Ghi chép ở thảo đường Duyệt Vi (Duyệt Vi thảo đường là tên phòng sách của tác giả Kỷ Quân), quyển mười bốn — Hòe Tây tạp chí (những ghi chép linh tinh viết ở gian nhà phía tây cây hòe), phần bốn.
Ông Lâm Thanh Tiêu, làm giáo dụ (chức quan coi việc học ở một huyện), kể rằng: trước kia ông dạy học ở Sùng An (một huyện thuộc tỉnh Phúc Kiến), nghe đồn có một người học trò ở dưới chân núi Vũ Di. Anh ta nghe người hái chè kể rằng ở một mỏm núi nọ, những đêm trăng thường có tiếng ca hát, thổi sáo; nhìn từ xa thì thấy toàn là tiên nữ trên trời. Người học trò vốn tính lẳng lơ, bèn xin ngủ nhờ nhà dân trong núi, hễ trăng lên là đến đó. Đi mấy đêm liền mà không gặp gì. Người nhà trong núi cũng nói có chuyện ấy thật, nhưng thường chỉ vào đêm rằm, mỗi năm may lắm nghe được một hai lần, chứ không phải lúc nào cũng có. Người học trò viện cớ muốn ở chỗ yên tĩnh để tu dưỡng, nán lại chờ hơn mười ngày.
Một đêm, nghe văng vẳng như có tiếng nhạc, anh ta bèn lén lút chạy vội tới, nấp trong bụi rậm. Quả thấy mấy cô gái, cô nào cũng đẹp tuyệt trần. Một cô đang cầm sáo định thổi, chợt thấy bóng người, liền chĩa ống sáo về phía anh ta. Lập tức anh ta cứng đờ như bị trói chặt, nhưng mắt vẫn còn thấy, tai vẫn còn nghe. Lát sau tiếng sáo trong vút lên tận mây, tiếng ngân dài lay động hồn phách. Anh ta bất giác tự khen: “Tuy bị phép giữ chặt, nhưng tiếng nhạc tuyệt diệu và dáng vẻ yêu kiều thì ta đã được thưởng thức đủ cả rồi.” Nói chưa dứt lời, bỗng một chiếc khăn bay tới trùm kín đầu, anh ta liền như bị bóng đè trong mơ, chẳng nghe chẳng thấy gì, như ngủ như thức, mê man khoảng mấy khắc, rồi dần dần như tỉnh lại.
Các cô gái quát bọn tì nữ lôi anh ta ra, mắng: “Thằng ngốc vô lễ, dám rình trộm hoa trên trời ư?” Rồi sai bẻ cành trúc dài, định đánh đòn. Người học trò khổ sở tự thanh minh, nói mình vốn mê âm nhạc, chỉ mong nghe trộm những khúc nhạc tiên ở Mạn Đình (nơi trên núi Vũ Di, tương truyền vị tiên Vũ Di quân từng căng màn mở tiệc, tấu nhạc tiên), như chàng Lý Mô đời Đường đứng nép bên tường cung điện nghe trộm nhạc vua, thật không dám có lòng nào khác, mong được cùng tiên nữ kết duyên (nguyên văn: mong Thải Loan và giáp trướng — Ngô Thải Loan là tiên nữ đã lấy chàng thư sinh Văn Tiêu; giáp trướng là màn quý Hán Vũ Đế dựng để đón thần tiên). Một cô mỉm cười nói: “Thương ngươi thành thật, ta có một con hầu nhỏ cũng biết thổi sáo, tạm ban cho ngươi.” Người học trò phủ phục dập đầu tạ ơn, ngẩng lên thì các cô đã biến mất.
Quay lại nhìn đứa hầu kia thì thấy trán rộng, mắt to, tóc ngắn rối bù (?), bụng phệ phình ra, thở phì phò như hen. Anh ta vừa kinh hãi vừa tức tối, né tránh định bỏ chạy, nhưng đứa hầu cứ níu kéo đòi ân ái, nắm chặt không buông. Anh ta tức giận đánh nó ngã lăn ra đất, nó liền hóa thành một con lợn, kêu eng éc chạy mất. Từ đó tiếng nhạc dưới mỏm núi cũng dứt hẳn. Xem con hầu ấy thì có lẽ bọn kia là yêu chứ không phải tiên. Có người nói: tiên mượn con lợn hóa thành đứa hầu để trêu anh ta. Có lẽ cũng đúng chăng.
Ông Lưu Tiếp Phủ kể: có một cậu học trò mười sáu, mười bảy tuổi, thông minh, đẹp đẽ, có vẻ thuộc hạng khá, mọi người rất mong cậu thành đạt. Một hôm, cậu bỗng phát cuồng, nói mê sảng như gặp ma quỷ. Đợi lúc tỉnh hỏi thì cậu kể: “Hôm đi xem hát ở hội tế thần đất làng Cảnh Thành, không ngờ khuya quá; trên đường về, ghé một nhà xin nước uống. Trong nhà chỉ có một thiếu phụ, rót nước cho tôi uống, giữ tôi ngồi chơi một lát, nói chồng đi làm việc quan, mai mới về. Nàng đưa mắt liếc tình, như muốn gần gũi; tôi mê vẻ dịu dàng duyên dáng của nàng nên đã ăn nằm với nàng. Lúc tôi đi, nàng khóc, dặn đừng đến nữa, rồi tặng tôi hai chiếc vòng tay. Hôm sau xem lại thì thấy vòng loang lổ gỉ đồng xanh, chỉ hơi ánh màu bạc, như đã nằm dưới đất nhiều năm. Tôi biết là ma, nhưng vẫn nhớ nhung không quên. Hôm qua lại đến chỗ ấy, đi đi lại lại tìm kiếm, bỗng có một người mặt đen râu dài vả vào má tôi. Tôi lảo đảo chạy về, hắn cũng theo về, từ đó thỉnh thoảng lại thấy hắn hiện ra chửi mắng tôi. Tôi thì lúc mê lúc tỉnh, không biết gì khác nữa.”
Cha mẹ cậu bèn đến mộ bày lễ cúng, lại chôn trả đôi vòng. Một lát sau, cậu con trợn mắt hét lên: “Vợ ta mất vòng, ta ngờ có chuyện gì khác, nhưng không biết là ai, chỉ treo ngược nó lên đánh năm trăm roi rồi bán nó đi nơi xa. Nay thấy mày lén đến, mới biết là bị mày dụ dỗ. Chuyện như thế này mà có thể lấy rượu thịt tiền bạc để tạ tội được sao?” Cậu điên dại hơn một tháng thì chết. Như vậy, chuyện trai gái lén lút khoét vách trèo tường, thì ngay dưới âm phủ cũng vẫn có tai họa.
Ông Lý Vân Cử kể: ở Đông Quang (một huyện thuộc tỉnh Hà Bắc) có người chuyên hun khói bắt cáo, thường mang đuốc, đeo lưới, đi lại giữa các bãi mồ hoang. Một đêm đang nằm rình, thấy một người đội khăn vuông, mặc áo lam (lối ăn mặc của học trò), từ đỉnh một ngôi mộ chui ra, rít lên một tiếng dài nghe như tiếng ma (chữ này đọc theo cách ghép âm “khổ – hầu”; sách Thuyết văn giải là tiếng kêu của ma). Lũ cáo từ bốn phía kéo đến, vây quanh bụi rậm, nhe nanh gầm gừ, đồng thanh kêu: “Bắt lấy thằng ác này, nấu làm thịt khô!” Người hun cáo không đường chạy, bèn trèo lên một cây cao. Người đội khăn vuông chỉ huy lũ cáo cưa đổ cây, liền nghe tiếng cưa ầm ầm. Người hun cáo cùng quẫn, cúi xuống kêu: “Nếu được tha, tôi không dám đặt chân đến đây nữa.” Lũ cáo không đáp, tiếng cưa càng gấp. Kêu như thế đến ba lần, người đội khăn vuông mới nói: “Nếu quả thật như vậy thì thề đi.” Thề xong, cả ma lẫn cáo đều biến mất.
Con ma ấy, lũ cáo ấy, đều có thể gọi là khéo dàn xếp. Vì bị quấy nhiễu mãi không thôi, thế không thể không liều lĩnh đánh một trận sống mái; với sức cả bầy cáo, giết một người vốn chẳng khó. Nhưng giết một người thì dễ, còn giết một người mà chọc giận nhiều người, thì họ sẽ không thôi cho đến khi đốt sạch hang, cày phẳng ổ. Chỉ khiến hắn biết sợ rồi tha, tạm lấy hòa làm trọng, thì mối lo về sau sẽ dứt. Kẻ có sức mạnh không dùng hết sức, mới nuôi được uy; muốn khuất phục người thì khiến người dễ theo, mới làm họ chịu phục được.
Trong trận Triệu Lăng (năm 656 trước Công nguyên, Tề Hoàn công đem quân đánh nước Sở), Tề Hoàn công không trách nước Sở tội tiếm xưng vương, mà chỉ trách tội không nộp cống cỏ bao mao (bó cỏ gai dùng để lọc rượu tế, nước Sở phải cống cho nhà Chu), là để Sở dễ nghe theo. Khuất Hoàn (đại phu nước Sở) đến xin kết minh thì rút quân về ngay, là không dùng hết sức để nuôi uy. Các nhà giảng đạo học bàn kinh Xuân Thu hay chê Tề Hoàn công chỉ làm nên việc nhỏ; nhưng nước Sở lấy Phương Thành làm thành, sông Hán làm hào, kiên cố như thế, không biết có thể đánh một trận mà thắng được chăng? Đánh một trận mà không thắng thì việc thiên hạ còn làm gì được nữa? Những việc ở Hoài Tây, Phù Ly (các cuộc Bắc phạt thất bại của nhà Tống), tôi đã tra trong sử sách rồi.
Người em họ tôi là Kế Tiên có lần ngủ nhờ nhà một người bạn trong cổng Quảng Ninh (một cửa thành Bắc Kinh). Đêm ấy mưa to gió lớn, có lửa sấm xuyên qua “ốc sơn” — bức tường sát nóc nhà gọi là ốc sơn (núi nhà), vì hình nó giống quả núi; thơ của Phạm Thạch Hồ (tức Phạm Thành Đại, nhà thơ đời Tống) nhiều lần dùng chữ này — như một tia chớp lóe qua, tường và xà nhà đều rung chuyển. Hôm sau xem chỗ ấy, thấy trên vách đông và vách tây mỗi bên có một lỗ nhỏ to bằng đồng tiền; hẳn là thần sấm đuổi theo yêu tinh nên xuyên thủng qua.
Phàm sấm đánh người thì từ trời giáng xuống; sấm đánh yêu quái thì phần nhiều bay ngang, vì phải đuổi theo kẻ chạy trốn. Còn sấm bình thường là do khí đất dồn nén, bật vọt lên. Khi tôi ở Phúc Ninh (một phủ thuộc Phúc Kiến) vượt núi, từng thấy trên đỉnh núi sấm trong mây, từng thấy ngoài đồng trống sấm từ dưới đất bốc lên, đều như làn khói xông thẳng lên lưng chừng trời, đầu nó lóe lửa một cái là nổ ầm, chẳng khác gì súng đại bác bắn. Nhưng đều ở nơi không người; chỗ có người thì chưa từng có chuyện ấy. Có người bảo là lòng trời nhân ái, sợ người chạm phải thì chết; lời ấy chẳng đúng. Con người đứng giữa “tam tài” (ba ngôi lớn: trời, đất, người); chỗ người tụ họp thì khí trời đất thông nhau, thông thì không bị dồn nén, sao lại có sấm được? Đất ngoài biên ải rét khổ, khi có người cày cấy chăn nuôi, dần thành làng xóm, thì khí đất dần ấm lên, cũng là lẽ ấy.
Ông Vương Nhạc Phương kể: nhà ông có một thanh đao, là vật cũ của cụ Đình úy (ông tổ từng làm quan đình úy — chức quan coi việc xét xử hình án). Đêm nào có trộm, đao liền kêu lách cách như nổ, tự nhô khỏi vỏ một hai tấc. Về sau, có lần sấm đuổi yêu ma xuyên qua nhà, đao rơi xuống đất, từ đó không kêu nữa. Đời truyền rằng đao kiếm nào từng nhuốm máu người, hễ có biến đều tự kêu; điều ấy không hẳn đúng, chỉ có thứ đã giết nhiều người mới như vậy. Mỗi lần giết một người, trên lưỡi đao ắt có hai vệt, mài không mất. Hồi nhỏ tôi ở nhà Dương uy tướng quân Cáp Nguyên Sinh tại Hà Gian, có người mang thanh đao đeo của ông ấy đến bán, nói ban đêm cũng có tiếng kêu; thử thì quả đúng.
Có người lại bảo đao kêu là vì có ma nương vào; điều ấy cũng không đúng. Đao dùng nơi chiến trận thường đã giết hàng trăm hàng nghìn người, lẽ nào có hàng nghìn hàng trăm con ma mãi canh giữ một thanh đao? Ấy là vì uống máu đã nhiều, hút tinh khí không ít, nên là nơi tụ “lệ khí” (khí hung dữ, độc ác). Bọn trộm cướp hung tợn cũng là nơi tụ lệ khí. Lệ khí cảm ứng với nhau nên đao nhảy lên tự kêu, cũng như người gảy đàn, gảy âm cung thì dây cung ứng tiếng, gảy âm thương thì dây thương ứng tiếng (cung, thương là tên các bậc âm trong thang năm âm của nhạc cổ) mà thôi. Thanh sắt ứng với luật Nhuy tân (một trong mười hai luật — mười hai cao độ chuẩn của nhạc cổ) nhảy lên trong ao, chiếc chuông ứng với luật Hoàng chung tự rung dưới đất, đâu phải có vật gì nương vào? Còn lửa sấm thì cực kỳ mãnh liệt, mọi lệ khí gặp nó đều tiêu tan, nên đao chỉ chạm ánh lửa là trở lại thành sắt thường; chứ không phải thần sấm Phong Long, thần chớp Liệt Khuyết chuyên giáng xuống để đánh vật này.
