếng rên rỉ, dần nghe tiếng khẽ xin chậm lại, dần nghe tiếng thiết tha xin tha. Đến sau lúc gà gáy thì ông bật khóc thét lên. Bỗng trên xà nhà có tiếng cười lớn: "Thế này đủ trừ ba mươi roi rồi." Từ đó hắn không đến nữa. Sau, khi sửa lại nhà tranh, người ta thấy trên xà toàn những vòng tròn vẽ bằng phấn trắng, mỗi hàng mười vòng. Đếm được một nghìn bốn trăm bốn mươi vòng, đúng bằng số ngày của bốn năm. Mới biết đó là số lần hắn ghi để tính. Tính ra thời gian hắn đến đi chưa đủ bốn năm, có lẽ hắn lấy một lần thay cho một ngày.

 Có người nói: đó là con cáo muốn quyến rũ ông già nên bịa ra lời ấy. Nhưng cáo quyến rũ người là vì ham sắc đẹp, hút tinh khí mà thôi. Một ông già da nhăn như da gà, tóc bạc như lông hạc, có sắc gì để ham, có tinh gì để hút? Vậy thì rõ ràng không phải chuyện quyến rũ. Vả lại ông già đã đến tuổi chống gậy mà còn chuyện "chia đào" (điển Di Tử Hà đem quả đào ăn dở chia cho Vệ Linh công; chỉ tình yêu giữa hai người đàn ông), bị ép trái ý mà vẫn ngoan ngoãn chịu, thì cũng quá trái tình người. Rõ ràng thân tuy đã khác mà tính cũ vẫn còn, căn duyên cũ chưa mất, nên tự nhiên tìm đến nhau như nam châm hút kim. Lời con cáo nói có lẽ không phải dối. Vậy thì oán hận quấn kết, sinh ra trăm thứ biến cố, đến ba kiếp sau vẫn chưa dứt. Người đời nên thận trọng, chớ gây nhân xấu.

 Lý Tú Thăng người Văn Thủy kể: Quê ông có một thiếu niên đi đường núi, gặp một thiếu phụ cưỡi lừa một mình, váy đỏ, khăn choàng xanh, dáng vẻ khá nhã nhặn, mấy lần liếc mắt nhìn anh. Thiếu niên vốn cẩn thận, đứng đắn, sợ bị người ta nghi ngờ, nên lúc nào cũng đi sau cách mấy chục bước, cúi đầu không hề nhìn. Đến chỗ rừng sâu khe vắng, người đàn bà bỗng ghìm cương dừng lại, đợi anh đến gần rồi nói: "Anh giữ lòng ngay thẳng, thật khó có được. Ta không muốn hại anh. Đây không phải đường đi đến chỗ đó, anh đi theo nhầm rồi. Hãy vòng qua gốc cây kia, đi về hướng kia, đi chếch chừng ba bốn dặm thì ra đường." Nói xong, từ lưng lừa nhảy vọt lên ngọn cây, thân hình dần cao hơn một trượng. Chốc lát gió nổi lá bay, thoắt cái đã biến mất. Nhìn lại con lừa thì ra là một con cáo. Thiếu niên sợ suýt mất hồn. Có lẽ đó là loài dạ xoa bay (dạ xoa: loài quỷ dữ trong kinh Phật). Nếu anh hơi lả lơi đùa cợt, không biết nó sẽ gây ra chuyện quái gở gì.

 Kỳ thi Hội (kỳ thi ở kinh đô dành cho cử nhân các tỉnh) năm Quý Sửu, có một cử nhân tỉnh Thiểm Tây gặp quỷ trong hiệu xá (dãy phòng thi nhỏ, mỗi thí sinh ngồi một ô), bỗng phát điên. Mọi người dìu anh ra, đưa về chỗ trọ, quỷ cũng theo ra. Anh tự đập đầu vào tường đến vỡ cả da xương. Anh lánh ra ngoại thành, quỷ lại theo tới. Rốt cuộc anh lấy dao tự đâm chết. Lúc chưa chết, anh tự tay viết một mảnh giấy giao cho bạn, chỉ có tám chữ: "Lưới trời lồng lộng, thưa mà không lọt." Tuy không biết vì việc gì, nhưng rõ ràng đó là báo oán.

 Hác Tử Minh người Nam Bì kể: Có một người học trò đọc sách trong chùa, tình cờ đi tiểu ở một sân bỏ trống. Bỗng một mảnh ngói bay tới trúng lưng, rồi nghe trong nhà có tiếng nói: "Bọn ngươi thấy được người, còn người thì không thấy được bọn ngươi. Đã không tự tránh đi, lại còn giận người ta à?" Anh đang kinh ngạc thì trong nhà lại có tiếng: "Con hầu nhỏ vô lễ, tôi sẽ đánh nó ngay, xin tiên sinh đừng để bụng. Có điều nhà bỏ trống phần nhiều là chỗ bọn tôi ở. Hễ gặp chỗ như thế, tiên sinh nên quay mặt vào tường mà tiểu, đừng hướng về phía cửa, thì hai bên không xúc phạm nhau." Con cáo này có thể nói là biết tự kiềm chế mình. Tôi từng nói: tôi tớ, nha lại tranh cãi với người khác mà thua, chủ của chúng thường lấy làm nhục. Thói đời đều như thế. Nhưng điều đáng xấu hổ nhất trong thiên hạ là làm trái lẽ phải. Không hỏi lẽ phải trái, chỉ cốt sao kẻ thuộc quyền mình thì người khác không dám đụng tới, lấy đó làm vinh, như thế có thật đáng vinh không? Xưa có một viên quan cấp dưới thiên vị tên đầu sỏ nha lại của mình, tìm trăm phương che chở. Tôi đùa bảo ông ta: "Chúng ta sau khi chết, mỗi người sẽ có một bài văn bia để khi đậy nắp quan tài thì công tội được định rõ. Nếu người viết hăng hái hạ bút: 'Ông giữ lẽ phải, không nịnh bợ ai; nha lại thuộc quyền mà phạm pháp thì không hề dung tha', người ta ắt cho là vinh, chắc anh cũng cho là vinh. Còn nếu người viết hạ bút: 'Ông bình sinh thích che chở nha lại; dù chúng ăn hối lộ, làm trái pháp luật, ông cũng tìm cách che giấu cho từng việc', người ta ắt cho là nhục, chắc anh cũng cho là nhục. Sao bây giờ anh lại lấy nhục làm vinh, lấy vinh làm nhục?" Thầy tôi là ông Đổng Văn Khác từng nói: "Việc gì không thể ghi vào hành trạng (bài văn kể lại cuộc đời người đã mất) thì tuyệt đối không được làm." Lời ấy thật đúng.

 Thị Lộ Xuyên kể (họ Thị không rõ gốc gác, ngờ rằng vốn là họ kép Thị Kỳ; thời Hồng Vũ nhà Minh, mọi họ kép đều bị buộc bỏ đi một chữ, nên thành họ Thị): Có một người đi buôn ở vùng sông Hoài, tình cờ đi qua một ngõ hẻm, thấy một cô gái nhan sắc rực rỡ, đẹp như tiên trên trời. Anh lén hỏi hàng xóm, họ nói: "Mới dọn đến chưa đầy tháng, chỉ có bà mẹ già dẫn mấy đứa hầu gái ở cùng, không biết là người ở đâu." Người buôn bèn đút tiền cho một bà mối đến dò hỏi. Bà mẹ nói nhà họ Kim ở Hàng Châu, dẫn một con trai, một con gái đi nương nhờ con rể. Chẳng may con trai mắc bệnh chết trên thuyền, hai đứa đầy tớ lại thừa dịp trộm của bỏ trốn. Mẹ con trơ trọi, sợ gặp kẻ hung bạo, bất đắc dĩ thuê nhà ở tạm đây, chờ người thân đến đón, mà chưa biết họ có chịu đến không. Nói xong bà rơi nước mắt. Bà mối khuyên: đã không có chỗ về, ở đây lại không có ai làm chủ để nương tựa, sau này biết tính sao? Có con gái như thế, sao không tìm một chàng rể tốt ngay tại đây, để tuổi già cũng có chỗ dựa? Bà mẹ nói: "Hay lắm. Tôi cũng không đòi nhiều sính lễ, nhưng con gái tôi được nuông chiều đã lâu, cũng không muốn gả qua loa. Ai sắm được quần áo, trang sức, đồ hồi môn trị giá chừng nghìn lạng bạc thì tôi gả. Những thứ sắm đó vẫn là của nhà người ta, tôi chỉ đến xem qua một lần, không lấy một mảy may đem về." Bà mối về báo lại. Người buôn thầm tính thấy rất lợi, trong mười ngày gấp rút sắm vàng ngọc gấm vóc, đẹp đẽ hết mức, mọi đồ dùng cũng món nào cũng tinh xảo. Trước ngày rước dâu một hôm, anh mời bà mẹ đến xem, bà tỏ ra rất vừa ý. Hôm sau, kèn trống kéo đến thì cửa đóng chặt không mở. Đợi mấy khắc, gọi cũng không ai thưa. Hỏi hàng xóm thì họ cũng chưa thấy nhà ấy dọn đi. Bất đắc dĩ trèo tường vào xem thì vắng tanh không một bóng người. Lục khắp các phòng, chỉ thấy trên chiếc giường nát chất mấy cái đầu lâu. Lúc ấy mới biết họ không phải người. Quay về xem nhà mình thì chẳng mất món gì, nhưng đồ sắm ra không dùng vào đâu được, đem bán lại chỉ được nửa giá. Anh buồn bực, mấy tháng không ra khỏi nhà, không đoán nổi con ma ấy được lợi gì. Có người nói: ma vốn không định mê hoặc anh, anh lại càn rỡ dòm ngó, rồi còn đi dò hỏi ma, nên ma nhân đó trêu anh; lẽ ấy là phải. Lại có người nói: anh giàu mà keo kiệt, tính toán chi li đến từng sợi lông thu (lông thú mới mọc mùa thu, cực nhỏ), phạm vào điều kiêng kỵ của quỷ thần, nên ma dùng sắc đẹp làm anh điên đảo; lẽ ấy cũng có thể có.

 Sách Tuyên thất chí chép: Một người họ Lý ở Lũng Tây bị nhọt ở vú trái. Một hôm nhọt vỡ, có con chim trĩ từ vú bay ra, không biết bay đi đâu. Sách Văn kỳ lục chép: Lý Ngôn Cát, cháu ngoại của Thôi Nghiêu Phong, mắt trái mọc bướu, rạch ra thì có con chim sẻ vàng kêu ríu rít bay đi. Những việc ấy đều không thể giải thích bằng lẽ thường. Các học (Nội các học sĩ) Trát Lang A tận mắt thấy đứa hầu gái nhỏ nhà họ hàng bị nhọt ở cổ, trong nhọt chui ra một con dơi trắng. Mới biết hai chuyện người đời Đường ghi lại không phải bịa. Vậy há chỉ những điều ở ngoài lục hợp (sáu phương: trên, dưới và bốn hướng, tức ngoài thế giới con người biết được) mới nên để đó mà không bàn?

 Ông Tào Mộ Đường, giữ chức Tông thừa (quan ở phủ Tông nhân, cơ quan quản việc hoàng tộc), có bức tranh Chung Quỳ say do tiên giáng cơ vẽ ra (cầu cơ: lối cầu thần, tin rằng thần mượn tay người cầm bút để viết, vẽ). Tôi đề lên hai bài tuyệt cú:

 "Một giấc mơ hoang đường, việc có hay không; bản vẽ phác của Ngô sinh (tức Ngô Đạo Tử, danh họa đời Đường, tương truyền vẽ Chung Quỳ theo giấc mơ của vua Đường Huyền Tông) đã bao lần được chép lại. Thợ vẽ lũ lượt bày nhiều kiểu mới, nay lại bảo tiên sinh là kẻ nghiện rượu."

 "Tết Đoan ngọ nhà nhà thơm rượu xương bồ, ông tiến sĩ núi Chung Nam (tức Chung Quỳ, tương truyền là người núi Chung Nam đi thi tiến sĩ) cũng nâng bầu chén. Thời thái bình không có yêu tà, dịch bệnh, mặc ông thong thả dạo chơi vào cõi say."

 Người vẽ và người đề đều chỉ là múa bút đùa nghịch mà thôi. Một hôm vừa ngủ trưa dậy, tôi nghe ngoài cửa sổ đám hầu gái, bà già thì thầm kể chuyện ma. Có bà Vương nhà ở Tây Sơn kể rằng từng có một đêm trăng bà canh ruộng dưa, xa xa thấy một đôi đèn từ ngoài rừng lững thững đi tới, tiếng người ồn ào. Thì ra là một con quỷ lớn say sắp ngã, mấy con quỷ nhỏ dìu nó loạng choạng bước đi. Biết đâu đó chẳng phải là Chung Quỳ say? Trời đất rộng lớn, không gì là không có. Tùy ý vẽ một người, thường lại gặp một người giống hệt; tùy ý đặt một cái tên, thường lại có một người trùng tên. Vô tình mà ngầm khớp với nhau, đó chính là sự tự nhiên của tạo hóa.

 Tương truyền tiên sinh Ngụy Hoàn Cực từng đọc sách ở một ngôi chùa trên núi. Bút mực, bàn ghế, giường chiếu, không cần lau chùi mà tự nhiên không có bụi. Ban đầu ông không để ý, về sau dần thấy lạ. Một hôm ông về muộn, cửa chưa mở thì nghe trong phòng có tiếng sột soạt. Nhòm qua khe cửa, thấy một người đang sắp xếp bàn sách. Ông đột ngột xông vào định bắt thì người ấy thoắt chui qua cửa sổ sau đi mất. Ông vội gọi bảo lại gần, người ấy bèn chắp tay đứng ngoài cửa sổ, vẻ rất cung kính. Ông hỏi: "Ngươi là quái gì?" Người ấy cúi gập mình đáp: "Tôi là một con cáo theo học đạo Nho. Vì ông là người chính trực nên không dám đến gần, nhưng trong lòng kính ông, nên ngày ngày lén làm việc của đầy tớ, mong ông đừng lấy làm lạ." Tiên sinh đứng cách cửa sổ trò chuyện, thấy nó nói năng rất có lý lẽ. Từ đó nó tuy không dám vào phòng, nhưng gặp tiên sinh thì cũng không lánh mặt lắm. Tiên sinh cũng thường chuyện trò với nó.

