Duyệt Vi thảo đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển mười lăm — Cô vọng thính chi (Tạm nghe cho biết), phần một.
Tính tôi ưa vắng vẻ một mình, nhưng lại không ngồi không được. Từ thuở búi tóc đi học đến nay, tôi chưa từng rời sách vở, bút nghiên đến vài chục ngày. Trước ba mươi tuổi, tôi theo môn khảo chứng (môn tra cứu, đối chiếu sách xưa để xác minh chữ nghĩa và sự việc). Chỗ tôi ngồi, sách vở bày vây quanh như rái cá bày cá (rái cá bắt được cá thường bày la liệt bên bờ như bày đồ cúng; ví việc bày sách ngổn ngang để tra cứu). Sau ba mươi tuổi, tôi đem văn chương ganh đua với thiên hạ, chọn chữ "vàng" đối với chữ "trắng" (gọt giũa câu văn cho hai vế đối nhau chỉnh), thường thức trắng đêm nghĩ cách đặt câu. Sau năm mươi tuổi, tôi phụ trách biên soạn sách trong kho bí phủ (kho sách của triều đình), lại quay về chuyện khảo chứng. Nay tôi đã già, không còn hứng thú như năm xưa, chỉ thỉnh thoảng cầm giấy mực chép lại những chuyện cũ đã nghe, tạm cho qua ngày tháng mà thôi. Vì thế, sau khi đã xong ba sách là Loan Dương tiêu hạ lục (Ghi chép tiêu khiển mùa hè ở Loan Dương) và hai sách kia, nay lại có tập này.
Nhớ các tác giả xưa: Vương Trọng Nhậm (Vương Sung, tác giả sách Luận hành đời Hán) và Ứng Trọng Viễn (Ứng Thiệu, tác giả sách Phong tục thông nghĩa đời Hán) dẫn kinh điển, dựa vào chuyện xưa, biện luận rộng rãi, thông suốt. Đào Uyên Minh (nhà thơ đời Tấn, tương truyền soạn sách Sưu thần hậu ký), Lưu Kính Thúc (tác giả sách Dị uyển) và Lưu Nghĩa Khánh (tác giả sách Thế thuyết tân ngữ, U minh lục) chỉ kể giản dị vài lời mà tự nhiên sâu xa, tuyệt diệu. Tôi thật không dám mạo muội sánh với các bậc đi trước. Nhưng ý chính của sách là mong không trái với phong giáo (việc dạy dỗ, gìn giữ phong tục và đạo đức). Còn như ôm lòng ơn oán riêng, đảo lộn phải trái như việc làm của Ngụy Thái, Trần Thiện (hai người đời Tống viết bút ký bị chê là xuyên tạc, bôi nhọ người khác), thì tôi tự tin là không có. Vừa lúc anh Thịnh Tùng Vân muốn đem khắc in, tôi nhân đó viết vội vài dòng đặt ở đầu sách. Vì phần nhiều chuyện là nghe người ta truyền lại, nên tôi lấy lời Trang Tử đặt tên sách là "Cô vọng thính chi" (Trang Tử từng nói: "Ta nói bừa cho anh, anh cứ nghe bừa vậy"). Ngày hai mươi lăm tháng bảy năm Quý Sửu niên hiệu Càn Long (năm 1793), Quán Dịch đạo nhân (Đạo nhân xem đánh cờ, biệt hiệu của tác giả) tự đề.
Nhà ngự sử (chức quan can gián vua và giám sát quan lại) Phùng Tĩnh Sơn có một người đầy tớ bỗng phát cuồng, tự đánh vào mình, miệng nói mê: "Ta tuy chết trong cảnh lận đận, nhưng dù sao cũng là người áo mũ (người có học, có phẩm hàm). Thằng tiểu nhân nào dám ngạo mạn không tránh đường? Nay ta trị mày cho biết." Tĩnh Sơn tự đến xem rồi nói: "Ông hiện hình giữa ban ngày chăng? Cõi âm và cõi dương khác đường, e rằng về lẽ không nên. Hay ông ẩn hình? Vậy thì ông thấy được bọn này, còn bọn này không thấy được ông, thì lấy đâu mà biết để tránh?" Người đầy tớ chốc lát như ngủ mê, một lúc sau tỉnh dậy thì đã trở lại bình thường.
Học trò tôi là Cảnh Thủ Ngu, người Đồng Thành, tính cương trực, biết giữ mình, nhưng lại thích tranh với người về lễ nghi, thứ bậc. Tôi từng bàn chuyện này với anh ta: "Nhà nho thường hống hách lấn người để đòi người phải kính mình, rồi gọi đó là tự trọng. Họ không biết rằng được trọng hay không là do việc mình làm. Nếu đạo đức không thẹn với thánh hiền, thì dù vương hầu cầm chổi quét đường ra đón (nghi lễ tỏ lòng kính trọng bậc nhất) cũng không làm mình vinh hơn, dù phải làm tù khổ sai đắp tường cũng không làm mình nhục. Cái đáng quý là ở nơi mình, thì những thứ bên ngoài không đáng kể. Nếu nhất định lấy những thứ bên ngoài làm nặng nhẹ, thì phải đợi người kính mình mình mới vinh, người không kính mình thì mình liền nhục. Như vậy đến kẻ phu xe, đầy tớ, thê thiếp cũng nắm được vinh nhục của mình, chẳng phải là tự coi mình quá nhẹ sao?"
Thủ Ngu nói: "Thầy sinh trưởng trong giàu sang nên mới bàn như vậy. Kẻ sĩ nghèo mà không dựa vào cảnh nghèo hèn để kiêu với người thì không dựng được khí tiết, lại càng bị người ta khinh." Tôi nói: "Đó là lời Điền Tử Phương (môn khách thời Chiến Quốc, từng nói chỉ kẻ nghèo hèn mới có quyền kiêu với người), Chu Tử (Chu Hy, đại nho đời Tống) đã bác rồi. Đó chỉ là thứ khí khái bề ngoài, khỏi cần bàn. Mà dù cứ theo thuyết ấy, thì ý cũng là đạo đức vốn quý, không vì nghèo hèn mà tự khuất phục. Chứ không phải chẳng có chút đạo đức nào, cứ nghèo hèn là được kiêu với người. Nếu đúng như lời anh, thì kẻ ăn mày nghèo hơn anh, kẻ nô lệ hèn hơn anh, cùng nhau kiêu với anh, anh cũng cho rằng họ biết giữ phẩm cách sao?" Thầy cũ của tôi là tiên sinh Trần Bạch Nhai từng tự tay đề một câu đối trong phòng sách: "Việc biết đủ thì lòng thường thỏa; người đến không cầu thì phẩm tự cao." Đó thật là lời bàn đến tận gốc, bảy chữ (mỗi vế bảy chữ) ấy có thể truyền đến nghìn đời.
Cung Tập Sinh kể: Năm Kỷ Mùi niên hiệu Càn Long (năm 1739), ông trọ ở cung Linh Hựu tại kinh đô và quen một đạo sĩ, thỉnh thoảng cùng nhau uống rượu. Một hôm đi xem hát, ông mời đạo sĩ cùng đi, đạo sĩ cũng vui vẻ đi theo. Chiều tối trở về, đạo sĩ chắp tay vái nói: "Được các ông có lòng tốt mà chưa có gì đáp lại, đêm nay mời xem một trò múa rối được chăng?" Tối đến, mọi người vào phòng đạo sĩ ở. Trong phòng chỉ có một chiếc bàn vuông lớn, sát mép bàn bày ít rượu và hoa quả, chính giữa đặt một bàn cờ. Đạo sĩ gọi tiểu đồng đóng cổng ngoài, mời khách ngồi quanh bàn bốn phía. Rượu vừa qua một hai tuần, đạo sĩ gõ thước kẻ một tiếng, liền có mấy người tí hon cao tám chín tấc rơi xuống bàn cờ, cùng cất tiếng diễn tuồng. Tiếng nói líu lo như trẻ bốn năm tuổi, mà cách hóa trang nam nữ, giọng hát, điệu bộ đều y như ngoài rạp hát.
Diễn hết một màn — truyện kỳ (loại tuồng dài) lấy mỗi "chiết" (cảnh) làm một "xuất" (một màn); xưa không có chữ này, thấy đầu tiên trong lời chú sách Tự vựng bổ của Ngô Nhiệm Thần, nói đọc như chữ "xích"; dùng theo nhau đã lâu nên không bỏ được, nay cũng viết theo lối thông tục — thì bọn tí hon thoắt biến mất, lại có mấy người khác rơi xuống diễn màn khác. Mọi người vừa sợ vừa thích, uống thỏa thích đến nửa đêm. Đạo sĩ sai tiểu đồng đặt lên chiếc bàn ngoài cửa mấy trăm quả trứng gà và mấy vò rượu trắng. Tiếng nhạc bỗng tắt ngấm, chỉ còn nghe tiếng ăn uống. Hỏi đạo sĩ dùng phép gì, ông đáp: "Phàm ai được phép Ngũ lôi (phép thuật của Đạo giáo, dùng sấm sét để trừ tà, sai khiến quỷ thần) đều có thể sai khiến hồ ly. Hồ ly có thể biến to biến nhỏ, nên tôi sai chúng diễn trò này để vui một đêm. Nhưng chỉ sai khiến như thế thì được; nếu sai chúng đi ăn trộm đồ, đi quấy phá người, hoặc bắt hồ ly cái đến hầu chăn gối, thì trời phạt ngay." Mọi người được thấy điều chưa từng thấy, xin đêm sau lại xem, đạo sĩ nhận lời. Tối hôm sau đến chỗ ở thì đạo sĩ đã dắt tiểu đồng đi từ sáng sớm.
Thầy bói Đồng Tây Giản kể: Ông từng thấy hai người đánh cờ vây. Một người khách vẽ trước một bản đồ ván cờ, ghi những nước như "quân đen ở điểm chín-ba, quân trắng ở điểm sáu-năm", niêm phong cất trong hòm. Đánh xong, mở ra xem thì không sai một nước nào, rốt cuộc không biết ông ta dùng thuật gì.
Xét sách Tiền định lục (Ghi chép về những việc đã định trước) chép: Trong niên hiệu Khai Nguyên (đời Đường Huyền Tông), có Vương sinh ở phường Tuyên Bình bói việc tiến thân cho Lý Quỳ, đưa cho ông một phong thư dày chừng vài chục tờ, dặn: "Ngày nào ông được bổ chức thập di (chức quan can gián nhỏ, chuyên nhặt những điều sơ sót của vua) thì mở ra." Về sau Lý Quỳ được Lý Cầu tiến cử, vua sai tể thần (quan tể tướng) thử văn. Một đề là bài phú "Túi tơ tía đựng sương", một đề là thư trả lời nước Thổ Phồn, một đề là tờ biểu thay nước Nam Việt dâng chim công trắng. Lý Quỳ làm từ giờ Ngọ đến giờ Dậu (từ khoảng giữa trưa đến chiều tối) thì xong, cả thảy xóa tám chữ, chú thêm bên lề hai câu. Hôm sau, ông được bổ chức Tả thập di. Hơn mười ngày sau, ông mới mở phong thư của Vương sinh ra xem, thì cả ba bài đều có trong đó, đến chỗ xóa chỗ chú cũng y như vậy. Thế là đời xưa đã có thuật này, người kia chỉ tình cờ được truyền riêng mà thôi.
Cầm bút suy nghĩ, ngồi trước bàn cờ đặt quân, dù chính người trong cuộc cũng không thể định trước được, vậy mà thầy bói lại biết trước. Như thế, ngay cả việc hoàn toàn do mình tự làm còn không thoát khỏi số mệnh. Vậy những kẻ khéo lấy, gượng cầu, ngày ngày bon chen dùng mưu tính đấu nhau, há chẳng nên thôi đi sao?
Cương Triều Vinh, một phạm nhân bị đày ra Ô Lỗ Mộc Tề, kể: Có hai người sang Tây Tạng buôn bán, mỗi người cưỡi một con la. Đi trong núi lạc đường, không phân biệt được đông tây, bỗng có hơn mười người từ vách núi nhảy xuống. Hai người ngờ là "giáp bá" — người Tây Phiên gọi giặc cướp là giáp bá, cũng như người Ách Lỗ Đặc (một bộ tộc Mông Cổ phía tây) gọi là "ma cáp thấm". Đến gần mới thấy bọn chúng đều cao bảy tám thước, mình phủ lông dài, có con màu vàng, có con màu xanh, mặt mũi giống người mà không phải người, nói líu ríu không hiểu được. Hai người biết là yêu quái, đoán chắc phải chết, đều run rẩy nằm rạp xuống đất. Hơn mười kẻ kia lại nhìn nhau mà cười, không có vẻ muốn vồ cắn, chỉ cắp hai người dưới nách và lùa hai con la đi.
Đến một hõm núi, chúng đặt người xuống đất. Một con la bị đẩy rơi xuống hố, một con bị rút dao mổ xẻ, thổi lửa nướng chín, cả bọn ngồi vây quanh ăn ngấu nghiến. Chúng cũng kéo hai người lại ngồi, đặt thịt trước mặt mỗi người. Hai người thấy chúng dường như không có ác ý, lại đang đói lả, nên cũng tạm ăn. Ăn no rồi, cả bọn xoa bụng, ngửa mặt hú, tiếng như ngựa hí. Trong đó có hai kẻ lại cắp mỗi kẻ một người, bay vượt qua ba bốn dãy núi cao, nhanh như vượn như chim, đưa đến bên đường quan, cho mỗi người một hòn đá rồi thoắt bỏ đi. Đá to bằng quả dưa, đều là ngọc lam. Đem về bán, được giá gấp đôi số đã mất. Việc xảy ra khoảng năm Ất Dậu, Bính Tuất (khoảng năm 1765–1766). Triều Vinh từng gặp một trong hai người ấy, nghe kể rất tường tận. Không biết đó là tinh núi hay ma cây; xem việc chúng làm thì không giống yêu quái. Có lẽ trong hang sâu núi thẳm vốn có một giống người rừng như vậy, từ xưa chưa từng qua lại với đời mà thôi.
Chương Châu có thủy tinh, nghe nói đủ cả năm màu, nhưng màu đỏ thì chưa ai thấy, nên chỉ quý màu tím. Ngoài ra có loại gọi là "kim tinh" (thủy tinh vàng ròng), khác hẳn thủy tinh vàng thường, rất khó kiếm. Nếu tình cờ có được thì cũng chỉ to bằng hạt đậu đũa, hạt dưa là cùng. Chỉ nhà Hải Trừng công (một người được phong tước công) có một con cóc ba chân làm bằng kim tinh, dùng làm vật đeo quạt, nhìn như vàng ròng nấu chảy, trong suốt sáng ngời, là báu vật hiếm có. Chế phủ (quan tổng đốc) Dương Cảnh Tố khi làm quan đạo coi ba vùng Đinh Châu, Chương Châu, Long Nham từng kể với tôi như vậy. Nhưng ông cũng chỉ nghe truyền lại thế, chưa tận mắt thấy. Tôi tạm chép lại để mở rộng điều lạ.
Tiên sinh Trần Lai Chương là thông gia với tôi. Ông từng có được một cái nghiên mực cổ, trên khắc hình chim phượng trong mây. Tướng quốc (chức quan đầu triều) Lương Dao Phong viết cho một bài minh (bài văn ngắn khắc trên đồ vật), rằng: "Tiếng hót leng keng, cưỡi mây bay lượn, điềm lành thời họ Quy (họ vua Thuấn; đời Thuấn có chim phượng bay đến), tiếng hót báo điềm thịnh; mây bay bốn phương, tỏa ánh sáng đức." Đó là tháng ba nhuận năm Quý Tỵ (năm 1773). Đến năm Canh Tý (năm 1780), nghiên bị người ta lấy trộm. Năm Đinh Mùi (năm 1787), con trai thứ của tiên sinh nghe tin, tìm đủ cách mua lại được. Tháng sáu năm Quý Sửu (năm 1793), anh lại xin tôi một bài minh. Tôi viết: "Mất rồi lại được, như ngọc quý với cây cung lớn (báu vật nước Lỗ bị kẻ gian lấy đi rồi lại thu về, chép trong sách Xuân Thu). Ai khiến được thế? Đồ cũ gặp lại chủ. Ví như phượng oai vút mây, phấp phới mất bóng nơi trời xa; đến khi trở về, ắt vẫn đậu trên cây ngô đồng."
Con cháu các nhà thế gia để thất lạc, vứt bỏ những vật tổ tiên từng dùng thì nhiều lắm. Tôi từng thấy một bà mối mang mấy món ngọc bội đến, nói nhà ông nọ muốn bán; giấy rách bọc ngoài lại chính là bốn trang sách Công Dương truyện (sách giải thích kinh Xuân Thu) bản khắc đời Bắc Tống, khiến tôi bần thần mãi. Còn đây, nghe tin món đồ cha mình đã mất, qua tám năm vẫn mua lại được, lại xin người viết minh để mong truyền lâu. Lòng dạ người với người thật cách nhau xa lắm.