Tôi từng tiếc những bức tranh đời Hán ở Tây Vực (vùng các nước phía tây Trung Quốc, nay thuộc Tân Cương) bị khói than làm hỏng, nhưng cũng hơi ngờ rằng nét bút một hai nghìn năm sao còn tồn tại được. Cháu họ tôi là Ngu Đôn nói: “Son mực vẽ lên đá, nếu ở chỗ mưa gió không tới, rêu không mọc, thì để lâu vẫn còn. Chỗ giáp ranh Dịch Châu và Mãn Thành có làng tên Thần Tinh. Con sông lớn từ phía bắc chảy xuống rồi ngoặt về đông nam; có hai ngọn núi đứng đối nhau ở bờ nam và bờ bắc sông, tương truyền do sao sa kết thành, nên lấy đó đặt tên làng. Hai ngọn núi ấy trên loe dưới thắt, như đám mây từ dưới đất nhô lên, hiểm trở không có đường. Người ưa tìm lạ bám vào các hốc đá trèo lên được lưng chừng núi, thấy nhiều tên người xưa đề lại, xưa nhất có người đời Bắc Ngụy, đời Ngũ Đại, nét chữ đều còn rõ ràng phân biệt được.” Vậy thì tranh đời Hán trong hang còn đến nay cũng chẳng lạ. Tiếc là tên tuổi những người ấy, Ngu Đôn chưa kịp ghi lại từng người. Dịch Châu, Mãn Thành đều là nơi gần, nên tìm người địa phương hỏi.
Ngu Đôn lại kể: phía bắc tảng đá sao sa có một đập chắn bắt cá, người địa phương đời đời hưởng lợi, hằng năm theo mùa giết một con vật tế thần đập. Ngẫu nhiên có người dạy họ cách đánh thuốc cá: lấy cây nguyên hoa (một loại cây có độc, dùng làm thuốc duốc cá) ngâm ở thượng nguồn, thì cá tôm phía hạ lưu đều tự chết nổi lên, bắt được gấp mười lần dùng lưới. Thử thì quả rất hiệu nghiệm. Họ bèn dựng lều tròn ở thượng nguồn, ngày ngày làm cách ấy. Một hôm đang giữa trưa, mây đen từ đầm Rồng ồ ạt cuộn ra, gió lớn mưa to, lửa sấm rực rỡ, đốt chiếc lều thành tro; mọi người sợ hãi mới thôi. Phép săn bắt đánh cá bắt đầu từ vua Bào Hy (vị vua truyền thuyết dạy dân đánh cá, săn thú), nhưng lưới mắt dày không thả xuống ao, đó là chính sách nhân từ; chắn ngang cả dòng để bắt cá, thánh nhân còn ghét, huống hồ tàn nhẫn phung phí, giết sạch cả họ cả đàn? Chọc giận thần linh là phải lắm.
Ông Chu Thư Xương kể: “Xưa tôi đi chơi núi Thước, núi Hoa (hai ngọn núi gần Tế Nam, Sơn Đông), ngủ nhờ nhà dân. Ngoài cửa sổ cây cổ thụ um tùm, nối thẳng lên đỉnh gò. Chủ nhà nói thỉnh thoảng nghe tiếng ma nói chuyện, nhưng không rõ nói gì. Đêm ấy trăng tối, quả nhiên nghe văng vẳng, không rõ lắm. Sợ làm chúng hoảng tan đi, tôi bèn mở cửa sổ lẻn ra, bò sát trong cỏ, dần đến gần nghe trộm, thì ra chúng đang bàn văn của Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên, Âu Dương Tu, Tô Thức, mỗi người nêu chỗ hay của từng nhà.
“Một người nói: ‘Văn như thế mới là giọng chính, cân bằng; cớ sao nhóm Tiền thất tử và Hậu thất tử (hai nhóm bảy nhà văn đời Minh chủ trương văn phải theo đời Tần Hán) cứ bài bác không kể đến, mà chỉ chuyên nói Tần Hán, để rồi gây ra tranh giành bè phái?’ Một người khác nói: ‘Văn chất mộc hay hoa mỹ thay đổi nối nhau, vốn không một đường. Cuối đời Tống lối văn vụn vặt tầm thường, cuối đời Nguyên lối văn ẻo lả rườm rà, nên các ông Tống Cảnh Liêm (tức Tống Liêm, văn thần đầu đời Minh) dốc sức theo Hàn, Âu, lấy lối văn khoan thai, đường hoàng để cứu chữa. Từ ba ông họ Dương (Dương Sĩ Kỳ, Dương Vinh, Dương Phổ) về sau, văn trôi thành “thể đài các” (lối văn của các quan đại thần trong triều, bằng phẳng, ung dung) ngày càng rỗng tuếch, nên các ông Lý Không Đồng (tức Lý Mộng Dương) lại dốc sức theo Tần Hán, lấy lối văn kỳ vĩ, rộng lớn, đẹp đẽ để cứu chữa. Từ đời Long Khánh, Vạn Lịch về sau, văn trôi thành thể giả mạo, nên phái Trường Sa lại quay ra chê bai.
“‘Đại để những ai đứng vững tự lập thành tông phái được, lúc đầu ắt đều có gốc rễ, nên mới truyền được về sau; nhưng cũng ắt đều có tệ hại, nên mới chê bai lẫn nhau. Thế nhưng Đổng Giang Đô (Đổng Trọng Thư) và Tư Mã Văn Viên (Tư Mã Tương Như) lối văn khác nhau, cùng thời mà không công kích nhau; Lý Bạch, Đỗ Phủ, Vương Duy, Mạnh Hạo Nhiên lối thơ khác nhau, cũng cùng thời mà không công kích nhau. Ấy là vì cái họ đạt được sâu sắc vậy. Người học đời sau, bàn vị ngọt thì ghét vị cay, cho màu đỏ là phải thì cho màu trắng là sai, ấy là vì cái họ đạt được nông cạn vậy.’ Nói chưa dứt, tôi bỗng lỡ ho một tiếng, thế là im bặt; tiếc là không được nghe hết lời bàn.”
Tôi nói: “Chuyện này cũng như chuyện Lý Từ Uyển ghi về Di Sơn (tức nhà thơ Triệu Chấp Tín), đều là đem lời bàn công bằng gửi vào miệng ma quỷ; ý đã rõ cả, chẳng cần nói thêm nữa (?).” Thư Xương hơi giận, nói: “Vĩnh Niên tôi (Vĩnh Niên là tên thật của Chu Thư Xương) trăm điều chẳng có lấy một sở trường, nhưng cả đời không biết nói dối. Tiên sinh không tin thì tôi cũng không dám cố cãi.”
Ông Đổng Khúc Giang kể: có một nho sinh khá chăm giảng đạo học, ngày thường cũng giữ khuôn phép, không lỗi lầm. Nhưng tính quá khắt khe, hay lấy những lời lẽ trái tình người để trách người khác. Một người bạn tháng năm mãn tang, tháng bảy muốn lấy vợ lẽ; nho sinh này viết thư cho bạn rằng: “Mãn tang chưa đầy ba tháng đã lấy vợ lẽ, đủ biết ý ấy đã ấp ủ từ lâu. Phép Xuân Thu xét tội đến tận bụng dạ (kinh Xuân Thu phán xét cả ý định trong lòng, chứ không chỉ việc làm): Lỗ Văn công tuy không cưới vợ trong lúc có tang, nhưng vẫn bị coi như cưới trong tang. Đạo bạn bè là phải can ngăn lỗi lầm, nên không dám không nói; anh nghĩ sao mà chỉ bảo cho tôi?” Lời lẽ ông ta đại loại đều như thế.
Một hôm vợ ông ta về thăm nhà cha mẹ đẻ, hẹn ngày nọ trở về, nhưng lại về sớm một ngày. Ông lấy làm lạ hỏi, bà đáp: “Tôi tưởng nhầm tháng này là tháng thiếu.” Ông cũng không lấy làm ngạc nhiên. Hôm sau lại có một người vợ nữa về, ông kinh hãi, tìm người vợ hôm qua thì đã biến mất. Từ đó ông ngày càng gầy còm, rồi thành bệnh lao. Ấy là một con cáo cái giả hình hút tinh khí, chỉ một đêm mà đã hao tổn nhiều.
Người bạn lấy vợ lẽ trước kia nghe chuyện, cũng viết thư cho ông rằng: “Vợ chồng chung phòng thì không thể nói là không chính đáng; cáo yêu giả hình cũng không phải điều lường trước được. Nhưng một đêm mà tổn hại lớn đến chân nguyên (tinh khí gốc của cơ thể), nếu không buông thả tình dục thì đâu đến nỗi; phải chăng trong chuyện riêng tư chăn gối, tiên sinh vẫn còn chỗ chưa biết giữ chừng mực theo lễ? Vả lại yêu quái không thắng được đức, đó là lời dạy của người xưa. Các ông Chu Đôn Di, Trương Tái, Trình Hạo, Trình Di, Chu Hy chưa nghe ai gặp yêu quái, thế mà con yêu này dám công khai xâm phạm bậc thầy, phải chăng đức của tiên sinh vẫn còn chỗ chưa đủ? Tiên sinh là bậc hiền; đòi hỏi trọn vẹn ở người hiền là phép của kinh Xuân Thu. Đạo bạn bè là phải can ngăn lỗi lầm, nên không dám không nói; tiên sinh nghĩ sao mà chỉ bảo cho tôi?” Nho sinh nhận thư, chỉ ra sức cãi là thật không có chuyện ấy, chẳng qua người trong làng bịa đặt. Tiên sinh Tống Thanh Viễn nghe chuyện nói: “Đây gọi là lấy giáo của anh đâm khiên của anh.”
Ông Viên Ngu Cốc, làm chế phủ (tức tổng đốc, quan đứng đầu một vùng gồm một hay vài tỉnh), tên húy là Thủ Đồng, người Trường Sơn, làm quan đến Tổng đốc Trực Lệ, tên thụy (tên đặt sau khi chết để khen) là Thanh Khác. Thuở nhỏ ông học cùng tôi, lại là thông gia. Ông tự kể hồi ba bốn tuổi còn nhớ rõ kiếp trước; năm sáu tuổi thì đã mơ hồ không nhớ lắm; nay chỉ nhớ kiếp trước là một tuế cống sinh (học trò được tiến cử theo lệ hằng năm lên học ở Quốc tử giám), nhà cách Trường Sơn không xa, còn họ tên, quê quán, gia thế, việc làm thì quên sạch. Tôi hồi bốn năm tuổi, ban đêm nhìn thấy đồ vật chẳng khác ban ngày; bảy tám tuổi trở đi thì dần mờ tối, mười tuổi trở đi thì không thấy gì nữa. Có khi nửa đêm thức giấc, ngẫu nhiên nhìn thấy được, chốc lát lại như cũ. Từ mười sáu mười bảy tuổi đến nay, thì một hai năm may ra thấy một lần, như ánh chớp, như tia lửa đá, búng tay đã qua. Ấy là vì ham muốn ngày càng tăng thì sự sáng suốt của tinh thần ngày càng giảm vậy.
Ông Lý Tây Nhai ở Cảnh Châu kể: nhà ông có một người tá điền rất gan dạ, trồng hơn một mẫu dưa, đất ở cạnh một bãi mộ. Dưa chín thì anh ta tự canh giữ, ngủ một mình trong lều cỏ; thỉnh thoảng có bóng có tiếng gì, anh ta vẫn thản nhiên không sợ. Một đêm, nghe tiếng ma nói ồn ào như đang cãi chửi nhau, ra xem thì thấy hai con ma đang đánh nhau trên mộ, một con ma nữ đứng ngây ra bên cạnh. Anh ta gọi hỏi duyên cớ. Một con ma nói: “Anh đến thật hay quá, có một việc xin anh phân xử phải trái: trong thiên hạ lại có kẻ ngay trước mặt chồng mà dám ve vãn người vợ đã đính hôn của người ta sao?” Con ma kia cũng nói y như thế. Người tá điền gọi ma nữ hỏi: “Rốt cuộc cô đã đính hôn với ai?” Ma nữ ngượng ngùng hồi lâu mới nói: “Tôi vốn là kỹ nữ. Lệ nhà kỹ nữ, hễ ai nhiều tiền đều lén hẹn ước lấy nhau. Nay ở dưới âm phủ vẫn làm nghề cũ, thật không thể nhớ hết tên từng người, nên không dám nói ai có hẹn, cũng không dám nói ai không có hẹn.” Người tá điền vừa cười vừa nhổ nước bọt: “Ở đâu ra hai cái đồ ngốc thế này!” Ngẩng lên thì cả ba con ma đều đã biến mất.
Lại nữa, hồi nhỏ tôi nghe ông cậu của mẹ là cụ Trần, tên húy Dĩnh Tôn — lâu ngày tôi quên mất tên chữ, tên hiệu của cụ; cụ là em của cụ Đức Âm, đỗ tiến sĩ khoa Canh Tý, là ông nội của ông Thu Đình làm tri huyện Tiên Cư — kể một chuyện chính cụ thấy: trong họ hàng có người chết rồi người vợ lẽ đi lấy chồng khác. Hồn người ấy nhập vào một con hầu đang ốm, nói rằng: “Xưa ta hỏi mày, mày tự nói không đi lấy chồng, nay sao lại phụ lòng?” Người vợ lẽ chẳng sợ chút nào, thong thả đáp: “Trong thiên hạ có ai chồng còn chưa chết mà tự nói rằng mình nhất định sẽ đi lấy chồng khác không? Ông hỏi câu ấy đã là hồ đồ trước rồi, còn trách gì tôi đáp như thế?” Hai chuyện này có thể soi sáng cho nhau.
Có một nhà giảng đạo học chủ trương không có ma. Mọi người vặn ông: “Giữa lúc nóng bức thế này, ông dám ra bãi mộ ngủ một mình hóng mát một đêm không?” Ông cụ cương quyết đi ngay, quả nhiên không thấy gì, về càng đắc ý, nói: “Chu Văn công (tức Chu Hy, đại nho đời Tống) há lại lừa ta sao!”
Tôi nói: “Mang của nặng đi nghìn dặm, dọc đường không gặp cướp, không thể bảo đường không có cướp; đi săn suốt ngày, ngoài đồng không gặp thú, không thể bảo đồng không có thú. Lấy một nơi không có ma mà đoán cả thiên hạ đều không có ma, lấy một đêm không có ma mà đoán muôn đời đều không có ma, ấy là nêu một điều mà bỏ cả trăm điều. Vả lại thuyết không có ma do Nguyễn Chiêm (người đời Tấn, nổi tiếng chủ trương không có ma) đề ra, chứ không phải Chu Tử. Chu Tử chỉ nói “hồn thăng phách giáng” (khi người chết, hồn — phần khí nhẹ — bay lên, phách — phần thô nặng — chìm xuống) là lẽ thường, còn mọi thứ linh dị quái lạ là không phải lẽ thường, chứ chưa nói là không có.
“Cho nên bản ghi của Kim Khứ Ngụy (học trò Chu Hy; sách Chu Tử ngữ loại gồm lời Chu Hy do nhiều học trò ghi lại) chép rằng: ‘Hai ông Trình vốn không nói là không có quỷ thần, chỉ là không có thứ quỷ thần như người đời nay quen nói mà thôi.’