 Một hôm ông tình cờ hỏi: "Ngươi xem ta có thể thành thánh hiền được không?" Nó đáp: "Điều ông giảng là đạo học (tức Lý học, học phái Nho giáo đời Tống – Minh chuyên bàn về lý tính), còn thánh hiền là chuyện khác. Thánh hiền dựa theo đạo trung dung (giữ mức vừa phải, không thái quá, không bất cập), lấy lòng thật mà gắng làm việc thật, lấy học thật mà cầu dùng được việc thật. Đạo học thì cốt nói những điều tinh vi, đặt lý khí (hai khái niệm triết học của Tống Nho: "lý" là nguyên lý vô hình, "khí" là chất liệu tạo nên vạn vật) lên trước, đặt luân thường đạo lý giữa người với người xuống sau; đề cao tính mệnh (bản tính con người và mệnh trời ban), coi nhẹ công việc thực tế, nên chủ ý đã hơi khác. Thánh hiền đối với người có lòng phân biệt phải trái, nhưng không có lòng phân biệt ta với người; có lòng dắt dẫn, không có lòng khắt khe. Đạo học thì mỗi bên lập môn phái riêng, nên không thể không tranh giành; đã tranh giành thì không thể không khéo léo chê bai để giành phần thắng. Từ những ý kiến ấy sinh ra đủ mọi mưu toan, nên không phải chỗ nào cũng có thể đưa cho Khổng Tử, Mạnh Tử xem được. Khí chất cương trực rộng lớn và tấm lòng ngay thẳng của ông thật có thể đem ra đối chất với quỷ thần mà không hổ thẹn. Tôi kính ông chính là ở chỗ đó. Ông cứ theo bản tính của mình thì thành thánh thành hiền cũng là ở chỗ đó. Còn những điều ông giảng thì vốn là việc khác, kẻ ngu hèn này không hiểu được." Tiên sinh lặng thinh cho nó đi. Về sau ông nói với học trò: "Nó có lẽ vì tai họa bè đảng cuối đời Minh mà nói lời phẫn uất, chưa phải là lời bàn xác đáng." Nhưng những chỗ nó vạch ra cái thật cái giả, quả có thể răn những người giảng học ở đời.

 Phía nam Thương Châu có một ngôi chùa sát bờ sông. Cổng chùa đổ xuống sông, hai con thú đá cũng chìm theo. Hơn mười năm sau, sư trong chùa quyên tiền sửa lại, tìm hai con thú đá dưới nước mà không thấy. Cho rằng chúng đã trôi theo dòng nước xuống dưới, sư bèn cho chèo mấy chiếc thuyền nhỏ, kéo bừa sắt dò tìm hơn mười dặm, vẫn không thấy dấu vết. Một nhà giảng học mở lớp dạy trong chùa nghe chuyện, cười nói: "Các ông không biết suy xét lẽ của sự vật. Đó đâu phải mảnh gỗ vụn mà nước lũ cuốn đi được? Chẳng qua đá thì cứng nặng, cát thì xốp nhẹ, đá vùi trong cát, càng chìm càng sâu mà thôi. Đi dọc sông mà tìm, chẳng phải là điên rồ sao?" Mọi người phục đó là lời đúng. Một ông lính giữ đê già nghe vậy, lại cười nói: "Phàm đá mất dưới sông thì phải tìm ở phía thượng nguồn. Vì đá cứng nặng, cát xốp nhẹ, nước không cuốn được đá, nên sức nước dội ngược lại ắt xói vào chỗ cát dưới đá ở phía đón dòng, khoét thành hố, càng dội càng sâu. Khi hố sâu đến nửa hòn đá thì đá ắt lật nhào vào hố. Nước cứ thế xói tiếp, đá lại lật tiếp, lật mãi không thôi, thế là đá đi ngược dòng lên trên. Tìm ở hạ lưu đã là điên rồ, tìm dưới lòng đất chẳng càng điên rồ hơn sao?" Làm theo lời ông, quả nhiên tìm được hai con thú đá ở cách mấy dặm về phía trên. Vậy thì việc trong thiên hạ, người chỉ biết một mà không biết hai thì nhiều lắm. Có thể dựa vào lý lẽ mà đoán bừa được sao?

 Cập Hữu Thanh người Giao Hà kể: Có anh con trai nhà nông khá lẳng lơ, gặp một người đàn bà làng bên trên đường thì đưa mắt liếc nhìn (?). Anh vừa mỉm cười trêu ghẹo thì có người mang cơm ra đồng đi cùng đường, nên ai đi đường nấy. Mấy hôm sau lại gặp người đàn bà ấy trên đường, cưỡi một con trâu đen (?), có vẻ như ngoái lại nhìn anh. Anh mừng lắm, đi theo. Lúc ấy vừa sau trận mưa dầm, nước tràn ngang dọc khắp đồng. Trâu đi trong bùn lầy rất nhanh, anh ướt hết cả người lẫn chân, vấp ngã (chú thích của sách: chữ này đọc như "trí", nghĩa là vấp) nhiều lần, đến được cửa nhà người kia thì gần như đứt hơi. Khi người đàn bà xuống trâu, anh thấy hình dạng bỗng khác hẳn, nhìn kỹ thì là một ông già. Anh ngơ ngác kinh nghi như đang mơ. Ông già lạ vì thấy anh đứng ngây ra, hỏi anh đến đây làm gì. Anh không biết nói sao, đành nói dối là lạc đường, rồi loạng choạng trở về. Hôm sau, cây liễu già trước cửa nhà anh bị vạt mất một khoảng vỏ dài hơn ba thước, trên đó viết chữ lớn: "Rình nhìn đàn bà trinh tiết, phạt lội bùn mười dặm." Bấy giờ mới biết mình bị ma trêu. Hàng xóm lấy làm lạ đến hỏi, anh không giấu được, bị cha đánh gần chết. Từ đó anh hổ thẹn hối hận, rốt cuộc sửa được nết. Con ma này tuy đùa ác, nhưng gọi nó là thiện tri thức (từ nhà Phật: người thầy, người bạn tốt dẫn dắt người khác đi theo đường lành) cũng được.

 Hữu Thanh lại kể: Có người thấy một con cáo ngủ dưới gốc cây, lấy mảnh ngói ném. Không trúng, ngói vỡ kêu to, cáo giật mình nhảy chạy. Người ấy về nhà, vừa vào cửa thì bỗng thấy vợ treo cổ trên cây. Anh hoảng sợ kêu cứu thì vợ từ trong nhà chạy vội ra, còn người treo cổ trên cây đã biến mất. Chỉ nghe trên mái hiên có tiếng cười lớn: "Cũng trả ngươi một phen hết hồn." Chuyện này cũng đủ răn những kẻ hay trêu chọc khinh bạc.

 Bạn đồng niên (người đỗ cùng khoa thi) của tôi là Trần Bán Giang kể: Có một đạo sĩ giỏi phù lục (bùa chú của Đạo giáo, viết bằng những chữ và hình đặc biệt, dùng để sai khiến thần linh, trừ tà), đuổi quỷ trói ma đều linh nghiệm. Đến đâu ông cũng chỉ ăn rau uống trà, không nhận của ai một đồng bạc hay một tấc lụa. Lâu dần phép của ông không còn nghiệm, mười lần thì hỏng bốn năm lần. Sau cùng ông bị bầy ma chặn đường làm nhục thê thảm, phải chật vật bỏ chạy, về kêu với thầy. Thầy đến, lên đàn triệu thần tướng, bắt bầy ma ra tra hỏi, mới biết đạo sĩ tuy không lấy gì của ai, nhưng đồ đệ của ông thường đòi tiền của người ta. Khi ông làm phép, đồ đệ lại lén lấy trộm bùa, bắt cáo cái về để dâm loạn. Cáo cái nhân đó lén làm ô uế pháp khí (đồ dùng để làm phép), nên thần giận không chịu giáng xuống, còn bọn ma thù oán ông (?) thì được dịp hoành hành. Thầy vỗ đùi than: "Không phải ma làm hỏng ngươi, mà là đồ đệ làm hỏng ngươi. Mà cũng không phải đồ đệ làm hỏng ngươi, chính ngươi không xét đồ đệ nên tự làm hỏng mình. Nhờ ngươi giữ giới thanh khổ, thoát được đã là may. Còn trách gì ma!" Rồi phất áo bỏ đi. "Thiên quân yên ổn thì trăm bộ phận trong thân đều nghe lệnh" (thiên quân: tức cái tâm, ông vua của thân thể; ý nói tâm ngay thẳng thì cả thân làm theo) là câu nói quen thuộc của nhà Nho. Nhưng bọn gian xảo há vì chủ nhân thanh liêm, cương trực mà thôi mưu tham lam sao? Bán Giang kể chuyện này là khi ông làm quan ở Trực Lệ, gặp một viên huyện lệnh ở nhà tôi, nên nói bóng gió để khuyên. Viên quan ấy không tỉnh ngộ, nên dù hai tay áo chỉ có gió mát (ý nói thanh liêm, không có của cải), rốt cuộc vẫn mang tiếng xấu, thật đáng tiếc.

 Trong làng có một thiếu niên vô cớ tự đào mộ vợ mình, gần trông thấy quan tài. Lúc ấy người cày ruộng đầy đồng, thấy anh vừa chửi vừa đào, ngờ là phát điên, cùng nhau ngăn lại. Hỏi lý do, anh nhất định không nói. Nhưng bị nhiều người giữ chặt, không đào tiếp được, anh vác cuốc hậm hực bỏ đi. Không ai đoán được vì sao. Hôm sau, một người chăn trâu bỗng chạy đến chân mộ, phát cuồng tự đánh mình, nói: "Ngươi gieo rắc chuyện thị phi, chia rẽ ruột thịt nhà người ta đã nhiều, nay lại còn vu khống cả người nằm dưới suối vàng sao? Ta đã xin được với thần, không tha cho ngươi đâu." Rồi hắn kể tỉ mỉ đầu đuôi, tự cắn lưỡi mà chết. Số là thiếu niên kia cậy mình cứng cỏi hung hăng, nghênh ngang tự cho là hơn người, coi người trong làng như không có. Người chăn trâu căm ghét anh (?), bèn bịa chuyện nói xấu: "Có người nói chốn phòng the nhà anh ta không nghiêm chỉnh (ý nói đàn bà trong nhà dâm loạn), tôi vốn chưa tin. Đêm qua tình cờ đi ngang mộ vợ anh ta, nghe trong rừng có tiếng ư ử, sợ không dám đi tiếp, nấp trong cỏ nhìn trộm. Dưới trăng sáng, tôi thấy bảy tám cái bóng đen đến trước mộ, ngồi lẫn với vợ anh ta mà đùa cợt, tiếng dâm lời lả lơi đều nghe rõ mồn một. Lời người ta đồn có lẽ không sai chăng?" Có người nghe được, đem kể lại với thiếu niên. Anh trúng kế, liền làm chuyện đào mộ. Người chăn trâu đang thầm mừng vì đắc kế, không ngờ quỷ lại có linh. Kẻ tiểu nhân gian trá, tự chuốc họa vào thân là đáng lắm. Nhưng cũng tại thiếu niên ỷ khí lấn người, mới chuốc lấy sự ghen ghét. Cho nên mới nói: người quân tử không muốn đứng trên người khác nhiều.

 Cháu họ tôi là Thụ Bảo, cháu ngoại nhà họ Lưu ở Diêm Sơn, kể: Ông ngoại cháu có một người họ hàng thân thiết, sinh được bảy cô con gái, đều đã gả chồng cả. Trong số các con rể, có một người đêm mơ thấy mình cùng sáu anh em cột chèo (những người chồng của các chị em gái trong một nhà) bị buộc nối với nhau bằng dây đỏ, ngờ là điềm gở. Gặp lúc bố vợ mất, cả bảy chàng rể đều đến viếng. Người này nhớ giấc mơ dữ, không dám ăn ngủ cùng sáu người kia. Lúc nào phải tụ họp, anh cũng chỉ ngồi chốc lát rồi lánh ra. Mọi người lạ, gặng hỏi, anh kể hết duyên cớ. Ai cũng ngờ anh có điều hiềm khích (?) riêng nên mượn chuyện ấy làm cớ. Một tối, họ bày rượu mời anh cùng uống, lại lén khóa cửa ngoài để anh không trốn được. Bỗng gian nhà quàn linh cữu bốc cháy, cả bảy người đều cháy thành tro. Bấy giờ mới hiểu: người này không có giấc mơ ấy thì đã không lánh sáu người kia; không lánh thì chủ nhà đã không khóa cửa; không khóa cửa thì bảy người chưa chắc đã chết cháy hết. Thần đặc biệt dùng một giấc mơ để dẫn dụ, cốt không cho ai thoát. Không biết là do nhân duyên gì từ kiếp trước mà họ cùng làm rể một nhà, cùng chết một lúc; lại không biết là do nhân duyên gì mà bảy cô gái cùng sinh ra trong nhà này, cùng góa chồng một lúc. Hẳn không phải là chuyện ngẫu nhiên.

 Chu Mật Am kể: Trong họ ông có một bà góa nuôi đứa con trai đã mười lăm, mười sáu tuổi. Một hôm bà tình cờ gặp một ông già dắt một bé gái, đói rét khốn khổ, ngã quỵ không đi nổi, nói muốn cho đứa bé làm con dâu nuôi nhà ai. Bé gái vốn đoan trang xinh xắn, bà góa bỏ một nghìn đồng tiền làm sính lễ, tự tay viết tờ hôn thư. Ông già ở lại một đêm rồi đi. Cô bé tuy yếu ớt nhưng giỏi làm lụng, gánh nước giã gạo đều làm được, lại khéo kim chỉ, nhờ đó trong nhà khá giả lên. Cô thờ mẹ chồng thì đoán trước ý mà chiều theo, việc gì cũng chu đáo. Ăn uống ngủ nghỉ của mẹ chồng đều được cô lo liệu chu toàn, một đêm thường dậy ba bốn lần. Khi mẹ chồng ốm, cô ngày ngày hầu bên giường, suốt mười ngày, cả tháng không chợp mắt. Mẹ chồng thương cô còn hơn thương con trai. Khi mẹ chồng bệnh mất, cô lấy ra mấy chục lạng bạc đưa chồng sắm quan tài, áo liệm. Chồng hỏi tiền ở đâu ra, cô ngập ngừng hồi lâu rồi nói: "Nói thật với anh, em là cáo, đang tránh lôi kiếp (kiếp nạn bị sét trời đánh mà loài yêu tinh tu luyện phải trải qua). Phàm cáo gặp lôi kiếp, chỉ có được người đức dày lộc lớn che chở mới thoát được. Nhưng người như thế khó gặp ngay được, mà gặp rồi thì họ lại được quỷ thần che chở, không dễ đến gần. Ngoài ra chỉ có sớm làm việc thiện thì cũng có thể thoát, nhưng việc thiện không dễ làm, làm việc thiện nhỏ thì không đủ vượt kiếp nạn lớn. Vì thế em hóa thân làm vợ anh, gắng sức thờ mẹ. Nay nhờ mẹ che chở, em thoát được hình phạt của trời, nên lo tang lễ cho hậu để báo đáp. Anh còn nghi ngờ gì?" Người chồng vốn nhút nhát, nghe vậy kinh sợ, rốt cuộc không dám ở chung. Cô bèn khóc lóc từ biệt mà đi. Về sau, mỗi dịp tế lễ, tảo mộ, trên mộ mẹ chồng đều thấy có dấu đốt vàng mã, rưới rượu từ trước; người ta ngờ cũng là cô làm. Cô làm vậy chỉ là khéo tránh cái chết, chứ không thật lòng thương mẹ chồng. Thế mà dù làm có mục đích vẫn được thần ban phúc. Thật đáng tin rằng hiếu thảo là đức cao nhất.