Ở Đổng gia trang có người tá điền tên Đinh Cẩm, sinh một con trai tên là Nhị Ngưu, lại có một con gái thì gả cho Tào Ninh, bắt rể ở nhà. Hai bên giúp nhau làm lụng, rất hòa hợp. Nhị Ngưu sinh một con trai tên Tam Bảo; người con gái cũng sinh một con gái, vì ở bên nhà mẹ nên đặt tên nối theo là Tứ Bảo. Hai đứa sinh cùng năm cùng tháng, chỉ cách nhau vài ngày. Chị dâu em chồng thay nhau bồng bế, thay nhau cho bú, từ khi còn quấn tã đã định việc vợ chồng. Tam Bảo và Tứ Bảo lại rất thương nhau, vừa lớn một chút đã không rời nhau nửa bước. Nhà nghèo không biết giữ ý tránh hiềm nghi, mỗi khi hai đứa chơi đùa thường chỉ mà bảo: "Đây là chồng mày, đây là vợ mày." Hai đứa tuy không hiểu là nói gì, nhưng nghe đã quen tai. Ngoài bảy tám tuổi, chúng hơi biết chuyện, nhưng vẫn cùng ăn ngủ với mẹ của Nhị Ngưu, không hề tránh nhau.
Gặp lúc từ năm Tân Sửu niên hiệu Khang Hy (năm 1721) đến năm Quý Mão niên hiệu Ung Chính (năm 1723) mất mùa liên tiếp, vợ chồng Đinh Cẩm đều chết. Tào Ninh lưu lạc lên kinh đô trước, nghèo không sống nổi, bèn đem Tứ Bảo cầm cho nhà một vị lang trung (chức quan đứng đầu một ty trong các bộ) họ Trần — không biết tên, chỉ biết là người Giang Nam. Nhị Ngưu đến sau, gặp lúc lang trung cần một đứa tiểu đồng hầu phòng học, cũng đem Tam Bảo cầm vào nhà ấy, và dặn con chớ nói mình với Tứ Bảo là vợ chồng. Nhà lang trung phép tắc nghiêm, mỗi khi đánh Tứ Bảo thì Tam Bảo ắt khóc thầm, đánh Tam Bảo thì Tứ Bảo cũng vậy. Lang trung sinh nghi, bèn chuyển cầm Tứ Bảo sang nhà họ Trịnh — có người nói chính là ông Trịnh buôn da chồn — và đuổi Tam Bảo đi. Tam Bảo lại tìm đến bà mối cũ, được dắt vào làm tiểu đồng cho một nhà khác. Lâu sau, Tam Bảo loáng thoáng nghe được chỗ Tứ Bảo ở, bèn luồn lọt xin vào nhà họ Trịnh. Mấy ngày sau, được gặp Tứ Bảo, hai đứa ôm nhau khóc thảm thiết, khi ấy đã mười ba mười bốn tuổi. Họ Trịnh lấy làm lạ, hai đứa nói dối là anh em gặp lại nhau. Họ Trịnh thấy tên và thứ bậc chúng nối nhau, nên không ngờ vực. Nhưng trong ngoài ngăn cách, chỉ lúc ra vào mới đưa mắt nhìn nhau mà thôi.
Về sau được mùa, Nhị Ngưu và Tào Ninh cùng lên kinh chuộc con, dò hỏi quanh co mới tìm đến nhà họ Trịnh. Họ Trịnh lúc ấy mới biết hai đứa vốn là vợ chồng, trong lòng rất thương xót, muốn giúp chúng làm lễ hợp cẩn (lễ cô dâu chú rể uống rượu chung chén trong đám cưới) rồi vẫn giữ lại làm việc. Thầy dạy học trong nhà là một người họ Nghiêm, thuộc phái giảng đạo học, không biết việc xưa với nay đã khác, lớn tiếng bác bỏ: "Lấy anh chị em con cô con cậu là điều lễ cưới cấm, luật pháp cũng cấm, làm trái còn bị trời giết. Ý chủ nhân tuy tốt, nhưng bọn đọc sách chúng tôi phải lấy việc giữ phong hóa làm trách nhiệm của mình, thấy chuyện trái lẽ, loạn luân mà không ngăn, là giúp người làm điều ác, không phải người quân tử." Ông ta lấy chuyện ở hay đi ra để ép mà tranh cãi. Họ Trịnh vốn hiền lành nhút nhát, Nhị Ngưu và Tào Ninh cũng là dân quê ngu dốt, nghe nói trái luật thì tội nặng, đều sợ hãi mà thôi.
Về sau Tứ Bảo bị bán làm thiếp cho một người đang chờ bổ làm quan, chưa được mấy tháng thì bệnh chết. Tam Bảo phát điên bỏ đi, không biết rồi ra sao. Có người nói: "Tứ Bảo tuy bị ép đem đi, nhưng tự làm hỏng dung nhan, khóc lóc mãi, thật ra chưa hề chung chăn gối với người kia." Tiếc là không rõ tường tận. Nếu quả như thế, thì đôi trẻ ấy dù ở trên trời hay dưới đời, rồi cũng sẽ gặp lại nhau, chắc không phải nhắm mắt là hết. Chỉ có tên Nghiêm gây ra nghiệp ác này, không biết là lòng dạ gì, cũng không biết kết cục hắn ra sao; nhưng lẽ thần minh rõ ràng, chắc hắn chẳng được báo đáp tốt. Lại có người nói: "Hắn chẳng phải câu nệ sách xưa, cũng chẳng phải ham danh, mà có lẽ là dòm ngó Tứ Bảo, muốn giữ lại hầu hạ mình." Nếu đúng vậy, thì địa ngục được dựng ra chính là dành cho hạng người này.
Năm Mậu Ngọ niên hiệu Càn Long (năm 1738), nước sông đào cạn, các thuyền chở lương nối đuôi nhau không đi được, bèn cùng nhau diễn tuồng tế thần. Các quan coi việc chở lương đều có mặt. Đang diễn màn "Nhảy sông" trong vở Kinh thoa ký (vở tuồng "Chiếc thoa gai"), bỗng người đóng vai Tiền Ngọc Liên quỳ thẳng gào khóc, nước mắt rơi theo tiếng, miệng lầm rầm kể lể không ngớt. Giọng là giọng người Mân (Phúc Kiến), líu ríu không nghe ra được chữ nào. Mọi người biết là bị ma nhập, bèn hỏi duyên cớ. Nhưng con ma lại không hiểu tiếng người. Có người đưa giấy bút, nó lắc đầu như nói không biết chữ, chỉ chỉ trời vạch đất, dập đầu khóc thảm thiết mà thôi. Không biết làm sao, người ta dìu anh ta lên bờ, anh ta vẫn nức nở, nhảy vật, đến khi người tản hết mới thôi. Lâu sau anh ta dần tỉnh, tự kể: bỗng thấy một người con gái tay xách đầu mình từ dưới nước lên, sợ quá mất hồn, mê man như say, sau đó không biết gì nữa.
Đây ắt là hồn oan bị giam dưới đáy nước, thấy các quan họp đông nên hiện ra kêu oan. Nhưng không thấy hình bóng, lời nói lại không thông. Sai người bơi giỏi lặn tìm xác cũng không thấy dấu vết. Trong đám kỳ đinh (lính thuộc các kỳ, lo việc chở lương) lại không ai mới mất người con gái nào, nên không thể tra xét. Các quan bèn cùng ký tên làm tờ trình, đốt ở miếu Thành hoàng (thần coi giữ một thành). Qua bốn năm ngày, có một người thủy thủ vô cớ tự cắt cổ chết, có lẽ là kẻ đã giết người con gái kia, bị thần trừng phạt chăng?
Thái thú (quan đứng đầu một phủ) Trịnh Thận Nhân kể: Từng có mấy người bạn bàn về thơ đất Mân, tỏ ra rất chê Lâm Tử Vũ (nhà thơ đất Mân đầu đời Minh). Nửa đêm đi ngủ, họ nghe bút nghiên lạch cạch, tưởng là chuột. Hôm sau thấy trên bàn có hai dòng chữ: "Như những câu 'Cầu mưa, đầm xưa tối sẫm; tế sao, điện lạnh mở ra', đến Tiền Lang các ông (Tiền Khởi, Lang Sĩ Nguyên, thi nhân đời Đường) cũng chưa nói tới được, sao có thể coi hết là bản đời Đường đồ lại chữ đời Tấn (ý chê là chỉ bắt chước người xưa) được?" Lúc ấy mấy người ngủ cùng phòng, chữ không giống chữ ai cả; ngoài mấy người ấy, lại không ai có thể nói được câu ấy. Mới biết văn nhân tranh danh, chết rồi vẫn chưa thôi. Chuyện Trịnh Khang Thành (Trịnh Huyền, nhà chú giải kinh sách đời Hán) hóa thành quỷ dữ (tương truyền vì có người chê bai lời chú giải của ông), có lẽ không phải chuyện bịa chăng?
Hoàng Tiểu Hoa kể: Ở Tây Thành có người cầu cơ (phép bói gọi thần tiên, để thần cầm bút gỗ viết chữ trên mâm cát), thần giáng xuống viết bài thơ: "Lào xào gió tây, lá cây bay; hoa rụng đứt ruột, nhạn về thưa. Nàng Ngô chiều tối phòng sâu lạnh, vẫn mặc áo gai trắng mỏng tang." Mọi người đều không hiểu ý. Cơ lại viết: "Vừa rồi đi qua nhà nọ, thấy người thiếp trẻ mới về bị khóa nhốt trong phòng trống. Lưu lạc chia lìa là số phận đã định của nàng, nhưng đói rét thật đáng thương, chạm đến lòng người, nên thương xót mà ngâm bài này. Kính báo các ông: nếu không có tài thuần sư tử, điều khiển voi (ý nói không có tài trị được người vợ cả ghen tuông) thì đừng dễ dàng nảy ý lấy thiếp, như thế cũng là tích âm đức." Hỏi hiệu của tiên, cơ viết: "Vô Trần." Hỏi nữa thì không đáp. Xét ra Lý Vô Trần là danh kỹ cuối đời Minh, người Tường Phù; khi thành Khai Phong bị phá, chết đuối trong nước. Nàng có tập thơ, lời lẽ khá thanh tú, nổi bật. Bài thơ khóc liệt nữ họ Vương có câu: "Tự trách mình còn nước mắt, dám bảo đời không có người." Lời lẽ đúng mực, càng được giới làm thơ khen ngợi.
"Bó lúa bỏ sót, bông lúa rơi rớt, là cái lợi của bà góa": việc này đã thấy từ xa xưa trong phần Nhã của Kinh Thi đời Chu. Ở thôn quê, mùa lúa mì chín, đàn bà trẻ con họp từng đám vài chục người, đi theo sau người gặt, nhặt những bông sót lại, gọi là "mót lúa mì". Nhà nông quen coi đó là tục lệ, cũng không ngoảnh lại xem, vẫn còn là nếp xưa. Nhưng lòng người dần bạc bẽo, đua nhau chạy theo lợi như vịt, chỗ sót lại không đủ, nên sinh ra lắm chuyện trộm cắp, giành giật, dần dần mất cả ý ban đầu. Vì vậy cứ tháng tư tháng năm, đàn bà con gái ngủ ngoài trời khắp đồng.
Có mấy người ở phía đông huyện Tĩnh Hải, sau khi trời tối nhân trời mát đi đêm, xa xa thấy một chỗ có đèn lửa, bèn đến xin nước uống. Đến nơi thì cổng nhà lộng lẫy, đầy tớ đều mặc áo đẹp, trên nhà treo đèn bày nhạc, như đang đãi khách. Nhìn từ xa thấy ba vị quý nhân ngồi trên giường, đang được dâng rượu, mời thịt nướng. Mọi người nói ý xin tá túc, người gác cổng vào bẩm, chủ nhân gật đầu, rồi lại gọi người gác cổng quay lại, như ghé tai dặn điều gì. Người gác cổng ra, kéo một bà già ra nói nhỏ: "Chỗ này hơi xa thành thị, vội vàng không gọi được kỹ nữ. Chủ nhân muốn chọn trong đám bạn gái cùng đến ba người đoan trang để mời rượu và hầu ngủ, mỗi người được tặng trăm lạng bạc, những người còn lại cũng đều có thưởng. Bà đứng ra nói giúp thì tiền thưởng sẽ gấp đôi." Bà già lén nói với mọi người. Mọi người ham được tiền, xúi các thiếu phụ nhận lời, bèn dẫn ba người vào, tắm gội trang điểm, thay áo váy ra hầu khách. Những người đàn bà khác đều được đưa sang phòng riêng, cũng được ăn uống thỏa thuê. Đến nửa đêm, ba quý nhân mỗi người ôm một thiếu phụ vào biệt viện, cả nhà đều tắt đèn đi ngủ. Những người đàn bà đi đường mệt mỏi, cũng ngủ say không biết trời sáng.
Đến khi mặt trời lên cao tỉnh dậy, thì nhà cửa người vật không còn thấy gì nữa, chỉ có cỏ hoang lô xô (?), mênh mông không bờ. Tìm ba thiếu phụ thì đều trần truồng nằm trong cỏ, áo váy đã thay thì không thấy đâu, chỉ có quần áo cũ vứt ở ngoài hơn mười bước, may mà còn. Xem số vàng bạc được tặng thì đều là thỏi giấy. Ngờ là ma, mà đồ ăn thức uống đều là thật; lại ngờ là hồ ly. Hay vì đất gần bờ biển, nên là giao long, thủy quái làm ra chăng? Tham lợi mà thất tiết, rốt cuộc chỉ đổi được một bữa no. Nghĩ đến lúc họ ngơ ngẩn nhìn nhau, nhớ lại một đêm ấy, cũng rất giống giấc mộng trên chiếc gối ở Hàm Đan (điển Lư Sinh nằm gối ở quán trọ Hàm Đan, mơ cả đời vinh hoa, tỉnh dậy nồi kê chưa chín; ví vinh hoa chóng tàn như mộng).
Anh tôi là Tình Hồ thì nói: "Áo múa quạt ca, dáng vẻ muôn vẻ, phồn hoa trong chớp mắt rồi cũng trôi theo dòng nước. Đến ngày hội uyên ương (chốn ca kỹ, vui chơi) tan, mịt mù ngoảnh lại, chuyện cũ đều thành không. Cũng như ba người đàn bà trần truồng trong cỏ kia, đều cùng là tỉnh một giấc mộng thôi. Đâu chỉ có ảo ảnh lâu đài trên biển mới là cảnh ảo trong chốc lát."
Tham tướng (chức quan võ cấp trung) ở Ô Lỗ Mộc Tề là ông Đức Lăng Ngạch kể: Trước kia ông ở Cam Châu, thấy có hai người kiện nhau trước huyện lệnh Trương Dịch. Người giáp nói người kia bịa chuyện bôi nhọ, người ất nói có bằng chứng thật. Xét hỏi thì hai người vốn là anh em họ con cô con cậu. Người giáp dẫn vợ ra ngoài biên ải, người ất cũng đi cùng. Đến cách Cam Châu mấy chục dặm về phía đông, ban đêm lạc đường, gặp một người trông như đầy tớ nhà quyền quý, bảo: "Đường tắt này hẻo lánh ít người, chủ nhân tôi ở cách đây không xa, chi bằng đến ngủ nhờ một đêm, mai tôi chỉ đường ra đường quan." Họ đi theo ba bốn dặm, quả có một cái đồn nhỏ. Người ấy vào rất lâu, rồi ra vẫy tay: "Quan gọi các người vào." Vào qua mấy lớp cổng, thấy một người ngồi trên sảnh, hỏi tên họ quê quán, rồi truyền: "Đêm khuya không còn cơm, chỉ có thể cho ngủ lại. Gian nhà nhỏ bên cổng chứa được hai người, còn người đàn bà thì cho ngủ với các bà già, đầy tớ gái."
Hai người đi ngủ rồi, loáng thoáng nghe tiếng người đàn bà gọi, trong bóng tối ra xem, mò mẫm không tìm thấy cửa, tiếng gọi cũng im bặt, tưởng là tai mình bỗng ù. Đến khi tỉnh dậy thì đang ở giữa đồng hoang. Vội tìm người vợ, thì thấy nàng ở dưới gốc cây cách nửa dặm, trần truồng, hai tay bị trói quặt sau lưng, tóc rối thoa lệch, quần áo treo trên cành cao. Nàng kể: một đứa đầy tớ gái cầm đèn dẫn đến đây, có mấy gian nhà đẹp, mấy bà già và đầy tớ gái. Chốc lát chủ nhân đến theo, ép ngồi cùng. Nàng cự không chịu, thì các bà già và đầy tớ gái cùng xúm vào ôm giữ, cởi áo trói tay đặt lên giường. Kêu to mà không ai đáp, bèn bị làm nhục. Trời sắp sáng, chủ nhân đặt hai vật bên cổ nàng, nhà cửa bỗng biến mất, người đã nằm trên cát đá. Xem vật bên cổ thì là hai thỏi bạc, mỗi thỏi khắc chữ nặng năm mươi lạng, niên hiệu là Sùng Trinh (niên hiệu cuối đời Minh), tên huyện là Du Thứ, bị đất ăn đen sạm, quả là đúc từ hơn trăm năm trước.