“Bản ghi của Dương Đạo Phu chép: ‘Mưa, gió, sương, sấm, mặt trời, mặt trăng, ngày, đêm, đó là dấu vết của quỷ thần (ở đây chỉ sự co giãn, vận hành của khí trời đất); đó là quỷ thần công bằng ngay thẳng giữa ban ngày. Còn những thứ như có tiếng rít trên xà nhà, có vật chạm vào ngực người, thì là thứ không chính đáng, tà ám, lúc có lúc không, lúc đến lúc đi, lúc tụ lúc tan. Lại có thứ cầu đảo thì ứng, khấn xin thì được, đó cũng gọi là quỷ thần, cùng một lẽ cả.’
“Bản ghi của Bao Dương chép: ‘Lẽ quỷ thần sống chết, nhất định không như nhà Phật nói, như người đời thấy. Nhưng lại có những việc rõ ràng rành rành mà không thể lấy lý suy ra được, thì tạm đừng bận tâm.’ Lại nói: ‘Nam Hiên (tức Trương Thức, bạn học của Chu Hy) cũng chỉ là cứng cổ không tin. Như những loài si mị võng lượng (các loài yêu quái núi sông) khắc trên vạc của vua Vũ (chín chiếc vạc vua Vũ đúc, khắc hình các loài quỷ quái cho dân biết mà tránh), thì là có những vật ấy thật. Núi sâu đầm lớn là chỗ chúng ở, người đến chiếm, lẽ nào chúng không quấy phá? Ở Dự Chương có một đạo sĩ họ Lưu dựng am trên đỉnh núi. Một hôm, một bầy thằn lằn kéo vào (?), uống hết nước trong am; lát sau ngoài am đầy mưa đá. Hôm sau, dưới núi quả có mưa đá. Có ông bác bên vợ là ông Lưu, rất chất phác, không biết nói dối, kể rằng khi qua một ngọn đèo, nghe trong rừng bên suối có tiếng động, thì ra vô số thằn lằn, con nào cũng ôm một vật như pha lê mà đi; đi chưa được mấy dặm thì mưa đá. Lẽ này lại chẳng biết thế nào. Xưa có một huyện đắp một pho tượng Phật lớn bằng đất, cả vùng tôn thờ tin kính. Sau bị một kẻ tôn thất vô lại chặt đầu tượng, dân tụ lại khóc; trong cổ tượng bằng đất và gỗ lại có xá lợi (những hạt cứng như ngọc, theo nhà Phật là do công tu hành kết thành). Đất gỗ sao có thứ ấy được, chỉ là do lòng người tạo nên.’
“Bản ghi của Ngô Tất Đại chép: ‘Nhân bàn chuyện nhà Tiết Sĩ Long thấy ma, Chu Tử nói: Người đời tin quỷ thần đều cho là thật có ở giữa trời đất; người không tin thì quả quyết là không có ma; thế nhưng lại có người thật sự trông thấy. Trịnh Cảnh Vọng bèn cho cái nhà họ Tiết thấy là thật, mà không biết đó chỉ là thứ giống như cầu vồng. Hỏi: cầu vồng chỉ là khí, hay còn có hình chất? Đáp: đã hút được nước thì ắt cũng có ruột gan, chỉ là vừa tan thì không còn. Như thần thuộc bộ Sấm cũng là loại này.’
“Bản ghi của Lâm Tứ chép: ‘Người đời thấy ma rất nhiều, không rõ có hay không? Đáp: Người đời thấy cực nhiều, sao bảo là không có được; chỉ là không phải lẽ chính mà thôi. Như chuyện Bá Hữu (quan nước Trịnh thời Xuân Thu, chết oan rồi hiện làm ma dữ), Y Xuyên (tức Trình Di) cho rằng đó là một lẽ riêng: người ấy khí chưa đáng hết mà chết bất đắc kỳ tử, hồn phách không có chỗ về, tự nhiên thành như vậy. Xưa có người đi đêm ở vùng sông Hoài, thấy vô số hình bóng, giống người mà không phải người, ẩn hiện giữa hai dòng nước. Người ấy biết rõ là ma, bất đắc dĩ phải xông qua. Hỏi ra thì chỗ ấy là bãi chiến trường xưa. Bọn họ đều chết không đúng số, ôm oan mang hận, đương nhiên chưa tan. Trong buổi ngồi có người kể: ở làng quê có người tên Lý Tam, chết thành ma dữ; trong làng hễ có cúng tế, làm lễ Phật, đều phải dành cho y một phần. Sau vì có người đốt pháo, cháy mất cái cây y nương tựa, từ đó y mới tuyệt. Chu Tử nói: Ấy là y chết oan, khí chưa tan, bị tiếng pháo làm hoảng mà tan đi.’
“Bản ghi của Thẩm Giản chép: ‘Có người không chịu cái chết của mình, nên chết rồi mà khí ấy không tan, thành yêu thành quái; như người chết dữ, cùng sư sãi đạo sĩ chết rồi phần nhiều không tan, vì đạo sĩ chuyên nuôi dưỡng tinh thần nên ngưng tụ không tan.’
“Bản ghi của Vạn Nhân Kiệt chép: ‘Chết thì khí tan, mất hút không dấu vết, đó là lẽ thường; còn có kẻ đầu thai, ấy là ngẫu nhiên khí tụ lại không tan, rồi lại gặp được sinh khí mới mà sinh ra lần nữa.’
“Bản ghi của Diệp Hạ Tôn chép: ‘Ở Đàm Châu có một vụ án: vợ giết chồng, lén chôn đi, về sau hồn chồng quấy phá. Khi việc đã bị phát giác thì không quấy phá nữa. Do đó biết rằng trong việc hình ngục, những chuyện như thế nếu không xử tội thì oan của người chết ắt không giải được.’
“Bản ghi của Lý Tráng Tổ chép: ‘Có người hỏi: đời có những vị thần được thờ cúng ở miếu, kéo dài mấy trăm năm, là lẽ gì? Đáp: lâu dần cũng tan. Xưa ta làm quan coi Nam Khang, hạn hán lâu ngày, không tránh khỏi phải đi cầu đảo khắp các thần. Chợt đến một ngôi miếu, chỉ có ba gian nhà nát, bề bộn lộn xộn. Người ở đó nói ba năm mươi năm trước, thần ở đây linh ứng như tiếng vang, có người đến thì vị thần trong màn trò chuyện với họ. Xưa linh như thế, nay linh như thế này, cũng đủ thấy.’
“Bản ghi của Diệp Hạ Tôn lại chép: ‘Bàn chuyện quỷ thần, nói rằng miếu Nhị Lang ở Quán Khẩu đất Thục là do Lý Băng (quan thái thú nước Tần, người làm công trình thủy lợi Đô Giang Yển) nhân khơi núi Ly Đôi mà được lập miếu; nay lại hiện ra nhiều điều linh dị, ấy là đứa con trai thứ hai của ông hiện ra. Ban đầu được phong là vương, sau Huy Tông (vua nhà Tống) chuộng đạo giáo, đổi phong làm chân quân (danh hiệu tiên của Đạo giáo). Trương Ngụy công (tức Trương Tuấn, tể tướng đời Nam Tống) khi dùng binh có đến miếu cầu đảo, đêm ấy mộng thấy thần bảo: Trước kia ta được phong vương, được cúng huyết thực (lễ tế bằng con vật giết thịt), nên uy phúc được thi hành; nay hiệu là chân quân, tuy tôn quý, nhưng người ta cúng ta đồ chay, không có huyết thực nuôi dưỡng, nên không có uy linh; nay phải phong lại ta làm vương thì mới có uy linh. Ngụy công bèn xin phong lại. Không biết Ngụy công có mộng ấy thật, hay vì lúc dùng binh mà mượn cớ nói vậy. Lại có thần Tử Đồng cũng cực linh. Hai vị thần này dường như chia nhau chiếm cứ hai vùng Đông Xuyên, Tây Xuyên. Đại để quỷ thần được cúng bằng vật sống đều là mượn sinh khí ấy mà linh; người xưa bôi máu vào chuông, vào mai rùa (lễ hấn — lấy máu vật tế bôi vào đồ dùng mới làm) đều là ý ấy. Hán Khanh nói: Lý Thông kể có người bắn hổ, thấy sau con hổ có mấy người đi theo, đó là những người bị hổ vồ chết, sinh khí chưa tan nên kết thành hình ấy.’
“Bản ghi của Hoàng Nghĩa Cương chép: ‘Bàn đến chuyện cầu thần Tử Cô (một nữ thần dân gian, thường được cầu xuống bằng cơ bút) để ngâm thơ, Chu Tử nói: cũng có khi cầu được chính thân hiện ra, đứa con gái nhỏ trong nhà trông thấy; không biết đó là vật gì. Lại như ở Cù Châu có một người thờ một vị thần, chỉ cần ghi các việc muốn hỏi vào giấy, niêm phong đặt trước đền, lát sau mở ra thì trong giấy đã tự có lời đáp. Chuyện ấy không biết là thế nào.’
“Tất cả những lời ấy, sách Ngữ loại do Lê Tĩnh Đức biên soạn đều chép rõ ràng, sao tiên sinh lại vu cho Chu Tử?” Ông cụ đòi sách xem hồi lâu, ngơ ngẩn nói: “Chu Tử lại có sách này sao?” rồi buồn bã ra về.
Thế nhưng tôi vẫn còn điều ngờ. Ý chính của Chu Tử cho rằng người bẩm thụ khí trời đất mà sinh ra, chết thì tan trả về trời đất. Như bản ghi của Diệp Hạ Tôn nói: như cá ở trong nước, nước bên ngoài cũng chính là nước trong bụng cá, nước trong bụng cá quyết với nước trong bụng cá chép chỉ là một thứ — lý ấy thật tinh tế. Nhưng khốn nỗi lẽ cúng tế do thánh nhân đặt ra, chép trong kinh điển, nên không thể không nói rằng con cháu cùng một khí cảm ứng với tổ tiên, khiến khí ấy tụ lại để hưởng lễ, hưởng xong lại tan vào hư không.
Không biết khí ấy sau khi tan trả về thì hòa làm một với “nguyên khí” (khí gốc của trời đất), hay là lẫn lộn ở bên trong nguyên khí? Nếu hòa làm một, thì như các dòng nước đổ về biển cùng thành một nước, không thể khiến sông Trường Giang, sông Hoài, sông Hoàng Hà, sông Hán lại tụ riêng mỗi nơi; như năm vị trộn thành canh cùng thành một vị, không thể khiến gừng, muối, giấm, tương lại tụ riêng mỗi chỗ; vậy sao có thể từ trong đó tách ra khí của người này người nọ, để mỗi khí thông với con cháu mình? Nếu lẫn lộn bên trong nguyên khí, thì như bụi bay tán khắp bốn phương, không biết chia ra mấy vạn ức chỗ; như tơ nhện bay loạn, không biết cách nhau mấy vạn ức dặm; gặp lúc con cháu cúng tế, thì từng chấm từng điểm, từng sợi từng tơ lại hợp làm một, như thế e chẳng gần với lẽ sự việc chăng?
Cứ cho là tụ lại được đi: khí ấy nếu không có tri giác, thì sao cảm ứng được, sao hưởng lễ được? Khí ấy nếu có tri giác, thì tri giác sinh ra từ đâu? Ắt phải có tâm. Tâm nương vào đâu? Ắt phải có thân. Đã có thân thì vẫn là một con ma. Vả lại trước khi tụ lại, ức vạn hạt bụi nhỏ, ức vạn sợi tơ ấy, hạt nào sợi nào cũng có tri giác riêng, thì đâu chỉ là một con ma. Chẳng qua ma của nhà Phật thì ẩn náu dưới đất, ma của nhà Nho thì xoay vần trên không; ma nhà Phật ngày thường vẫn còn, ma nhà Nho đến lúc mới gom lại mà thôi. Vậy thì hơn nhau ở chỗ nào? Điều này thật không phải kẻ học hèn như tôi biết được.
Ở Ô Lỗ Mộc Tề (Urumqi, nay thuộc Tân Cương) có một viên thiên tổng (chức võ quan cấp thấp) bị bệnh thương hàn (theo y học cổ: bệnh do cảm phải khí lạnh, sinh sốt). Có một đạo sĩ tự đến tận nhà xin khám, nói có duyên từ kiếp trước nên đặc biệt đến cứu. Vừa hay có vợ một người bị đày là họ Cao, khá giỏi nghề thuốc, xem đơn thuốc ấy thì kinh hãi nói: “Quế chi nuốt vào khi dương khí đang thịnh thì chết (quế chi là vị thuốc tính ấm nóng; dương khí thịnh là cơ thể đang nhiệt nóng), thuốc với bệnh trái ngược nhau, sao có thể dùng thử bừa?” Rồi ra sức ngăn. Đạo sĩ thở dài: “Số mệnh thôi!” Rũ áo bỏ đi. Còn vợ họ Cao dùng bài Thừa khí thang (bài thuốc tẩy xổ, giải nhiệt) thì khỏi, nên mọi người cho đạo sĩ là nói càn. Sau khi tôi về kinh, tình cờ đọc công báo triều đình, chợt thấy viên ấy vì tội ăn bớt lương thực của đồn điền mà bị xử tử, mới hiểu đạo sĩ không phải người thường, muốn dùng thuốc cho hắn chết đi để giữ toàn được đầu cổ (khỏi bị chém đầu). Chuyện này giống với chuyện viên thư lại bộ Binh tôi đã ghi trước đây; há chẳng phải tội nghiệt do mình tự gây, không phải trí lực có thể cứu vãn được sao?
Cha tôi, cụ Diêu An, nói: nhà người ta có đồ vật kỳ lạ, vật quý tuyệt diệu thì rốt cuộc không phải điều hay. Nhân đó cụ kể: nhà ông Mâu Dung, người cùng đỗ khoa Quý Tị với cụ — không biết là chính ông Mâu hay là chú bác của ông Mâu, hồi nhỏ tôi nghe không kỹ — có một cái nghiên tự nhiên hình quả trứng ngỗng, màu tím đậm. Có một “mắt chim sáo” (vân đá tròn như mắt chim sáo, rất được quý trên đá nghiên) to bằng hạt đậu, nhô lên giữa lòng chứa mực, vân xoắn ốc rõ ràng, con ngươi long lanh như có thần. Sờ vào thì mịn mà không dính tay, gõ vào thì cứng như vàng sắt, hà hơi vào thì nước đọng ra như giọt sương, mài mực không có tiếng, mài vài vòng đã thành mực đặc sánh. Nghiên không khắc tên hay lời minh, hình như vì quý nó trọn vẹn tự nhiên nên không muốn đục đẽo. Hộp cũng bằng gỗ tử đàn, khoét theo đúng hình nghiên, lấy ra cất vào trơn tru mà ôm khít không hở chút nào, lắc không nghe tiếng. Mặt sau có ba chữ “Tử Đào Hiên” nhỏ chỉ bằng hạt đậu, biết là vật cũ của ông Lý Nhật Hoa làm chức Thái bộc (quan coi xe ngựa của triều đình). Ông Thái bộc có một bộ sách ghi chép tên là Tử Đào Hiên tạp chuyết; trong các nghiên đời Tống ông thấy trong đời, cái này đứng đầu. Nhưng về sau vì quý tiếc cái nghiên này mà làm phật ý quan trên, suýt gặp họa khôn lường; cuối cùng uất giận đập vỡ nó. Lúc tai họa sắp đến, ban đêm nghe như cái nghiên rên rỉ.
Khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, ông Chu, chức đô ti (võ quan) của doanh giữ thành, tặng nấm tươi. Ông Từ, chức thủ bị (võ quan dưới đô ti), nhân đó kể: hồi chưa làm quan, có lần thấy người bán nấm tươi, định mua, thì một ông già bên cạnh quát người bán: “Người ta còn mấy nhiệm kỳ làm quan, mày sao dám làm thế!” Người bán lúng túng bỏ đi. Ông già ấy không quen biết, chốc lát cũng chẳng biết đi đâu. Hôm sau nghe trong làng có người ăn nấm chết, ngờ ông già là thần đất; người bán nấm về sau cũng không thấy lại, ngờ là ma đi tìm người chết thay. Sách Lã thị xuân thu khen thứ ngon nhất là nấm đất Việt Lạc. Nấm vốn không độc, độc đều do rắn rết; ai trúng độc thì cười mãi không thôi. Sách Khuẩn phổ của Trần Ngọc Nhân chép cách giải độc bằng nước pha trà đắng và phèn chua; sách Bác vật chí của Trương Hoa, sách Danh y biệt lục của Đào Hoằng Cảnh đều chép cách giải độc bằng “địa tương”, chính là vì thế. Lấy đất bùn vàng hòa nước, để lắng rồi uống, gọi là địa tương (nước đất).
Cạnh sảnh đường nhà một người họ hàng có một dãy nhà riêng ba gian. Một người khách ở nhờ (môn khách) hễ ngủ trong đó là mơ thấy trai gái trần truồng đuổi nhau, phấn son lũ lượt, vây quanh bốn phía, đủ mọi trò dâm đãng. Ban đầu anh ta rất thích, xem lâu thì đêm nào cũng thế, tự ngờ mình mắc bệnh tâm thần. Nhưng dọn sang phòng khác thì không mơ nữa. Lại ngờ là yêu quái, nhưng lúc chưa ngủ thì tuyệt nhiên không có dấu vết gì, thắp đèn ngồi đến sáng cũng chẳng thấy chẳng nghe gì. Những người trong mộng chỉ đùa cợt với nhau, như không thấy bên cạnh còn có người, nên lại có vẻ không phải yêu quái; rốt cuộc không hiểu được. Một hôm chợt nghĩ ra: tủ sách cất những tượng nằm khỏa thân chạm bằng ngà, tạc bằng đá, hơn mười món, và các tập tranh, cuộn tranh “bí hí” (tranh trai gái giao hoan) lớn nhỏ cũng hơn mười món, ắt những thứ này gây quái, bèn lén thưa với chủ nhà đem đốt sạch.
Có người biết chuyện nói: “Những thứ ấy sao gây quái được? Đây là nơi chủ nhân gọi ca nhi, chọn kỹ nữ; khí cơ cảm ứng nên ma dâm ứng theo. Ông khách này cũng là khách chơi lầu xanh; tinh thần chăm chú vào đó nên mộng yêu thông với nó. Nước thối rồi mới sinh muỗi mắt, rượu chua rồi mới tụ ruồi giấm, đó là lẽ tự nhiên. Các hiệu bán tạp hóa ngoài chợ có không ít thứ ấy, sao không phải chỗ nào cũng bị quấy phá? Người ngủ ở phòng này đâu chỉ một người, sao không phải ai cũng mơ thấy? Nghĩ đến đó sẽ thấy gốc rễ. Chỉ đốt những thứ ấy thì vô ích. Nhà ấy sắp suy chăng?” Chưa đến mười năm, nhà ấy đã đổi chủ.
Ông Minh Thứ Trai từng làm huyện lệnh huyện Hiến, là một vị quan tốt. Khi làm quan ở phủ Thái Bình, có một vụ án còn ngờ, ông thay áo thường phục tự đi dò hỏi. Ông ghé nghỉ ở một am nhỏ, có vị sư hơn tám mươi tuổi (?), thấy ông thì chắp tay đứng nghiêm, gọi đệ tử pha trà. Người đệ tử đáp vọng ra: “Quan thái thú sắp đến, mời khách tạm ngồi phòng khác.” Sư đáp: “Quan thái thú đã đến rồi, mau mang trà ra dâng.” Ông kinh hãi hỏi: “Sao thầy biết tôi đến?” Sư đáp: “Ngài là chủ một quận, mỗi cử động cả quận đều biết, đâu chỉ riêng lão tăng.” Lại hỏi: “Sao thầy nhận ra tôi?” Đáp: “Thái thú không thể nhận ra hết người trong quận, nhưng người trong quận ai lại chẳng nhận ra thái thú.” Hỏi: “Thầy biết tôi ra ngoài vì việc gì không?” Đáp: “Việc vụ án nọ. Hai bên đương sự đều đã sai người cánh mình rải khắp dọc đường từ lâu rồi, chỉ là họ giả vờ không nhận ra ngài thôi.”
Ông thẫn thờ như mất hồn, nhân hỏi: “Sao riêng thầy không giả vờ không nhận ra?” Sư phục xuống đất lạy, nói: “Tội chết, tội chết! Chính là muốn được ngài hỏi câu này. Ngài cai trị quận không kém Cung Toại, Hoàng Bá (hai vị quan tốt nổi tiếng đời Hán), nhưng có chút điều khiến lòng dân chưa thỏa, là ngài thích đi dò hỏi. Không chỉ bọn gian xảo tinh ma, sâu mọt lớn có thể lo trước kế mê hoặc; ngay dân thường trong làng, ai mà chẳng có bà con, ai mà chẳng có ân oán? Hỏi người phe Giáp thì Giáp phải mà Ất trái; hỏi người phe Ất thì Giáp trái mà Ất phải; hỏi người có thù thì người có thù ắt trái; hỏi người có ơn thì người có ơn ắt phải. Đến như đàn bà trẻ con, nghe thấy không đúng; bà lão ốm, ông lão già, lời nói lẫn lộn, lại có thể dựa vào đó mà định án được sao? Ngài tự đi hỏi còn như thế, nếu lại giao tai mắt cho người khác thì còn may gì?
“Vả lại cái hại của việc dò hỏi không chỉ ở việc xử kiện; việc lợi hại trong làng xóm mà đi dò hỏi cũng có hại, mà việc sông ngòi đê đập lại càng hại hơn. Dân thường ai cũng lo riêng thân mình nhà mình: nước có lợi thì chặn lại để làm giàu cho mình, nước có hại thì đẩy sang nhà láng giềng (nguyên văn: lấy nước láng giềng làm hố chứa nước), đó là tính toán khôn ngoan của họ. Ai chịu xét đại cục địa thế, mưu kế để sông nước yên ổn lâu dài? Lão tăng là người ngoài đời, vốn không nên dự việc thế gian, huống là việc quan? Có điều đạo Phật từ bi, xả thân cứu chúng sinh, hễ có lợi cho người thì đáng liều chết mà nói. Mong ngài xét cho.” Ông trầm ngâm suy nghĩ lời ấy, rốt cuộc không dò hỏi nữa mà trở về.
Hôm sau ông sai lính mang tiền gạo đến biếu. Lính về bẩm: “Sau khi ngài về, sư bảo đệ tử: ‘Tâm sự của ta đã xong.’ Rồi thanh thản viên tịch.” Chuyện này ông Dương Vấn Xuyên từng kể. Cụ Diêu An nói: “Phàm xét tình án phải để lòng trống trải mà tra xét kỹ thì thật giả mới rõ; tin người hay tin mình đều sai cả. Cái hại của tin người thì vị sư đã nói đúng; còn cái hại của tin mình cũng có những điều nói không xiết. Biết tìm đâu một vị lão tăng nữa để giảng giải cho điều ấy?”
Cậu tôi là ông Trương Kiện Đình kể: khi đọc sách ở đình Dã Vân, các bạn học làm lễ tu hễ (lễ ra bờ nước tẩy uế đầu xuân, thường nhân đó họp bạn làm thơ) ở vườn họ Đông, tình cờ “phù cơ” cầu tiên (một cách cầu thần: người cầm cây bút gỗ treo trên mâm cát, thần tiên được tin là nhập vào viết chữ). Mọi người xin hỏi tên tuổi, cơ bút viết: “Tình cờ dắt bạn gái dạo chơi nhàn, khách văn chương hà tất hỏi họ tên; có nhớ chăng đêm trăng sáng ở Dao Đài (lầu ngọc của tiên), có người giận dỗi gọi Hứa Phi Quỳnh (tên một tiên nữ hầu Tây Vương Mẫu).” Lại xin để lại thơ từ, cơ bút viết tiếp: “Ba mặt cửa sổ lụa mở ra hướng nước, vườn họ Đông vẫn là lầu đài cũ; gió đông thổi xanh cỏ bờ ao, ta lại đến nhân gian một lần nữa.”
Mọi người thầm bàn: tình thơ buồn thương dịu dàng, e là hồn thơm của một tài nữ; nhưng gần đây không có tiểu thư nào như vậy, phải chăng là nàng tiên luyện hình bái nguyệt (loài cáo tu luyện, vái trăng để hóa thành người)? Ai nấy say mê điên đảo, người thì đứng ngây ra ngẫm nghĩ, người thì khẽ buông lời trêu ghẹo tình tứ. Cơ bút bỗng vùng lên viết chữ to: “Ông già tiều tụy, tóc trắng như tuyết đầy đầu, đánh phấn xông hương ngắm bọn thiếu niên; tình cờ khiến các cậu mơ giấc mộng ngây dại, thương thay các cậu lại vái thật trước nàng mỹ nhân bé bỏng.” Lại viết to một chữ “Cười” rồi đi. Không biết là hồn thơ đời nào bày trò tinh quái này, nhưng cũng là do ý khinh bạc của mọi người đã gọi nó đến.
Tiên sinh Hồ Hậu Am kể: có một thư sinh yêu một nàng cáo. Lần đầu gặp, nàng đưa cho chàng một quả bầu hồ lô dài chừng hai tấc, bảo đeo ở dây lưng, còn nàng tự chui vào trong. Muốn gặp nàng thì rút nút ra, nàng liền ra để ân ái; nàng đi thì lại chui vào, nút lại. Một hôm đi chợ, quả hồ lô bị kẻ móc túi cắt mất, từ đó bặt tin, chàng luôn buồn bã. Một hôm ra ngoại ô dạo chơi cho khuây, nghe trong bụi rậm có tiếng gọi, là giọng nàng cáo. Chàng đến nói chuyện, nàng nấp không chịu ra, nói: “Thiếp đã biến đổi hình dạng, không thể gặp chàng nữa.”
Chàng lấy làm lạ gặng hỏi, nàng khóc kể: “Thái bổ luyện hình (hút tinh khí người khác để bồi bổ cho mình, luyện cho thành hình người) là lẽ thường của loài cáo. Gần đây không biết từ đâu đến một đạo sĩ, lại lùng bắt bọn thiếp để hắn thái bổ. Bắt được thì dùng thần chú khống chế, liền cứng đờ như tượng gỗ, mặc hắn muốn làm gì thì làm. Con nào đạo lực hơi vững, bị hút mà không chịu nhả ra, thì hắn hấp làm thịt khô; máu thịt bị ăn, tinh khí cũng bị thu lấy. Thiếp chui vào hồ lô chính là để tránh nạn này, không ngờ vẫn bị hắn dò ra, cướp về. Thiếp sợ bị bỏ vạc nước sôi, đã dâng nộp viên đan (khối tinh khí luyện được trong người, gốc rễ phép thuật của loài cáo), may được giữ chút hơi tàn. Nhưng mất đan rồi thì trở lại hình thú; từ nay luyện hình lại phải hai ba trăm năm mới biến hóa được, trời già đất cỗi, ngày gặp lại không hẹn được. Cảm nhớ ơn xưa nên gọi chàng một lời từ biệt; chàng gắng tự giữ mình, đừng tơ tưởng nữa.”
Chàng tức giận nói: “Sao không kiện lên thần?” Nàng đáp: “Kiện thì nhiều rồi. Thần cho rằng của vào bằng đường trái thì ra cũng bằng đường trái, là lỗi tự mình gây; giết người thì bị người giết, là đạo đền trả nhau, nên gác lại không xét. Nay mới biết trăm mưu khéo léo cướp đoạt, rốt lại chỉ tự hại mình. Từ nay thiếp sẽ chuyên tâm tu phép thổ nạp (phép hít thở luyện khí), không làm thuật thái bổ nữa.” Chuyện này xảy ra khoảng năm Đinh Tị, Mậu Ngọ đời Càn Long (khoảng năm 1737–1738); tiên sinh Hậu Am từng tận mắt gặp người thư sinh ấy. Mấy năm sau nghe ở Sơn Đông có một đạo sĩ bị sét đánh, có lẽ chính là đạo sĩ ấy dâm ác giết hại quá độ nên chịu trời trừng phạt chăng. Bọ ngựa rình bắt ve, chim sẻ rình sau lưng, người cầm ná lại rình sau chim sẻ — chính là nói chuyện này.
Nhà của em họ tôi là Đông Bạch ở phía sau bên giếng phía tây làng. Trước khi làm nhà ở, chỗ ấy có tường bao quanh, bên trong dựng một vòng nhà đất. Có mấy gian, đêm đêm thường có tiếng gõ cửa; tuy không có chuyện gì khác, nhưng người ở đó thường ốm đau không yên. Một hôm bức tường bên cửa đổ, lòi ra một hình người bằng gỗ, làm dáng giơ tay gõ cửa, trên có vẽ bùa chú. Bấy giờ mới biết thợ xây có điều oán hận chủ nhà (?) nên làm phép trấn yểm như thế. Cho nên với kẻ tiểu nhân, không thể khinh suất kết giao, cũng không thể khinh suất gây thù.