 Nghe nói có một cô gái quê, mười ba mười bốn tuổi, bị cáo mê hoặc. Đêm nào cáo cũng ngủ cùng cô, cười nói lả lơi, y như vợ chồng. Nhưng cô không điên loạn mê muội, cũng không ốm đau, ăn ở như người thường, nên cô rất yên lòng. Cáo thường cho tiền, gạo, vải, lụa, đủ cho cả nhà dùng, lại làm cho cô trâm cài, hoa tai, quần áo, chăn gối, nệm đệm, giá trị hơn mấy trăm lạng bạc. Cha cô cũng rất yên lòng. Như thế được hơn một năm, cáo bỗng gọi cha cô đến bảo: "Ta sắp về núi. Đồ hồi môn của con gái ông cũng tạm đủ, ông mau tìm cho nó một tấm chồng tốt, ta không đến nữa. Con gái ông vẫn còn trinh nguyên như ngọc chưa sứt mẻ, đừng ngờ ta trước làm loạn sau bỏ rơi." Cô gái mồ côi mẹ, cha nhờ người đàn bà hàng xóm khám xem, quả đúng như vậy. Đây là chuyện xảy ra ở quê tôi mấy năm gần đây, đám hầu gái, bà già kể chắc nịch. Chuyện này gần giống chuyện Quai Nhai trả lại nàng hầu (?) (tương truyền Trương Vịnh hiệu Quai Nhai đời Tống mua một nàng hầu, giữ cho nàng trong trắng rồi đem gả đi). Cáo mê hoặc người, chưa từng nghe có trường hợp nào như thế. Phải chăng đây cũng là duyên cũ cần dứt, nợ cũ cần trả?

 Dương Vũ Đình kể: Vùng giữa Đăng Châu và Lai Châu có một người thợ mộc, con trai mười bốn, mười lăm tuổi, rất xinh đẹp, cho đi học thì cũng khá sáng dạ. Một hôm cậu từ trường làng về một mình, gặp một đạo sĩ đứng trước mặt đọc thần chú, liền ngơ ngẩn không tự chủ được, đi theo ông ta. Đến một am cỏ trong hõm núi, bốn bề không có người ở, đạo sĩ dẫn cậu vào phòng, lại đối mặt đọc thần chú. Cậu bỗng tỉnh táo, nhưng miệng cứng không nói được, tay chân rũ rượi không nhấc lên nổi. Đạo sĩ lại đọc thần chú, quần áo cậu tự cởi ra. Đạo sĩ đỡ cậu nằm sấp trên giường, vuốt ve ôm ấp, buông lời dâm đãng trêu ghẹo. Vừa lộ thân định gần cậu, ông bỗng bật dậy, lùi lại ngồi, nói: "Tu đạo hơn hai trăm năm, lẽ nào lại bị thằng bé xinh đẹp này làm hỏng!" Trầm ngâm hồi lâu, ông lại nằm xuống bên cạnh, ngắm khắp người cậu, than: "Đứa trẻ đẹp thế này nghìn năm khó gặp. Dù có hỏng đạo của ta, cũng chẳng qua phải luyện khí lại hai trăm năm nữa, có gì đáng tiếc." Rồi lao người ép tới. Thế đã không còn cách nào thoát. Đúng vào lúc chỉ cách nhau một sợi tóc, ông lại quay đầu tự nói: "Hai trăm năm khổ công, cũng thật không dễ." Ông rút người xuống giường, đứng ngây như gà gỗ. Chốc lát, ông đi vòng quanh nhà như cối xay, bỗng rút thanh kiếm ngắn trên tường, tự đâm vào cánh tay mình, máu tuôn như suối. Ông dựa nghiêng vào tường rên rỉ chừng một bữa ăn, rồi ném kiếm, gọi cậu bé: "Ngươi suýt hỏng, ta cũng suýt hỏng, nay may cả hai đều thoát." Ông lại đọc thần chú với cậu, cậu thấy như được cởi trói, vội ngồi dậy mặc áo. Đạo sĩ dẫn cậu ra ngoài cửa, chỉ đường về, rồi miệng phun lửa tự đốt am cỏ, chớp mắt đã biến mất, không biết là yêu hay là tiên.

 Tôi cho rằng yêu ma buông thả dâm dục thì quyết không có gì e ngại. Người này có lẽ là bậc ăn uống nơi hang núi, nhiều năm luyện thai tức (phép thở của Đạo gia, thở nhẹ và sâu như thai nhi trong bụng mẹ), chỉ lỡ lệch một ý niệm thì ma chướng (những trở ngại do dục vọng, tà niệm gây ra cho người tu hành) liền sinh ra. May mà đạo lực vốn sâu, nên lúc mê lúc tỉnh, rốt cuộc ghìm được cương ngựa bên bờ vực. Lão Tử nói: không thấy điều đáng ham muốn thì lòng không loạn. Nếu đã thấy rồi, lòng đã loạn rồi, thì không có trí tuệ lớn không thể chợt tỉnh, không có sức thần lớn không thể đau đớn mà cắt bỏ. Đạo sĩ này giữa biển dục vọng dâng tràn, thế không ngăn nổi, vẫn quả quyết dứt một nhát, dùng nỗi đau thể xác cắt đứt gốc rễ ái dục. Có thể nói là ngay giữa kiếp nạn địa ngục mà đạt được quả thiên đường. Chỗ ông chuyển được ý niệm đáng để học theo, còn việc trước đó thì có thể bỏ qua không bàn.

 Chu Thu Phố khi mới vào Hàn lâm viện (cơ quan văn học của triều đình, nơi những người đỗ đạt cao làm việc), thuê một căn nhà nhỏ ở phố Hoành. Phía sau cùng có mấy gian nhà nát dùng chứa đồ lặt vặt. Một hôm ông tình cờ vào xem xét, thấy trên bức tường phủ bụi hình như có chữ. Phủi sạch nhìn kỹ thì là hai bài tuyệt cú viết chữ khải nhỏ. Bài thứ nhất: "Mấy cành nhụy đỏ nghiêng, xuân muộn nhà Đạo Uẩn (Tạ Đạo Uẩn, tài nữ đời Tấn; ở đây chỉ nhà của cô gái có tài), cành cành đều xem khắp, vốn thiếu đóa hoa đôi (hai bông hoa chung một cuống, tượng trưng cho vợ chồng)." Bài thứ hai: "Chiều về ngồi trước ngọn đèn bạc, ôm nỗi niềm ngồi bên song cửa lụa. Chẳng cần thương cảnh cô quạnh, ta với bóng mình đã thành đôi." Vết mực đã phai, có lẽ đã nhiều năm. Lại có một đoạn viết chữ hành, bong tróc tàn khuyết. Xét câu chữ, cách luật thì hình như là một bài từ (thể thơ hát theo điệu nhạc, câu dài ngắn không đều). Chỉ hai câu cuối còn đọc được: "Chức Nữ chớ buồn vì sông Ngân ngăn cách, nàng còn có chàng Ngưu Lang nhớ thương." Không biết là cô gái nhà ai gửi gắm nỗi lòng mong lấy chồng như trong bài Phiếu mai (bài thơ trong Kinh Thi, tả quả mai rụng dần, ví cô gái lỡ thì mong có người đến hỏi). Nhưng không sợ người ta biết mà chấm bút đề lên tường thì cũng quá phóng túng.

 Tôi nói: "Ba chương Phiếu mai chẳng phải do chính cô gái làm ra sao?" Thu Phố nói: "Thuyết cũ là như thế, nhưng trong lòng tôi vẫn thấy vướng mắc. Tôi nhớ có một thuyết của các nhà Nho đời trước, cho rằng bài ấy do cha mẹ cô gái làm." (Xét: đây là thuyết của Đái Mân Ẩn đời Tống, có lẽ gần đúng.) Nghê Dư Cương nghe vậy nói: "Xét kỹ hai câu cuối bài từ thì có lẽ đây là thơ của người vợ nhớ chồng, gặp cảnh vợ chồng lìa nhau (?). Hai ông đều đoán sai cả chăng?" Sau đó Thu Phố bóc giấy dán tường ra thay, lại thấy thêm mấy bài thơ. Một bài: "Cửa khép hoa rụng uổng, xà trống én chẳng về. Chỉ còn đôi hầu nhỏ, dấu giày in rêu xanh." Một bài: "Lâu rồi biếng trang điểm, chợt mở hộp phấn hương. Tự cầm gương sáng ngắm, đành chịu nhường Triệu Dương Đài (?) (có lẽ chỉ người đẹp được vua sủng ái như chị em Triệu Phi Yến đời Hán)." Lại một bài: "Gang tấc cửa lầu, đêm thấy ánh đèn, mà như cách mây núi mấy nghìn tầng. Ở trong nhà mà thành khách không nhà, cách một khoảnh sân mà thành nhà sư đã lìa chùa. Dung nhan trong gương uổng đẹp thế, trong mộng gặp nhau cũng đã có bao giờ. Hầu gái khuyên dệt gấm hồi văn (điển Tô Huệ đời Tấn dệt bài thơ đọc xuôi ngược được lên tấm gấm gửi chồng để lay động lòng chồng), lòng biếng nhác, thân bệnh tật, chưa làm nổi." Vậy thì thuyết của Dư Cương là đúng. Sau đó Thu Phố đọc những bài này cho ông Trình Văn Cung nghe. Ông trầm ngâm (?) hồi lâu rồi nói: "Tôi biết là ai rồi, nhưng tôi không nói." Một lúc sau lại nói: "Câu nào cũng đầy hờn dỗi, chồng không đáp lại cũng phải."

 Lý Thấu Lục kể: Có một người tá điền ở sát bên cánh đồng hoang. Một tối, nghe tiếng binh khí đánh nhau, cả nhà kinh hãi, trèo lên tường nhìn thì không thấy gì, mà tiếng đánh nhau vẫn vang lên như cũ, đến lúc gà gáy mới thôi. Họ biết đó là quỷ. Hôm sau lại như thế. Khổ vì ồn ào mãi không dứt, cả nhà bàn nhau nấp sẵn bắn súng. Quả nhiên tiếng súng vừa nổ thì có tiếng chí chóe tháo chạy tán loạn. Một lúc sau, trên mái dưới mái, nhiều giọng cùng ồn ào nói: "Bên kia bắt người của bọn ta làm con tin, bọn ta cũng bắt người bên kia làm con tin. Hai bên kiện nhau lên Xã công (thần thổ địa của làng), Xã công hồ đồ, khuyên hai bên coi như huề để xong chuyện. Hai bên đều không chịu, nên mới ra đây quyết thắng thua. Việc này can gì đến ngươi mà ngươi bắn súng vào bọn ta? Nay bọn ta cùng kéo đến nhà ngươi. Ngươi giơ súng lên thì bọn ta đi, ngươi đặt súng xuống thì bọn ta lại đến. Ngươi có thể đêm nào cũng bắn súng từ tối đến sáng không ngừng được sao?" Nghĩ lời ấy có lý, người tá điền bèn quỳ lạy tạ lỗi, bày nhiều rượu thịt, tiền giấy để tiễn chúng đi. Nhưng tiếng đánh nhau cũng từ đó mà dứt. Việc không thể không làm mà không đứng ra gánh vác, ấy là lỡ thời cơ. Mối hại không thể không trừ mà không ra sức chống lại, ấy là nuôi ung nhọt. Quỷ không phạm đến người, người lại đi phạm đến quỷ, thì quỷ có lý để nói, chẳng khác nào mở cửa vái mời giặc vào nhà. Mạnh Tử có nói: hàng xóm có người đánh nhau mà mình xõa tóc, buộc vội dây mũ chạy đến can, thế là lầm; dẫu đóng cửa không ra cũng được.

 Xá nhân (chức quan lo việc giấy tờ ở Nội các) Y Tùng Lâm kể: Có người tên Triệu Diên Hồng, tính cương trực, ghét điều ác đến cực độ, thường nói thẳng lỗi người khác ngay trước mặt, không kiêng nể gì. Một lần, ông tình cờ thấy vợ người hàng xóm nói chuyện với một thiếu niên, liền báo cho người chồng. Người chồng dò xét, thấy có dấu vết, bèn rình lúc họ lén gặp nhau mà chém chết cả hai, xách đầu đến trình quan. Quan theo luật không bắt tội. Qua nửa năm, Triệu bỗng phát cuồng tự đánh mình, nói bằng giọng người vợ hàng xóm để đòi mạng, rồi cắn đứt lưỡi mà chết. Người đàn bà dâm đãng vượt khuôn phép thì quả có tội. Nhưng chỉ người thân của cô ta mới được bắt, chỉ chồng cô ta mới được giết, chứ cô ta không phải loại loạn thần tặc tử mà ai cũng có quyền giết. Vả lại cái cô ta làm mất chỉ là danh tiết của một thân, cái cô ta làm nhơ chỉ là gia phong của một nhà, cũng không phải loại đại gian đại ác, cá lớn nuốt cá bé, tàn bạo lan tràn, khiến người bị oan chìm sâu không rửa được, ai nấy đều căm phẫn. Theo đạo lý giấu điều xấu, nêu điều tốt của người, thì dù chỉ đem chuyện kể với người khác cũng đã tổn hại đến đức lớn. Như chuyện Bá Nhân vì ta mà chết (Vương Đạo không lên tiếng cứu Chu Bá Nhân, sau than: "Ta không giết Bá Nhân, nhưng Bá Nhân vì ta mà chết"), còn khó tránh được tội, huống chi đi nói thẳng cho người chồng biết, thì là có ý gì? Chẳng phải là khích cho anh ta nhất định phải giết hay sao? Hồn oan hóa thành ma dữ báo thù, vốn không phải là không có lý. Xem việc trải qua nửa năm mới đòi được nợ, hẳn hồn oan đã xin được phép của thần, vâng mệnh trời mà trừng phạt. Vậy thì lấy việc vạch tội người khác làm ngay thẳng, vốn không phải đạo trung hậu, mà cũng không phải là cách để giữ phúc.