Người giáp dặn người ất đừng nói ra, hẹn chia đều. Về sau người giáp bội ước, người ất giận chửi tranh cãi, chuyện mới lộ ra. Vợ chồng người giáp tuy một mực không nhận, nhưng hỏi bạc từ đâu ra thì nói là nhặt được; hỏi vết trói trên người vợ thì nói là gãi rách. Lời nói lấp lửng, nên ngờ lời người ất chưa chắc là dối. Quan huyện cười, cho người giáp về, nói: "Theo luật, nhặt được của rơi phải nộp quan; tạm thương mày nghèo, cứ đem về đi." Lại trừng mắt nhìn người ất nói: "Điều mày tố nếu là sai, thì là cùng nhặt được, phải cùng nộp quan, mày chẳng có phần. Điều mày tố nếu là thật, thì đây là tiền ma trả cho vợ người giáp, mày lại càng chẳng có phần. Còn nói thêm thì ta đánh đòn." Rồi đuổi cả hai ra. Lấy cách không xử mà xử, có thể gọi là khéo vậy. Chuyện này giống chuyện những người đàn bà mót lúa: một bên dùng mưu khéo dụ dỗ, rồi lấy lợi làm đổi lòng; một bên dùng sức ép buộc, rồi lấy lợi làm nguôi giận. Cái cách đoán lòng người, chiều theo sở thích của họ, mánh khóe cũng gần như nhau.
Đời Kim quý cá trâu, tức cá tầm ở Thẩm Dương, nay vẫn còn quý. Lại quý thiên nga, nay thì không quý nữa. Đời Liêu quý "tì li", còn gọi là "tì lệnh bang", tức chuột vàng ở Tuyên Hóa; người đời Minh vẫn còn quý, nay cũng không quý nữa. Đời Minh quý "tiêu hùng" và "sạn lộc". Sạn lộc chắc là hươu nuôi trong chuồng, nay vẫn quý; còn tiêu hùng thì không biết là vật gì, dù hỏi nhà rất giàu sang cũng nói chưa từng thấy. Bởi vì vật quý hay không là theo sở thích của mỗi thời, không có chuẩn nhất định.
Nhớ hồi tôi còn nhỏ, nhân sâm, san hô, thanh kim thạch (đá lưu ly xanh thẫm) giá đều không đắt, nay thì ngày một cao. Ngọc lam, bích nha tê (một loại đá quý màu xanh biếc) giá đều rất đắt, nay thì ngày một hạ. Ngọc phỉ thúy Vân Nam khi ấy không được coi là ngọc, chẳng qua như đá vàng ở Lam Điền, gượng gọi là ngọc mà thôi; nay thì coi là đồ quý để chơi, giá vượt xa ngọc thật. Lại như da chồn xám xưa quý màu trắng, nay quý màu đen. Da điêu (loài chồn có bộ lông quý) xưa quý lông dài, nên gọi là "phong điêu" (điêu lông dày), nay lại quý lông ngắn. Da chồn bạc xưa so với chồn xám giá chỉ đắt hơn chút ít, kém xa da "thiên mã" (một loại da lông quý), nay thì đắt gần bằng da điêu. San hô xưa quý màu đỏ tươi như hoa lựu, nay quý màu đỏ nhạt như quả anh đào, lại có người coi loại trắng giống xa cừ (vỏ một loài sò lớn) là quý nhất. Cách nhau năm sáu mươi năm mà giá vật đã khác nhau như vậy, huống chi cách nhau vài trăm năm? Nhà nho đọc sách Chu lễ thấy món mắm trứng kiến (?), lấy làm ngờ vực, ấy là vì chưa hiểu rằng sở thích xưa nay khác nhau mà thôi.
Trong bát trân (tám món ăn quý), chỉ có tay gấu và đuôi hươu là thường thấy. Bướu lạc đà có ở ngoài biên ải, đã hiếm thấy rồi; đây là bướu của lạc đà hoang một bướu, không phải lạc đà nuôi hai bướu. Môi đười ươi thì chỉ nghe tên. Năm Ất Mùi niên hiệu Càn Long (năm 1775), phủ quân (quan tuần phủ, đứng đầu một tỉnh) Mẫn Thiếu Nghi tặng tôi hai cái, đựng trong hộp gấm, có vẻ rất quý trọng. Hóa ra là lột nguyên cả mặt từ trán đến cằm rồi phơi khô, miệng mũi mày mắt rõ ràng như mặt nạ trên sân khấu, không chỉ có hai môi. Đầu bếp nhà tôi không biết chế biến, tôi đem tặng lại người bạn khác, đầu bếp nhà ấy cũng không biết. Người ấy lại đem tặng người khác, không biết lọt vào tay nhà ai, đến nay vẫn chưa biết cách nấu.
Tiên sinh Lý Hựu Đam kể: Ông Tất người Đông Quang — tôi tình cờ quên tên — là người khi làm thông phán (chức quan phụ tá cho quan tri phủ) ở Quý Châu, chở lương gặp giặc, đánh nhau đẫm máu rồi tử trận. Ông từng vâng lệnh đi xét ranh giới đất các động người Miêu. Thổ quan (quan người bản địa được triều đình cho cai quản dân mình) bày tiệc lớn tiếp đãi. Trước mặt chủ và khách mỗi người đặt một chén sứ có nắp. Thổ quan tay nâng mở nắp ra xem, thì trong chén có một con sâu giống con rết, đang ngọ nguậy bò vòng. Người thông ngôn nói: "Đây là sâu lan, hoa lan nở thì sinh, hoa lan tàn thì chết, chỉ ăn nhụy hoa lan, rất khó kiếm. Nay may gặp mùa lan, lục soát khe núi hang đá mới được hai con, cho nên phải dâng con sống để tỏ lòng kính trọng nhất." Rồi rắc một chút muối bột vào chén, đậy nắp lại. Chốc lát mở ra xem thì sâu đã tan thành nước, xanh trong vắt, sáng như lưu ly, mùi lan xộc vào mũi. Dùng thay giấm, hương thấm răng má, nửa ngày sau vẫn còn dư vị. Tiếc là không hỏi tên nó là gì.
Trong các thứ quả ở Tây Vực, nho không đâu nhiều bằng Thổ Lỗ Phiên, dưa không đâu nhiều bằng Cáp Mật. Ở kinh đô người ta quý nho xanh, chỉ vì màu của nó. Thật ra màu xanh là mới hơi chín, không ngọt lắm; chín dần thì vàng, chín nữa thì đỏ, chín hẳn mười phần thì tím, ngọt cũng mười phần. Đó là lời ngạch phò (phò mã, chồng của con gái nhà tông thất) Phúc Tùng Nham — tên là Phúc Tăng Cách, con rể phủ Di Thân vương — nói với tôi khi ông trấn giữ Tịch Triển. Còn dưa thì loại dùng làm cống phẩm mới thật là của Cáp Mật, dưa đem biếu nhau đều là dưa vùng Kim Tháp tự. Nhưng cống phẩm cũng chỉ hái lúc chín hơn sáu phần. Dọc đường niêm kín bọc chặt, hơi dưa tự hầm lên, đến kinh đô có thể chín tám phần. Nếu hái loại chín tám chín phần mà chở đi thì sẽ bị hầm mà thối nát.
Tôi từng hỏi Tô Lai Mãn, vua nước Cáp Mật — con của Ngạch Mẫn Hòa Trác: "Những người làm vườn ở kinh đô đem hạt dưa ra trồng, năm đầu hình dáng và mùi vị đều còn giữ được, năm thứ hai mùi vị đã đổi, chỉ hình dáng còn gần giống, năm thứ ba thì hình dáng mùi vị đều đổi hết. Há chẳng phải vì khí đất khác nhau sao?" Tô Lai Mãn đáp: "Ở đây đất ấm, nước suối ngọt mà không có mưa, nên dưa ngọt đậm. Trồng ở nội địa, đương nhiên phải kém đi chút ít. Nhưng cũng là do giữ giống không đúng cách. Nếu lấy hạt dưa năm nay sang năm đem trồng, thì dù ở đây mùi vị cũng không ngon, vì hạt nhận khí còn mỏng. Phép đúng là vùi hạt dưa trong tro, cất trong kho trống không ẩm không khô, ba năm năm năm sau mới dùng. Năm càng lâu càng tốt, vì nhận khí đã đủ. Loại vùi đến mười bốn mười lăm năm thì chỉ vườn của nhà vua mới có; dân gian không đợi được, cũng không giữ lâu được mà không hỏng." Lời ấy nghe có vẻ hợp lẽ, nhưng phép vùi tro ắt phải có chừng mực, cũng ắt có điều nên điều kiêng; e rằng người Trung Quốc làm theo ý mình thì cũng chưa chắc được như lời ông ta nói.
Biên tu (chức quan lo việc biên soạn ở viện Hàn lâm) Cừu Siêu Nhiên kể: Ông Dương Cần Khác thuở nhỏ đi lại trường làng, có một cô gái mặc áo xanh thường nhân chỗ tường sứt mà nhìn trộm. Có khi nàng tránh vào trong, cũng ắt ngoái lại cười một cái như đưa tình, nhưng ông trước sau không hề liếc mắt. Một hôm nàng nhặt cục đất ném ông, nói: "Lớp da đẹp thế này mà lại bọc bộ xương ngốc!" Ông chắp tay đáp: "Khoét vách trèo tường (chỉ chuyện trai gái lén lút tư thông) thật là điều tôi không hiểu. Cô tìm người khác không ngốc thì sao?" Cô gái bỗng trợn mắt nhìn thẳng nói: "Mày ranh mãnh thế này, làm sao đòi mạng mày được? Hãy đợi kiếp sau vậy." Rồi xõa tóc thè lưỡi mà đi, từ đó không thấy nữa. Việc này đủ thấy người lập tâm ngay thẳng thì dù là ma oan cũng không làm gì được. Lại đủ thấy một bậc danh thần một đời, ngay từ tuổi thơ đã tự đứng vững như thế.
Tiên sinh Vương Trọng Dĩnh người Hà Gian — ông Lý Văn Trinh người An Khê từng đổi tên chữ cho tiên sinh là Trọng Thoái, nhưng tên chữ cũ dùng đã lâu, không ai gọi theo tên chữ mới — tên là Chi Duệ, là học trò giỏi của ông Lý Văn Trinh. Ông học kinh điển sâu rộng, nết hạnh ngay thẳng, thật là bậc quân tử thuần hậu kiểu xưa. Khoảng năm Ất Mão, Bính Thìn (năm 1735–1736), tôi theo cha là Diêu An công ở kinh đô, khi ấy tiên sinh còn làm trợ giáo ở Quốc tử giám (trường học cao nhất của triều đình), tôi chưa được gặp lần nào, đến nay vẫn tiếc.
Tương truyền một đêm tiên sinh tình cờ ra khoảng sân trống sau nhà, nhổ củ cải mình trồng để nhắm rượu, dường như thấp thoáng thấy bóng người, ngờ là kẻ trộm, thoắt đã không thấy, biết là ma quỷ, bèn lấy lẽ "cõi âm cõi dương khác đường" mà lớn tiếng trách. Nghe trong khóm trúc có tiếng người nói: "Tiên sinh tinh thông kinh Dịch: một âm một dương, đó là đạo của trời. Người ra ban ngày, ma ra ban đêm, đó là cái phân biệt âm dương; người ở chỗ không có ma, ma ở chỗ không có người, đó là khác đường. Cho nên trong trời đất không chỗ nào không có người, cũng không chỗ nào không có ma, chỉ cần không can dự nhau thì chẳng ngại cùng sinh sống. Nếu ma ban ngày vào phòng tiên sinh, tiên sinh trách là phải. Nay đã canh khuya, chỗ này lại là đất trống, tiên sinh vào giờ ma ra, đến chỗ ma ở, đã không thắp đèn, lại không lên tiếng, bất ngờ không kịp đề phòng mà gặp nhau. Ấy là tiên sinh phạm đến ma, chứ không phải ma phạm đến tiên sinh. Tôi kính cẩn tránh đi dường như đã đủ rồi, sao tiên sinh trách nặng thế?" Tiên sinh cười nói: "Lời ngươi thẳng, tạm bỏ qua không bàn." Rồi tự nhổ củ cải mà về.
Sau ông kể với học trò. Học trò nói: "Ma đã biết nói, tiên sinh lại không sợ, sao không hỏi tên họ nó, tạm tỏ vẻ hòa nhã, hỏi chuyện âm phủ là giả hay thật, có lẽ cũng là một cách cách vật (xem xét tận lẽ của sự vật để hiểu biết)." Tiên sinh nói: "Thế lại là người đùa bỡn thân mật với ma rồi, còn nói gì đến âm dương khác đường nữa?"
Trịnh Thận Nhân kể: Trước kia ông cùng mấy người bạn đi hồ Cửu Lý, ngủ ở nhà dân trong núi huyện Tiên Du. Đêm mát chưa ngủ, ra cửa dạo dưới trăng, bỗng một làn gió nhẹ mát lạnh lướt qua rừng, lá cây xào xạc, chim đậu giật mình bay lên. Cảm thấy có đủ thứ hương hoa thấm vào tận tim xương. Ra khỏi rừng, làn gió men theo khe suối mà đi. Chim nước cũng kêu loạn lên như thấy gì đó, nhưng chăm chú nhìn thì không thấy gì. Trong lòng biết là tiên linh qua lại. Hôm sau, vào rừng tìm xem, trời vừa mưa nhỏ mới tạnh, rêu xanh như thảm (?), từng bước đều in dấu bàn chân cong nhỏ (dấu chân bó của phụ nữ), lại có dấu chân trần, nhưng không dấu nào dài đến ba tấc. Vết bùn bên khe cũng vậy. Đếm ra khoảng hơn hai mươi người. Mọi người chỉ trỏ, lần quần, cùng nhau than lạ, không biết là thần nữ nào. Thận Nhân có bốn bài thơ ghi việc này, quên không giữ bản thảo, nay không nhớ lại được.
Thận Nhân lại kể: Một hôm hoa trong sân nở rộ, nghe đầy tớ gái và các bà già kinh ngạc gọi nhau. Đẩy cửa sổ ra xem, mọi người tranh nhau chỉ lên ngọn cây quế, thì ra một con bướm to bằng bàn tay, trên lưng ngồi một cô gái áo đỏ to bằng ngón tay cái, chập chờn bay lượn, chốc lát bay qua tường. Con trai con gái nhà hàng xóm lại kinh ngạc gọi nhau. Không biết đây là quái gì, có lẽ là thứ gọi là yêu tinh của hoa và trăng chăng? Khi kể chuyện này là ở nhà Lưu Cảnh Nam. Cảnh Nam nói: "Biết đâu không phải trò chơi của con gái trong khuê phòng, buộc hình người trong bông hoa làm bằng lõi thông thảo (lõi cây thông thảo, xốp trắng, thường dùng làm hoa giả) lên lưng bướm rồi thả ra?" Đó cũng là một cách giải thích. Thận Nhân nói: "Tôi thật thấy người tí hon trên lưng bướm, có dáng điều khiển như cưỡi ngựa giữ cương, cúi ngửa ngoái nhìn, dáng vẻ sống động, rất không giống hình nộm." Thế thì lại không biết được nữa.
Cậu tôi là ông An Giới Nhiên kể: Trước kia ông theo tiên sinh Lưu Bá Ti người Cao Dương làm quan ở Thụy Châu, nghe nói ở miếu thổ thần (thần đất) phía tây thành, một tượng quỷ bằng đất bỗng đổ xuống đất, lại có một con quỷ mặt xanh tóc đen, áo quần mặt mũi giống hệt tượng quỷ đất, bị đè ở dưới. Xem ra là một thanh niên trong làng giả làm quỷ, đã gãy xương sống mà chết. Mọi người kinh ngạc lấy làm lạ, không rõ duyên cớ. Lâu sau có người biết chuyện nói: "Anh ta mê người đàn bà trẻ đẹp nhà bên, trêu ghẹo bị chửi. Hôm ấy người đàn bà về nhà mẹ, anh ta đoán chắc ban đêm nàng sẽ trở về qua trước miếu, miếu lại hơi xa nhà dân, bèn giả làm quỷ nấp sau tượng, đợi nàng đến thì bất ngờ chồm ra, định nhân lúc nàng hoảng sợ ngất đi để làm điều bậy. Không ngờ bị thần trừng phạt." Bởi vì em vợ anh ta có dự mưu, lúc đầu không dám nói với ai, việc yên rồi mới dần dần tiết lộ.
Ông Giới Nhiên lại kể: Có một gã trai cuồng và một ả đàn bà lẳng lơ gặp nhau trước Văn miếu (miếu thờ Khổng Tử) ở Hà Gian, đùa cợt trơ trẽn không kiêng nể gì, bỗng một viên ngói bay đến làm vỡ đầu, không biết từ đâu tới. Đạo đức của thánh nhân ngang với trời đất, đâu như giáo lý của Phật và Lão phải nhờ điều linh dị mới được tin, phải đợi thần hộ pháp mới được tôn. Nhưng quỷ thần che chở, quở trách thì về lẽ cũng nên có. Nếu nhất định cho rằng Chu Cẩm đỗ hội nguyên (đỗ đầu kỳ thi hội ở kinh đô) là vì kiếp trước có tu sửa Văn miếu, thì là coi thánh nhân quá nhỏ. Còn nếu nhất định cho rằng bức tường cung cao mấy nhận (lời Tử Cống trong sách Luận ngữ, ví đạo Khổng Tử cao sâu; ở đây chỉ miếu Khổng Tử) lại không có thần linh bảo vệ, thì đó lại là cái cố chấp của nhà nho.