Tiên sinh Hà Tử Sơn kể: đầu đời Ung Chính, có một đạo sĩ giỏi bùa chú, từng đến chỗ rất sâu trong núi Tây Sơn (dãy núi phía tây Bắc Kinh), yêu cảnh rừng suối, định dựng am để tu tĩnh. Người địa phương nói: “Đó là hang ổ của ma quỷ, đi chặt cây hái củi không kết thành đoàn thì không dám vào, đến hổ sói cũng không ở được; tiên sinh nên xét kỹ.” Ông không nghe. Chẳng bao lâu ma quỷ cùng nổi lên quấy phá, khi thì lấy trộm gỗ làm nhà, khi thì làm thợ bị bóng đè, khi thì phá hỏng đồ đạc, khi thì làm bẩn đồ ăn thức uống; như đi giữa bụi gai, bước nào cũng vướng; như lửa đồng bốn phía bùng lên, lá bay tán loạn trong gió, nghìn tay nghìn mắt cũng không đối phó xuể.
Đạo sĩ giận, lập đàn triệu thần sấm. Thần xuống thì yêu đã trốn trước, lùng khắp núi vắng không bắt được gì; thần đi thì vài ngày sau chúng lại tụ về. Như thế mấy lần, thần ghét bị quấy rầy nhảm, không ứng nữa. Ông bèn một tay bắt ấn (kết ngón tay thành hình ấn để làm phép), một tay cầm kiếm, một mình đánh nhau với chúng, rốt cuộc bị yêu quật ngã, nhổ râu, cào nát mặt, lột trần treo ngược; gặp người tiều phu cởi cho mới thoát, chật vật trốn đi.
Đạo sĩ ấy là cậy vào phép thuật của mình. Thế lực đã thành thì thánh nhân cũng không chống nổi; bè đảng đã thành thì đế vương cũng không phá nổi. Lâu ngày thì khó thay đổi, đông người thì giết không xuể. Cho nên nhà Đường muốn dẹp cuộc tranh giành bè phái của Ngưu Tăng Nhụ và Lý Đức Dụ còn khó hơn dẹp các phiên trấn (các tướng trấn giữ địa phương cát cứ) ở Hà Bắc. Đạo sĩ không hiểu thế ít với nhiều, cục diện khách với chủ, không lượng sức mà xông vào mũi nhọn của chúng, thất bại là phải lắm.
Mưu kế của kẻ tiểu nhân biến hóa muôn vàn, thường nhân cơ hội mà giở trò xảo trá. Hồi nhỏ tôi nghe chuyện: một người dân làng ban đêm nghe tiếng giày đi, tưởng là trộm, cầm đuốc lùng bắt, chẳng thấy dấu vết gì, biết là ma, không để ý nữa. Rồi bọn trộm biết chuyện, nhân đêm đến lấy; người nhà vẫn tưởng là ma, nằm yên không ra xem, thế là chúng lấy thỏa thích rồi đi. Đó là trường hợp nhân việc có sẵn mà lợi dụng.
Huyện tôi có một ông huyện lệnh khá chăm giảng đạo học, ghét sư như ghét kẻ thù. Một hôm có nhà sư đến trình báo bị trộm, ông quát ngay giữa công đường: “Phật của ngươi không linh thì sao được thờ cúng? Phật của ngươi có linh thì sao không báo ứng kẻ trộm, mà lại đến quấy rầy quan?” Rồi phẩy tay đuổi đi. Ông bảo người khác: “Nếu quan lại khắp thiên hạ đều dùng cách này, thì sư sãi không cần sàng lọc loại bỏ cũng tự tan.” Nhưng nhà sư vốn rất ranh mãnh, bề ngoài cùng đệ tử làm lễ sám hối cầu Phật, ngấm ngầm đút tiền cho một tên ăn mày, bảo hắn ôm quần áo đồ đạc quỳ ngoài cửa chùa, làm ra vẻ như người ngây dại. Ai cũng nói Phật có linh, tiền cúng dường lại càng nhiều. Đó còn là lật ngược mà lợi dụng, khiến kẻ làm khó mình lại thành giúp mình. Lòng người như thế, mà chăm chăm khư khư một lẽ để tranh với họ, còn may gì được.
Người họ Trương và người họ Cù học cùng nhau từ nhỏ, lớn lên vẫn thân nhau. Cù có kiện tụng với người ta; Trương nhận tiền của đối phương, dò ra mưu kín của Cù rồi tiết lộ cho đối phương, khiến Cù bị khốn đốn nhục nhã, căm giận thấu xương. Nhưng việc kín, không có chứng cứ, nên bề ngoài chưa cắt đứt. Ít lâu sau Trương chết, Cù trăm phương nghìn kế lấy được vợ Trương. Tuy mọi việc đều đúng lễ, nhưng khi trò chuyện trong nhà vẫn gọi là “chị dâu Trương thứ mấy”. Người vợ vốn chất phác thật thà, tưởng là thương mình, trêu mình, nên cũng không chấp.
Một hôm đang ăn cơm với vợ, Cù bỗng nhảy dựng lên, tự gọi tên mình mà nói: “Cù kia, mày sao quá đáng vậy? Ta thật có phụ lòng mày, nhưng vợ ta về tay mày là đủ đền rồi. Mày cứ gọi là chị dâu là sao? Đàn bà tái giá là chuyện thường, lấy đàn bà tái giá cũng là chuyện thường. Ta đã chết thì không cấm được vợ lấy chồng, tức là không cấm được mày lấy nó. Ta đã mất nghĩa bạn bè thì cũng không trách được mày lấy vợ bạn. Nay mày không coi nó là vợ, vẫn gắn họ ta mà gọi là chị dâu, thế là mày không phải lấy vợ ta, mà là gian dâm với vợ ta. Kẻ gian dâm với vợ ta, ta được quyền giết.” Rồi Cù điên cuồng mấy ngày thì chết.
Lấy lẽ thẳng mà báo oán, thánh nhân không cấm. Việc Trương làm vốn là thói thường của kẻ tiểu nhân, chưa phải mối thù không đội trời chung. Lập mưu lấy vợ hắn, báo thù như thế đã là quá đáng; lại còn coi nàng như gái làng chơi, làm nhơ tiếng nhà hắn, thế là quá đáng chồng lên quá đáng. Trách sao hắn không căm phẫn mà hóa ma dữ.
Một gã thiếu niên hư hỏng bị cảm lạnh, trong lúc mê man hồn đã lìa xác, vất vưởng không biết đi đâu, thấy có người qua lại bèn đi theo, bất giác đến âm phủ, gặp một viên thư lại là người quen cũ. Viên lại tra sổ hồi lâu, nhăn trán nói: “Anh nhiều lần ngỗ nghịch cha mẹ, theo luật phải bỏ vào ngục vạc dầu sôi. Nay tuổi thọ chưa hết, tạm về đi, hết thọ sẽ trở lại chịu báo.” Gã sợ hãi, dập đầu xin được giải thoát. Viên lại lắc đầu: “Tội này nặng lắm, đừng nói ta khó giải, ngay đến Phật Thích Ca Mâu Ni cũng không làm gì được.” Gã khóc lóc van xin mãi. Viên lại trầm ngâm nói: “Có một câu chuyện cũ, anh biết không? Một vị thiền sư lên tòa giảng hỏi: Cái chuông buộc dưới cằm con hổ, ai cởi được? Mọi người chưa kịp đáp, một chú sa di (chú tiểu mới xuất gia) nói: Sao không bảo người buộc chuông cởi ra? Đắc tội với cha mẹ thì quay về sám hối với cha mẹ, may ra có thể thoát chăng?”
Gã lo tội nghiệp sâu nặng, không thể sám hối một lúc mà xong. Viên lại cười: “Lại có một câu chuyện nữa, anh chưa nghe chuyện anh đồ tể họ Vương giết lợn, buông dao mổ xuống liền thành Phật ngay sao?” Rồi sai một con quỷ đưa về. Gã bỗng khỏi bệnh hẳn. Từ đó rửa lòng đổi dạ, trở nên được cha mẹ thương yêu, về sau hơn bảy mươi tuổi mới mất. Tuy không biết rốt cuộc có thoát địa ngục hay không, nhưng xem việc được thọ như thế, thì dường như sự sám hối đã được chấp nhận.
Ông Hứa Văn Mộc kể: lão tăng Trừng Chỉ có đạo hạnh, lúc sắp mất bảo đệ tử: “Ta giữ giới luật, tinh tấn tu hành, tự cho mình sẽ là người cõi trời Tứ thiền (cõi trời thứ tư trong cõi Sắc, nơi người đạt bậc thiền định thứ tư được sinh về). Nhưng đức Thế Tôn (tức Phật) giận ta cả đời bàn luận hay tôn Phật mà bài xích Nho. Ngã tướng (tâm chấp vào cái tôi, cho mình là đúng) của ta chưa tiêu, nên không tránh khỏi lại vào luân hồi (vòng sinh tử, chết đi rồi lại sinh ra mãi).” Đệ tử hỏi: “Tôn sùng Thế Tôn, Thế Tôn lại giận sao?” Đáp: “Đó chính là chỗ Thế Tôn là Thế Tôn. Nếu bênh phe mình, đánh phe khác, đề cao mình, hạ thấp người, thì sao là Thế Tôn được? Nay ta mới tỉnh ngộ; chỗ thấy của các con vẫn còn lệch.”
Nhân đó tôi nhớ lời ông Dương Hòe Đình kể: năm Ất Sửu lên kinh dự thi hội, ông cùng mấy người đồng khoa đi đường, gặp một nhà sư ngủ cùng quán trọ, tình cờ trò chuyện. Một người đồng khoa đưa mắt ngăn ông: “Sao anh lại nói chuyện với kẻ dị đoan (người theo đạo khác, lệch khỏi đạo chính)?” Nhà sư bất bình nói: “Nhà Phật quả khác nhà Nho, nhưng mỗi bên đều có thứ bậc. Nếu là Khổng Tử thì có thể bài bác Phật; từ Nhan Uyên, Tăng Sâm trở xuống thì không được. Nếu là Nhan, Tăng thì có thể bài bác Bồ tát (bậc tu hành giác ngộ, nguyện cứu độ chúng sinh); từ Trịnh Huyền, Giả Quỳ (các nhà chú giải kinh điển đời Hán) trở xuống thì không được. Nếu là Trịnh, Giả thì có thể bài bác A la hán (bậc tu hành đã thoát khỏi phiền não, sinh tử); từ Trình, Chu trở xuống thì không được. Nếu là Trình, Chu thì có thể bài bác các vị tổ sư các phương; còn những kẻ dựa cỏ bám cây (nương nhờ người khác), tự xưng giảng học, thì không được. Vì sao? Vì tầm vóc không tương xứng. Tiên sinh mà bài bác Phật, há chẳng phải tự đặt mình quá cao sao?” Người đồng khoa vừa giận vừa cười: “Chính vì mỗi bên có thứ bậc, nên bọn Nho chúng tôi mới bài bác được bọn sư các anh.” Suýt nữa cãi nhau rồi mới tan.
Tôi cho rằng, nếu xét theo cái gốc của mỗi đạo, thì ví như một gia đình: từ ba đời vua (Hạ Vũ, Thương Thang, Chu Văn Vương – Võ Vương) đến nay, đạo Nho gìn giữ đời đã lâu, dù có thánh nhân xuất hiện lần nữa cũng không đổi được, ví như chủ nhà. Phật từ Tây Vực sang, cái nghĩa trống không, trong sạch của nó có thể khiến kẻ bôn ba thôi mưu cầu, kẻ buồn rầu được khuây khỏa; thuyết nhân quả báo ứng của nó cũng đủ răn kẻ ngu hèn, khiến họ quay lòng hướng thiện, với đời không phải không có ích; cho nên thuyết ấy được lưu hành ở Trung Quốc, ví như người khách ở nhờ có nghề. Khách không lo trau nghề của mình mà muốn thay đổi việc nhà của chủ, bắt chủ lui xuống nghe dạy, đó là lỗi của nhà Phật.
Nếu xét theo cái ngọn suy đồi của mỗi đạo, thì ví như làm ruộng: nhà Nho như người cày bừa làm cỏ. Nhà Phật đã mất ý ban đầu, không lấy thiện ác làm tội phúc mà lấy việc bố thí hay không bố thí làm tội phúc, thế là mê hoặc dân chúng, đục khoét của cải, việc ấy thường có, như kẻ lấn bờ ruộng, cướp trộm lúa má. Còn nhà Nho bỏ cày bừa, để hoang bờ ruộng, hối hả cầm gậy vác giáo, ngày ngày đi tìm kẻ lấn bờ cướp lúa mà đánh nhau; dù đánh thắng hoàn toàn thì cũng chẳng biết ruộng lúa nhà mình ra sao, thế chẳng phải là cái lầm lẫn của nhà Nho sao?
Phật giáo từ sau đời Hán Minh Đế đã lan tràn gần hai nghìn năm, dù vua Nghiêu, vua Thuấn, Chu Công, Khổng Tử sống lại cũng không đuổi đi được. Nhà Nho có đạo cha con, vua tôi, binh, hình, lễ, nhạc; bỏ những thứ ấy thì không lấy gì cai trị người dưới, dù Phật Thích Ca ra đời cũng không thể thi hành phép của mình ở Trung Quốc. Vốn có thể không cần tranh nhau, chỉ vì bọn sư sãi không nén được lòng ham lợi, mong càn rằng Nho lui Phật tiến thì người theo Phật cúng dường càng nhiều; còn bọn giảng đạo học không nén được lòng háo danh (?), trong sách vở nếu không có vài điều bài Phật thì không đủ tỏ công giữ đạo. Cho nên ngữ lục của hai nhà như bọt bóng trên mặt nước, vừa sinh đã diệt, vừa diệt lại sinh, chửi bới nhau không thôi. Nhưng hai nhà tranh nhau thì nghìn trăm năm sau vẫn cùng tồn tại như cũ; hai nhà không tranh thì nghìn trăm năm sau cũng vẫn cùng tồn tại như cũ. Mỗi bên lo tu sửa nghiệp gốc của mình là được rồi.
Ông Trần Thụy Am kể: các gò đống ngoài thành huyện Hiến, tương truyền đều là mộ đời Hán. Có người cày ruộng lỡ cày phạm vào một ngôi mộ, về nhà sốt rét lúc nóng lúc lạnh, nói mê sảng, trách tội xúc phạm. Lúc ấy Thụy Am tình cờ đến, hỏi: “Ngươi là ai?” Đáp: “Người đời Hán.” Lại hỏi: “Người đời Hán ở đâu?” Đáp: “Ta là người huyện Hiến đời Hán, nên mộ ở đây, cần gì hỏi.” Lại hỏi: “Đất này đời Hán đã gọi là huyện Hiến sao?” Đáp: “Phải.” Ông hỏi: “Đất này đời Hán thuộc nước Hà Gian, huyện gọi là Lạc Thành; đến đời Kim mới đổi thành Hiến Châu, đời Minh mới đổi thành huyện Hiến; đời Hán sao có tên ấy được?” Ma không nói gì; hỏi lại thì người cày ruộng đã tỉnh. Ấy là vì người ta truyền đó là mộ đời Hán, con ma cũng nghe quen, nên mạo nhận để xin ăn, không ngờ lại tự làm lộ mình.