 Ngự sử Phật Luân, bạn cũ của Diêu An công (cha của tác giả), kể: Một tên đầy tớ nhà quyền quý vì chơi bời lêu lổng mà bị chủ đuổi, căm hận thấu xương, bèn bịa chuyện đồn nhảm, vu cho nhà chủ phòng the không nghiêm chỉnh, kể tỉ mỉ chuyện người trên kẻ dưới trong nhà loạn luân, nói chắc như đinh đóng cột. Lời đồn lan khắp một thời, chủ nhà cũng nghe phong thanh, nhưng không có cách gì bịt miệng hắn, lại không biết lấy gì mà cãi. Đám đàn bà trong nhà chỉ biết thắp hương kêu thần. Một hôm, tên đầy tớ cùng bè bạn ngồi ở quán trà, đang vỗ tay kể chuyện thao thao, người ngồi bốn phía đều lắng tai nghe, thì bỗng hắn kêu thét lên một tiếng rồi gục xuống bàn chết. Không có cách gì khám nghiệm, người ta báo là chết vì đàm quyết (theo y học cổ, đờm làm tắc nghẽn khí mà ngất lịm, có khi chết). Quan cho khâm liệm. Quan tài mỏng, chôn nông, rốt cuộc bị bầy chó đào lên cắn xé, xương thịt vương vãi. Người ta mới biết đó là báo ứng của kẻ phụ lòng. Ông Phật tính hòa nhã, không thích nghe người ta nói lỗi của người khác. Phàm tôi tớ, hầu gái, bà già nào nói lỗi của chủ cũ, ông ắt khéo léo cho đi nơi khác, vì lấy tên đầy tớ kia làm gương. Ông từng nói với tôi: "Đời Tống, Đảng Tiến nghe người kể bình thoại về Hàn Tín (người diễn kể chuyện xưa gọi là bình thoại; sách Vĩnh Lạc đại điển còn chép mấy chục bộ) liền đuổi đi. Có người hỏi duyên cớ, ông đáp: 'Trước mặt ta mà kể chuyện Hàn Tín, thì trước mặt Hàn Tín ắt cũng kể chuyện ta, sao mà nghe được.' Người đời nghìn năm nay cười ông hồ đồ, mà không biết đó thật là rất mực thông minh. Kẻ chỉ thích nghe người ta kể chuyện Hàn Tín cho mình, mà không nghĩ đến việc người ta cũng sẽ kể chuyện mình cho Hàn Tín nghe, mới thật là hồ đồ." Đó thật là lời của người hiểu thấu sự đời.

 Trường thi ở Tuyền Châu, Phúc Kiến, vốn là dinh của quan Hải phòng đạo (quan coi việc phòng thủ bờ biển). Nhà cửa to lớn, nhưng cuối đời Minh có binh lửa, trong dinh nhiều người bị giết. Lại thêm trong ba năm, quan Học sứ (quan triều đình phái xuống quản việc học và coi thi ở một tỉnh) chỉ đến đây hai lần, nhà đóng cửa bỏ trống lâu ngày, nên ma quỷ nhiều. Thị lang A Vũ Trai kể: ông từng thấy sau hoàng hôn, thấp thoáng có người mặc mũ áo kiểu xưa qua lại trong bóng tối, đến gần nhìn thì không thấy gì. Khi tôi đến châu này coi thi, mạc hữu (người giúp việc riêng cho quan) là Tôn Giới Đình cũng từng thấy một người đội mũ sa, mặc áo bào đỏ đi vào phòng đầy tớ, đầy tớ liền bị bóng đè. Giới Đình vốn gan dạ, nhổ về phía cửa sổ mà mắng: "Sống làm quan sang, chết rồi lại đi quấy phá bọn tôi tớ, sao không biết tự trọng đến thế?" Đầy tớ bỗng tỉnh lại, từ đó không thấy nữa. Có lẽ hồn ấy trú ở phòng này nên muốn đuổi đầy tớ ra; một khi bị mắng, tự biết đuối lý nên thôi chăng?

 Tục trong làng, khi có người bệnh nặng, người nhà lén cắt một mảnh vạt áo người ấy đang mặc, đốt trong lửa mạnh. Nếu tro có vằn trắng loang lổ như chữ triện cổ thì ắt chết, không có vết chữ thì sống. Hoặc có khi dán giấy làm chăn, các đường nối không dùng hồ, chỉ đặt lên hòn đá đập áo rồi lấy quả cân dọi gõ. Đường nối dính lại thì ắt chết, không dính thì sống. Thử thì mười lần đúng tám chín. Cả hai cách đều không hiểu là lẽ gì.

 Lâm Bái người Bồ Điền kể: Nghe nói ở Tuyền Châu có một người, bỗng một tối dưới đèn nhìn lại bóng mình, thấy không giống hình dạng mình. Nhìn kỹ thì cử động, xoay trở tuy đều theo đúng thân mình, nhưng đầu to như cái đấu, tóc bù xù như chùm lông chim trên lọng, tay chân đều cong quặp như móng chim, rõ ràng là một con quỷ kỳ dị. Anh hoảng sợ, gọi vợ con đến xem, họ cũng thấy như thế. Từ đó tối nào cũng vậy, không hiểu vì sao, anh hoảng hốt không biết làm thế nào. Hàng xóm có một ông thầy đồ nghe chuyện, nói: "Yêu quái không tự dưng nổi lên, mà nhân con người mới nổi lên. Phải chăng anh ngầm có ý ác, khiến quỷ la sát (loài quỷ dữ ăn thịt người trong kinh Phật) cảm ứng mà hiện hình?" Người ấy sợ hãi, thú nhận hết: "Thật tôi có thù lâu năm với nhà kia, định tự tay giết sạch cả nhà họ, không để sót một ai, rồi trốn đi theo Áp Mẫu" (cuối đời Khang Hy, kẻ cầm đầu loạn ở Đài Loan là Chu Nhất Quý kết bè gây loạn; Nhất Quý làm nghề nuôi vịt nên người Phúc Kiến gọi hắn là Áp Mẫu, tức "Vịt Mẹ") "Nay có chuyện quái lạ như thế, chẳng lẽ thần thật đang răn tôi? Tôi tạm gác mưu ấy lại, xem lời ông có ứng nghiệm không." Ngay tối hôm ấy, bóng quỷ biến mất. Đây thật là chỉ một ý niệm thay đổi mà họa phúc phân rõ ngay.

 Ngự sử Đinh Chỉ Khê kể: Trước kia ở Thiên Tân, gặp tết Thượng nguyên (rằm tháng giêng, có hội hoa đăng), có một thiếu niên đi xem đèn. Đêm trở về, anh gặp một thiếu phụ rất xinh đẹp đứng quanh quẩn ở ngã ba đường như đang đợi ai, hương áo thoang thoảng, bóng tóc yểu điệu, rất động lòng người. Ban đầu anh cho là cô gái đi chơi lạc bạn, bèn ghẹo nói chuyện, cô không đáp. Hỏi họ tên, nhà ở đâu, cũng không đáp. Anh bèn ngờ cô hẹn hò lén lút, đang đợi tình nhân chưa tới, tính có thể nắm thóp mà giữ lại. Mời về nhà nghỉ chân một lát, cô nhất định không chịu. Anh ép cô cùng về. Rượu lá bách và bánh trôi ăn tết lúc ấy vẫn chưa dọn, anh bèn cho cô ngồi lẫn giữa vợ và em gái mình, khoác tay nhau cùng uống. Ban đầu cô rất e thẹn, rồi dần dần đùa cợt, vẻ quyến rũ toát ra, cùng vợ và em gái anh mời rượu qua lại. Thiếu niên mừng như điên, vừa hơi lộ ý muốn giữ cô ngủ lại thì cô mỉm cười nói: "Nhờ anh không chê, nên tạm mượn nhà anh để tẩy trang. E bạn bè đang đợi, không ở lâu được." Rồi đứng dậy cởi áo, tháo đồ trang sức, cuộn bó lại, vái dài một cái rồi đi thẳng. Thì ra là một "lạp hoa" trong đoàn hội (trong đội múa hát ương ca (?), người đóng giả con gái, tục gọi là lạp hoa). Thiếu niên tức giận, đuổi ra tận cửa muốn đánh. Hàng xóm kéo đến hỏi chuyện. Có người tận mắt thấy chính anh ép mời về, nên không thể trách người kia ban đêm vào nhà người khác. Có người tận mắt thấy người kia đi hát trong đội, nên cũng không thể trách là giả gái để trêu đàn bà con gái. Rốt cuộc mọi người cười ồ rồi tan. Đây thật là muốn làm nhục người mà lại tự làm nhục mình.

 Lão bộc Lư Thái kể: Cậu của ông, một đêm trăng ngồi dưới gốc táo trong sân, thấy con gái nhà bên ló nửa người trên đầu tường xin táo. Ông đập mấy chục quả cho cô. Cô nói hôm nay mới về thăm nhà (con gái đã lấy chồng về thăm cha mẹ), anh chị đều đi canh ruộng dưa, cha mẹ đã ngủ. Rồi cô lấy tay chỉ cái thang dưới chân tường, liếc mắt đưa tình mà đi. Cậu ông hiểu ý, rón rén leo thang lên. Đoán rằng cô vừa xuống thì phía trong tường ắt có ghế đẩu, ông thò chân dò bước, thì bước hụt, rơi xuống hố phân. Cha và anh cô gái nghe tiếng chạy ra xem, ông bị đánh một trận nên thân, nhờ mọi người van xin mới được tha. Nhưng hôm ấy cô gái nhà bên thật ra chưa hề về, lúc ấy mới biết là bị ma trêu. Chuyện người đàn bà cưỡi trâu kể ở trên, còn là do anh con nhà nông ghẹo trước; còn chuyện này thì không do đâu mà ma tự đến, có thể gọi là tai bay vạ gió. Nhưng nếu được gọi mà không đi, thì ma cũng chẳng giở được trò gì. Vậy vẫn có thể nói là tự chuốc lấy.
 Ông Lý Thược Đình kể: có người bạn từng đến tránh nóng ở một ngôi chùa. Gian thiền thất (phòng tu thiền của nhà sư) rất sạch sẽ, nhưng cửa sổ phía sau thì bị bịt kín bằng ván. Người bạn kê giường dưới chỗ ấy. Một đêm trăng sáng, cạnh gối có một khe hở chừng bằng đầu ngón tay, dường như lọt chút ánh sáng vào. Anh ngờ phía sau là phòng kín của sư, bèn chọc thủng giấy dán để nhòm, hóa ra là một khu vườn bỏ trống, nơi đặt quan tài tạm chưa chôn.

 Anh đoán ở đó hẳn có ma, nên nằm nghiêng trên gối, ghé một mắt vào khe mà nhìn. Nửa đêm quả nhiên có bóng đen thấp thoáng, như người qua lại dưới gốc cây. Nhìn kỹ thì tạm phân biệt được nam nữ, nhưng mặt mày không rõ. Anh áp tai vào khe nghe lén, rốt cuộc không nghe thấy tiếng nói. Quan tài đặt ở đó chừng mấy chục cỗ, nhưng ma thấy được thì ít chỉ ba năm con, nhiều cũng không quá mười mấy. Có lẽ lâu ngày chúng tản dần, hoặc đã vào chuyển luân (đầu thai sang kiếp khác) rồi chăng?

 Cứ như thế hơn một tháng, anh không kể với ai, mà ma cũng chẳng hề hay biết. Một đêm, anh thấy hai con ma đùa cợt suồng sã sau gốc cây, cách dưới cửa sổ chỉ bảy tám thước, dáng lả lơi còn hơn cả người sống. Anh bất giác bật cười thành tiếng, lập tức chúng im bặt, mất dấu. Đêm sau nhòm lại thì không thấy một con ma nào nữa. Qua mấy ngày, anh lên cơn sốt nóng lạnh dữ dội, ngờ là ma quấy, bèn dọn sang ở chùa khác.

 Biến hóa như ma mà vẫn không tránh khỏi những chuyện ngoài dự liệu, để người ta thấy được chuyện riêng tư của mình. Câu "mười mắt cùng nhìn, mười tay cùng chỉ" (ý nói chuyện kín đáo đến đâu cũng có người thấy) quả không phải lời suông. Thế nhưng người kia khôn hơn ma mà rốt cuộc vẫn không tránh khỏi bị ma đuổi đi. Câu "nhìn thấu được cá dưới vực sâu là điềm chẳng lành" (ý nói biết rõ chuyện thầm kín của kẻ khác thì dễ chuốc họa) cũng là nói về chuyện này vậy.

 Khi quan Đại học sĩ (chức quan đầu triều, hàng tể tướng) Ôn công trấn giữ Ô Lỗ Mộc Tề (nay là Urumqi, Tân Cương), đồn quân báo có tên phạm nhân bị đày họ Vương bỏ trốn, truy bắt không thấy tăm tích. Lâu sau mới loáng thoáng nghe rằng: hắn vốn cùng một người họ Ngô đều là dân đất Mân (Phúc Kiến), cùng bị áp giải đến khoảng giữa Cáp Mật và Tịch Triển thì người họ Vương chết dọc đường. Lính trạm áp giải không hiểu tiếng Mân, không phân biệt được ai là Ngô ai là Vương. Người họ Ngô bèn khai rằng người chết là họ Ngô, còn mình thì mạo nhận tên họ Vương. Đến nơi đày được mấy tháng, hắn rình lúc sơ hở mà lẻn trốn. Quan phủ căn cứ vào công văn của Cáp Mật, chỉ truy bắt Vương chứ không truy bắt Ngô, nên Ngô may mắn thoát được. Nhưng việc này không có chứng cứ, còn ngờ vực chưa rõ, nên rốt cuộc không có cách nào tra hỏi.

 Viên lại quân là Ba Cáp Bố nhân đó kể: có người vợ của một kẻ bán tơ, nhan sắc khá đẹp, bỗng mắc bệnh lạ, suốt ngày chỉ nằm mê man, nhưng ăn thì gấp mấy người. Như thế hơn hai năm. Một hôm chị ta bỗng gào thét một tiếng dài, rồi cứng đờ như xác chết. Cả nhà đổ thuốc chạy chữa suốt đêm, chị mới dần nói được. Chị tự kể rằng hồn mình bị Phán quan của Thành hoàng (Thành hoàng là vị thần coi giữ một thành ở cõi âm; Phán quan là viên quan dưới quyền thần, lo xét xử, ghi sổ) bắt đi, ép làm thiếp, rồi bắt riêng một con quỷ đói nhập vào thân xác chị.