Tam Tọa Tháp (Ba ngôi tháp) — tên Mông Cổ là Cổ Nhĩ Bản Tô Ba Nhĩ — là huyện Liễu Thành, châu Doanh thời Hán, Đường, là phủ Hưng Trung thời Liêu, nay là đất cánh hữu bộ Khách Lạt Thấm. Ông Kim, quan tuần kiểm (chức quan nhỏ coi việc tuần tra, bắt giặc cướp) — cháu rể ông Cừu Văn Đạt, tôi tình cờ quên tên — kể: Có người tiều phu đi trong núi gặp hổ, tránh vào trong hang đá, hổ cũng theo vào. Hang vốn lồi lõm, quanh co, người ấy quanh co lui vào trong, dần dần chỗ hẹp hổ không vào được, nhưng hổ vẫn nhất định muốn vồ người tiều phu, cố sức chen vào. Người tiều phu bị dồn vào thế bí, thấy bên cạnh có một lỗ nhỏ vừa lọt người, bèn trườn như rắn mà vào. Không ngờ uốn lượn vài bước bỗng thấy ánh trời, lại thoát ra ngoài hang. Anh ta bèn ra sức khuân mấy hòn đá chặn đường lui của hổ, ở hai miệng hang đều chất củi đốt. Hổ bị hun bị nướng, gầm vang cả núi khe, chưa hết bữa ăn đã chết. Chuyện này cũng đủ làm lời răn cho kẻ đáng dừng mà không chịu dừng.
Ông Kim tuần kiểm lại kể: Trong dinh tuần kiểm có một hòn đá thái hồ (loại đá vôi nhiều lỗ hổng ở hồ Thái Hồ, dùng làm non bộ), cao vượt mái hiên, mặt đá nhăn nheo lốm đốm, lỗ hổng lung linh, nhìn có thế như muốn bay vụt lên, nói là vật cũ đời Liêu, Kim. Xét thì người Kim từng dỡ đá lạ ở Cấn Nhạc (vườn núi giả của vua Tống Huy Tông ở kinh đô Biện Lương) chở lên phía bắc, phải chăng đây là hòn gọi là "Khanh Vân vạn thái kỳ phong" (Đỉnh lạ mây lành muôn vẻ)? Nhưng người Kim lấy phủ Đại Định làm Bắc Kinh, tức thành Đại Ninh bây giờ; còn phủ Hưng Trung đời Liêu thì người Kim hạ xuống làm châu, không lẽ lại đặt đá ở nơi đóng quan châu. Thế thì lại ngờ mà không rõ được. Lại tương truyền đá ở núi Thố Nhi tại kinh đô đều là vật cũ của Cấn Nhạc, hồi nhỏ tôi còn thấy. Nhà tôi ở cầu Hổ Phường vốn là phủ cũ của Uy Tín công; phía đông sảnh có một hòn đá cao bảy tám thước, nói là được ban khi mới làm nhà trong niên hiệu Ung Chính, cũng là dời từ núi Thố Nhi về. Đá thái hồ ở Nam Thành, hòn này đứng đầu. Tôi lại lấy hiệu là Cô Thạch lão nhân (Ông già hòn đá lẻ loi), chính vì hòn đá này.
Cây hoa cổ nhất ở kinh đô, đứng đầu là giàn hoa tử đằng nhà họ Lã ở chùa Cấp Cô, kế đến là cây ngô đồng xanh nhà tôi, đều là vật mấy trăm năm. Thân ngô đồng đường kính một thước năm tấc, vươn cao thanh tú, mùa hè cả sân đều nhuộm màu biếc. Tiếc là sâu đục một lỗ, nước mưa thấm vào trong, lâu ngày ruột mục đến tận gốc, rốt cuộc khô chết. Nhà họ Lã sau bán cho thái thú Cao Triệu Hoàng, lại chuyển bán cho chủ sự (chức quan nhỏ trong các bộ) Trình Chấn Giáp. Cây tử đằng nay vẫn còn, giàn phải dùng gỗ cỡ làm xà làm cột mới chống nổi. Bóng nó che kín cả sân trước sảnh, dây lại bò sang bên, che luôn cả sân phòng sách phía tây. Mùa hoa như mây tím rủ xuống đất, hương thơm ngấm vào áo.
Khi hiếu liêm (người đỗ cử nhân) Mộ Đường còn sống — Mộ Đường tên là Nguyên Long, đỗ cử nhân năm Canh Ngọ (năm 1750), là em rể Chu Thạch Quân, cùng tôi học thầy là ông Đổng Văn Khác — khi thì tự đãi khách, khi thì bạn bè mượn chỗ đãi khách, uống rượu ngâm thơ gần như không đêm nào bỏ, đến nay đã hơn bốn mươi năm. Trở lại chốn từng chơi, chủ đã không còn là người cũ, rất thấm nỗi buồn tiếng sáo nhà bên (điển Hướng Tú đời Tấn đi qua nhà cũ của bạn là Kê Khang, nghe tiếng sáo nhà bên mà thương nhớ bạn đã mất). Bậc cha chú Nghê Tuệ Trù từng đề một câu đối: "Một sân cỏ thơm vây sắc biếc mới; mười mẫu hoa đằng rụng hương xưa." Nét chữ tinh diệu như ngựa khát phóng về suối, như sư tử giận cào đá (ví nét bút mạnh mẽ, phóng khoáng), nay cũng không biết ở đâu rồi.
Bậc tiền bối Trần Cú Sơn dọn đến ở một ngôi nhà. Khi khuân đồ đạc, trước tiên đặt hơn mười hòm sách ở sân, dường như nghe sau cây có tiếng nói nhỏ: "Hơn ba mươi năm rồi, chỗ này không thấy thứ này." Nhìn thì vắng tanh. Có người nói ắt là hồ ly. Cú Sơn lắc đầu nói: "Biết nói câu ấy, thì hồ ly cũng hay lắm."
Ông nội tôi là Quang lộc công (ông được phong hàm Quang lộc đại phu, một tước hàm danh dự), trong niên hiệu Khang Hy mở hiệu cầm đồ ở Thôi trang, người coi việc là Thẩm Ngọc Bá. Từng có người làm trò múa rối đem cầm hai hòm con rối gỗ, con nào cũng cao hơn một thước, làm khá tinh xảo. Quá hạn không chuộc, lại không bán lại được cho ai, bèn thành đồ bỏ, để lâu trong một gian nhà bỏ trống. Một đêm trăng sáng, Ngọc Bá thấy những con rối gỗ nhảy múa trong sân, làm như đang diễn tuồng, nghe cũng ê a như đang hát. Ngọc Bá vốn có gan, lớn tiếng quát, lập tức chúng tan tác chạy hết. Hôm sau ông đốt lửa đốt chúng đi, rồi không có gì lạ nữa. Bởi vì vật để lâu thì thành yêu, đốt đi thì tinh khí tan mất, không tụ lại được nữa. Hoặc có thứ gì nương vào mà thành yêu, đốt đi thì mất chỗ nương tựa, cũng không linh được. Đó vốn là lẽ tự nhiên của sự vật.
Một vị huyện lệnh ở Hiến huyện đối đãi với nha lại, sai dịch rất có ơn. Ông chết rồi, gia quyến còn ở trong dinh, mà không một nha lại sai dịch nào đến hỏi thăm. Cố gọi được mấy người đến thì đều nhăn nhó dữ dằn, không còn như ngày trước. Bà vợ phẫn uất, khóc thảm trước linh cữu, mệt quá thiếp đi, mơ màng thấy huyện lệnh nói: "Bọn này không có lương tâm là bản tính của chúng. Ta mong chúng cảm ơn đức đã là sai lầm lớn, bà trách chúng phụ ơn, chẳng phải lại sai nữa sao?" Bà bừng tỉnh, từ đó không còn oán trách nữa.
Cuối niên hiệu Khang Hy, ở Trương Ca Kiều — thuộc đất huyện Hà Gian — có người tên Lưu Hoành — chữ "hoành" đọc thanh khứ, nghĩa là ngang ngược; vì tính hung hăng nên có tên ấy, không phải tên thật — ở bên sông. Gặp lúc nước sông dâng to đột ngột, thuyền nhỏ chở nặng thường bị trôi chìm. Tình cờ thấy giữa dòng một người đàn bà ôm mái chèo gãy chìm nổi giữa sóng, kêu gào xin cứu, mọi người không ai dám ra cứu. Riêng Hoành hăng hái nói: "Các anh không phải đàn ông sao! Có ai thấy người chết mà không cứu?" Rồi tự chèo chiếc thuyền con đuổi theo ba bốn dặm, mấy lần suýt lật chìm, rốt cuộc cứu được người đàn bà. Hôm sau nàng sinh một đứa con trai.
Hơn một tháng sau, Hoành bỗng ốm, liền bảo vợ con lo việc hậu sự. Khi ấy anh vẫn còn đi đứng được, mọi người đều lấy làm lạ. Hoành thở dài nói: "Ta không dậy được nữa đâu. Đêm cứu người chết đuối, ta mơ màng thấy mình đến một nha môn, lính lệ dẫn vào, viên quan cầm sổ cho ta xem, nói: 'Ngươi bình sinh làm đủ thứ điều ác, đáng chết vào ngày nọ năm nay, phải đọa làm lợn năm kiếp, chịu hình phạt bị mổ xẻ. May ngươi một ngày cứu sống hai mạng, làm được âm công (việc thiện được âm phủ ghi công) lớn, theo luật âm phủ đáng được thêm hai kỷ (hai lần mười hai năm, tức hai mươi bốn năm) tuổi thọ. Nay xóa số tuổi thọ ấy đi để đổi lấy sự báo ứng của nghiệp, ngươi vẫn chết đúng ngày đã ghi lúc đầu. Vì kỳ hạn đã gần, sợ người đời u mê, ngờ rằng làm việc thiện này lại làm mình chết sớm, nên gọi ngươi đến làm chứng cho rõ, để biết duyên cớ. Nhân quả kiếp này đều đã xong, kiếp sau hãy cố gắng.' Tỉnh dậy trong lòng thấy ghê, chưa nói với ai. Nay đến kỳ quả nhiên ốm, còn mong sống sao?" Sau đó quả đúng như lời anh nói. Việc này cho thấy lẽ thần minh rõ ràng, không sai một li. Việc thêm bớt, được mất thường gộp nhiều đời mà tính; chớ vì thỉnh thoảng không thấy ứng nghiệm mà cho rằng đạo trời không biết gì.
Trịnh Tô Tiên kể: Có một người hẹn tư thông với người đàn bà nhà bên, mà ngại vợ ở nhà. Anh ta vốn nợ nhà vợ mấy nghìn đồng tiền, bèn sai vợ mang tiền đi trả, người vợ vui vẻ đi. Không ngờ người đàn bà nhà bên lỡ hẹn, còn vợ anh ta lại gặp kẻ hung bạo giữa đường, bị lột hết áo váy, trâm hoa tai, trói vứt trong ruộng cao lương. Bọn ấy đều là dân làm thuê lưu lạc, không thể truy bắt được. Người chồng chỉ cúi đầu thở dài, không nói thêm một lời nào. Người ta cũng không biết chuyện người đàn bà nhà bên. Mấy năm sau, con trai một bà già trong làng ve vãn vợ con nhà người ta, bị bà già biết, bà răn dạy đi răn dạy lại, kể chuyện ấy để nói rõ nhân quả, người ta mới biết đôi chút. Bởi vì người kia với người đàn bà nhà bên tư tình với nhau là nhờ chính bà già này làm mối nhắn tin, nên bà biết rõ. Chỉ có tên họ người đàn bà nhà bên thì bà trước sau không chịu tiết lộ, nhờ vậy nàng may mà không bị bại lộ.
Nhà sư người Ngô là Tuệ Trinh kể: Có một nhà sư người Chiết quyết chí tinh tấn (chuyên cần tu hành không lười), thề nguyện kiên trì khổ hạnh, chưa từng ngả lưng xuống chiếu. Một đêm có một cô gái đẹp nhìn trộm qua cửa. Sư biết là ma đến quấy, làm như không thấy không nghe. Cô gái dùng đủ muôn cách quyến rũ, nhưng rốt cuộc không đến gần được giường thiền. Sau đêm nào nàng cũng đến, nhưng cũng không làm sư khởi lên một ý niệm nào. Cô gái hết cách, đứng xa nói: "Định lực (sức giữ tâm yên lặng, không lay động) của thầy như thế, tôi đáng phải dứt vọng tưởng. Tuy vậy, thầy vẫn chỉ là người ở cõi trời Đao Lợi (cõi trời thứ hai trong cõi dục, nơi còn nhiều ham muốn), biết gần tôi ắt hỏng đạo, nên sợ tôi như sợ hổ lang. Dù cố gắng đến được cõi trời Phi phi tưởng (cõi trời cao nhất, nơi tâm gần như không còn ý nghĩ), thì cũng chẳng qua là da thịt mềm mại chạm vào người như ôm băng tuyết, dáng vẻ quyến rũ lọt vào mắt như thấy bụi đất, vẫn chưa lìa được sắc tướng (hình tướng bên ngoài mà mắt thấy được). Nếu tâm đến được cõi trời Tứ thiền (cõi trời của bậc chứng tầng thiền định thứ tư), thì hoa tự soi gương mà gương không biết hoa, trăng tự soi nước mà nước không biết trăng, ấy là đã lìa sắc tướng. Lại lên đến cõi trời các Bồ Tát, thì hoa cũng không có hoa, gương cũng không có gương, trăng cũng không có trăng, nước cũng không có nước, ấy là không sắc không tướng, chẳng còn lìa hay không lìa, là thần thông tự tại không thể nghĩ bàn. Thầy nếu dám cho tôi đến gần một lần mà vẫn giữ được chân không (tâm trống rỗng tuyệt đối, không vướng gì) không nhiễm, thì Ma Đăng Già (cô gái trong kinh Phật từng dùng bùa mê dụ tôn giả A Nan) xin một lòng quy y, không quấy rầy A Nan nữa."
Nhà sư tự lượng đạo lực đủ để thắng ma, thản nhiên nhận lời. Rồi ôm ấp vuốt ve, rốt cuộc phá hỏng giới thân, hối hận mất chí, buồn bã thất ý đến chết. "Mài mà không mòn, nhuộm mà không đen" (lời Khổng Tử trong sách Luận ngữ, ý nói người thật vững thì ở chỗ xấu cũng không bị ảnh hưởng), chỉ thánh nhân mới làm được, từ bậc đại hiền trở xuống đều không làm được. Nhà sư này bị một câu khích, bèn mở cửa vái mời kẻ cướp vào nhà. Những kẻ trong thiên hạ cậy mình làm được, bèn làm điều người khác không dám làm, rốt cuộc đến nỗi tan nát đổ vỡ, đều là hạng như nhà sư này cả.
Đức Thận Trai cầu cơ, vị tiên giáng xuống không làm thơ, tự ký tên là Lưu Trọng Phủ, mọi người không biết là ai. Có một danh thủ cờ vây bậc nhất cả nước ngồi bên nói: "Đó là kỳ thủ bậc nhất nước thời Nam Tống, tác giả bốn thiên Kỳ quyết (Bí quyết đánh cờ)." Mọi người cố mời đánh cờ, cơ phán: "Đánh thì ta ắt thua." Cố mời mãi mới nhận, cơ quả thua nửa quân. Mọi người nói: "Đại tiên khiêm nhường, muốn khen ngợi để làm nên danh tiếng cho người đi sau chăng?" Cơ phán: "Không phải. Người đời sau việc gì cũng không bằng người xưa, chỉ có thôi bộ (phép tính lịch, suy tính sự vận hành của mặt trời, mặt trăng, các sao) và đánh cờ là hơn người xưa. Có người bảo đó là vì dựa trên chỗ người xưa đã đạt, lại suy nghĩ tinh hơn, nên đã đến đầu sào lại còn tiến thêm được bước nữa. Nói vậy là nói về thôi bộ, không phải nói về đánh cờ.
"Bởi vì phong khí ngày một bạc, lòng người ngày một khéo, những mưu chước chèn ép, đánh chiếm nhau, hai bên mưu mô kích nhau, biến hóa muôn kiểu, quỷ quyệt (?) xuất kỳ, không chừa chỗ lùi. Việc người xưa không chịu làm, người nay thường chịu làm; mối nguy người xưa không dám liều, người nay thường dám liều; kế sách người xưa không nỡ đưa ra, người nay thường nỡ đưa ra. Cho nên hết thảy những việc đời cần đến tính toán đều vượt người xưa. Đánh cờ cũng là một thứ tính toán, cho nên các kỳ thủ bậc nhất đời Tống, Nguyên, đến đời Minh đã kém một bậc (?), nay thì kém một bậc rưỡi. Nhưng kỳ thủ bậc nhất đời xưa, thua nặng nhất cũng không quá một bậc; kỳ thủ bậc nhất đời nay có khi thua đến hai ba bậc. Đó là chỗ khác nhau giữa lối đánh chắc chắn và lối đánh liều lĩnh."