Ông Mao Kỳ Nhân kể: có người họ Cảnh dũng cảm mà hung hãn, đi trong núi gặp hổ, vung gậy đánh nhau, hổ phải bỏ đi; anh ta tự cho mình là hạng dũng sĩ như Trung Hoàng, Thứ Phi (các tráng sĩ lừng danh thời cổ). Tình cờ nghe sau một ngôi chùa nọ nhiều ma, thường trêu ghẹo người say, anh ta tức giận đến xua đuổi; có mấy kẻ hiếu sự đi theo. Đến nơi thì trời đã chạng vạng, bèn uống rượu thả cửa đến đêm, ngồi trên bức tường sau chờ ma đến. Sau canh hai, nghe văng vẳng tiếng rít, anh ta bèn hét to: “Cảnh mỗ ở đây!” Bỗng vô số bóng người ùa tới, đều cười khúc khích: “Là mày à, dễ thôi.”
Cảnh giận nhảy xuống, thì chúng tan như chim muông, đứng xa gọi tên mà chửi. Đuổi phía đông thì chúng ở phía tây, đuổi phía tây thì chúng ở phía đông, chỗ này lặn chỗ kia hiện, thoắt cái biến đổi nghìn cách. Cảnh xoay như chong chóng mà rốt cuộc không thấy một con ma nào. Mệt lả muốn về thì chúng lại chế giễu để chọc tức, càng dụ càng xa. Bỗng một con ma kỳ dị đứng chắn đường, răng như lưỡi cưa, mắt như chớp, giương vuốt định vồ. Anh ta vội vung nắm đấm đánh, bỗng kêu thét ngã lăn, ngón tay đã gãy, bàn tay đã toác — thì ra đánh nhầm vào bia mộ. Lũ ma đồng thanh: “Dũng thay!” rồi thoắt cái biến mất cả. Những người ngồi trên tường xem nghe Cảnh kêu đau, cùng cầm đuốc khiêng về; nằm mấy ngày mới dậy được, tay phải thì tàn phế. Từ đó khí hăng hái tiêu sạch, đến mức bị nhổ vào mặt cũng để tự khô (nhẫn nhục chịu đựng, không phản ứng).
Đánh được hổ dữ mà không tránh khỏi bị ma làm khốn, là vì hổ đấu bằng sức, ma đấu bằng trí. Lấy sức có hạn mà muốn thắng sự biến hóa vô cùng, chẳng phải là kẻ ngốc nhất thiên hạ sao? Nhưng bị răn một lần là chừa, cương quyết tự quay lại, thì dù gọi là người có trí tuệ lớn cũng được.
Ông Trương Quế Nham từ Dương Châu về, mang tặng tôi một cái nghiên hình cây đàn, loang lổ sứt mẻ, màu cổ đen sẫm. Phía bên phải gần dưới khắc hai chữ triện “Tây Nhai”, hẳn là vật cũ của Hoài Lộc đường (tên nhà của Lý Đông Dương, hiệu Tây Nhai, tể tướng đời Minh, người Trà Lăng). Giữa nghiên khắc một bài thơ chữ hành: “Nếu lấy văn chương mà bàn, ông vốn hơn Tạ, Lưu (Tạ Thiên, Lưu Kiện — hai đồng liêu đã từ quan khi hoạn quan chuyên quyền, còn Lý Đông Dương ở lại); bàn tay vung bút ở Ngọc đường (tức viện Hàn lâm), ngắm vật này mà nhớ phong lưu.” Ký tên “Trĩ Thằng”, là tên chữ của tướng quốc Tôn ở Cao Dương (tức Tôn Thừa Tông, đại thần cuối đời Minh). Bên trái khắc một bài thơ chữ khải nhỏ: “Cỏ xanh sông Tương, đỗ quyên kêu, sử xanh về ông Trà Lăng có lời chê kín đáo; nghiên này lưu truyền người còn quý tiếc, ấy là nhờ năm chữ thơ của ông Cao Dương.” Ký tên “Bất Điêu”, là tên chữ của Thôi Hoa ở Thái Thương.
Thôi Hoa là học trò của Ngư Dương sơn nhân (tức Vương Sĩ Trinh, nhà thơ lớn đầu đời Thanh). Bài thơ tứ tuyệt bàn về thơ của Ngư Dương có câu: “Nước khe xanh hơn ngày qua bến trước, hoa đào đỏ như thuở năm xưa; Giang Nam đứt ruột, ai người hiểu được, chỉ có bảy chữ thơ của chàng Thôi” — chính là người này. Hai bài thơ ấy đều không chép trong tập thơ riêng của hai người, phải chăng vì chê bai bậc tiền bối, hơi phạm vào chỗ bới móc thẳng thừng, nên khi biên tập tự bỏ đi? Sau tôi đem tặng ông Khánh Đan Niên làm đại tư mã (thượng thư bộ Binh). Ông Lưu Thạch Am (tức Lưu Dung), làm tham tri chính sự, khá ngờ là đồ giả; nhưng người xưa nhiều khi có thơ ngoài tập, rốt cuộc không rõ được.
Lại nữa, ông Dương Vấn Xuyên, tên húy Khả Kính, là chắt của Dương Trung Liệt công (tức Dương Liên, trung thần cuối đời Minh), đỗ bạt cống (học trò ưu tú được tuyển chọn tiến cử), làm lang trung bộ Hộ, từng làm việc cùng cha tôi là cụ Diêu An. Ông tặng cụ một cái nghiên nhỏ, mặt sau có lời minh: “Từ khi vượt sông Liêu, mang ngươi làm bạn; thảo giấy tờ quân, thường đến nửa đêm; lòng của ta, chỉ ngươi thấy.” Ký “Chi Cương minh”, hẳn là nghiên dùng trong quân của ông Hùng Đình Bật (hiệu Chi Cương, tướng trấn thủ Liêu Đông cuối đời Minh); ông Dương nói được nghiên này ở nhà một người họ hàng. Nhà tôi lại có một cái nghiên nhỏ, bên trái có bốn chữ “Bạch Cốc tự tay mài”, chắc là do chính ông Tôn Truyền Đình (hiệu Bạch Cốc, tướng cuối đời Minh) làm ra. Hai cái nghiên to nhỏ gần bằng nhau; cụ Diêu An vì cả hai đều là danh thần đời trước nên cất chung một hộp. Sau nghiên ở chỗ con trưởng tôi là Nhữ Cát; Nhữ Cát chết trẻ, hai cái nghiên bị bọn đầy tớ trộm bán mất, nay không tìm đâu ra nữa.
Năm tôi mười bảy tuổi, từ kinh đô trở về quê để dự thi đồng tử (kỳ thi cấp thấp nhất, dành cho học trò xin vào học ở trường huyện), có trọ tại thôn Tôn Thị ở huyện Văn An (?). Người địa phương đọc tên ấy thành "Tuần Thi", ấy là do âm bị đọc chệch đi. Nhà cửa đều mới dựng, nhưng dưới cái giường lò đất (giường đắp bằng đất, bên dưới đốt lửa sưởi) có đóng một cái cọc gỗ đào, lên xuống khá vướng víu, tôi gọi chủ nhà nhổ đi. Chủ nhà là người khá chất phác, xua tay nói: "Cái này không nhổ được, nhổ đi thì yêu quái lại nổi lên." Tôi gặng hỏi duyên cớ, ông đáp: "Tôi mua khoảnh đất trống để dựng quán trọ này. Khách trọ thường thấy ban đêm có một người con gái đứng trước giường, không nói, không động, cũng không hại gì. Có người bạo gan đưa tay kéo thử thì chỉ thấy trống không, chẳng chạm vào đâu (?). Một đạo sĩ niệm chú vào cọc gỗ đào rồi đóng xuống đây, từ đó không thấy nữa."
Tôi nói: "Bên dưới ắt có mộ cổ. Người ở bên trên nên hồn ma không yên đó thôi. Sao không đào lấy hài cốt lên, sắm quan tài mà dời đi chôn chỗ khác?" Chủ nhà nói: "Phải." Nhưng không biết rốt cuộc ông có dời đi hay không.
Lại nữa, mùa xuân năm Quý Tỵ (năm 1773), tôi xin nghỉ phép về Bắc Thương dưỡng bệnh. Nhà họ Triệu là thông gia nhờ tôi đề chủ (viết những nét chữ cuối cùng lên bài vị người chết, việc thường nhờ người có danh vị làm). Cha tôi là Diêu An công (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An), nay đã khuất, khi ấy bảo tôi đi. Lúc về tôi ngủ trọ ở Dương Thôn. Đêm đã khuya, tôi lên giường trước, bọn đầy tớ còn đang cho ngựa ăn, chưa ngủ. Bỗng thấy một người con gái áo sặc sỡ vén rèm bước vào, vừa ló mặt đã lui ra. Tôi ngờ là kỹ nữ đi tìm khách để ngồi hầu rượu, bèn gọi đầy tớ đuổi đi. Ai nấy đều nói cổng ngoài đã đóng, chẳng có ai cả. Chủ nhà nói: "Bốn hôm trước có cô con dâu một nhà làm quan ngủ trọ ở đây rồi chết, hôm qua vừa đưa quan tài đi. Hay là hồn cô ấy hồi sát chăng (theo tục tin, sau khi chết mấy hôm, hồn người chết theo luồng khí dữ quay về chỗ cũ một lần)?"
Về nhà tôi kể với cha. Cha nói: "Hồi còn bé, cha học ở nhà cậu họ Trần. Gặp đêm hồn một chị đầy tớ hồi sát, trăng sáng như ban ngày, cha một mình ngồi ngoài cửa phòng, muốn xem hồi sát ra sao, rốt cuộc chẳng thấy gì. Sao con lại thấy được? Vậy là con còn kém cha nhiều lắm." Đến nay tôi vẫn hổ thẹn sâu sắc về lời dạy ấy.
Cá nóc chỉ ở Thiên Tân là nhiều nhất. Người địa phương ăn nó như ăn rau vườn, thế mà vẫn thường có người chết, vì chẳng phải nhà nào cũng biết làm cá cho khéo. Dượng tôi là ông Ngưu Dịch Viên kể: có một người mê cá nóc, cuối cùng trúng độc mà chết. Chết rồi còn hiện về trong mộng nói với vợ con: "Cúng ta sao lại không có cá nóc?" Thật là chết rồi vẫn không hối hận.
Lại nữa, cha tôi kể: trong làng có người, gia cảnh tạm đủ ăn đủ mặc, sau vì cờ bạc mà tan nhà. Lúc sắp chết dặn con: "Phải bỏ đồ cờ bạc vào quan tài cho cha. Nếu không có ma thì nó cùng xương trắng hóa thành đất cả, có hại gì đâu. Nếu có ma, thì giữa chốn cỏ rậm gai hoang, không có thứ này lấy gì tiêu khiển?" Đến lúc đại liễm (lễ khâm liệm, đặt thi thể vào quan tài), mọi người đều nói: "Người chết thì chôn cất theo lễ; lời dặn lúc mê loạn thì không nên theo." Người con nói: "Há chẳng nói 'thờ người chết như thờ người sống' đó sao? Lúc cha còn sống tôi không biết khéo can ngăn, nay cha mất rồi lại làm trái lời cha ư? Tôi không phải người giảng đạo học, các ông đừng xen vào việc nhà người ta." Rốt cuộc anh ta làm theo lời cha dặn.
Cha tôi nói: "Như thế là không hợp lễ, nhưng cũng là tấm lòng hiếu thảo nhớ cha không nguôi. Ta ghét những kẻ việc gì cũng tuân đúng lễ xưa, mà lòng nhớ thương cha mẹ thì lạnh nhạt."
Có một gã đầy tớ làm nghề thợ may. Lúc cha mẹ hắn bán mình làm nô, không bán đứa con này, nên hắn ở riêng bên ngoài. Vợ hắn hơn hai mươi tuổi, bị hồ ly mê hoặc, hơn một năm thì mắc bệnh lao mà chết. Lúc đầu chị không chịu tự nói ra, đến khi bệnh nặng mới kể: lúc hồ ly mới đến thì hiện hình con gái, tự xưng là hàng xóm mới dọn tới. Chị giữ lại trò chuyện, dần dần sang chuyện đùa cợt, rồi dần dần ép sát, bỗng xông tới ôm chầm lấy, chị liền mê man như bị bóng đè. Từ đó đêm nào cũng đến, mỗi lần một hình dạng khác: khi đàn ông khi đàn bà, khi già khi trẻ, khi xấu khi đẹp, khi là sư khi là đạo sĩ, khi là ma khi là thần, khi mặc áo mũ thời nay khi mặc áo mũ thời xưa. Hơn một năm trời, không lần nào trùng lặp. Khi nó đến thì tay chân chị rã rời, miệng cứng lại không nói được, chỉ trong lòng và trong mắt thì vẫn biết rõ mà thôi. Hồ ly cũng không nói một lời nào, không biết là do một con hóa ra hay là cả bầy thay phiên nhau đến.
Lạ hơn nữa là có lần cô em chồng tình cờ vào phòng chị, bất ngờ gặp hồ ly đi ra, nó nhảy một cái là biến mất. Cô em chồng thấy đó là một người đội khăn vuông, mặc áo đạo bào (trang phục của nho sĩ ẩn dật), râu trắng phơ phơ (?); còn người chị dâu thấy thì là một gã bán than đen đúa, bẩn thỉu nhờn mỡ. Cùng một lúc mà hình dạng khác nhau, lại càng không thể hiểu nổi.
Ông Cập Nhụ Ái kể (ông là cháu họ xa bên ngoại của tôi, nhưng hồi nhỏ ông dạy vỡ lòng cho tôi, nên trước sau tôi vẫn đối đãi ông theo lễ thầy trò): ở huyện Giao Hà có một người, ruộng ở cạnh bãi mộ, cách nhà xa, bèn dựng nhà ngay đó để ở. Đêm đêm thường nghe ma nói chuyện, quen rồi nên không lấy làm lạ. Một tối, nghe trong bãi mộ có tiếng gọi: "Sao anh thảm hại đến thế?" Một tiếng đáp: "Vừa rồi gặp trên đường một cô gái dắt một đứa bé đi, tôi thấy mặt cô ta có khí suy, ngày chết đã gần, nên không tránh. Ngờ đâu cô ta bỗng hắt hơi một cái, hơi ấy trúng vào tôi như chày lớn nện vào, tôi bị thương ngã lăn ra đất, hồi lâu mới tỉnh lại mà về được. Đến giờ lồng ngực vẫn còn đau."