 Đến ngày con quỷ đói ấy hết tuổi thọ, âm phủ gửi giấy câu hồn, viên Phán quan lại dặn lính quỷ bắt riêng một con quỷ đói khác thế vào; con quỷ đói kia cũng mừng được đầu thai, bằng lòng làm kẻ thế chỗ. Đến khi Thành hoàng mở công đường xét hỏi, mới tra ra sự gian dối, bèn giao Phán quan và lính quỷ xuống ngục, rồi cho chị trở về. Về sau tượng của Phán quan ấy tự dưng vỡ nát. Người đàn bà này sống thêm hơn hai năm nữa mới mất. Tính từ lúc sống lại đến lúc chết hẳn, so với từ lúc phát bệnh đến lúc sống lại, số ngày vừa khớp nhau. Thế mới biết vì bị cướp đoạt oan uổng nên chị được trả lại phần tuổi thọ đáng hưởng. Vậy thì chuyện đánh tráo người này thay người kia, ở âm phủ cũng có; chỉ tiếc chuyện bên trên thiếu một lần Thành hoàng xét hỏi mà thôi.

 Ông Lý A Đình kể: ở một nhà dân tại Loan Châu, có cáo chiếm kho lúa mà ở, không quấy phá gì nhiều, chỉ thỉnh thoảng ném gạch ngói, hoặc ăn trộm đồ ăn thức uống mà thôi. Sau chủ nhà mời thầy pháp đến làm phép trừ, giết chết mấy con cáo, lại để lại bùa mà dặn: "Nếu chúng lại đến thì đốt bùa này." Quả nhiên cáo dọn đi. Thế nhưng chúng thường biến thành hình đàn bà con gái trong nhà, đêm ra ngoài đùa cợt lẳng lơ với bọn trai trẻ hàng xóm; thậm chí còn biến thành hình đứa con trai nhỏ, ăn ngủ chung với lũ vô lại, khiến tiếng xấu lan khắp nơi. Người chủ nhà vốn không hề hay biết.

 Một hôm ông đến chùa, nghe trong phòng thiền có tiếng cười đùa, bèn chọc thủng giấy cửa nhòm trộm, thì ra con gái mình đang ngồi lẫn lộn với sư, giận lắm. Về nhà lấy dao, thì con gái lại từ trong buồng đi ra, ông mới vỡ lẽ là cáo báo thù. Ông lại mời thầy pháp, thầy pháp nói: "Chúng đã trốn biệt, không biết đi đâu rồi."

 Cáo yêu quấy nhiễu người chút ít là chuyện thường có, có thể không cần trừ; mà dù có trừ thì tội cũng chưa đến mức phải chết. Vội vàng giết sạch cả bầy, thật là quá tay, chúng ôm hận cũng phải thôi. Tuy có bùa để dựa vào, cáo không thể làm càn lần nữa, nhưng cách trả thù khéo léo lại nảy ra ở chỗ không ngờ để phòng. Vậy thì người quân tử đối với kẻ tiểu nhân, nếu sức không đủ thắng thì hẳn bị cắn ngược lại; còn dù sức đủ thắng, thì mưu mô vẫn ngấm ngầm, biến cố trăm đường, cũng đáng sợ lắm thay.

 Ông Tung Phụ Đường, quan Các học (tức Nội các học sĩ, chức quan văn trong Nội các), kể: ở Hải Điến có người giữ mộ cho một nhà quyền quý, tình cờ thấy mấy con chó đuổi một con cáo, lông máu bê bết, lòng rất thương, bèn cầm gậy đánh đuổi chó, xách con cáo về để trong nhà, đợi nó tỉnh lại thì đem ra đồng hoang thả đi. Qua mấy hôm, đêm có một cô gái gõ cửa vào, dung nhan tuyệt thế. Anh kinh ngạc hỏi từ đâu đến, cô vái hai vái thưa: "Thiếp là cáo cái, hôm trước gặp nạn lớn, được chàng cứu sống, nay đến để hầu hạ chăn gối cho chàng." Người giữ mộ đoán cô không có ý xấu, bèn nhận. Qua lại thân mật hơn hai tháng, anh ngày càng gầy mòn ốm yếu, nhưng vẫn yêu cô mà không chút nghi ngờ.

 Một hôm đang cùng ngủ, nghe ngoài cửa sổ có tiếng gọi: "Con ranh A Lục kia! Ta dưỡng thương vừa khỏi, chưa kịp báo ơn, sao mày dám mạo danh (?) ta, mê hoặc lang quân đến sinh bệnh? Nhỡ chàng có mệnh hệ gì, họ hàng sẽ bảo ta bội nghĩa, ta lấy gì tự minh oan? Dù họ biết chuyện là do mày gây ra, nhưng lang quân đã cứu ta, ta lại ngồi nhìn chàng chết, thì sao lòng ta yên được? Nay ta cùng các cô các chị đến giết mày!" Cô gái kia hoảng hốt bật dậy định trốn, nhưng đã có mấy cô gái xô cửa ập vào, đánh chết ngay tại chỗ.

 Người giữ mộ đã mê đắm từ lâu, đau tiếc, tức giận, lại quay ra mắng cô gái mới đến là bất lương, cướp mất người mình yêu. Cô gái ấy kể đi kể lại phân trần, anh rốt cuộc vẫn không tỉnh ngộ, lại còn rút dao nhảy lên, định báo thù cho cô gái kia. Cô gái ấy bèn khóc lóc thảm thiết, vượt tường mà đi. Về sau người giữ mộ kể lại chuyện này với người khác mà vẫn còn hậm hực. Đây chính là cái gọi là "trung thành mà bị phỉ báng, giữ chữ tín mà bị ngờ vực" chăng?

 Ông Đổng Khúc Giang, bậc tiền bối, kể: có một nhà giảng đạo học, tính khí ngang trái, ưa dùng lễ nghi khắt khe để gò bó học trò. Học trò khổ sở vì ông, nhưng ông lại khá có tiếng là ngay thẳng nghiêm chỉnh, nên chẳng ai chê trách được. Sau trường học có một vườn nhỏ. Một tối ông dạo bước dưới trăng, thấy giữa đám hoa thấp thoáng có bóng người. Bấy giờ mưa dầm vừa tạnh, tường đất hơi đổ, ông ngờ là hàng xóm sang trộm rau, bèn đến gần tra hỏi, thì thấy một người đẹp nấp sau gốc cây, quỳ xuống thưa: "Thiếp là cáo cái, sợ ông là người chính trực nên không dám đến gần, vì thế đêm mới đến hái hoa, không ngờ bị ông bắt gặp, xin ông rộng lòng tha thứ."

 Lời lẽ dịu dàng, mỗi cái liếc mắt đều trăm vẻ quyến rũ. Nhà giảng học mê mẩn, buông lời trêu ghẹo, cô liền chiều theo. Cô còn nói: "Thiếp tàng hình được, đi lại không để dấu vết; dù có người ở bên cũng không thấy, không đến nỗi để học trò biết." Hai người bèn ân ái. Lúc trời sắp sáng, nhà giảng học giục cô đi, cô nói: "Bên ngoài đã có tiếng người, thiếp tự đi qua khe cửa sổ được, ông đừng lo."

 Chốc lát ánh nắng sớm tràn đầy cửa sổ, học trò ôm sách kéo đến đông đủ, mà cô gái vẫn buông màn nằm. Nhà giảng học lòng nơm nớp, nhưng vẫn mong người ta không thấy. Bỗng bên ngoài báo có một bà già đến đón cô gái. Cô khoác áo đi thẳng ra, ngồi lên tấm da hổ (chỗ ngồi giảng bài của thầy) chải lại tóc mai xong, sửa vạt áo cúi chào mà nói: "Tôi không mang theo đồ trang điểm, xin về chải gội đã, hôm khác rảnh sẽ lại đến lấy tiền thưởng đêm qua." Thì ra đó là một kỹ nữ mới đến trong làng, bọn học trò đã đút tiền cho cô làm trò này. Nhà giảng học vô cùng bẽ mặt. Học trò học xong về ăn sáng thì ông đã tự vác hành lý trốn đi rồi. "Bề ngoài dư thừa thì bên trong ắt thiếu hụt", há chẳng đúng sao?

 Ông Khúc Giang lại kể: ở Tế Nam có một công tử nhà quyền quý, vợ và thiếp lần lượt qua đời. Một hôm anh ngồi một mình ở đình sen, như ngủ mà không phải ngủ, mơ màng như thấy người thiếp đã mất, vốn là người anh thương yêu, nên cũng không sợ, hỏi sao về được. Nàng đáp: "Ma có ranh giới, thần đất cấm không cho tự tiện vượt qua. Hôm nay và ngày mai là kỳ phu nhân được tụng kinh, liền mấy đêm phóng diệm khẩu (nghi lễ nhà Phật bố thí thức ăn cho các vong hồn đói khát), nên thiếp được đến nhận pháp thực (thức ăn đã được chú nguyện trong lễ ấy)."

 Hỏi phu nhân có đến không, nàng đáp: "Phu nhân việc tội ở ngục âm chưa xong, đâu tự đến được." Hỏi: "Bố thí thức ăn mà không ích gì cho người đã khuất thì làm lễ diệm khẩu có lợi gì?" Nàng đáp: "Lòng trời nhân ái, phép Phật từ bi. Cứu giúp người thì Phật và trời vui, cứu giúp ma thì Phật và trời cũng vui; đó là để tích phúc ở cõi âm cho người đã khuất, chứ không phải để người ấy tự đến ăn." Hỏi cảnh dưới suối vàng ra sao, nàng đáp: "Phải đọa làm thân con gái là nghiệp cũ của thiếp; được vào hàng hầu thiếp của chàng là duyên cũ của chàng. Nghiệp và duyên đều đã trọn, thiếp yên lặng chờ đầu thai, cũng không có khổ vui gì lớn, chỉ thiếu một con hầu nhỏ để sai bảo. Chàng có thể đốt cho thiếp một hình nhân chăng?"

 Anh mơ màng tỉnh dậy, tạm tin là có thật, bèn làm hình nhân đốt đi. Đêm sau nàng hiện về trong mộng, thì có một con hầu nhỏ theo sau rồi.

 Buộc cỏ, bó tre, cắt giấy, xé lụa, ghép tạm thành hình, sao cũng thông linh được? Ấy là vì tinh khí kết tụ thì muôn vật thành hình; hình không tự dưng mà có, mà phải chứa khí ngậm tinh. Dù lâu ngày mục nát, vẫn còn hóa thành sâu bọ lúc nhúc (?), bốc lên thành nấm linh chi. Cho nên tinh khí của người chưa tan thì thành ma; tinh khí của vải lụa, thì quần áo của ma cũng như lúc sống. Đối với đồ vật, đã có hình chất thì tinh khí ngưng tụ vào đó; lấy hình chất làm khuôn, hình tượng giống hệt mà thành; lửa đốt đi phần cặn bã chứ không đốt được phần tinh túy. Cho nên thân thể thành tro mà thần khí tụ ở cõi âm, như người chết đi thì phách (phần hồn gắn với thể xác) chìm xuống mà hồn (phần tinh thần) bay lên. Đời Hạ làm minh khí (đồ vật làm để chôn theo người chết), đời Ân, đời Chu nối theo, vì thánh nhân hiểu được tình trạng của quỷ thần vậy.

 Còn như những đồ mã (?) khi người chết chưa hạ huyệt, nhà quàn hiu quạnh, đêm thì lững thững đi lại, ném vào lửa thì nghe tiếng rên ư ử, thì đó là do khí suy vận rủi gọi đến, yêu quái nhân con người mà nổi lên, hoặc là có vật khác nương vào vậy. (Có bà Phàn ở Đông Quang từng thấy chuyện như thế.)

 Ông Chu Tử Dĩnh, quan Vận sứ (quan coi việc muối), kể: xưa khi làm Đồng tri (quan phó giúp việc tri phủ) ở Tự Vĩnh, từ Thành Đô về nha môn, tình cờ đi qua một rừng rậm, dừng kiệu nghỉ chân. Từ xa thấy trên đỉnh giữa muôn ngọn núi dường như có nhà người ở, nhưng vách núi dựng đứng nghìn nhận (vô cùng cao), thật không phải nơi người có thể đặt chân đến. Vừa hay ông mang theo ống nhòm của Tây dương, bèn thử nhìn, thấy ba gian nhà cỏ, cửa mở hướng về phía mặt trời, có một ông lão đứng tựa gốc thông, một bé gái ngồi dưới mái hiên, tay cầm vật gì, dường như cúi đầu khâu vá. Cột nhà dường như có câu đối, nhìn không rõ. Chốc lát mây mù dày đặc kéo đến, rồi không còn thấy gì nữa. Về sau ông lại đi qua chốn ấy, rừng núi vẫn như cũ, lại dùng ống nhòm nhìn thì chỉ thấy núi trống mà thôi. Phải chăng nhà của tiên lỡ bị người thấy, nên dời đi nơi khác?

 Phan Nam Điền vẽ tranh có khí phách thoát tục, nhưng tính tình cô độc, gai góc, uống rượu vào thì mắng cả khách ngồi cùng, lạc lõng không hợp với đời. Có lần ông vẽ cho tôi một bức tranh hoa mai khổ ngang, tôi đề một bài tuyệt cú (thơ bốn câu) rằng: "Bên nước rào thưa bóng ngả nghiêng, từng ở nhà ông xử sĩ Cô Sơn (tức Lâm Bô đời Tống, ở ẩn trên núi Cô Sơn bên Tây Hồ, nổi tiếng yêu hoa mai); chỉ trách cành uốn khúc (?) cứng như sắt, phong lưu rốt cuộc phải nhường hoa đào." Ấy là đùa ông. Về sau tôi tòng quân ra ngoài biên ải, bọn thị thiếp chê bức tranh cũ kỹ xỉn màu, bèn đổi lấy một bức tranh hoa đào. Vậy thì những việc nhỏ nhặt cũng dường như đều đã định sẵn.

 Vương Ân Phổ ở huyện Thanh là cháu của bà vú nuôi bà nội tôi là Trương thái phu nhân. Một hôm anh từ Hưng Tế về ban đêm, trăng sáng như ban ngày, thấy dưới gốc cây lớn có mấy người ngồi uống rượu, chén đĩa bừa bộn. Một chàng trai mời anh vào ngồi, một ông lão gắt chàng trai: "Xưa nay không quen biết, đừng có đùa ác." Rồi nghiêm mặt bảo Ân Phổ: "Anh nên đi mau, bọn ta không phải người, sợ bọn trẻ làm hại anh." Ân Phổ sợ hãi, chạy thục mạng, về được đến nhà thì gần như hết hơi không cử động nổi.

 Về sau đi viếng tang ở nhà họ hàng, anh bỗng gặp ông lão ấy, sợ quá ngã lăn suýt ngất, chỉ luôn miệng kêu "Ma! ma!". Ông lão cười đỡ anh dậy, nói: "Lão ham rượu, ngày nào cũng thấy không đủ. Hôm trước gặp đêm trăng, được hàng xóm mời, rượu đã chẳng còn bao nhiêu, gặp lúc anh đến, sợ thêm một khách thì không đầy được ruột khô của lão, nên mới nói dối để đuổi anh đi, anh lại tưởng thật sao?" Khách khứa đầy nhà không ai không cười lăn.