Hỏi: "Đánh cờ rốt cuộc không có cách nào thắng mãi sao?" Cơ lại phán: "Không có cách thắng mãi, nhưng có cách không bao giờ thua: không đánh thì không bao giờ thua. Tôi nhờ chút tuệ căn từ kiếp trước mà được làm quỷ tiên, là thân nhàn ngoài cõi đời, lòng ham danh đã hết, gặp dịp thì chơi cho vui, thắng thua có can hệ gì. Còn những người trong cuộc đang tranh giành được mất, hãy thận trọng thay!" Những người ngồi quanh đã từng trải việc đời, phần nhiều ngậm ngùi thở dài.
Quý Thương Châu kể: có một con cáo ở trong lầu sách của một nhà nọ đã mấy chục năm. Nó sắp xếp sách vở, xua đuổi sâu mọt, chuột bọ, đến người giỏi giữ sách (?) cũng không bằng. Nó nói chuyện được với người, nhưng trước sau không ai thấy hình dạng nó. Khi khách khứa tụ họp ăn uống, có lúc người ta để trống một chỗ ngồi, nó cũng ra mời rượu, chuyện trò. Lời lẽ điềm đạm, thanh nhã, nói kín đáo mà trúng ý, thường làm cả bàn phải khâm phục.
Một hôm, người giữ lệnh rượu đặt luật chơi: mỗi người phải nói ra điều mình sợ. Ai nói không có lý thì bị phạt, ai nói điều không phải chỉ riêng mình sợ cũng bị phạt. Có người nói sợ kẻ giảng đạo học, có người nói sợ danh sĩ, có người nói sợ nhà giàu, có người nói sợ quan to, có người nói sợ kẻ khéo nịnh, có người nói sợ kẻ khiêm tốn quá mức, có người nói sợ kẻ giữ lễ phép chu đáo quá, có người nói sợ kẻ im lặng thận trọng, muốn nói mà không nói. Sau cùng hỏi đến con cáo, nó đáp: “Tôi sợ cáo.” Mọi người cười ồ: “Người sợ cáo thì được, chứ ông là đồng loại, có gì mà sợ? Xin phạt ông một chén lớn.”
Con cáo cười mỉa: “Trong thiên hạ chỉ có đồng loại mới đáng sợ. Người đất Âu Việt (vùng ven biển phương nam) không tranh đất với người Hề, người Địch (các dân tộc phương bắc). Người đi sông đi biển không tranh đường với xe ngựa. Vì không cùng loại vậy. Phàm kẻ tranh gia sản ắt là con cùng một cha. Phàm kẻ tranh sủng ắt là vợ cùng một chồng. Phàm kẻ tranh quyền ắt là quan cùng một nha môn. Phàm kẻ tranh lợi ắt là lái buôn cùng một chợ. Ở gần nhau thì vướng nhau, vướng nhau thì chèn ép nhau. Hơn nữa, người săn chim trĩ dùng chim trĩ làm mồi nhử, không dùng gà vịt. Người bắt hươu dùng hươu làm mồi, không dùng dê lợn. Phàm kẻ làm gián điệp, làm nội ứng cũng phải là đồng loại. Không phải đồng loại thì không thể chiều đúng sở thích mà len vào, không thể rình chỗ sơ hở mà đánh trúng. Nghĩ theo đó thì cáo sao lại không sợ cáo?”
Trong bàn, những ai từng trải gian nan phần nhiều khen lời ấy đúng lẽ. Riêng một vị khách rót rượu đặt trước mặt con cáo, nói: “Lời ông quả thật xác đáng, nhưng đó là điều cả thiên hạ cùng sợ, không phải điều riêng ông sợ, vẫn phải phạt một chén lớn.” Mọi người cùng cười rồi giải tán. Tôi cho rằng chén phạt của con cáo nên giảm đi một nửa. Bởi chuyện vướng nhau rồi chèn ép nhau thì thiên hạ ai cũng biết. Còn chuyện kẻ nấp ngay sát bên mình mà thành mối họa lớn trong lòng, kẻ mượn tình thân hòa hợp như nước với sữa mà giấu mưu sâu móc nối, dò xét, thì e người không biết còn nhiều.
Lão nho Chu Mậu Quan nói giọng miền nam, tôi không nhớ ông người ở đâu. Ông lận đận lâu năm ở trường thi, lưu lạc khốn đốn, thường lui tới nhà Chu Tây Kình và Hà Hoa Phong. Hoa Phong vốn cũng họ Chu, có lẽ ông là người cùng họ tộc với hai vị ấy chăng? Đầu đời Càn Long, tôi còn kịp gặp ông. Ông cố chấp, câu nệ, vụng về, chậm chạp, đúng là một người quân tử kiểu xưa. Mỗi lần đi thi, khi thì vì sai một nét chữ nhỏ mà bị “thiếp” (bị loại khỏi trường thi vì lỗi viết, tên bị dán lên bảng), khi thì đã được chấm đỗ mà vì một hai chữ bị đánh trượt. Cũng có khi bị bới móc quá đáng: như đề thi có chữ “viết”, ông viết hơi hẹp một chút liền bị cho là viết nhầm thành chữ “nhật” mà bị loại. Viết chữ “kỷ”, nét cuối tình cờ nhọn chĩa lên trên, liền bị cho là viết nhầm thành chữ “dĩ” mà bị loại. Ông càng uất ức bất bình.
Một hôm, ông đốt tờ trình ở đền Văn Xương (đền thờ vị thần coi việc văn chương, thi cử), kể rằng cả đời mình chưa làm điều ác, vậy mà bị ngăn trở vô cớ. Mấy hôm sau, ông mộng thấy một viên lại áo đỏ dẫn tới một tòa điện. Vị thần ngồi sau án, nói:
“Ngươi đường công danh lận đận mà vội quấy rầy thần minh, chỉ ôm lòng oán trách, không biết nhân quả. Kiếp trước ngươi là thư lại ở các bộ, viện (các cơ quan trung ương). Vì ngươi gian xảo, lạm dụng câu chữ, nên kiếp này phạt ngươi làm kẻ mọt sách, chẳng hiểu việc đời chút nào. Vì ngươi hay bới móc văn thư, dù biết rõ không sai vẫn dùng lời khéo léo gán tội để chèn ép, lấy tiền, nên kiếp này phạt ngươi chỗ nào cũng bị loại vì nét chữ.”
Thần chỉ vào sổ cho ông xem, nói: “Viên quan loại ngươi vì chữ ‘viết’, kiếp trước là vợ của Âm Đức Bố, quan quân đóng giữ Phúc Kiến, một bà tiết phụ (người đàn bà góa thủ tiết thờ chồng) già. Vì trong công văn viết chữ ‘Âm’ thành chữ ‘Ân’. Tên dịch từ tiếng nước khác chỉ ghi theo âm, vốn không có chữ cố định, vậy mà ngươi bắt bẻ đi bắt bẻ lại, giấy tờ đi về mấy lượt, khiến bà góa già nghèo khổ côi cút, số tiền được cấp để dựng cổng tiết hạnh không đủ trả lộ phí. Viên quan loại ngươi vì chữ ‘kỷ’, kiếp trước là một tri huyện hết tang trở lại làm quan, thời gian làm việc hưởng bổng vốn là ba năm lẻ một tháng. Ngươi đòi tiền không được, sửa chữ ‘ba’ thành ‘năm’, chữ ‘một’ thành ‘mười’, tính thành năm năm lẻ mười tháng, khiến ông ta phải chịu xử lý trong một vụ án khác. Đến khi biện bạch được thì bị quy là văn bản gốc sai sót, đã bị đình trệ hơn một năm. Nghiệp báo vướng víu, kiếp này gặp lại, ngươi còn kêu oan gì nữa?
Những việc khác đều có nhân duyên từ trước, không thể kể hết cho ngươi, cũng không thể tiết lộ trước cho ngươi. Ngươi nên thuận theo, đừng lải nhải nữa. Nếu không tin, thì sắp tới sẽ có kẻ áo đen mũ vàng (hình ảnh nhà sư và đạo sĩ) làm khó ngươi, khi đó ngươi sẽ hiểu rõ.” Nói xong, thần phẩy tay cho ra. Ông giật mình tỉnh dậy, chẳng hiểu câu “áo đen mũ vàng” là gì. Khi ấy ông đang trọ ở chùa, bèn dọn đi nơi khác để tránh.
Đến kỳ thi Hương năm Ất Mão, trong trường thi người ta đã định xếp ông thứ mười ba. Ở kỳ thứ hai có bài “phán” (bài văn xét xử một tình huống) về đề “Tăng sĩ, đạo sĩ lạy cha mẹ”, trong bài ông có câu “vái dài vua và cha mẹ”, vốn dùng lời Phó Dịch (đời Đường) dâng biểu nói rằng nhà sư bất trung bất hiếu, cạo tóc rồi chỉ vái chào vua và cha mẹ. Quan chấm thi cho đó là chỗ sai, rốt cuộc đánh trượt. Ông mới biết lời thần không sai. Chuyện này chính ông kể lại tỉ mỉ cho cụ Bộ Trần Mô (tên Đăng Đình, người Táo Cường, làm Lang trung kho Chế tạo – chức quan coi kho chế tác đồ dùng), khi ông dạy học ở nhà cụ. Về sau không biết ông ra sao, có lẽ đã chết trong cảnh lận đận.
Ông Ngu Ỷ Phàm, chức Đãi chiếu (quan chờ chiếu, lo việc văn thư trong triều), kể: có một tuyển nhân (người đã đủ tư cách, đang chờ bổ làm quan) họ Trương, đưa một vợ một tì nữ lên kinh, thuê nhà ở phố chùa Hải Phong. Hơn một năm sau vợ ốm chết. Lại hơn một năm nữa, tì nữ cũng đột ngột chết. Đang lo quan tài (?) thì bỗng thấy như có hơi thở, rồi mắt đảo động, sống lại, gọi tuyển nhân, nắm tay khóc nói: “Xa nhau hơn một năm, không ngờ lại được gặp nhau.”
Tuyển nhân kinh hãi. Người ấy nói: “Chàng đừng ngờ là tôi nói mê. Tôi là vợ chàng, mượn xác tì nữ mà sống lại. Con tì nữ này tuy hầu hạ chàng làm thiếp, nhưng luôn bực bội không chịu ở dưới tôi, nên bàn với một ni cô yêu thuật dùng phép ếm tôi. Tôi bèn phát bệnh mà chết. Hồn bị kẻ làm phép thu vào trong bình, dùng bùa chú trấn lại, chôn dưới chân tường am ni cô. Chật chội tối tăm, khổ sở không sao kể xiết. Gặp lúc tường am đổ, người thợ đào đất xây lại, cuốc đất làm vỡ bình, tôi mới thoát ra được, mờ mịt chẳng biết đi đâu. Thần Già Lam (thần hộ pháp giữ chùa) chỉ cho tôi đến kiện ở thần Thành Hoàng (thần coi giữ một thành ấp). Nhưng kẻ làm phép ếm đều có tà thần làm chỗ dựa che chở, chống chế quanh co, án không xử được. Kiện lên đến Đông Nhạc (thần núi Thái Sơn, coi việc âm phủ), mới bắt kẻ làm phép về tra hỏi, được rõ tình trạng, bắt con tì nữ giao cho địa ngục. Tuổi thọ của tôi chưa hết mà xác đã mục lâu rồi, nên được xử cho mượn xác tì nữ để sống lại.”
Cả nhà vừa buồn vừa mừng, vẫn thờ người ấy như bà chủ. Còn ni cô bị chỉ là kẻ làm phép ếm thì nói rằng tuyển nhân muốn lấy tì nữ làm vợ, nên bảo nó giả chết một lúc rồi bịa ra lời ấy, chẳng màng đẩy người khác vào tội chết, hung hăng muốn kiện cáo. Việc không có chứng cứ thật, sợ phạm tội yêu ngôn mê hoặc, nên họ giấu đi không dám nói. Nhưng Ỷ Phàm từng hỏi riêng đám tôi tớ nhà ấy. Họ đều kể rằng sau khi bà vợ sống lại, kể chuyện cũ không sai mảy may, giọng nói dáng đi cũng không khác bà vợ chút nào. Lại nữa, con tì nữ vụng việc kim chỉ còn bà vợ giỏi thêu thùa. Có chiếc giày bà làm dở từ trước, nay khâu nốt nửa còn lại, giống hệt một tay làm ra. Vậy thì có vẻ không phải giả mạo. Đây là chuyện cuối đời Ung Chính.
Ông Phạm Hành Châu (người Sơn Âm, tên Gia Tướng, đỗ tiến sĩ khoa Giáp Tuất, làm Tri phủ phủ Liễu Châu) có người cháu gái, chưa cưới đã tuẫn tiết (chết theo vị hôn phu để giữ trọn tiết hạnh). Cô nuốt vòng vàng không chết, rốt cuộc tự gieo mình xuống sông. Con gái quan Thái thú họ Tăng (người Gia Tường, dòng dõi Tăng Tử, tôi tình cờ quên mất tên) vì cứu mẹ mà cùng bị chết cháy. Đầu đuôi việc của hai người, hồi ấy ai cũng biết rõ. Nay đã hơn bốn mươi năm, tôi không kể lại được chi tiết nữa. Chuyện lạ thì dễ nhớ, đức hạnh bình thường thì dễ quên, đó vốn là lẽ thường chăng? Tôi chép kèm họ tên, mong ánh sáng đức hạnh âm thầm của họ không bị vùi lấp. Sách “Khổng Tử gia ngữ” chép bảy mươi hai người học trò, vốn cũng đâu phải ai cũng có đủ hành trạng.
Hành Châu kể: ở quê ông có anh Giáp, rất chất phác thật thà, cả đời không làm điều càn. Một hôm ngủ trưa, mộng thấy mấy tên sai dịch cầm trát bắt đi, đến một công đường, thấy Diêm Vương ngồi trên, tra hỏi anh tội giết anh Ất để cướp của. Anh Ất đến cũng khăng khăng tố cáo. Nguyên anh Ất đi đòi nợ ở ngoài về, trời chưa sáng đã nhân lúc mát lên đường sớm, gặp mấy người, thấy lưng anh đeo nặng tiền, cùng nhau đánh chết, mang tiền trốn đi, vứt xác bên bờ.
Anh Giáp tình cờ chèo thuyền nhỏ đi qua, thấy xác thì hoảng sợ, nhìn kỹ nhận ra là anh Ất, vẫn còn thoi thóp. Anh bèn nhờ hàng xóm khiêng đặt lên thuyền, định đưa về nhà. Anh Ất sắp tắt thở bỗng hơi tỉnh, mở mắt thấy anh Giáp, tưởng rằng bọn kia cướp tiền xong, riêng anh Giáp chở xác đi ném xuống sông. Vì thế hồn xuống âm phủ chỉ kiện một mình anh Giáp. Diêm Vương tra sổ, thấy kẻ cướp là mấy người khác chứ không phải anh Giáp. Anh Ất vì chính mắt thấy nên cố cãi. Viên lại âm phủ lại cho rằng sổ âm phủ không có lẽ nào sai, cũng cãi cố với anh Ất.
Diêm Vương nói: “Sổ âm phủ không sai, đó là nói lẽ thường. Nhưng biết đâu sổ suốt nghìn trăm vạn năm không sai lại không tình cờ sai một lần này? Ta phán đoán không bằng để người đến đối chất, viên lại nói không bằng để chính người trong cuộc làm chứng.” Vì thế mới bắt anh Giáp. Anh Giáp kể rõ ý định chở anh Ất về, đem soi vào gương nghiệp (tấm gương ở âm phủ soi thấy mọi việc người ta làm lúc sống) thì đúng như lời, anh Ất mới hiểu ra. Lúc đầu anh Giáp thầm lấy làm lạ vì bị bắt nhầm, Diêm Vương kể rõ nguyên do, anh Giáp cũng hiểu ra. Bèn xử riêng vụ án của anh Ất, và cho đưa anh Giáp về.
Xử án sáng suốt quyết đoán thì đến âm phủ là tột bậc. Sổ sách tường tận chính xác thì đến âm phủ cũng là tột bậc. Vậy mà Diêm Vương lại không tự tin như thế, lại không ngại phiền như thế. Đó chính là lý do khiến Diêm Vương xứng là Diêm Vương chăng?
Trọng Ni (Khổng Tử) không làm việc gì quá mức, đâu chỉ để đề phòng sửa cong thành quá thẳng, mà vì thánh nhân lo xa vậy. Lão Tử nói: “Dân không sợ chết thì sao lấy cái chết mà dọa họ được?” Dân chưa bao giờ không sợ chết. Đến khi biết chắc phải chết mới không sợ nữa. Đã không sợ chết thì chẳng việc gì không dám làm.
Hồi nhỏ, tôi nghe chuyện một nhà đại tộc nọ bị cướp. Họ treo thưởng truy bắt, hơn nửa năm thì bắt được hết, bọn cướp cũng đều nhận tội. Nhưng nhà đại tộc căm bọn cướp quá, đem nhiều tiền đút lót cai ngục, tìm trăm cách hành hạ chúng: chân không cho chạm đất, sườn không cho chạm chiếu, trói lại không cho đi vệ sinh, giòi bọ trong quần lúc nhúc cắn đùi, chỉ không cắt cơm nước để chúng đừng chết nhanh mà thôi.