Người kia ghi nhớ lời ấy. Hôm sau, những người làm cỏ ruộng tụ tập, ông kể đủ chuyện lạ đó, rồi hỏi hôm qua con gái nhà ai đi lúc chạng vạng mà giữa đường gặp ma. Trong đó có một người họ Tống nói: "Con gái tôi tối qua cùng con trai tôi từ nhà ông bà ngoại về, chẳng có chuyện gặp ma nào cả." Mọi người cho là nói bậy. Mấy hôm sau, con gái nhà họ Tống bị kẻ hung bạo bắt, cô chống cự lại mũi dao để giữ trinh tiết mà chết. Bấy giờ mới biết khí tiết trinh liệt, dù đã đến lúc suy kiệt, vẫn cứng cỏi mạnh mẽ đến thế. Ma quỷ sợ người chính trực, có lẽ là vì vậy chăng.
Ông Trương Hoàn Chất, chức xá nhân (viên quan lo việc văn thư ở Nội các), kể: có người kết bạn với hồ ly, sắp đi buôn xa, bèn gửi việc nhà cho hồ ly. Mọi chuyện lửa đèn, trộm cướp, hồ ly đều canh giữ; đầy tớ, thị tỳ có ai làm bậy, nó đều vạch ra không sót. Việc nhà đâu ra đấy, còn hơn cả lúc người buôn chưa đi. Chỉ có việc vợ ông ta tư thông với người hàng xóm thì hồ ly làm như không biết. Qua hai năm người buôn về, rất biết ơn hồ ly; lâu dần thoáng nghe chuyện người hàng xóm, lại rất trách hồ ly.
Hồ ly xin lỗi nói: "Việc này do thần linh phán xử, bọn tôi sao dám trái?" Người buôn không phục, nói: "Quỷ thần giáng họa cho kẻ dâm loạn, sao lại đi dẫn dắt chuyện dâm loạn?" Hồ ly nói: "Việc này có nguyên do. Kiếp trước người hàng xóm là một nhà giàu lớn, anh làm người coi việc thu chi cho nhà ấy, cậy được tin cẩn mà ăn bớt của họ rất nhiều tiền. Âm phủ xử cho lấy vợ anh để trả nợ, mỗi đêm tính theo giá ngủ với kỹ nữ, trừ năm đồng cân bạc (một đồng cân bằng một phần mười lạng). Đến nay số còn thiếu chỉ hơn bảy mươi lạng thôi. Trừ hết thì tự khắc dứt, anh nóng vội làm gì? Nếu anh chưa tin thì thử đem số còn nợ trả cho hắn, xem ra sao."
Người buôn bèn sang nhà hàng xóm nói: "Nghe nói anh nghèo lắm, chuyến này tôi may được lời nhiều, xin biếu anh tám mươi lạng giúp đỡ." Người hàng xóm vừa cảm động vừa hổ thẹn, từ đó dứt hẳn với vợ ông ta. Cuối năm, hắn biếu thức ăn để tỏ lòng cảm tạ, rất ngon và hậu, tính giá trị thì vừa đúng hơn bảy mươi lạng, khớp với số tiền còn thiếu (?). Mới biết nợ nần từ kiếp trước, người nhận không thể thêm được mảy may, người trả không thể bớt được mảy may. Thật cũng đáng sợ thay.
Người cháu trong họ là Trúc Đinh kể: có người đàn bà nhà nông góa chồng từ trẻ, thề không tái giá, nuôi mẹ chồng, nuôi con đã nhiều năm. Một hôm, có gã trai trẻ áo quần sang trọng nhòm trộm qua chỗ tường sứt; chị tưởng là khách qua đường lạc vào, mắng đuổi đi. Hôm sau hắn lại đến. Chị nghĩ các làng gần không có gã trai này, người địa phương cũng không ai mặc áo sang như thế, trong lòng biết là yêu quái, bèn cầm gậy xua đuổi. Hắn liền ném gạch đá, đập hỏng đồ đạc. Từ đó ngày nào cũng đến, trèo lên tường tỏ ý ưa thích. Chị không biết làm sao, đến đền thờ thần thổ địa của làng khóc lóc kêu cầu, cũng không ứng nghiệm. Qua bảy tám ngày, giữa ban ngày trời tối sầm, sét đánh nứt một ngôi mộ cổ ở phía nam làng, yêu quái mới dứt, không biết là hồ ly hay là ma.
Dùng yêu thuật quyến rũ người đã phạm luật trời, huống chi lại quyến rũ đến người đàn bà thủ tiết như bài "Bách chu" (bài thơ trong Kinh Thi, tả người góa thề không lấy chồng khác), bị trời giết là đáng lắm. Nhưng phải lâu như vậy mới ứng nghiệm, lẽ nào trời và người cùng một lẽ: việc dính đến án tử hình thì cũng phải tâu xin rồi mới hành hình, nên do thần thổ địa chuyển lên trên từng bậc mà chậm trễ ít ngày chăng? Thế nhưng một người đàn bà khóc một tiếng mà thấu ngay đến tai trời, cũng đủ thấy lòng hiếu thảo, thuận thảo có thể cảm thông đến thần minh.
Vùng ven biển Thương Châu, chỗ nấu muối, gọi là "táo bào" (?) (bãi nấu muối). Trải dài mấy trăm dặm, toàn đất mặn không cày cấy được. Cỏ hoang rậm sát chân trời, đại khái giống vùng ngoài biên ải, nên sói làm hang ở trong đó rất nhiều. Người bắt sói đào đất làm hố, sâu mấy thước, rộng ba bốn thước, lấy tấm ván đậy bên trên, giữa ván khoét một lỗ tròn to bằng cái bát, trông giống cái gông. Người ngồi xổm dưới hố, mang theo chó con hoặc lợn con, đánh cho nó kêu. Sói nghe tiếng mà đến, thế nào cũng thò chân vào lỗ để vồ, người liền nắm chặt chân nó đứng dậy, vác lên vai mang về. Sói bị ngăn bởi tấm ván, móng vuốt nanh răng không thi thố được gì. Nhưng nếu gặp chúng đi theo bầy thì cũng vồ cắn được người; bởi vậy hễ thấy người là một con chúi mõm xuống đất mà hú, cả bầy sói kéo đến đông đủ, như là có hiệu lệnh vậy. Chúng cũng là mối lo cho khách đi đường.
Có một nhà giàu tình cờ bắt được hai con sói con, nuôi lẫn với chó nhà, chúng cũng sống yên với chó. Lớn lên một chút, chúng cũng khá thuần, người ta quên bẵng chúng là sói. Một hôm, chủ nhà ngủ trưa ở nhà khách, nghe bầy chó gầm gừ giận dữ, giật mình dậy nhìn quanh không thấy ai. Lại nằm xuống sắp ngủ thì chó lại như trước, bèn giả ngủ để chờ xem, thì ra hai con sói rình lúc ông chưa tỉnh định cắn cổ họng ông, bầy chó ngăn lại không cho tiến lên. Ông bèn giết chúng lấy da.
Chuyện này do người cháu họ là Ngu Đôn kể. Câu "lang tử dã tâm" (sói con thì mang lòng hoang dã, ý nói kẻ hung ác khó cảm hóa) quả thật không sai. Nhưng lòng hoang dã thì chẳng qua là trốn chạy mà thôi; ngoài mặt thì thân thiết mà trong bụng ôm mưu khôn lường, thì đâu chỉ là lòng hoang dã nữa. Loài thú thì không đáng nói, còn người kia nuôi chúng được gì mà tự rước họa vào thân?
Ở làng Điền Thôn có người đàn bà nhà nông rất trinh tĩnh. Một hôm chị mang cơm ra đồng, gặp một gã thư sinh ngoài đồng xin nước trong bình, chị không đáp. Hắn lấy ra một thỏi vàng ném vào tay áo chị, chị vừa ném trả vừa mắng. Thư sinh hoảng sợ bỏ chạy. Tối về chị kể với chồng để dò tìm, thì không có người ấy, ngờ là yêu quái.
Mấy hôm sau, chồng chị ra ngoài, bị mưa cản không về được. Yêu quái liền biến thành hình người chồng, làm như đội mưa trở về, vào nằm cùng chị. Vội vàng tắt đèn, rồi lập tức sàm sỡ. Bỗng tia chớp rọi qua cửa sổ, soi thấy chính là gã thư sinh hôm trước. Chị giận lắm, cào rách mặt nó. Yêu quái vừa nhảy ra khỏi cửa sổ thì nghe "oái" một tiếng, không biết đi đâu. Sáng sớm hôm sau chồng về, thấy ngoài cửa có một con khỉ, vỡ đầu mà chết, như bị dao chém.
Đại để yêu quái quyến rũ người đều là nhân lúc người ta động lòng xuân mà ăn nằm với nhau. Nếu người ta vốn không có lòng ấy, mà nó nhân lúc người ta không ngờ, biến hóa để làm hỏng tiết hạnh, thì tội phải ngang với tội cưỡng hiếp. Xét theo lẽ thần linh, tất nhiên không thể dung tha. So với chuyện Trúc Đinh kể ở trên, sự báo ứng ở đây còn nhanh hơn. Hoặc là thần thổ địa quyền nhỏ, không thể xử ngay, còn ở đây thì gặp thiên thần giết ngay tại chỗ? Hay là bên kia việc chưa thành, còn bên này thì đã bị vấy bẩn, nên có thể không cần tâu xin mà giết luôn?
Ông Trâu Đạo Phong, người cùng khoa thi đỗ với tôi, kể: có chàng Hàn, mùa hè năm Đinh Mão (năm 1747) đọc sách trong núi. Ngoài cửa sổ là vách núi dựng đứng, dưới vách là khe suối, khe rất dốc, hai bờ tuy gần nhau nhưng chỉ trông thấy mà không sang được. Những đêm trăng sáng, chàng thường thấy bên bờ kia có bóng người; tuy biết là ma, nhưng liệu nó không vượt qua được nên cũng không sợ lắm. Lâu rồi thấy quen, chàng thử gọi nói chuyện, nó cũng đáp lại, tự nói là ma rơi xuống khe chết, ở đây chờ người thế chỗ (theo tục tin, ma chết đuối, chết oan phải dụ được người khác chết thay thì mới được đầu thai). Chàng đùa, lấy rượu thừa tựa cửa sổ rưới xuống khe, ma xuống uống, cũng rất cảm tạ. Từ đó thành bạn trò chuyện, lúc rảnh đọc sách đỡ được nhiều quạnh quẽ.
Một hôm chàng thử hỏi: "Người ta nói ma biết trước việc. Năm nay ta đi thi, ngươi có biết ta đỗ hay trượt không?" Ma nói: "Thần mà không tra sổ sách cũng không biết trước được, huống chi là ma. Ma chỉ có thể nhìn dương khí mạnh hay yếu mà biết vận năm của người; nhìn ánh thần quang sáng hay tối mà biết người tà hay chính thôi. Còn như lộc mệnh thì những con ma làm sai dịch cho quan âm phủ, hoặc nhòm trộm nghe lén mà biết; ma ở thành thị hoặc nghe được do người này truyền người kia; ma ở núi rừng thì không thể. Mà ở thành thị cũng phải là ma nhanh nhạy khéo léo mới nghe được, ma chậm chạp cũng không thể. Ví như anh ngồi yên trong núi này, việc của quan phủ còn chẳng biết được, huống chi là chuyện cơ mật của triều đình?"
Một tối, nghe bên kia khe gọi: "Báo tin mừng cho anh! Vừa rồi thần Thành hoàng (thần giữ thành, coi việc âm phủ một vùng) đi tuần núi, nói chuyện với thần thổ địa, hình như nói giải nguyên (người đỗ đầu kỳ thi hương) khoa này là anh." Chàng cũng thầm tự mừng. Đến khi yết bảng, giải nguyên lại là Hàn Tác Lâm, ma chỉ nghe được cái họ giống nhau. Chàng thở dài: "Người nhà quê truyền chuyện trong cung, quả nhiên như thế này sao?"
Ông Vương Sử Đình, chức biên tu (viên quan ở Hàn lâm viện lo việc soạn sử, sách), kể: có chàng Thôi bị tội đày đi làm lính thú ở Quảng Đông, sợ mang vợ con theo gặp chuyện bất trắc, bèn để vợ và thiếp ở nhà, một mình ra đi. Đến nơi đày rồi, nghèo khổ buồn bực, chẳng có gì khuây khỏa; lại nghĩ đến hình ảnh người vợ trẻ lên lầu ngóng chồng (ý từ thơ Đường tả người thiếu phụ nhớ chồng đi xa), càng thêm xót xa.
Tình cờ gặp một ông già tự xưng họ Đổng, tên chữ Vô Niệm, chuyện trò khá hợp ý. Ông thương chàng lưu lạc, mời về làm thầy dạy con, hai bên cũng rất tương đắc. Một tối, chủ khách uống rượu đêm, lầu cao trăng tròn, chàng bỗng động lòng nhớ nhà, cầm chén tựa lan can, quên cả mời rót. Ông già cười nói: "Anh đang nhớ đến 'mái tóc mây, cánh tay ngọc' (ý từ thơ Đỗ Phủ nhớ vợ trong đêm trăng) chăng? Tôi được kể vào hàng bạn bè, đã lo liệu cho anh từ sớm, chỉ là có đến được hay không thì chưa biết, nên chưa báo trước. Chừng một tháng nữa sẽ có tin."
Lại nửa năm sau, ông già bỗng sai đầy tớ thị tỳ quét dọn một gian buồng riêng, dáng rất vội vã. Chốc lát có ba cỗ kiệu nhỏ tới, vợ, thiếp và một thị tỳ vén rèm bước ra. Chàng vừa mừng vừa lạ, hỏi han, ai nấy đều nói: "Nhận được thư anh đón, dặn đi theo gia quyến của quan nọ mà đến; việc gấp không đợi lâu được nên vội vàng lên đường. Việc nhà nhờ ông anh phòng nọ trông nom giùm, hẹn mỗi năm thu được thóc tô thì bán lấy tiền gửi đến." Hỏi thị tỳ ở đâu ra, đáp: "Đó là nàng hầu của quan nọ, vợ cả không dung, nên mua rẻ được ở dưới thuyền." Chàng cảm kích lạy ông già, đến rơi nước mắt. Từ đó đoàn tụ thành gia, không còn mộng về quê cũ nữa.