 Trong đó có một người khách chứng kiến chuyện này, thường đem kể với người khác. Một lần ông ta đi đêm qua một ngôi miếu hoang, thấy mấy người đang uống rượu ầm ĩ, cũng mời ông vào ngồi. Ông thấy mùi rượu khác lạ, lòng đang ngờ vực thì bị bầy ma đẩy xuống vũng bùn sâu, rồi chúng hóa thành lửa ma lập lòe tản đi. Phương đông hửng sáng, có người đi cày cứu ông mới ra được. Từ đó ông vỡ mật, lại quay ra ngờ rằng thứ Ân Phổ gặp là ma thật. Về sau gặp ông lão kia trên đường, ông ta không dám nói chuyện với ông lão nữa. Chuyện này do anh họ tôi là Trương Tự Tu kể.

 Còn ông Đái Ân Chiếu thì nói: "Có chuyện ấy thật, nhưng người ta truyền lại bị đảo lộn. Chính người khách kia gặp ma trước, Ân Phổ nghe chuyện ấy; rồi một đêm đi qua một làng, gặp một người bạn nhiều năm không gặp, mời cùng uống rượu, anh ngờ người bạn đã chết, giật đứt vạt áo mà chạy trốn. Về sau gặp lại ở nhà thông gia, bị mắng cho một trận nên thân." Hai thuyết chưa biết thuyết nào đúng. Nhưng theo lời họ Trương, thì biết không thể vì tình cờ gặp một chuyện mà cho rằng chuyện gì cũng như thế, đến nỗi lầm vì tin nhầm; theo lời họ Đái, thì cũng biết không thể vì tình cờ gặp một chuyện mà cho rằng chuyện gì cũng như thế, để rồi hỏng việc vì đa nghi.

 Ông Lý Thu Nhai kể: nhà một ông nho già có cáo, ở trong kho thóc bỏ trống, ba bốn chục năm chưa từng quấy phá. Cáo thường trò chuyện với người, cũng khá biết chữ nghĩa; có khi mời uống rượu nó cũng chịu ra, chỉ là không thấy hình nó mà thôi. Sau khi ông nho già mất, con trai ông cũng là một nho sinh (người đã đỗ khóa thi đầu, được học ở trường huyện), giao tiếp với cáo như cha mình, nhưng cáo không mấy đáp lời, lâu dần lại quấy nhiễu ngày càng quá đáng.

 Anh này vốn mở lớp dạy học tại nhà, lại kiêm viết đơn kiện thuê cho người. Phàm bài văn anh chấm cho học trò thì đều không thất lạc; còn hễ viết đơn kiện thì vừa thảo xong đã bị xé nát, hoặc bị giật bút khỏi tay. Phàm tiền học trò nộp thì không mất một xu; còn tiền kiếm được từ nghề viết đơn kiện, dù khóa kỹ đến đâu cũng bị lấy trộm. Phàm học trò ra vào đều không thấy gì lạ; còn hễ người đi kiện đến, thì hoặc bị gạch đá ném vào đầu mặt chảy máu, hoặc nghe trên mái hiên có tiếng người nói, vạch trần mưu gian của họ trước mặt mọi người.

 Anh khổ sở, mời đạo sĩ đến làm phép trừ. Đạo sĩ lên đàn triệu thần tướng, bắt cáo đến. Cáo thẳng thắn biện bạch: "Cha hắn không coi tôi là loài khác, kết giao với tôi rất thân; tôi cũng không vì mình là loài khác mà xa cách, coi cha hắn như anh em. Nay con hắn tự làm hỏng thanh danh gia đình, gây đủ thứ nghiệp ác, không đến mất mạng thì không thôi. Tôi không nỡ ngồi nhìn, nên quấy rối để hắn đổi hướng. Số tiền tôi lấy đều chôn trong mộ cha hắn, đợi khi hắn sa cơ thì đem ra giúp vợ con hắn, thật không có lòng dạ gì khác. Không ngờ bị luyện sư (tiếng tôn xưng đạo sĩ) trách phạt, sống chết xin tùy ngài."

 Đạo sĩ vội đứng bật dậy bước xuống khỏi đàn, vái ba vái rồi nắm tay cáo mà nói: "Nếu người bạn quá cố của ta có đứa con như thế, ta cũng không làm được như ngươi. Chẳng riêng gì ta không làm được, e rằng nghìn người cũng không có một hai người làm được, vậy mà việc này lại do loài các ngươi làm ra sao?" Không từ biệt chủ nhà, ông thở dài mà đi thẳng. Người con hổ thẹn không chốn dung thân, thề bỏ nghề ấy, về sau được chết yên lành.

 Khoảng năm Bính Thìn, Đinh Tỵ đời Càn Long (1736–1737), ông Trường Thái, quan Viên ngoại lang (chức quan phụ tá trong một ty của bộ) bộ Hộ, có một người hầu gái hơn hai mươi tuổi bị trúng gió, mê man choáng váng, hơi thở thoi thóp như sợi chỉ, đến đêm thì tắt thở. Hôm sau đang lo mua quan tài khâm liệm, bỗng tay chân cô cử động, dần co duỗi được, chốc lát ngồi dậy hỏi: "Đây là đâu?" Mọi người tưởng cô còn nói mê. Rồi cô nhìn quanh trong phòng, như chợt hiểu ra, thở dài mấy lần, lặng thinh không nói, từ đó bệnh khỏi hẳn.

 Thế nhưng xét giọng nói, dáng đi đều giống đàn ông, cũng không biết tự chải gội, gặp chồng thì như không quen biết. Mọi người thấy lạ, gặng hỏi nguyên do, cô mới tự kể vốn là đàn ông, chết mấy hôm trước, hồn xuống âm phủ, vị quan chủ trì xét thấy tuổi thọ chưa hết, nhưng phải bị đày làm thân đàn bà, nên sai mượn xác người đàn bà này mà sống lại. Cô thấy thoắt như ngủ thiếp đi, thoắt như tỉnh mộng, thì đã nằm trên tấm ván rồi. Hỏi họ tên quê quán, cô nhất định không chịu nói, chỉ bảo: "Việc đã đến nước này, cần gì làm nhục thêm kiếp trước." Người ta bèn không gặng nữa.

 Ban đầu cô không chịu ngủ chung với người đầy tớ là chồng, về sau không còn lời nào để chối, mới miễn cưỡng chiều theo, nhưng mỗi lần chung chăn gối đều khóc thầm đến sáng. Có người nghe lén thấy cô tự nói: "Đọc sách hai mươi năm, làm quan hơn ba mươi năm, mà nay phải nhẫn nhục chịu đứa đầy tớ làm nhục sao?" Chồng cô lại từng nghe cô nói mê: "Gom vàng chỉ để lũ con hưởng lạc, nhiều cũng để làm gì." Gọi dậy hỏi thì cô bảo không nói gì, biết cô giấu kín, nên cũng tạm bỏ qua. Ông Trường ghét nói chuyện thần quái, cấm người nhà truyền ra, nên chuyện không lan rộng, nhưng cũng có khá nhiều người biết. Hơn ba năm sau, cô rốt cuộc buồn rầu mà bệnh chết, đến cùng vẫn không biết cô vốn là ai.

 Thầy tôi là Cừu Văn Đạt công kể: có anh Quách cương trực, ỷ khí, nhân dịp Trung thu yến tiệc, bàn với bạn bè chuyện quỷ thần, tự nói mình không sợ. Mọi người bảo anh ngủ một đêm ở một ngôi nhà có tiếng là có ma để thử, anh Quách khảng khái cầm gươm đi. Nhà có chừng mấy chục gian, cỏ thu mọc đầy sân, hoang vu um tùm. Anh đóng cửa ngồi một mình, im lặng chẳng thấy chẳng nghe gì.

 Sau canh tư, có người đứng chắn cửa. Anh Quách vung gươm định đứng dậy, người ấy phất tay áo một cái, anh liền thấy miệng cứng, thân đờ, như bị bóng đè, nhưng lòng và mắt vẫn tỉnh táo. Người ấy khom mình cúi chào mà nói: "Ngài vốn là bậc hào sĩ, bị người ta khích nên mới đến đây. Hiếu thắng là lẽ thường, tôi cũng không trách ngài. Đã được ngài hạ cố ghé thăm, đáng lẽ phải tỏ chút lòng chủ khách; nhưng hôm nay là ngày lễ, gia quyến đều ra ngắm trăng, lễ phân biệt trong ngoài, thật không muốn để ngài thấy; mà đêm đã khuya, ngài lại không có chỗ về. Nay tôi tính một kế, định 'mời ngài vào chum' (vốn là điển Lai Tuấn Thần đời Đường bày cách hành tội người khác bằng chum lửa rồi bị chính người ta dùng cách ấy trị lại; ở đây là nói đùa, ý là nhốt khách vào chum), mong ngài đừng giận. Có chén rượu, bát thịt để đỡ buồn, cũng mong ngài đừng chê."

 Liền có mấy người khiêng anh Quách bỏ vào một cái chum trồng sen lớn, trên úp một cái bàn vuông, đè đá to lên. Chốc lát, cách lớp chum nghe tiếng cười nói ồn ào (?), chừng mấy chục người cả nam lẫn nữ, gọi rượu, chuyền thịt nướng, nghe rõ từng tiếng. Bỗng anh thấy mùi rượu thơm xộc vào mũi, mò mẫm trong bóng tối thì thấy một bầu rượu, một cái chén, bốn cái đĩa nhỏ, trên gác ngang hai chiếc đũa ngà. Đang khổ vì đói khát, anh tạm ăn uống. Lại có mấy đứa trẻ vây quanh chum hát những bài hát tình tứ; có người gõ chum nói: "Chủ nhân sai hát để mua vui cho khách." Nghe cũng êm tai. Hồi lâu lại gõ chum nói: "Ngài Quách chớ trách, mọi người đều say cả, không nhấc nổi tảng đá to, ngài tạm chịu khó, bạn quý của ngài sắp đến rồi." Nói xong thì im bặt.

 Hôm sau, mọi người thấy cửa không mở, ngờ có biến, trèo tường vào. Anh Quách nghe tiếng người, gào to trong chum. Mọi người dốc sức dời đá, anh mới bật ra, kể lại những gì thấy nghe, ai nấy đều vỗ tay cười. Xem đồ đạc trong chum thì dường như đều là đồ của nhà mình. Về nhà hỏi thì tối qua nhà làm tiệc, mất cả rượu lẫn đồ nhắm, đang chửi bới lục tìm khắp nơi. Con yêu này có thể gọi là ranh mãnh. Nhưng nghe chuyện, người ta chỉ buồn cười chứ không tức giận; lúc ra khỏi chum, đến anh Quách cũng tự bật cười. Thật là trò đùa ác vậy.

 Ông Dư Dung Nhược nói: "Thế vẫn chỉ là trêu đùa làm trò. Trước kia tôi làm khách ở vùng Tần, Lũng (Thiểm Tây, Cam Túc), nghe có một chàng trai theo thầy học ở một ngôi chùa trên núi. Tương truyền trên lầu chùa có yêu, thỉnh thoảng hiện ra quyến rũ người. Cậu thầm nghĩ cáo cái hẳn đẹp tuyệt trần, tối nào cũng đến ngoài lầu khấn bằng lời lả lơi, mong được gặp. Một đêm cậu đi đi lại lại dưới gốc cây, thấy một a hoàn nhỏ vẫy tay, biết là cáo cái đến, mừng rỡ chạy lại.

 A hoàn nói nhỏ: "Chàng là người hiểu chuyện, chẳng cần nói dài dòng. Nương tử rất ưng chàng, nhưng việc này là việc gì mà chàng lại công khai khấn vái? Chủ nhân rất giận chàng, vì chàng là người sau này sẽ hiển quý nên không dám làm hại, chỉ giữ nương tử rất nghiêm. Đêm nay may chủ nhân đi vắng, nương tử sai em lén mời chàng, chàng nên đi mau." Cậu đi theo, thấy khuê phòng sâu kín, lối đi quanh co (?), hoàn toàn không phải lối cũ trong chùa. Đến một phòng, cánh cửa son (?) khép hờ, tuy không có đèn nhưng mờ mờ thấy giường màn.

 A hoàn nói: "Nương tử lần đầu gặp mặt nên ngượng ngùng, đã nằm trong màn rồi. Chàng cứ cởi áo, lên thẳng giường, đừng nói một lời nào, sợ các a hoàn khác nghe thấy." Nói xong đi luôn. Cậu mừng không kìm được, vội lật chăn, ôm vào lòng mà hôn, bỗng người ấy giật mình bật dậy kêu to. Cậu lùi lại nhìn sững thì nhà cửa đều biến mất, hóa ra là ông thầy đang ngủ hóng mát dưới mái hiên. Thầy giận, đánh roi cho một trận nên thân, cậu bất đắc dĩ phải khai thật, rốt cuộc bị đuổi đi. Đây mới thật là trò đùa ác."

 Văn Đạt công nói: "Anh Quách cậy cái hăng hái nhất thời, nên chỉ bị yêu trêu chọc; cậu kia mang lòng tà, nên bị yêu hãm hại. Hai người đều tự chuốc lấy cả, há phải yêu có thiện có ác đâu."

 Ở thôn Lý có người đàn bà nhà nông, mỗi sáng tối mang cơm ra đồng cho người làm, đều thấy một cô gái theo bên cạnh, hỏi người đi cùng thì họ không thấy, chị rất sợ hãi. Sau cô gái dần theo về đến nhà, nhưng chỉ ở trong sân hoặc góc tường, không vào buồng ngủ. Chị đến gần nhìn thì cô gái lùi đi, chị quay lại thì cô lại tiến đến như cũ. Chị biết là oan gia đòi nợ, bèn đứng xa mà hỏi.

 Cô gái nói: "Kiếp trước chị và tôi đều là thiếp nhà quyền quý. Chị ghen vì tôi được yêu, vu cho tôi tội gian dâm trộm cắp, khiến tôi bị giam đến chết, nay tôi đến đòi nợ. Ngờ đâu kiếp này chị thờ mẹ chồng hiếu thảo, thường được thần lành che chở, tôi không đến gần được, nên ngày ngày theo chị. Xét tình thế thì tuyệt nhiên không có cách nào báo thù được. Nếu chị làm đàn tràng (lễ cầu siêu của nhà Phật) siêu độ cho tôi, tôi được đầu thai, thì cũng xem như giải oan."