Bọn cướp cũng căm nhà đại tộc quá. Chúng ngầm tính: cướp của bằng vũ lực thì theo luật, không phân biệt kẻ cầm đầu hay kẻ theo, đều bị chém. Hiếp dâm tập thể phụ nữ thì theo luật cũng không phân biệt kẻ cầm đầu hay kẻ theo, đều bị chém. Hai tội cùng có thì xử theo một tội, đều chỉ là một lần chém, tuyệt không có lẽ nào tăng lên thành tội phanh thây. Thế là khi bị tra hỏi trước công đường, chúng tự khai đã làm nhục hết đàn bà con gái nhà ấy. Quan tuy không căn cứ vào đó để ghi lời cung, nhưng nhiều miệng cùng khăng khăng, nhiều tai cùng nghe thấy, rốt cuộc không xóa được câu ấy. Những kẻ không ưa nhà đại tộc lại thêm thắt, bảo rằng bọn cướp đã bị xử chết, đủ đền tội rồi, vậy mà còn chẳng tiếc nhiều tiền, tìm trăm cách hành hạ, mối hận thấu xương ấy chính là vì chuyện này. Lời đồn ầm ĩ, cũng không có cách nào biện bạch được mối nghi, thế là thành vết nhơ lớn cho gia môn. Hối cũng không kịp nữa.
Cướp bị giết cùng một lượt thì không thể oán chủ nhà. Dù bị tra khảo truy cứu (?), gông cùm giam cầm cũng không thể oán chủ nhà, vì đó là điều luật pháp bắt phải chịu. Còn bị hành hạ ngoài luật pháp thì lòng chúng không cam. Ném đá vào đá, sức quá mạnh ắt bật ngược trở lại. Lấy cái sướng một lúc mà chịu vết nhơ trăm đời, chẳng phải vì làm quá mức sao? Vậy thì thánh nhân quả là lo xa vậy.
Hoắc Dưỡng Trọng kể: đầu đời Ung Chính, ở Đông Quang có một nhà nông, gia sản bậc trung. Một đêm, có kẻ cướp vào, chẳng mấy lục lọi của cải, chỉ lôi cô con gái trong chăn ra, cắp vào vườn sau, trói ngửa vào một cây già cong queo. Hóa ra ý chúng vốn không phải để cướp của. Cô gái vừa khóc vừa chửi. Anh làm thuê Cao Đẩu đang ngủ trong vườn, nghe thấy liền bật dậy, cầm dao xông ra đánh nhau, bọn cướp tháo chạy hết. Cô gái thoát nạn, nhưng uất ức khóc lóc, không nói không ăn. Cha mẹ khuyên giải thế nào cũng không nguôi. Gặng hỏi mãi, cô mới nói một câu: “Thân con trần truồng, có thể để Cao Đẩu nhìn thấy sao?” Cha mẹ hiểu ý, bèn gả cô cho Đẩu.
Chuyện này giống hệt chuyện Chung Kiến nước Sở (khi vua Sở chạy nạn, Chung Kiến cõng em gái vua; sau nàng nói đã gần gũi thân thể Chung Kiến nên xin lấy ông). Nhưng lúc đầu Đẩu đâu mong được thế. Chỉ vì khi cha anh ốm, chủ nhà lo thuốc men, khi chết lại lo quan tài, cho đất trống để chôn, gọi mẹ anh về lo nấu nướng, nên anh cảm kích mà liều chết ra sức. Sách “Hạc lâm ngọc lộ” của La Đại Kinh chép bài thơ vịnh Chu Hợi (người hàng thịt thời Chiến Quốc, dùng chùy sắt giết tướng Tấn Bỉ để đền ơn Tín Lăng quân), rằng: “Bàn cao chuyện vua Nghiêu, vua Thuấn là việc nhà nho, còn chuyện phụ vua bán bạn thì kể sao cho xiết. Xin người chớ cười cây chùy sắt quê mùa, chính kẻ hàng thịt hàng rượu mới biết đền ơn.” Lời ấy thật chí lý thay!
Thơ Lý Thái Bạch (Lý Bạch) rằng: “Thấp thoáng sau quạt ca, như trăng hiện giữa mây; gặp nhau mà chẳng gần, chẳng thà đừng gặp gỡ.” Đó là nói chuyện chơi bời với ca kỹ. Còn vợ chồng nhà người ta mà cách trở xa lìa, dù ngày nào cũng gặp nhau, thì không biết là do nhân quả gì.
Quách Thạch Châu kể: ở Trung Châu (vùng Hà Nam) có anh học trò họ Lý, cưới vợ hơn mười ngày thì mẹ ốm. Vợ chồng thay phiên nhau hầu hạ, bảy tám tháng không cởi áo. Sau khi mẹ mất, anh giữ đúng lễ pháp, ba năm không ngủ trong buồng vợ. Về sau nghèo quá, vợ chồng cùng về nương nhờ nhà vợ. Nhà vợ cũng chỉ vừa đủ ăn mặc, nhà cửa chẳng bao nhiêu, dọn một gian cho ở. Chưa đầy tháng, em trai mẹ vợ đi xa dạy học, đưa mẹ mình đến nương nhờ chị. Không còn phòng nào, bèn cho bà cụ ở chung một phòng với cô con gái, còn anh Lý kê giường riêng trong phòng sách, vợ chồng chỉ sáng tối cùng ngồi một mâm ăn cơm.
Hai năm sau, anh Lý lên kinh tìm đường tiến thân, cha vợ cũng đưa cả nhà sang Giang Tây làm mạc khách (người giúp việc riêng cho quan). Về sau anh nhận được tin báo vợ đã chết. Anh chán nản, càng sa sút, không tự lo nổi thân. Anh lại theo thuyền xuống phương nam tìm cha vợ, nhưng cha vợ đã đổi sang làm cho chủ khác, theo đi nơi khác rồi. Không có chỗ nương náu, anh tạm bán chữ kiếm ăn.
Một hôm, ở chợ gặp một người to lớn hùng dũng, cầm chữ anh lên xem, nói: “Chữ anh rất đẹp. Một năm ba bốn chục lạng bạc, anh có chịu làm thư ký cho người ta không?” Anh Lý mừng quá, liền cùng lên thuyền. Khói nước mênh mang, không biết là đâu. Đến nhà, đồ đạc bày biện cũng rất sang, nhưng xem những thư từ được giao viết thì hóa ra chủ là tay hảo hán lục lâm (giặc cướp). Không biết làm sao, anh đành tạm ở đó, nhưng sợ sau này mang họa, nên khai man quê quán, họ tên.
Chủ nhân tính hào phóng xa xỉ, ca kỹ đầy trước mặt, chẳng mấy khi tránh khách. Mỗi lần bày nhạc đều gọi anh Lý. Anh tình cờ thấy một người thiếp giống hệt vợ mình, ngờ là gặp ma. Người thiếp ấy cũng thường nhìn anh Lý như từng quen biết, nhưng hai bên không dám nói với nhau câu nào. Nguyên là cha vợ đi đường sông, gặp đúng bọn cướp này cướp bóc, chúng thấy cô gái có nhan sắc nên bắt luôn đi. Cha vợ cho là nhục lớn, vội mua một cỗ quan tài mỏng, nói dối con gái bị thương mà chết, giả vờ khóc lóc khâm liệm rồi chở về. Người vợ sợ chết nên đành thất tiết, đã vào làm thiếp trong nhà tên cướp, vì thế mới gặp lại ở đây. Nhưng anh Lý tin vợ đã chết, người vợ lại không biết anh Lý đổi họ tên, ngờ là người giống mặt, nên hai bên lỡ nhau. Đại khái ba năm ngày ắt gặp một lần, gặp quen rồi cũng chẳng nhìn nhau nữa. Cứ như thế sáu bảy năm.
Một hôm, chủ nhân gọi anh Lý, bảo: “Việc của ta sắp hỏng. Anh là người văn học, không cần chịu nạn này. Đây năm mươi lạng vàng, anh cất vào người, nấp trong bụi lau chỗ kia, đợi quân lính rút thì mau tìm thuyền đánh cá mà về. Người ở đây ai cũng biết anh, không lo họ không đưa anh đi.” Nói xong phẩy tay bảo anh mau đi ẩn nấp. Chẳng bao lâu nghe tiếng đánh nhau ầm ĩ, rồi nghe truyền hô: “Bọn cướp đã giương buồm đi hết cả bọn rồi! Hãy tịch thu vàng lụa và đàn bà con gái!” Lúc ấy trời đã tối mịt. Trong ánh lửa, anh thấy các ca kỹ đều xõa tóc, áo phanh, tay bị trói quặt sau lưng, dây buộc vào cổ, bị roi gậy xua đi. Người thiếp kia cũng ở trong đó, sợ hãi run rẩy, khiến người nhìn đau lòng.
Hôm sau, trên đảo không còn một ai. Anh đứng ngây bên bờ nước hồi lâu, bỗng có người chèo thuyền nhỏ đến gọi: “Có phải tiên sinh đấy không? Đại vương vẫn bình yên, sai đưa tiên sinh về.” Đi một ngày một đêm thì tới bờ. Sợ bị người ta dò ra, anh mang vàng về phương bắc. Về đến nơi thì cha vợ đã về trước, anh lại ở nhà ông. Bán những thứ mang theo, dần dần cũng khá giả. Anh nghĩ vợ chồng yêu nhau hết mực, kết tóc (?) mười năm mà trước sau chưa được chung chăn gối một tháng nào. Nay của cải đã khá, không nỡ để vợ mãi nằm trong cỗ quan tài mỏng, định đổi sang quan tài gỗ tốt, lại muốn nhìn hài cốt vợ một lần, cũng là tình nghĩa ngày xưa. Cha vợ cố ngăn không được, đuối lý phải nói thật. Anh vội đi gấp đường đến Dự Chương (vùng Giang Tây), mong được như chuyện tấm gương Nhạc Xương (điển công chúa Nhạc Xương cùng chồng bẻ đôi tấm gương làm tin, về sau nhờ đó mà vợ chồng đoàn tụ). Nhưng các ca kỹ bị bắt đã chia thưởng cho người ta từ lâu, không biết lưu lạc nơi đâu.
Mỗi lần nhớ lại sáu bảy năm ấy, gần trong gang tấc mà xa tận nghìn dặm, anh lại bàng hoàng như mất mát. Lại nhớ cảnh lúc vợ bị bắt, dây trói roi vọt, không biết về sau còn bị dày vò ra sao, lại đau đứt ruột. Từ đó anh không lấy vợ nữa, nghe nói về sau đi tu. Bậc đàn anh Qua Giới Chu nói: “Chuyện này đủ để viết thành một vở truyền kỳ (kịch hát), tiếc là đoạn cuối không có kết thúc, giống vở ‘Đào hoa phiến’. Tuy rằng cái ý ‘khúc nhạc dứt rồi chẳng thấy người, trên sông chỉ còn núi xanh’, xa xăm chất chứa tình, chính là ở chỗ sóng khói không cùng, nhưng rốt cuộc cũng khó tránh khiến người ta thêm buồn bã.”
Kim Khả Đình (đây là cử nhân họ Kim ở Chiết Giang, tên Gia Viêm, cùng họ cùng hiệu với quan Đại tư nông – tức Thượng thư bộ Hộ – họ Kim, nhưng là hai người khác nhau) kể: có ông họ Triệu làm quan Giám ti (quan coi việc giám sát, hành chính ở cấp tỉnh), về già ở nhà, có được một tì nữ tên Tử Đào, được sủng ái riêng, các thiếp khác không ai được hầu đêm. Tử Đào cũng dịu dàng, khéo hầu hạ, gọi là có ngay bên cạnh, trăm lần không sai một. Ông Triệu vốn thông minh tinh tường, ngờ có điều lạ, nằm bên gối gặng hỏi mãi. Tử Đào tự nhận là cáo, nhưng có duyên từ trước nên phải hầu ông, không hại gì ông. Ông yêu thật lòng đã lâu, cũng không nói ra.
Nhà có vườn và đình, một hôm ông đứng giữa hai gian phòng gọi Tử Đào, thì mỗi gian bước ra một Tử Đào. Ông mới hoảng sợ. Tử Đào xin lỗi: “Đó là thiếp phân thân.” Một ngày xuân, ông chống gậy dạo ngoài đồng, gặp một đạo sĩ, chuyện trò rất có lý lẽ, tâm đầu ý hợp. Hỏi từ đâu đến, đạo sĩ đáp: “Vì ông mà đến. Ông vốn là tiên bị đày xuống trần, hết hạn phải về Tam đảo (ba hòn đảo tiên ngoài biển). Nay kim đan (viên thuốc tiên luyện trong người) của ông đã bị cáo trộm mất, không về được nữa. Nếu không chữa, e tuổi thọ cũng bị giảm. Tôi là bạn tu cũ của ông nên đến thăm.”
Ông Triệu trong lòng biết là chuyện Tử Đào, mời đạo sĩ cùng về. Đạo sĩ ngồi xoạc chân giữa sảnh, xin bút viết một lá bùa, rồi hú dài. Trong nhà nhốn nháo, xuất hiện mấy chục Tử Đào, dung mạo áo xống không sai một sợi tóc, quỳ chật cả sân. Đạo sĩ gọi Tử Đào thật ra, cả bọn nhìn nhau nói: “Không có ai là thật cả.” Lại gọi Tử Đào đầu tiên ra, một cô dập đầu nói: “Con là người ấy.” Đạo sĩ quát: “Ngươi trộm đan của ông Triệu đã là sai, lại còn gọi bè kéo bạn, quyết làm hỏng đạo của ông, là vì sao?”
Cô gái đáp: “Có hai lẽ. Kiếp trước ông Triệu luyện tinh bốn năm trăm năm, cửa huyền quan (cửa ải giữ nguyên khí trong thân người tu luyện) bền chắc, không thay phiên nhau mà lấy thì không lấy được. Nhưng ông Triệu không phải người tầm thường, nếu thấy nhiều mỹ nhân kéo đến, ắt sẽ biết là bị mê hoặc, quyết không chịu nhận. Vì thế trước sau chúng con cùng hóa thành một hình, để giấu dấu vết. Nay việc đã lộ, xin giải tán.” Đạo sĩ phẩy tay cho ra.
Đạo sĩ quay sang ông Triệu thở dài: “Kẻ tiểu nhân kéo đến cả bầy để nịnh hót thì người quân tử không nhận. Nhưng một kẻ tiểu nhân rình chỗ sơ hở của người quân tử, chiều đúng điều người ấy ưa, rồi đám tiểu nhân theo sau ngầm giúp sức, thì người quân tử không nhận ra. Hào Sơ Lục quẻ Cấu trong Kinh Dịch (nét đầu tiên của quẻ Cấu, tượng một khí âm mới sinh dưới năm khí dương), một khí âm vừa sinh, tượng của nó là ‘buộc vào cái chặn xe bằng kim loại’. Cái chặn để dừng xe, ý chỉ phải dừng lại. Không dừng thì lúc mới giẫm lên sương chính là bước đầu dẫn tới băng dày, dần dần sẽ đến hào Lục Ngũ quẻ Bác (tượng khí âm lấn đến sát ngôi cao, dương sắp bị bóc hết). Chuyện hôm nay chẳng phải là thế sao?
Nhưng nếu không có chỗ sơ hở thì tiểu nhân cũng không rình được. Nếu không có điều ham thích thì tiểu nhân cũng không chiều được. Con đê nghìn vàng vỡ vì lỗ kiến, là vì có kẽ hở vậy. Ông trước đã lỡ sa vào bàng môn (lối tu tà, không chính đạo), muốn học thuật Dung Thành (thuật phòng trung, dùng chuyện nam nữ để tu luyện), rồi ham mê sắc đẹp, mất cái tâm ban đầu, dục vọng ngày càng sâu, nên yêu vật nhân đó mà kéo đến đông đúc. Mầm họa do mình gây ra, trách gì chúng nó. Có đầu có cuối, vốn cũng là lẽ tự nhiên, vì thế tôi chỉ đuổi đi mà không trừng phạt. Tôi đến hơi muộn, với việc của ông đã không giúp được gì, nhưng từ nay giữ lòng thanh tĩnh thì vẫn sống được đến chín mươi tuổi.” Dặn dò mấy lần rồi thoắt biến mất. Về sau ông Triệu quả nhiên thọ hơn tám mươi.
Người sống bên sông Vệ nói: khi sông sắp vỡ đê, nước giữa dòng ắt gồ lên, cao hơn hai bờ, nhưng không biết sẽ vỡ ở đâu. Đến khi cá chày tụ về một chỗ, thì chỗ chúng tụ lại không quá một hai ngày sẽ vỡ. Các cụ già truyền lại, nghiệm thì trăm lần không sai một. Cá chày là đặt tên theo hình dạng của nó. Ngày thường không biết nó ở đâu, giăng lưới buông câu cũng chưa ai bắt được. Đến khi nước sông đột ngột dâng thì chúng kéo đến đông đúc. Người giữ đê thấy chúng lấy đầu húc vào bờ như vạn cái chày cùng nện, thì đê sắp vỡ trong chốc lát. Há chẳng phải là số trời sao? Nhưng lụt lớn thời vua Nghiêu là số trời, còn vua Vũ theo núi chặt cây mở đường trị thủy là việc người. Chỉ có thánh nhân mới biết được trời, cũng chỉ có thánh nhân không đổ lỗi cho trời. Trước khi việc xảy ra thì lo liệu, sau khi việc xảy ra thì cứu vãn, tuy không thể dập tắt được tai họa, cũng ắt vãn hồi được phần nào.