 Người đàn bà từ chối vì nghèo. Cô gái nói: "Chị nghèo không phải nói dối. Chị chỉ cần phát tâm niệm danh hiệu Phật một vạn lần, cũng có thể siêu độ cho tôi." Hỏi sao việc ấy lại siêu độ được ma, cô đáp: "Người thường niệm Phật thì Phật không nghe đâu, chỉ là mỗi niệm như đối trước Phật, tự thu giữ tâm mình mà thôi. Còn bậc trung thần, con hiếu, lòng thành cảm được thần minh, một lần niệm Phật thì tiếng vang khắp Tam giới (ba cõi theo nhà Phật: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới chúng sinh), nên sức nó ngang với tụng kinh sám hối. Chị là người dâu hiếu thảo, tôi biết ắt sẽ linh nghiệm."

 Người đàn bà làm theo lời, phát tâm trì tụng. Mỗi lần niệm một tiếng thì thấy cô gái vái một vái; đến khi đủ một vạn tiếng thì cô gái biến mất. Chuyện này các cụ già thường kể, biết rằng một lòng thờ phụng cha mẹ còn hơn tin tâm lễ Phật.

 Lại nghe ở Oa Đông có anh họ Lưu, mẹ thương đứa em út, còn anh thì thương em còn hơn cả mẹ. Em mắc bệnh nan y, mẹ lo đến bỏ ăn bỏ ngủ. Anh lo liệu chạy chữa, đến mức bán cả con để có tiền thuốc thang, từng nói với vợ: "Em không cứu được thì mẹ đáng lo, thà để ta chết còn hơn." Vợ cảm động, bán đến cả áo cưới (?) mà không một lời oán than.

 Em bệnh nặng, vợ chồng anh ngày đêm khóc mà túc trực. Có người ăn mày đêm ngủ trong miếu thổ thần, nghe tiếng ma nói: "Vợ chồng họ Lưu thay phiên canh giữ em hắn, thần quang chiếu sáng rực, không thể vào ngay được, sẽ trễ hạn của âm phủ, biết làm sao?" Thổ thần nói: "Nhà binh có phép giương đông kích tây, các ngươi có biết không?" Hôm sau, mẹ anh ở dưới bếp bỗng trúng tà ngất đi, vợ chồng chạy đến xem, mẹ tỉnh lại thì em đã tắt thở. Ấy là ma đã dùng mưu để bắt hồn vậy. Về sau hai vợ chồng đều hơn tám mươi tuổi mới mất.

 Con gái của đầy tớ nhà tôi là Lưu Kỳ lấy chồng ở Oa Đông, kể rằng nghe các cụ già nói: "Họ Lưu ngoài việc phụng dưỡng mẹ ra, việc gì cũng ngờ nghệch như con trâu. Có người kể với anh rằng kẻ nọ ngỗ nghịch với mẹ, anh lắc đầu bảo: 'Trên đời sao có người như thế, người sao có việc như thế, anh đừng bịa chuyện!'" Cái ngốc của anh phần nhiều như vậy, người ta truyền nhau làm trò cười, mà không biết đó là thiên tính thuần hậu, coi việc tận hiếu là lẽ tự nhiên, nên mới có sự ngờ ấy! Một người đời Nguyên làm bài thơ về mộ Vương Ngạn Chương (danh tướng thời Ngũ Đại, chết vì trung nghĩa) có câu: "Ai tin nhân gian có Phùng Đạo" (Phùng Đạo là người làm quan thờ liền mấy triều đại, bị chê là bất trung; ý câu thơ là người trung nghĩa không tin đời có kẻ như thế), chính là ý này.

 Ông Cảnh Giới Tư, quan Thiếu tư mã (tức Thị lang bộ Binh), khi còn làm quan ở viện Hàn lâm, có lần nghỉ đêm trai giới ở Thanh Bí đường — đó là vì năm Giáp Tý đời Càn Long (1744), vua ngự đề tấm biển "Tập Hiền Thanh Bí", nên theo lệ quen gọi như thế, thật ra không có tên nhà ấy. Mưa dầm vừa tạnh, trăng non chưa lên, ông ngồi một mình dưới hành lang, nghe trong đình Doanh Châu có tiếng nói: "Hôm nay lên lầu ngắm núi Tây Sơn, mới biết câu 'Mưa xong dáng núi sống' của Đỗ Tử Vi (tức nhà thơ Đỗ Mục đời Đường) thật là ngòi bút như có thần." Một người nói: "Câu này hay ở chữ 'sống', lại hay ở chỗ chữ 'dáng' làm nổi bật chữ 'sống'. Nếu viết là 'sắc núi', 'màu xanh núi', thì hứng thú và hình tượng đều giảm cả."

 Ông ngờ là bọn ông Bác Tích Chi chưa ngủ, đang hóng mát bên ao, gọi thì không ai đáp, đẩy cửa vào xem thì vắng lặng không một bóng người. Hôm sau kể với Tích Chi, Tích Chi cười nói: "Ma ở viện Hàn lâm thì đương nhiên phải nói những lời như thế."

 (Hết đoạn.)

 Nhà Phật có phép đoạt xá (cướp lấy thân xác để tái sinh), nhà Đạo có phép hoán hình (đổi thân xác). Đoạt xá là gửi hồn vào bụng người đàn bà có thai mà đầu thai; hoán hình là khi khí huyết đã suy, đại đan (thuốc tiên luyện thành để trường sinh) chưa luyện xong, thì mượn một thân thể khỏe mạnh để đổi cho nhau. Cáo cũng làm được việc ấy.

 Anh họ trong tộc tôi là Thứ Thần kể: có người tên Trương Trọng Thâm làm bạn với cáo, tình cờ hỏi về cách tu đạo, cáo nói: "Đầu tiên luyện phép biến hình; đạo càng sâu thì luyện phép lột xác; sau khi lột xác thì có thể hoán hình. Phàm những người vốn ngây ngô bỗng hóa khôn lanh, khôn lanh bỗng hóa điên dại, hoặc trước không học tiên mà bỗng ưa uống thuốc tiên, tập phép dẫn khí co duỗi thân thể (phép dưỡng sinh của nhà Đạo), người ta lấy làm lạ vì tính tình khác thường, không biết rằng đều là hồn khí người ấy đã lìa, cáo nhập vào thân mà sống.

 Nhưng đã đổi sang hình người thì thuộc về đường người, không còn biến hóa bay nhảy được nữa. Từ đó mà tinh tiến thì cũng như người tu tiên, việc chứng quả (đạt được thành quả tu hành) lại dễ hơn; còn nếu bị thanh sắc, của cải, ham muốn ràng buộc, thì cũng như người bị mê đắm, mà rơi vào luân hồi cũng dễ. Cho nên nếu không có đạo lực vững chắc, phần nhiều không dám dễ dàng bước vào duyên trần thế, sợ bị ngấm dần mà không tự biết." Lời ấy nghe cũng gần lẽ phải. Thế thì sự hiểm nguy của lòng ham muốn con người thật đáng sợ thay.

 Ông Chu Giới Như kể: có lần ông bị cảm nắng, choáng váng hoa mắt, bỗng thấy mình đến giữa đồng hoang, gió mát hiu hiu, trong lòng rất khoan khoái, nhưng nhìn bốn phía không có lối đi, không biết đi về đâu. Xa xa thấy mấy chục người đi phía trước, ông tạm đi theo. Đến một dinh quan, ông cũng tạm theo vào, thấy điện gác rộng lớn, hai bên đều là hành lang dài, lính lại chạy ngược chạy xuôi như lúc quan lớn sắp ngồi công đường. Trong đó có một viên lại bỗng nắm tay ông nói: "Sao anh lại đến đây?" Nhìn ra thì là người bạn đã mất là Trương Hằng Chiếu. Ông hiểu ra đây là âm phủ, bèn kể chuyện mình lạc đường.

 Họ Trương nói: "Hồn người sống lạc đến đây cũng thường có; Diêm vương thấy cũng không bắt tội, nhưng không khỏi phải tra hỏi thêm một phen. Chi bằng anh tạm ngồi trong phòng của tôi bên hành lang, đợi tan buổi, tôi đưa anh về; tôi cũng muốn hỏi qua chuyện nhà." Vào ngồi chưa bao lâu thì vua đã lên tòa. Ông nhòm trộm qua khe cửa sổ, thấy mấy chục người cùng đến lần lượt bị xét hỏi, lời nói không nghe rõ lắm. Chỉ có một người ngẩng đầu cãi lại, dường như không chịu tội. Vua giơ tay áo phất một cái, bên trái điện bỗng hiện ra một tấm gương tròn lớn, chu vi hơn một trượng. Trong gương hiện hình một cô gái bị trói quặt tay chịu roi; chốc lát như chớp lóe, lại hiện hình một cô gái nuốt nước mắt nằm phơi thân. Người ấy dập đầu nói: "Xin chịu tội." Liền bị lôi đi.

 Hồi lâu tan buổi, họ Trương đến hỏi tình hình con cháu gần đây. Chu kể qua một hai chuyện, họ Trương xua tay nói: "Đừng nói nữa, chỉ làm rối lòng người." Ông nhân hỏi: "Vừa rồi thấy cái kia là nghiệp kính (tấm gương ở âm phủ soi ra những việc thiện ác người ta đã làm) phải không?" Đáp: "Phải." Hỏi: "Bóng ắt phải giống hình, nay không có hình mà hiện bóng là sao?" Đáp: "Gương của người soi hình, gương của thần soi lòng. Người làm một việc gì, lòng đều tự biết; đã tự biết thì trong lòng có việc ấy; trong lòng có việc ấy thì trong lòng có hình tượng của việc ấy, cho nên soi một cái là hiện ra hết. Nếu vô tình mà phạm lỗi, vốn không tự biết, thì soi cũng không thấy; lòng không có việc ấy thì không có hình tượng ấy. Âm phủ xử án chỉ lấy cố ý hay vô ý để phân thiện ác, anh nên ghi nhớ."

 Lại hỏi: "Gương thần sao soi được lòng?" Đáp: "Lòng không thể thấy, phải nhờ vật mà thành hình. Thể xác đã lìa, cái còn lại là tính linh; thần thức không mất, như ngọn đèn lập lòe; ánh sáng ngoài không bị che, ánh sáng trong trống lặng sáng tỏ, trong ngoài trong suốt, nên dù nhỏ như hạt bụi, cọng rác cũng ắt hiện ra." Nói xong, liền kéo ông đi, ông thấy thân mình lúc cao lúc thấp, như mo tre khô theo gió, chợt giật mình tỉnh dậy thì đã nằm trên giường rồi. Chuyện này xảy ra tháng bảy năm Giáp Tý (1744); tôi lấy làm lạ vì ông đến kỳ thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh để lấy cử nhân) muộn, ông mới kể lại đầy đủ.

 Bà tiết phụ (người đàn bà góa giữ trọn tiết hạnh, không tái giá) họ Mã ở Đông Quang là người bên họ vợ tôi. Bà chưa đến hai mươi tuổi đã góa chồng, không cha mẹ chồng, không anh em, cũng không con cái, gian nan khốn khổ, ngồi nằm trong một gian nhà nát, sống bằng nghề giặt giũ khâu vá. Có lúc phải bán cả nồi để đổi lấy thóc, nhặt cái chậu sành vỡ dùng thay nồi. Bà sống đến hơn tám mươi tuổi mới mất. Tôi từng viết lời tựa cho gia phả họ Mã, nhưng tên chồng bà và họ của bà thì đã quên từ lâu.

 Tương truyền khi bà mười một, mười hai tuổi, theo mẹ về nhà ông bà ngoại. Nhà ấy vốn có cáo, đêm ném gạch đá vào cửa sổ, thì nghe trên mái có tiếng quát: "Ở đây có quý nhân, bọn bay đừng tự tìm cái chết!" Thế nhưng rốt cuộc bà vẫn chết làm một người đàn bà dân thường. Phải chăng đó là cái mà Mạnh Tử gọi là "tước trời" (phẩm giá cao quý do đức hạnh mà có, khác với chức tước do người ban)?

 Thầy tôi là tiên sinh Lý Hựu Đam cùng làng với bà, từng làm thơ về bà rằng:
"Tuổi xanh ngâm khúc Hoàng hộc (bài ca của người góa phụ nước Lỗ thề không lấy chồng khác), lận đận bốn mươi xuân. Giữ trinh lòng như sắt, trọn tiết tóc như bạc. Khảng khái mong ngàn đời, tàn tạ còn một thân. Bao phen qua gian khó, chí này chẳng mòn chẳng nhuốm đen."
(Tức là khi bà mới góa, vẫn còn mấy mẫu ruộng, có kẻ muốn ép bà tái giá, lấn chiếm đến hết sạch.)
"Gió mưa làm rung chuyển, nhờ quỷ thần che chở (?)."
(Có năm mưa dầm hơn chục ngày, nhà hàng xóm mới làm đều đổ, riêng căn nhà nát của bà, cột kèo xiêu vẹo mà vẫn không sao.)
"Trời vốn thường giúp người lành, người lại chẳng thương kẻ nghèo. Dần thấy bạn bè thân thích thưa, ngượng phải xin xỏ luôn. Cả nhà chỉ bốn bức vách, ba mươi ngày ăn chín bữa. Nhịn đói ruột cồn cào, khâu thuê tay nứt nẻ. Củi đun toàn lá quét, không có nồi chõ để bụi bám. Mặt đen gầy như chim hộc, áo treo rách như lông chim cút. Che cửa chỉ tấm chiếu rách,"
(Cửa nhà vỡ nát không sửa được, bà dùng chiếu rách thay cửa hơn mười năm.)
"lót cỏ coi như nệm gấm. Chỉ tự cam chịu đói rét, lại ngại nói chuyện cay đắng. Kẻ trộm chê là ma đói,"
(Đêm có kẻ trộm đi qua trên mái nhà bà, bà gọi hỏi, tên trộm cười to: "Ta đâu đến nỗi vào nhà con ma đói!")
"bạn gái cười là kẻ ngốc."
(Có người đàn bà nghèo cùng ngõ tái giá vào nhà giàu, khi về thăm nhà mặc áo đẹp, ghé qua bà mà nói: "Xem tôi được hưởng sung sướng đây, chị chẳng phải quá ngốc sao?")
"Sống chết lòng chẳng đổi, còn mất lẽ cũng như nhau. Ồn ào mặc kệ chim én chim sẻ, cứng cỏi vẫn là tùng trúc. Ta kính bậc hiền thục, bao năm cùng chung xóm (?). Chẳng ngại câu ca vụng về, chỉ để tỏ tính tình thật. Lời bàn chung còn ở trường làng, lời phán xét chờ sử quan. Ngày sau được sắc phong của vua, rạng rỡ khắp bờ Cửu Hà (vùng Hà Gian, quê của bà)."