Tưởng Tâm Dư kể: có người khách nhận lời người ta đi chơi hồ. Đến nơi thì thuyền hoa, sáo trống, có cô gái váy đỏ mời rượu, nhìn kỹ hóa ra chính là vợ mình. Nhà cách đây hai nghìn dặm, không biết vì sao lưu lạc đến đây. Sợ nhục, anh câm lặng không dám nói. Người đàn bà thì như không quen biết, không có vẻ sợ hãi, cũng không có vẻ xấu hổ, gảy đàn hát khúc, kéo tay áo mời rượu, thản nhiên như không. Chỉ có giọng nói không giống. Lại nữa, vợ anh khi cười hay lấy tay che miệng, cô kỹ nữ này thì không, cũng không giống. Nhưng ở cổ tay phải có nốt ruồi son như hạt thóc thì lại y hệt. Anh rất băn khoăn không hiểu, qua loa cho xong bữa tiệc, định thu xếp hành lý về nhà thì bỗng nhận được thư nhà báo vợ đã chết nửa năm trước. Anh ngờ là gặp ma, cũng không tìm hiểu thêm. Người thân thấy dáng vẻ anh khác thường, gặng hỏi riêng mãi mới biết đầu đuôi. Ai cũng cho là tình cờ giống mặt.
Về sau nghe nói có một người du sĩ qua lại vùng Ngô Việt (Giang Tô, Chiết Giang), không cầu cạnh ai, không giao du, cũng không buôn bán làm ăn gì, chỉ mang theo mấy người thiếp đóng cửa ở, thỉnh thoảng đưa ra một hai người, nhờ bà mối bán đi mà thôi. Người ta cho là kẻ buôn bán đàn bà con gái, không liên can đến ai, nên chẳng ai hỏi han. Một hôm, hắn có vẻ rất vội vã, gấp gáp thuê thuyền định đến núi Thiên Mục, cầu một vị sư đức hạnh cao lập đàn tràng (lễ cầu cúng của nhà Phật). Nhà sư thấy lời trong tờ sớ úp úp mở mở, rời rạc, không biết là việc gì, lại có câu “vốn là người truyền phép Phật, nên cầu Phật phù hộ, nương nhờ mây từ bi che chở, mong được giảm hình phạt của Lôi bộ (bộ thần sấm sét trừng trị kẻ ác)”, ngờ có duyên cớ khác, nên trả lại tiền cúng, từ chối. Đi đến giữa đường, hắn quả nhiên bị sét đánh chết.
Về sau người đi theo hắn hé lộ chuyện, nói: người này theo một nhà sư người Phiên áo đỏ học được thuật lạ, có thể niệm chú thu lấy xác những cô gái mới khâm liệm, lại thu lấy hồn cáo yêu, quỷ dâm nhập vào xác cho sống dậy, dùng để hầu hạ mình. Khi có xác mới thì đem người cũ bán cho kẻ khác, kiếm lời vô kể. Vì mộng thấy thần trách rằng tội ác sắp đầy, sẽ bị trời giết, nên mới sám hối cầu thoát, rốt cuộc cũng không thoát. Ngờ rằng người vợ của vị khách kia chính là bị hắn thu xác. Ông Lưu, Thượng thư viện Lý Phiên (cơ quan coi việc các dân tộc phiên thuộc như Mông Cổ, Tây Tạng), cũng nói rằng lạt-ma Hồng giáo (phái áo đỏ của Phật giáo Tây Tạng) có thuật thu hút đàn bà con gái, vì thế Hoàng giáo (phái áo vàng) bài xích họ là ma đạo.
Biểu thúc tôi là Vương Nguyệt Thiên kể: anh Giáp ở làng bên mua một người thiếp, hơn hai tháng thì cô ta bỏ trốn. Cha cô ta lại đi kiện, vu rằng vợ anh Giáp ghen mà giết rồi đốt xác. Vừa hay viên quan huyện khi còn ở kinh chờ bổ khuyết cũng từng bị một người thiếp bỏ trốn rồi gây kiện, việc giống hệt chuyện này, chạm đến mối hận cũ, nên ông ra sức tra xét, tìm được bằng chứng vu cáo. Mưu kế không thành, nhưng người cha một mực không nhận đã bán con gái cho người khác. Vì không có chứng cứ thật về việc dụ cho trốn, khó mà truy cứu. Người thiếp rốt cuộc không tìm thấy tăm hơi.
Em vợ anh Giáp ở huyện bên. Vợ anh Giáp về thăm nhà, nghe em mới cưới thiếp, muốn gặp, người thiếp đóng cửa không chịu ra. Người em tự lôi ra, vừa gặp thì cô ta phục xuống đất dập đầu xin tội chết, chính là người thiếp bỏ trốn. Em vợ vì đó là thiếp cũ của anh Giáp nên không chịu giữ, anh Giáp vì cô ta đã hầu em vợ cũng không chịu nhận. Đánh cho một trăm roi, gả cho một lão đầy tớ, rốt cuộc cô ta làm tớ gái nấu bếp đến hết đời. Nhà giàu bị kiện, lời kiện dính đến chuyện buồng the, việc như thế không thể xong trong sớm tối, vậy mà vừa hay gặp đúng viên quan huyện ấy. Người con gái bị bán sang tay khác, giấu kín trong buồng, việc như thế không dễ dò tìm, vậy mà vừa hay gặp đúng em vợ anh Giáp. Mưu mẹo trăm đường, có thể nói là khéo tột bậc, nào biết tạo hóa còn khéo hơn!
Người đời Tống có bài thơ vịnh con cua: “Nước trong há tránh được đôi càng đen, thu già khó thoát cái lưng đỏ”, ngụ ý rằng sự tham lam của Chu Miễn (quyền thần đời Tống) ắt sẽ chuốc lấy bại vong. Nhưng các con vật khác làm thức ăn trong bếp, chết một lần là xong. Chỉ có cua bị bỏ sống vào nồi chõ, từ từ chịu hấp luộc, từ lúc nước mới sôi đến lúc chín, nhanh nhất cũng phải mấy khắc, đau đớn đến muốn chết mà không được. Tôi nghĩ nếu không phải nghiệp từ kiếp trước nặng nề thì không đầu thai vào loài này.
Tương truyền ông Triệu Hoành Tiếp khi làm Tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) Trực Lệ – lúc ấy Trực Lệ chưa đặt chức Tổng đốc (quan cai quản một hay vài tỉnh, trên Tuần phủ) – một đêm mộng thấy mấy chục người đầy tớ trai, vú già, tì nữ đã chết trong nhà quỳ quanh dưới thềm, đều dập đầu xin tha mạng, nói: “Lúc sống chúng con được ông nuôi nấng, vậy mà kết bè kết đảng với nhau, che mắt chủ nhân. Lâu ngày cành nhánh chằng chịt, gốc rễ bám chắc, thành cái thế vững không phá nổi. Dù có lộ ra chút ít, cũng cùng một giọng khéo léo gỡ tội, khiến chủ trong lòng biết mà không làm gì được. Lâu hơn nữa thì ngầm kìm chân nhau, việc gì không hợp ý cả bọn thì không làm nổi. Vì tội ấy mà bị đọa vào loài thủy tộc, đời đời chịu khổ nồi nước sôi. Ngày mai chủ nhân có món cua, chính là kiếp sau của chúng con, xin được tha thứ.”
Ông vốn nhân từ, trời sáng đem chuyện mộng bảo người coi bếp, ra lệnh đem hết cua thả xuống nước, lại làm lễ sám hối để làm công đức. Lúc ấy đang mùa cua thu béo ngon, thứ đưa vào dinh quan lại càng là thứ chọn lọc nhiều gạch. Bọn đầy tớ đều cười thầm: “Lão già xảo quyệt, bịa ra chuyện này để dọa người đây. Bọn ta đâu có bị ông lừa.” Rốt cuộc chúng bắt chước kẻ coi ao (điển trong sách Mạnh Tử: Tử Sản sai người coi ao thả cá, kẻ ấy đem nấu ăn rồi báo là đã thả), đem cua nấu ăn mà báo là đã thả, lại nuốt luôn tiền làm công đức mà báo là lễ Phật đã xong. Ông Triệu rốt cuộc không hề biết. Bọn này làm gian vốn là thói thường, nhưng mấy chục đầy tớ trai gái kia chính vì để lại thói xấu ấy mà tự hại mình. Câu “mời ông vào chum” (điển Chu Hưng bày ra hình phạt nướng người trong chum rồi bị chính hình phạt ấy áp vào mình), chính là nói chuyện này chăng?
Có viên Châu mục (quan đứng đầu một châu) vì tham tàn mà bị xử tử. Sau khi hắn chết, dân trong châu đồn ầm lên đủ chuyện hắn bị báo ứng dưới âm phủ, nhiều không kể xiết. Tôi cho rằng đó là vì lòng căm hận chưa nguôi nên bịa ra lời đồn mà thôi. Anh tôi là Tình Hồ thì nói: “Trời đất không có lòng riêng, trời nhìn trời nghe đều qua dân. Lời dân đã như vậy, thì cũng đáng sợ lắm thay.”
Quân hiệu (viên chỉ huy nhỏ trong quân) Vương Phúc ở Ô Lỗ Mộc Tề kể: trước kia ở Tây Ninh, anh cùng mấy người trong đội vào núi săn bắn, từ xa thấy lưng chừng núi có một người đàn bà người Phiên (dân tộc thiểu số vùng tây bắc) đi một mình, bốn con sói theo sau. Họ tưởng sói sắp vồ cắn mà người đàn bà không thấy, cùng hò hét gọi, nhưng người đàn bà như không nghe. Một người giương cung bắn sói, lại bắn trúng nhầm người đàn bà, khiến bà ta lộn nhào rơi xuống núi. Mọi người đang kinh hãi hối hận, đến xem thì cũng là một con sói, còn bốn con sói kia đã chạy mất. Hóa ra là yêu thú biến hình, dụ người để ăn thịt, không may bị giết. Phải chăng tội ác đã đầy nên như có ai xui khiến?
Những thứ cáo biến hóa ra, không biết chính nó nhìn thấy ra sao, chúng nhìn nhau ra sao, tôi từng bàn đến trong sách “Loan Dương tiêu hạ lục”. Nhưng cáo vốn giỏi làm yêu mê hoặc. Còn quỷ là khí còn sót lại của người, linh lực không hơn người là mấy. Người không thể biến không thành có, biến nhỏ thành lớn, biến xấu thành đẹp. Thế mà các sách chép chuyện gặp quỷ: quan tài của quỷ biến thành cung điện, có thể mời người vào; mộ biến thành sân nhà, có thể giữ người ở lại; quỷ chết không yên lành, mang đủ hình dạng ghê sợ, có thể biến thành xinh đẹp. Lẽ nào hễ thành quỷ là làm được ngay? Hay có ai dạy cho chúng? Điều này so với phép biến hóa của cáo còn khó hiểu hơn.
Nhớ khi đi trên đường Lương Châu, người đánh xe chỉ vào một khe núi, nói: “Trước kia tôi cùng mấy chục cỗ xe ngủ ngoài trời ở núi này. Dưới trăng sáng, từ xa thấy lưng chừng núi có nhà người, tường đất bao quanh, các góc nhà đếm rõ được từng cái (?). Hôm sau đi qua thì chỉ là mấy nấm mộ.” Vậy là nơi không có người cũng tự hiện ra được cảnh ấy. Thánh nhân bày ra việc làm minh khí (đồ vật bằng đất, gỗ phỏng theo đồ dùng thật để chôn theo người chết), phải chăng đã biết rõ tình trạng này?
Bà Lý ở Thương Châu là vú nuôi của tôi. Con bà tên Trụ Nhi kể: ngày trước đi chăn thả ngoài biển – vùng đất trống ven biển cỏ mọc um tùm, dân địa phương lùa trâu ngựa đến ăn, gọi là “phóng thanh” – có một người diêm hộ (nhà nấu muối ven biển, gọi là “táo đinh”), ban đêm vừa nằm ngủ thì nghe trong phòng có tiếng sột soạt. Lúc ấy trăng sáng rọi qua cửa sổ, nhìn kỹ không thấy ai, tưởng là sâu bọ chuột bọ. Chốc lát nghe tiếng người ồn ào từ xa kéo đến, có người gọi liền mấy tiếng: “Chạy vào nhà này rồi!”
Đang ngờ vực thì đã đến ngoài cửa sổ, gõ cửa hỏi: “Con kia có ở đây không?” Trong phòng có tiếng khóc đáp: “Có.” Lại hỏi: “Người ta giữ mày lại à?” Khóc đáp: “Giữ.” Lại hỏi: “Mày ngủ chung giường hay ngủ riêng?” Khóc một hồi lâu mới đáp: “Không chung giường thì ai chịu giữ lại?” Ngoài cửa sổ có tiếng giậm chân: “Hỏng rồi!” Bỗng một người đàn bà cười lớn: “Tôi đã đoán nó trốn đến chỗ khác, người ta ắt không tha nó. Ông lại cho là chưa chắc. Nay thì sao? Còn mặt mũi nào mang nó về nữa không?” Sau câu ấy chỉ nghe tiếng chân người đi sột soạt, không nghe nói gì nữa. Rồi người đàn bà lại cười lớn: “Thế mà còn chưa quyết, ông là cái thá gì vậy?” Bà ta gõ cửa sổ gọi người diêm hộ: “Con tì nữ nhà ta trốn sang nhà ngươi, đã ngủ lại rồi thì về lý không thể đưa về nữa. Việc này không phải do ngươi dụ dỗ, lão già kia không có cớ gì thù ngươi. Dù có thù ngươi thì có ta đây, lão già cũng không làm gì được. Các ngươi cứ ngủ, ta đi đây.”
Anh chọc thủng giấy cửa sổ nhìn trộm, im phăng phắc không có bóng ai. Quay lại bên gối thì thấy một cô gái xinh đẹp đang nằm. Vừa mừng vừa sợ, anh hỏi từ đâu đến. Cô nói mình vốn là cáo cái, bị con cáo ở ngôi mộ kia mua về làm thiếp. Vợ cả ghen (?) dữ lắm, ngày nào cũng đánh đập. Liệu không thể ở được, cô trốn ra tìm đường sống. “Sở dĩ không nói trước với anh là vì sợ anh hoảng mà không giữ lại thì ắt bị chúng bắt. Vì thế em nấp (?) ở góc giường, đợi chúng đuổi đến mới liều chết nói đã thất thân, mong chúng bỏ đi. Nay may thoát được, nguyện sống chết theo anh.” Người diêm hộ lo không dưng có vợ, có khi bị người ta dò xét, sinh chuyện khác. Cô gái nói mình có thể tự ẩn hình, không để ai thấy: “Lúc nãy em thu mình nhỏ lại mấy tấc, anh quên ngay rồi sao?” Thế là thành vợ chồng. Cô tự tay gánh nước giã gạo, không khác gì đàn bà nhà nghèo, người diêm hộ rốt cuộc cũng khá lên.
Trụ Nhi là anh họ bên ngoại của người diêm hộ nên biết rõ. Khi bà Lý kể chuyện này, bà nói cô gái vẫn còn. Nay đã hơn bốn mươi năm, không biết ra sao. Con tì nữ này gặp hoạn nạn, không ngại nói dối để tự bôi nhọ mình, có thể nói là liều mạng làm liều. Nhưng một khi đã tự bôi nhọ thì chồng giữ nó lại là vô lý, vợ cả đuổi đi là có lý, nên kế liều lĩnh này thực cũng là kế tất thắng. Con tì nữ cũng khôn lanh thay! Chỉ có điều người chồng lúc đầu đã không nghĩ đến về sau, về sau lại không lo liệu chỗ cho nó, khiến nó cùng đường tuyệt lộ, đến mức liều một phen mà vỡ tung ra. Chi bằng sớm biết lượng đức lượng sức mình mà bỏ hẳn việc mua thiếp ấy đi?
Lính đồn điền ở Ha Mật (Hami) phần nhiều chăn ngựa trong núi sâu phía tây bắc. Viên quan võ coi đồn điền có khi đi kiểm tra việc chăn nuôi, giữa đường thường nghỉ chân ở một nhà dân. Ông chủ nhà có khi bày dưa trái, vẻ rất cung kính. Lâu dần thân mật, nhưng viên quan thầm lấy làm lạ: không có hàng xóm láng giềng, không trồng rau không làm ruộng, ở một mình giữa núi vắng, sống bằng cách nào. Một hôm tình cờ hỏi nguyên do, ông già không biết giải thích sao, đành nói thật mình là cáo đã lột xác (đã thoát khỏi hình cáo).
Hỏi: “Cáo thích gần người, sao lại ở chỗ hẻo lánh? Cáo hay sống thành bầy, sao lại ở một mình?” Đáp: “Tu đạo phải ở ẩn ngoài cõi đời thì tinh thần mới vững. Nếu lui tới thành thị thì dục vọng ngày một sinh, khó mà luyện hình, luyện khí (phép tu luyện thân thể và hơi thở của Đạo gia), không tránh khỏi việc mê hoặc người để thải bổ (hút tinh khí của người để bồi bổ cho mình), thu lấy ngoại đan (tinh khí lấy từ bên ngoài). Nếu hại người quá nhiều, rốt cuộc phạm luật trời. Còn lui tới gò mả thì đồng loại quá đông, dấu vết rõ ràng, dễ bị săn bắn, càng không phải cách tránh hại. Cho nên tôi đều không làm.”