 Bài này là do tiên sinh làm năm Nhâm Thân (1752), khi lên kinh dự thi Hội, ở trọ nhà tôi, cho nên chỉ nói "lận đận bốn mươi xuân". Thể thơ rất giống thơ Hương Sơn (tức Bạch Cư Dị đời Đường), tôi kính cẩn chép lại đây, một là để tỏ rõ đức hiền của bà tiết phụ, hai là để giữ lại bút tích của thầy. Về sau bố vợ tôi là ông Mã Chu Lục thấy bài thơ này, bèn cắt ba trăm mẫu ruộng tốt, lập người thừa tự cho bà tiết phụ, lại xin triều đình ban biểu dương. Có lẽ cũng nhờ sức của lời thơ khuyên răn chăng.

 Khi tôi tòng quân ở Tây Vực, ngày ngày thảo tấu chương, thảo hịch văn không xuể, nên không làm thơ nữa; có được một cặp câu, một câu thơ thì qua lúc ấy cũng quên ngay. Một trăm sáu mươi bài "Ô Lỗ Mộc Tề tạp thi" đều là trên đường về nhớ lại mà viết, chứ không phải làm ngay lúc ấy. Một hôm, viên Phó tướng họ Mao được thăng thưởng công trạng, kể về đời mình, ngậm ngùi chuyện xưa nay, tôi tình cờ làm cho ông một bài tuyệt cú: "Chí lớn về già dần sa sút, say nằm chiến trường xưa của tướng quân. Nửa đêm tỉnh dậy thổi sáo sắt, đầy trời trăng sáng, đầy rừng sương." Ông Mao không hiểu thơ, tôi cũng không giữ bản nháp.

 Sau người bạn cùng khóa thi là ông Dương Phùng Nguyên đến thăm, tình cờ tôi nhắc đến. Không biết hôm nào ông Dương lên lầu đền Quan Đế ở phía bắc thành, viết đùa lên vách, không ký tên. Vừa hay có đạo sĩ đi qua, liền truyền nhau đó là bút tích của tiên. Tôi sợ người ta xin thơ, ông Dương sợ người ta xin chữ, nên đều không chịu tự nói ra; mà người ta lại hơi biết tôi làm được thơ nhưng không viết chữ đẹp, ông Dương viết chữ đẹp nhưng không làm được thơ, nên cũng không ngờ đến chúng tôi, suýt nữa thì được ghi lại thành chuyện tiên (?). Đến năm Tân Mão (1771) tôi về kinh, trong buổi tiệc tiễn, mới nói rõ trước mọi người, ai nấy đều ngơ ngẩn như mất mát gì.

 Xưa đời Nam Tống, Lâm Ngoại người đất Mân đề một bài từ ở Tây Hồ, bị truyền nhầm là bút tích tiên. Thơ của Vương Hoàng Hoa đời Nguyên khắc ở Sơn Tây, về sau được khắc lại ở Vân Nam, cũng bị truyền nhầm là bút tích tiên. Vậy thì những bài gọi là "thơ tiên" trong các sách, phần nhiều là loại như thế.

 Ông Đồ Dụ Trai, bậc tiền bối, kể: có một người chờ bổ nhiệm quan đi chơi Điếu Ngư Đài. Lúc ấy đang có hội miếu Tây Đính, phụ nữ đi chơi đông như mắc cửi. Chiều tối xe ngựa thưa dần, có một cô gái tay trái bế đứa con nhỏ, tay phải cầm cái trống bỏi, thướt tha đi đến. Thấy anh, cô giơ trống lắc một cái, anh cười, cô cũng cười.

 Anh vốn ranh mãnh, đoán cô gái ăn mặc như con nhà quyền quý, mà lại bế con đi một mình, lại giống đàn bà nhà quê, hành tung quái lạ, ngờ là cáo yêu, bèn đuổi theo trò chuyện lải nhải. Cô gái hơi để lộ ý mình là góa phụ trẻ. Anh cười bảo: "Đừng nói nhiều, ta biết cô là gì, cũng không sợ cô. Nhưng ta nghèo, nghe nói bọn cô làm ra được của cải, nếu nuôi được ta thì ta theo cô ngay." Cô gái cũng cười: "Vậy thì cùng về."

 Đến nhà cô, nhà không lớn lắm nhưng khá sang và sạch, cũng có cha mẹ, cô, chị em; hai bên ngầm hiểu ý nhau, không hỏi đến dòng họ, chỉ mời rượu tiếp đãi niềm nở. Tiệc tàn đi ngủ, hết mực ân ái. Hôm sau anh vào thành, mang theo đứa đầy tớ nhỏ và chăn đệm (?) đến ở, khá êm ấm. Chỉ có điều cô gái dâm đãng vô độ, anh chạy theo đến mệt nhoài. Cô lại dần sai anh trải chăn chiếu, hầu chải gội, sắp xếp quần áo, quét dọn, đến cả việc châm điếu thuốc, dâng chén trà cũng sai anh làm. Lâu dần các cô, các chị em của cô cũng đều trêu ghẹo sai bảo, coi anh như đầy tớ. Anh mê sắc đẹp, ham tiền của nên không cự được.

 Một hôm cô sai anh rửa máng xí (?), anh không chịu, cô gái giận nói: "Việc gì tôi cũng chiều theo ý anh, chuyện này lại không theo ý tôi sao?" Các cô gái khác cũng phụ họa chê trách, từ đó dần sinh xích mích. Rồi cô gái thường đêm đi không về, nói là họ hàng giữ lại ngủ; lại thường có khách đến, đều bảo là anh em họ, ngày ngày cười đùa yến ẩm, hoặc gảy tỳ bà hát khúc, mà cấm anh không được đến gần. Anh tức giận, cô gái cũng giận, lại cười nói: "Không như thế thì vàng lụa từ đâu ra? Bảo tôi thôi tiếp khách thì dễ, nhưng cả nhà ba mươi miệng ăn, phải do anh nuôi, anh làm nổi không?"

 Anh biết không thể ở lại, đưa đầy tớ nhỏ vào kinh thuê nhà ở. Hôm sau quay lại thì chỉ thấy khói hoang cỏ dại, không còn người ở, cả quần áo hành lý cũng không biết đâu mất. Anh vốn mang theo mấy trăm lạng bạc, lại khéo xoay xở làm ăn, nhưng ăn mặc khá rách rưới; rồi bỗng ăn mặc sang trọng, ai cũng lấy làm lạ, anh kể rằng mình đi ở rể, người ta cũng không nghi. Chẳng bao lâu lại rách rưới, anh giấu không nói. Sau đứa đầy tớ nhỏ lén tiết lộ chuyện, người ta mới biết. Ông Tào Mộ Đường, quan Tông thừa (quan phó coi việc tông thất nhà vua), nói: "Con yêu này lén bỏ trốn, vẫn còn chút lẽ người; tôi từng thấy chuyện còn tệ hơn thế."

 Ông Trương Lệnh Dự ở Vũ Cường, đỗ cử nhân năm Đinh Dậu đời Khang Hy (1717), là bố vợ của Lưu Cảnh Nam, kể: có một người chờ bổ quan cưới một người thiếp, tiền sính lễ khá rẻ, chỉ có điều bên nhà gái nói mẹ cô rất thương con, mỗi tháng cô ở nhà chồng mười lăm ngày, về thăm nhà mẹ mười lăm ngày. Anh thích cô đẹp mà giá lại rẻ, bèn chiều theo. Sau có một người chờ bổ quan khác cưới thiếp, giao ước cũng như thế. Anh này ban đầu không chịu, bên kia bèn đưa người chờ bổ quan trước ra làm ví dụ; anh dò hỏi thấy quả đúng như vậy, cũng chiều theo.

 Hai người vốn đỗ cùng khóa. Một hôm nói chuyện với nhau, người trước bỗng chợt hiểu ra, hỏi: "Cô A Kiều nhà anh về thăm nhà mẹ vào nửa tháng đầu hay nửa tháng sau?" Đáp: "Nửa tháng sau." Người trước vỡ lẽ, liền kéo vào buồng trong xem thì quả là cùng một người. Ấy là lúc mới bán cô, nhà kia đã tính sẵn chỗ để bán lần nữa rồi.

 Ông Trương là người quân tử chất phác thật thà, chắc không nói bậy. Chỉ có điều những nhà bán con gái ở kinh thành, dù giở trò muôn vẻ, cũng phải lừa bằng cách có vẻ hợp lẽ, nên mánh khóe mới không bị lộ ngay. Nếu tháng nào cũng hẹn ngày về thăm nhà mẹ thì đã không hợp lẽ thường, lại thường xuyên qua lại giữa hai nhà, lẽ nào người ta không nghe biết; đó là con đường chắc chắn bị lộ. Kẻ gian xảo hẳn không làm thế. Hay là lời truyền sai sự thật, ông Trương nghe nhầm chăng? Nhưng chuyện "ngắm hoa trên đường kinh đô" (ý nói chơi bời, mua thiếp nơi kinh thành) thường hay lạc lối, nên người ta bịa ra chuyện này cũng không phải không có cớ.

 Ông Chu Thanh Lôi kể: Lý Hoa Lộc ở kinh thành bỏ năm trăm lạng bạc cưới một người thiếp. Gặp lúc có việc đi Thiên Tân, ngày về kinh, trên đường gặp một người bạn, xuống xe chào hỏi, từ xa thấy người thiếp cùng hai bà mối ngồi chung một xe phóng qua, vô cùng kinh ngạc, mà người thiếp như không thấy Hoa Lộc. Sợ nhận nhầm, ông nhớ lại chiếc áo thêu cô mặc lại chính là áo mình mới may cho, càng thêm ngờ, vội vàng từ biệt bạn. Về đến nhà thì người thiếp vẫn ở đó.

 Vừa gặp ông đã hỏi: "Cô về trước à? Bà mối lại định gả cô đi đâu?" Người thiếp hốt hoảng không biết đáp sao. Ông bèn nổi giận, sai đầy tớ gọi cha mẹ cô đến dẫn con về. Cha mẹ cô hớt hải đến; em gái cô nghe chị có chuyện cũng đi theo. Vừa vào cửa thì giống y cô gái trên xe, chiếc áo thêu là mượn của chị, chưa kịp cởi. Ấy là cô em kém chị một tuổi, dung mạo hơi giống nhau.

 Hoa Lộc đang nhảy chồm lên như hổ dữ (?), thấy vậy thì tỉnh ngộ, thẫn thờ không nói một lời. Cha mẹ cô gặng hỏi lý do gọi đến, ông bèn kể chuyện nhận nhầm, tự nhận lỗi. Cha mẹ cô cũng kể rõ việc đang bán cô con gái thứ, cho mượn áo để theo bà mối đi xem mặt. Hỏi giá bao nhiêu, đáp: "Ba trăm lạng, chưa ưng." Hoa Lộc tươi cười, vội mở rương lấy năm trăm lạng bạc đặt lên bàn, nói: "Bằng giá với chị nó, được không?" Phút chốc bàn xong, giữ lại không cho về, ngay đêm ấy chung chăn gối. Như gió gặp nước tự nhiên thành sóng, vô tình mà khéo hợp, đây cũng có thể gọi là một giai thoại.

 Ông Lưu Đông Đường kể: có một anh học trò ngông cuồng, tính ngang ngược càn rỡ, chê bai cả xưa lẫn nay, tự đặt mình lên cao. Hễ ai chỉ ra một chữ sai trong thơ văn của anh thì anh căm đến tận xương, có khi đến đánh nhau. Gặp kỳ tuế thí (kỳ thi hằng năm do quan Học chính tổ chức để khảo hạch học trò) ở Hà Gian, mười mấy người ở trọ chung, người quen kẻ lạ. Đêm hè ngồi rải rác ngoài sân hóng mát, anh ta tha hồ nói lớn, mọi người sợ cái miệng của anh, đều ngậm miệng không đáp.

 Chỉ có một người ngồi sau gốc cây cứng rắn tranh luận với anh, liên tiếp chỉ ra chỗ sơ hở, khiến anh đuối lý, cạn lời. Anh giận hỏi: "Ông là ai?" Trong bóng tối có tiếng đáp: "Tôi là Tiêu Vương Tướng, một nhà nho lão thành ở Hà Gian." Anh kinh hãi hỏi: "Ông chẳng phải đã chết lâu rồi sao?" Người ấy cười đáp: "Nếu tôi chưa chết thì đâu dám vuốt râu hùm?" Anh học trò ngông cuồng nhảy nhót gào thét, đi quanh tường tìm kiếm, chỉ nghe tiếng cười khúc khích, lúc ở ngọn cây, lúc ở đầu mái hiên mà thôi.

 Ông Vương Hồng Tự kể: khi Mạc Châu đắp đê, có một thiếu phụ ôm bọc quần áo đi trên đê, dáng như không mang nổi, ngồi nghỉ tạm dưới gốc liễu. Lúc ấy mấy chục người làm thuê cũng đang ngồi nghỉ rải rác dưới gốc cây. Thiếu phụ nói mình từ nhà mẹ đẻ về, chỉ có đứa em trai nhỏ dắt một con lừa đưa đi; lừa hoảng làm cô ngã xuống đất, em chạy vào ruộng cao lương đuổi lừa, từ giờ Thìn (khoảng 7–9 giờ sáng) đến giờ Ngọ (khoảng 11–13 giờ trưa) vẫn chưa quay lại, bất đắc dĩ cô phải men theo đê mà đi một mình. "Nhà tôi cách đây bốn năm dặm về phía tây bắc, ai ôm bọc đưa tôi về, tôi sẽ trả ơn một trăm đồng tiền."

 Một chàng trai thầm nghĩ cô này có thể trêu ghẹo được, không thì cũng được tiền công, bèn đi theo. Dọc đường anh buông lời trêu cợt, cô không đáp mấy, cũng không cự tuyệt mấy. Đi được ba bốn dặm, bỗng có bảy tám người chặn đường nói: "Đồ ngông cuồng ở đâu dám dòm ngó đàn bà con gái nhà ta!" Rồi cùng nhau bắt trói, đánh đập. Họ đều bảo: "Đưa lên quan thì chỉ mất công kiện tụng, chi bằng chôn nó đi." Thiếu phụ lại kể ra những lời trêu ghẹo của anh, càng không thể chối cãi, anh chỉ biết van xin mãi.

 Một người nói: "Tạm tha cho mày, nhưng phải phạt đào thông bờ ruộng này, tháo hết nước đọng đi." Rồi đưa cho anh một cái thuổng, ngồi canh thúc giục. Anh đào đến nửa đêm, đường nước mới thông, thì mọi người cũng biến mất. Nhìn quanh bốn phía, lau sậy mọc um tùm, không thấy làng xóm nào. Người ta ngờ là hang cáo bị ngập nước, nên dụ người này đến khơi thông vậy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video