Viên quan thích ông chất phác thật thà, cũng không ngờ vực sợ hãi, kết làm anh em, ông già cũng vui vẻ. Nhân ra ngoài đi tiểu, viên quan men theo tường nhìn quanh. Ông già cười: “Phàm cáo biến hình thì nhà cửa đều là ảo, cáo lột xác thì nhà cửa đều là thật. Lão từ khi thi giải (thoát xác thành tiên hoặc thành người) đã về với đạo làm người từ lâu, ngôi nhà này cũng là tự tay lợp cỏ chặt gỗ mà dựng, ông đừng ngờ là ảo ảnh trên biển.”
Lần khác lại đến, lính đồn báo rằng những đêm trăng sáng không thấy hình người mà trên vách đá thường hiện ra hai bóng người, cao hơn một trượng, ngờ là ma quỷ, muốn dời bãi chăn. Viên quan đem hỏi ông già. Ông nói: “Đó là thứ mà người ta gọi là quái của cây đá: Quỳ, Võng Lượng. Tinh khí núi sông hợp lại mà sinh ra. Ban đầu như bọt sương, lâu dần như khói mù, lâu nữa thì đọng lại thành hình nhưng vẫn rỗng không, chưa có thực chất, nên dưới trăng chỉ thấy bóng. Thêm hơn trăm năm nữa thì khí đủ mà có thực chất. Hai vật ấy tôi cũng từng thấy, không hại người, không cần tránh.” Sau viên quan tiết lộ chuyện ấy, con cáo bèn dời đi. Chỉ có hai cái bóng nay vẫn còn. Đây là lời ông Từ, chức Thủ bị (quan võ cấp thấp coi giữ một vùng) ở Ha Mật kể. Ông Từ nói định từ lâu cùng viên quan ấy đi xem, nhưng đi về mất mấy ngày nên chưa rảnh.
Ở bãi chăn ngựa Ô Lỗ Mộc Tề, một đêm mưa gió lớn, mấy chục con ngựa sợ hãi chạy mất, đuổi tìm không thấy dấu. Bảy tám ngày sau, chúng tự ra từ trong núi Ha Mật. Biết đó là ngựa Ô Lỗ Mộc Tề vì ngựa có dấu sắt nung. Đất ấy cách Ha Mật hơn hai mươi chặng đường, sao chưa đến mười ngày đã tới? Vậy biết trong hang sâu khe thẳm, nơi chân người chưa tới, có đường tắt khác. Quan Đại học sĩ họ Ôn sai mấy người lính trạm mang lương đi dò, đều hết lương trở về tay không, rốt cuộc không tìm được đường.
Có người nói lính trạm sợ đường xa, lần lữa trong núi gần mười ngày rồi nói dối là đã đi. Có người nói lính trạm sợ khổ vì phải phá núi mở đường, lại sợ tốn công dời trạm vận chuyển, nên giấu không nói. Có người nói từ Ha Mật, Tịch Triển đến Địch Hóa (tức tên thành Ô Lỗ Mộc Tề, nay lấy làm tên châu), dân cư liền nhau, làng xóm phố chợ (?), trạm dịch quán xá như trong nội địa, lại có cát bằng như bàn tay; nếu đổi sang đi đường núi thì đường hiểm trở, đất cũng hoang vắng, việc gì cũng bất tiện, nên không muốn. Có người nói đường đi nếu giảm quá nửa thì số lính trạm, số ngựa trạm cùng mọi khoản phí vận chuyển đều phải giảm quá nửa, quan lại bị thiệt nhiều, nên ngầm cản trở. Những điều ấy đều không biết được. Nhưng chuyện bảy tám ngày đã thấy ngựa thì rốt cuộc không giải thích được. Lại có người giải thích rằng: mất ngựa thì bị trách phạt nặng, người coi chăn nuôi đem trâu dê và rượu cúng cầu thần núi, thần lùa ngựa đi nên ngựa ra nhanh, không phải có đường nào khác. Nhưng thần đã lùa được ngựa đi, sao không lùa chúng trở về?
Mẹ của đầy tớ Vương Đình Hựu kể: hồi nhỏ, nhà bà ở bên sông Vệ. Một hôm sáng dậy, nghe hai bên bờ hò hét. Lúc ấy nước sông đột ngột dâng, ngờ là vỡ đê, bà lật đật chạy ra xem, thì thấy giữa sông có một con dê, đầu ngẩng trên mặt nước, to như cái thúng đựng năm đấu, nhanh như mũi tên bắn, xuôi dòng về phía bắc. Mọi người đều nói là thần dê đi qua. Tôi cho đó là loài giao, ly (loài rồng ở nước), đầu giống dê. Sách “Bì Nhã” chép rồng có chín chỗ giống các con vật khác, cũng nói đầu giống trâu.
Khi bà cố nội tôi là Vương thái phu nhân mừng thọ tám mươi, khách khứa đầy nhà. Đầy tớ Lý Vinh coi việc trà rượu, lấy trộm nửa vò rượu Thương Châu giấu trong phòng. Đêm về sắp ngủ, nghe trong vò có tiếng ngáy. Lấy làm lạ, anh lắc vò. Trong vò bỗng có tiếng nói: “Ta say muốn ngủ, ngươi đừng quấy.” Biết là cáo yêu, anh giận dữ lắc thật mạnh. Tiếng ngáy càng to. Thò tay kéo ra thì một cái đầu người nhô ra miệng vò, dần to như cái đấu, dần to như cái thúng. Vinh tát vào má nó, nó lắc đầu một cái, cả vò xoay tròn, đánh “choang” một tiếng, va vào chum mà vỡ, rượu đã chẳng còn một giọt. Vinh giậm chân chửi rủa thậm tệ, nghe trên xà nhà có tiếng nói: “Trưởng Tôn vô lễ (Trưởng Tôn là tên tục của Vinh)! Cho ngươi ăn trộm mà không cho ta ăn trộm sao? Ngươi đã tiếc rượu, ta cũng không uống nổi, nay trả lại ngươi đây.” Rồi nó ngồi trên cổ anh mà nôn, từ đầu đến chân ướt sũng gần khắp người. Chuyện này giống chuyện con cáo ở Tây Thành tôi đã chép, mà còn tinh quái hơn. Nhưng kẻ tiểu nhân tham lam, không việc gì không làm gian, trị cho một chút cũng không phải là quá.
Ông ngoại tôi là ông họ An, cha của bà mẹ trước của tôi là An thái phu nhân. Khi ông mất, nhà còn thịnh, các cậu phần nhiều chôn theo vàng bạc châu báu. Có người đem lời răn về ngọc Phồn Dư (điển xưa: Khổng Tử chê việc chôn ngọc quý theo người chết, vì dễ chuốc nạn đào trộm) ra khuyên, họ không nghe. Lại dựng nhà ngoài tường mộ, cho mấy người khỏe mạnh canh gác, tiếng mõ tiếng chuông suốt đêm đối đáp. Có người nói làm vậy là giương cờ gọi trộm, họ cũng không nghe.
Rồi quả nhiên mộ bị đào. Nguyên bọn trộm nhân lúc người canh ngủ ban ngày, mặc áo tơi xanh, trèo (?) qua tường nấp trong cỏ, nên không ai biết chúng vào. Đến đêm, chúng dùng chày đục phá quan tài: mõ gõ hai tiếng thì cũng nện hai chày, mõ gõ ba tiếng thì cũng nện ba chày, nên tiếng mõ tiếng chuông lại che mất tiếng đục. Nấp đến lúc trời sắp sáng, chuông mõ đều ngừng, chúng mới trèo tường trốn ra, nên cũng không ai biết chúng ra. Viên ngọc ngậm trong miệng to như hột nhãn, chúng cũng rạch cằm lấy mất.
Nghe tin (?), nhà báo quan truy lùng gắt gao mà chưa bắt được. Các cậu cùng mộng thấy ông ngoại nói: “Kiếp trước ta nợ tiền của ba người này, nay chúng lấy để trừ nợ, có lùng bắt cũng không được. Nhưng ta chưa từng chém giết chúng, vậy mà bị chúng hành hạ tàn ác, dùng dao rạch (?) đứt cằm ta, việc ấy chúng phải chịu báo ứng, ta đã được âm phủ xử cho phải lẽ rồi.” Hơn một tháng sau bắt được một tên trộm, quả nhiên là kẻ lấy ngọc. Ngọc bị hơi thây ăn mòn, đã xanh xỉn không đáng một đồng. Hai tên kia biết rõ họ tên, nhưng treo nghìn vàng truy bắt cũng không được, thì lời trong mộng không sai vậy.
Học trò tôi là Cát Chính Hoa, chức Quan sát (quan coi một đạo, gồm vài phủ), người Cát Châu, kể: ở quê ông có mấy người lái buôn lùa đoàn la đi trong núi, thấy trên đường mòn tiều phu có một đạo sĩ đứng, áo xanh nón lá cọ, cầm phất trần (?) vẫy một người trong bọn, hỏi: “Ngươi họ tên là gì?” Người ấy nói rõ. Lại hỏi quê ở huyện nào, rồi nói: “Đúng là ngươi rồi. Ngươi vốn là tiên bị đày xuống trần, nay hết hạn phải về Tử phủ (cung điện nơi tiên ở). Ta là thầy của ngươi ngày trước, nên đến dẫn ngươi về. Ngươi nên theo ta.” Người ấy thầm nghĩ cả đời mình không biết một chữ, ngu đần như thế, không lẽ là tiên chuyển kiếp, vả lại cha mẹ đã già, cũng không có lý gì bỏ cha mẹ đi cầu tiên, nên một mực từ chối không đi.
Đạo sĩ thở dài, lại vẫy cả bọn, nói: “Người ấy đã sa đọa, phải có một người thay vào chỗ ấy. Các vị gặp ta tức là có duyên, có ai theo ta được không? Nghìn năm có một, không thể bỏ lỡ.” Mọi người cũng ngờ vực sợ hãi, không ai đáp. Đạo sĩ buồn bã (?) bỏ đi. Mọi người đến quán trọ, đem chuyện kể với người khác. Có người bảo tiên nhân đến đón mà không đi thật đáng tiếc, có người bảo e là yêu quái, không đi là phải. Có kẻ hiếu sự, hôm sau theo đường mòn tiều phu đi dò, vừa lên một đỉnh núi đã thấy xương thịt người vương vãi trong cỏ, là người vừa bị hổ ăn, hoảng hốt quay về. Đạo sĩ ấy có lẽ là hổ trành (hồn người bị hổ ăn, phải đi dụ người khác cho hổ)? Cho nên không có cớ gì mà được phúc lớn khác thường thì kẻ tham lam lấy làm mừng, người sáng suốt lấy làm sợ. Không có cớ gì mà mơ tưởng điều không phải phận mình thì may mắn chỉ là ngẫu nhiên, ngã nhào mới là lẽ thường. Nói cái ngu đần của người này chính là cái thông minh của người này, cũng được vậy.
Hồn và phách giao nhau mà thành giấc mộng, rốt cuộc không hiểu rõ được vì sao. Anh tôi là Tình Hồ từng vịnh chuyện thần nữ Cao Đường (chuyện vua Sở mộng gặp thần nữ núi Vu Sơn, trong bài phú của Tống Ngọc) rằng: “Người khác mộng thấy ta, ta vốn không thể biết; ta mộng thấy người khác, người sao biết được ta; ông vua hèn tự tưởng tượng, thần nữ nào có hẹn hò, cớ sao trên núi Vu, chuyện mây mưa nay còn ngờ.” Đủ để rửa tiếng oan cho nàng Dao Cơ (tên thần nữ núi Vu). Nhưng quả thật có người nhìn thấy giấc mộng của người khác.
Đầy tớ Lý Tinh có lần đêm trăng ra ngoài làng hóng mát, từ xa thấy một thiếu phụ nhà hàng xóm thấp thoáng trong rừng táo. Anh tưởng chị ta coi vườn phòng trộm, sợ bố mẹ chồng hoặc chồng chị cũng ở đó nên không dám gọi chuyện. Chốc lát thấy chị men theo bờ ruộng đi về phía tây chừng nửa dặm, vào trong ruộng cao lương. Ngờ chị có hẹn hò, anh càng không dám đến gần, chỉ đứng xa nhìn. Chốc lát thấy chị xuyên qua ruộng cao lương đi ra, đi mấy bước bị nước chắn lại quay về, đứng ngây hồi lâu, lại men theo bờ nước đi về phía bắc hơn trăm bước, bị bùn lầy chắn lại quay về, rẽ sang hướng đông bắc vào ruộng đậu, đi quanh co, vấp ngã hai lần. Biết chị lạc đường, anh từ xa gọi: “Chị Mấy (?), đêm khuya đi đâu đấy? Phía bắc không có đường đâu, sắp sa xuống bùn rồi.” Người đàn bà quay đầu đáp: “Tôi không ra được, chú Mấy (?) dẫn tôi về với.” Anh vội chạy tới thì đã không thấy đâu.
Biết là gặp ma, anh kinh hồn rợn xương, cắm cổ chạy về nhà, thì thấy người đàn bà đang cùng mẹ ngồi dưới chân tường ngoài cửa, nói vừa kéo sợi mệt ngủ thiếp đi, mộng thấy đến chỗ rừng đồng, lạc không ra được, nghe chú Mấy ở sau gọi mình, liền giật mình tỉnh dậy, đúng hệt từng chi tiết với điều Tinh trông thấy. Có lẽ vì mệt mỏi, thần không giữ được nhà, chân dương (khí dương gốc trong thân người) bay ra ngoài, đến nỗi hồn lìa khỏi xác. Phách đã lìa hình thì là loài quỷ, khác với chuyện thần thức tự khởi tự diệt mà sinh ảo giác. Cho nên người khác có khi nhìn thấy được. Chuyện mộng du của chàng Độc Cô (truyện đời Đường: Độc Cô Hà Thúc trên đường về nhà nhìn thấy cảnh vợ mình đang mộng) chính là loại này.
Các bà già trong làng gặp người bị thức ăn đọng lại không tiêu, liền lấy chính thứ thức ăn ấy đốt thành than “tồn tính” (cách bào chế trong Đông y: đốt cho cháy đen thành than nhưng không cháy thành tro trắng, để vẫn giữ được tính chất của vị thuốc), hòa nước cho uống. Lúc đầu tôi chê là nhảm, nhưng cũng thường thấy hiệu nghiệm. Ngẫm nghĩ nguyên do, đó đều là trường hợp thức ăn béo ngậy bị đọng lại. Bởi chất béo đã đông lại trước, ăn thứ ấy hơi nhiều thì gặp nó ắt đọng. Phàm thuốc vào dạ dày ắt tìm đến chỗ cùng khí với nó, cho nên than của thứ gì sẽ tự tìm đến chỗ thứ ấy bị đọng. Phàm chất béo gặp than là tan ra, cho nên than đến chỗ ấy thì chỗ đọng tự thông, cũng như lấy tro giặt vết bẩn mà thôi. Còn chứng đầy trệ do tỳ hư (chức năng tiêu hóa yếu), chứng đầy trệ do vị đầy (dạ dày bị ứ), chứng đầy trệ do khí uất (khí trong người bị tắc nghẽn, thường do buồn bực), chứng đầy trệ do huyết ứ, đàm kết (máu tụ lại, đờm đọng lại thành khối), thì không phải than có thể trừ được.
Quan Đại tông bá (tức Thượng thư bộ Lễ) họ Trần người An Châu có nhà ở Tôn Công viên – nơi ấy trước kia là khu nhà biệt thự của Tôn Thoái Cốc, về sau thành bãi hoang. Phía sau có lầu chứa đồ lặt vặt, nghe nói có cáo ở, nhưng chẳng mấy khi lộ hình hay lên tiếng. Một hôm, nghe như có tiếng cãi chửi nhau, bỗng thấy quân bài ngà bị ném loạn xạ xuống dưới lầu, lóe sáng như chớp. Đếm được ba mươi mốt quân, chỉ thiếu một quân “nhị tứ” – quân “nhị tứ” và quân “yêu nhị”, dân chơi bài gọi là “chí tôn” (đôi bài to nhất), vì cộng lại thành số chín, ai được đôi ấy là thắng lớn. Ngờ là chúng tranh nhau quân bài ấy, tức giận mà vứt bỏ chăng? Hồi nhỏ tôi đã tận mắt thấy chuyện này.
Đỗ Công bộ (Đỗ Phủ) gào to “ngũ bạch” khi chơi xúc xắc, Hàn Xương Lê (Hàn Dũ) đánh bạc tranh tiền, Lý Tập Chi (Lý Cao) viết sách “Ngũ mộc kinh” (sách về trò chơi gieo năm thẻ gỗ), Dương Đại Niên (Dương Ức) thích chơi bài lá. Tình cờ gửi hứng, mượn trò ấy cho qua ngày nhàn, phong lưu của danh sĩ thường không tránh khỏi. Đến cả Nguyên Khâu hiệu úy (tên gọi đùa chỉ loài cáo) cũng theo lối ấy. Tôi tính vụng về, cố chấp, rốt cuộc vẫn cho đó không phải là trò chơi thanh nhã.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video