Qua mấy tháng, ông già bảo chàng: "Cô thị tỳ này gặp giữa đường, theo nhau qua hoạn nạn, cũng là có duyên, nên cho cùng hầu hạ khăn lược (tức nhận làm thiếp), đừng để một mình cô ấy bị lẻ loi." Lại mấy năm, chàng gặp ân xá được về. Chàng mừng nhảy cẫng không ngủ được, mà vợ, thiếp và thị tỳ đều buồn bã, có vẻ sắp phải ly biệt. Chàng an ủi: "Các nàng nhớ ơn chủ nhân ư? Nếu ta còn sống, sẽ có ngày báo đáp." Họ đều không đáp, chỉ giục sửa soạn hành lý cho chàng.
Sắp đi, ông già bày rượu tiễn, gọi ba người đàn bà ra và nói: "Hôm nay phải nói rõ thôi." Rồi chắp tay nói với chàng: "Lão phu là địa tiên (tiên ở lại nhân gian, chưa lên trời). Kiếp trước tôi với anh cùng làm quan. Sau khi tôi chết, anh trăm phương ngàn kế đưa vợ con tôi về quê, tôi vẫn canh cánh không quên. Nay anh vợ chồng cách biệt như hạc lìa đôi, loan lìa bạn, lẽ ra phải lo liệu cho anh; nhưng núi sông xa xôi, hai người đàn bà yếu đuối làm sao đến được? Nên tôi gọi hoa yêu (yêu tinh do hoa hóa thành) đến nhà anh trước nửa năm, dò xem dung mạo, lời nói của các bà nhà anh, bắt chước cho giống hệt, lại dò biết cả chuyện cũ trong nhà, để anh có cái làm bằng mà không ngờ vực. Chúng vốn là ba chị em, nên thêm một thị tỳ. Chúng đều là hình ảo, anh đừng nhớ nữa. Về đến nhà đối diện người cũ, vẫn chẳng khác gì ở đây."
Chàng xin cho ba nàng cùng về. Ông già nói: "Quỷ thần mỗi bên có địa giới riêng, có thể tạm ra ngoài mà không thể vượt qua lâu được." Ba nàng nắm tay từ biệt, nước mắt đẫm áo. Trong chớp mắt đã đều biến mất. Lúc lên thuyền, chàng nhìn xa thấy họ đứng trên bờ, vẫy gọi mà không đến. Về đến nhà, vợ con kể rằng nhà ngày càng sa sút, nhờ năm nào chàng cũng gửi tiền về nên mới sống được đến nay — hẳn cũng là việc ông già làm.
Giá mà những người ly biệt trên đời đều gặp được ông già này, thì không còn nỗi hận như vợ chồng nghèo nằm áo trâu khóc với nhau (tích Vương Chương đời Hán nghèo, ốm nằm trong tấm phủ lưng trâu khóc với vợ) hay như Ngưu Lang Chức Nữ cách sông Ngân nữa. Sử Đình nói: "Đúng vậy. Nhưng đất Quảng Đông có địa tiên thì nơi khác ắt cũng có địa tiên; tiên họ Đổng có phép này thì tiên khác ắt cũng có phép này. Sở dĩ không ai gặp lại được, ấy là vì ở kiếp trước vốn chưa từng chịu ơn, nên các tiên không chịu dốc hết tâm sức mà làm việc 'rút đất, vá trời' (ý nói làm điều phi thường) cho đó thôi."
Có người khách ngủ với kỹ nữ ở Bạc Trấn, đưa tiền cho cô ta. Cô ta lật đi lật lại xem xét kỹ, đưa lại gần đèn mà hơ, cười mỉm nói: "Không phải là thỏi vàng giấy đấy chứ?" Khách lạ hỏi vì sao, cô kể mấy hôm trước thuyền chở lương diễn tuồng tế thần, cô đi xem, đến khuya mới về, gặp một gã trai trẻ cho tiền, bèn cùng hắn ăn nằm trong túp lều cỏ bên bờ sông. Về nhà sờ vào ngực áo, thấy nhẹ quá, lấy ra thì là một thỏi vàng giấy, hẳn là gặp ma. Cô lại kể một nhà kỹ nữ gần đó có khách tặng áo quần đồ trang sức rất hậu, khách đi rồi xem lại thì đều là đồ trong rương của chính mình, khóa vẫn nguyên chưa mở, ngờ là bị hồ ly lừa. Khách đùa: "Đạo trời hay báo trả lại đấy."
Lại nữa, người mù Lưu Quân Thụy kể: ở huyện Thanh có người kết bạn với hồ ly, thường cùng uống rượu, rất thân. Bỗng lâu ngày không thấy nó. Một lần tình cờ đi qua bụi rậm, nghe có tiếng rên rỉ, nhìn thì chính là con hồ ly ấy. Hỏi sao thảm hại đến thế, hồ ly xấu hổ ủ rũ hồi lâu rồi nói: "Vừa rồi thấy một cô kỹ nữ trẻ khá khỏe mạnh, tôi bèn hóa hình đến ngủ, mong hút lấy tinh khí cô ta. Không ngờ cô ta đã mắc bệnh lở loét ác tính. Hút vào rồi, chất độc thấm vào mệnh môn (chỗ gốc của nguyên khí, sinh mệnh trong cơ thể), hòa lẫn với tinh khí cả đời tôi hút được thành một khối, như dầu thấm vào bột, không tách ra được nữa, rồi lở loét lan ra tận mặt. Xấu hổ không dám gặp bạn cũ, nên lâu nay mới thưa vắng qua lại." Đây lại là chuyện hồ ly thua kỹ nữ. Mưu mẹo đắp đổi nhau, được mất nương vào nhau, rối ren lăng xăng, rồi sẽ đến đâu đây?
Ông Lý Thiên Chi, chức thị ngự (quan ngự sử, lo việc can gián, đàn hặc), kể: có một vị công tử dáng mạo đẹp đẽ, được người ta ví như Vệ Giới "người ngọc" (Vệ Giới là mỹ nam đời Tấn, người đương thời gọi là "bích nhân"). Cuối đời Ung Chính, gặp kỳ thi mùa thu (thi hương, tổ chức vào mùa thu), chàng thuê phòng chùa trong cửa Phong Nghi để ở qua hè, một gian kê giường, một gian đọc sách. Mỗi sáng thức dậy, thấy bàn ghế, giường, bút mực trong phòng sách đều được lau chùi không một hạt bụi; cho đến bình cắm hoa, nghiên rót nước cũng đều sắp xếp đúng phép tắc, không phải việc người vụng về làm được.
Chàng chợt nghĩ đất bắc lắm hồ ly cái, có khi mượn cách này để tỏ tình ý cũng nên, trong bụng lấy làm đắc ý lắm. Rồi trong đĩa dần dần có bày bánh trái, đều là hàng ngon. Tuy không dám ăn, nhưng chàng càng tin là quà của người đẹp, chờ đợi cuộc gặp gỡ đẹp đẽ. Một đêm trăng sáng, chàng lén đến ngoài cửa sổ phía bắc, chọc thủng giấy nhòm trộm, mong thấy dung nhan diễm lệ. Nửa đêm có tiếng đồ đạc, quả có một người đang thu dọn trong phòng; nhìn kỹ, thì là một gã đàn ông râu dài to lớn. Chàng sợ hãi lùi chạy, hôm sau liền dọn đi chỗ khác. Lúc dọn đi, trên tấm vải căng trần nhà như có tiếng thở dài.
Thầy Khang là nhà sư ở trấn Đỗ Lâm (tục phương bắc thường gọi nhà sư theo họ, nên pháp danh không truyền lại). Ông giỏi nghề chữa mụn nhọt, ung lở. Hồi nhỏ tôi còn kịp gặp ông. Ông kể: ở nhà một người đồng hương có một thị tỳ vì động lòng xuân mà chết, hồn không tan, thỉnh thoảng hiện ra làm hại người. Nhưng nó không hiện hình, không lên tiếng, cũng không nhập vào người để nói, không làm người ta ốm; chỉ thỉnh thoảng ăn nằm với trai trẻ trong mộng, thấy người ấy hơi gầy yếu thì lại đi quyến rũ trai khác, cũng không đến mức giết người. Cho nên nó làm hại mà người ta không cho là làm hại; ngay cả người từng bị nó quấy cũng chỉ thấy mộng mị mơ hồ, không dám chắc. Như thế mấy chục năm, không bị người sợ, cũng không bị ai trị tội trừ khử, thật là con ma tinh ranh. Có thể nói nó khéo giấu chỗ dùng của mình, khéo ẩn vào cõi hư không, khéo chừa lại không làm đến cùng, rất hiểu tư tưởng của Lão Tử. Nhưng rốt cuộc vẫn có người biết, có người truyền lại, thế thì tinh ranh khéo léo cuối cùng cũng không thể không bại lộ.
Tương truyền đời Khang Hy, phố Qua Tử Điếm (ở phía nam, lệch sang đông của cửa Chính Dương, kinh đô) bị cháy. Có một chàng trai trẻ mắc bệnh lao không ra được, bị cháy cùng với nhà. Lửa tắt, người ta đào lên thì xác đã cháy đen, mà có một con hồ ly chết cùng. Mới biết bệnh của chàng là do bị hồ ly mê hoặc. Nhưng không biết vì sao hồ ly cũng chết. Có người nói hồ ly nặng tình, cứu chàng không ra được nên ở lại giữ không chịu đi. Có người nói hồ ly mê hoặc người đến chết nên bị thần giết.
Những thuyết ấy đều không đúng. Hồ ly và ma đều biến hóa được, nhưng ma thì xuyên nhà xuyên tường mà ra được (?). Ông La Lưỡng Phong nói như thế này: ma có hình mà không có chất, thuần là khí; khí thì chỗ nào cũng thấu qua, nên không gì ngăn được. Hồ ly có thể lớn có thể nhỏ, giống như rồng, nhưng có hình có chất; chất thì có thể hóa nhỏ đi mà không thể hóa thành không có, nên có kẽ hở thì trốn ra được, không có kẽ hở thì bị ngăn không ra được. Dù là hồ ly linh thiêng nhất, đi lại cũng phải qua cửa ngõ, cửa sổ. Lúc chàng trai chưa chết, hồ ly vẫn đến mê hoặc, bất chợt lửa bốc lên, cửa ngõ cửa sổ đều đỏ lửa, nên cùng cháy thành tro mà thôi.
Học trò tôi là ông Từ Kính Nho, chức thông phán (quan phó giúp việc tri phủ), kể: ở quê ông có một nhà giàu yêu một thị tỳ, rất mực sủng ái; thị tỳ cũng một lòng hướng về chủ, thề không lấy ai khác. Vợ cả ghen mà không làm gì được. Gặp lúc nhà giàu có việc đi xa, vợ cả lén gọi mụ buôn người đến bán thị tỳ cho người khác, đợi chồng về thì báo là thị tỳ trộm của bỏ trốn. Người nhà biết chủ về ắt có biến, bèn giả làm người mua lại từ mụ buôn người, đem giấu vào am ni cô.
Từ khi đến nhà mụ buôn người, thị tỳ cứ trơ mắt nhìn thẳng không nói, nhấc lên thì đứng, dìu thì đi, ấn xuống thì nằm, không thế thì như tượng gỗ, suốt ngày không động; cho ăn thì ăn, cho uống thì uống, không cho cũng không đòi. Đến am ni cô cũng vậy. Thầy thuốc cho là uất giận mà đờm làm mê muội, nhưng cho uống thuốc không hiệu nghiệm; ở am ni cô vẫn không tỉnh. Cứ không sống không chết như thế hơn một tháng.
Nhà giàu về, quả nhiên cầm dao đánh nhau với vợ cả, giết một con dê, lấy máu nhỏ ra mà thề trước thần linh không sống chung với vợ cả. Người nhà liệu không giấu được nữa, bèn nói thật. Ông vội đến am ni cô đón về, thị tỳ vẫn ngây dại như cũ. Ông ghé tai gọi tên, thị tỳ bỗng như tỉnh mộng. Cô tự kể: lúc mới đến nhà mụ buôn người, nghĩ đây chỉ là ý của bà chủ, ông chủ ắt không bỏ mình, nên tự chạy về nhà; sợ bà chủ trông thấy, thường trốn ở chỗ khuất để chờ ông chủ về, nay nghe ông chủ gọi, mừng quá nên ra. Rồi cô kể ngày nào trong nhà thấy ai với ai, ngày nào làm việc gì, rành rọt không sai. Mới biết thân xác cô đi mà hồn thì trở về.
Suy từ đó, mới biết chuyện "Thiến Nữ ly hồn" (truyện đời Đường: nàng Trương Thiến Nương hồn rời xác đi theo người yêu, xác vẫn nằm bệnh ở nhà) thực sự hẳn cũng chỉ như thế này; chẳng qua người viết tiểu thuyết tô điểm thành văn để làm giai thoại. Còn như nói hồn trở về rồi thì áo mặc thành hai lớp chồng lên nhau, thì càng hoang đường. Người mặc áo là thân xác thật, trong khoảnh khắc, vạt áo dây lưng không cởi, sao có thể lồng vào từng lớp từng lớp được? Sao không nói là áo rơi lại như xác ve lột, thì còn gần với lẽ thường hơn chút?
Có gã làm thuê tên Điền Bất Mãn. Lúc đầu tôi tưởng tên gã lấy nghĩa "không tự mãn, không khoe khoang", khen cái tên có vẻ cổ nhã; sau mới biết gã vì tham ăn vô độ mà có tên ấy, lấy chữ "Điền" đồng âm với chữ "điền" nghĩa là lấp đầy — tức là ăn không bao giờ đầy. Gã đi đêm lạc đường, lỡ đi qua bãi mộ hoang, giẫm phải một cái đầu lâu. Đầu lâu lên tiếng: "Đừng làm hỏng mặt ta, ta sẽ gieo họa cho ngươi." Bất Mãn vừa ngang vừa dữ, quát: "Ai bảo ngươi nằm chắn đường?" Đầu lâu nói: "Người ta dời ta đến đây, đâu phải ta chắn đường." Bất Mãn lại quát: "Sao ngươi không gieo họa cho kẻ dời ngươi?" Đầu lâu nói: "Vận hắn đang thịnh, ta không làm gì được." Bất Mãn vừa cười vừa giận: "Thế ta suy chắc? Sợ kẻ thịnh mà ức hiếp kẻ suy, là lẽ gì vậy?"
Đầu lâu khóc nói: "Khí của anh cũng thịnh, nên ta không dám làm hại, chỉ nói suông để dọa thôi. Sợ kẻ thịnh mà ức hiếp kẻ suy, lòng người đều thế cả, anh lại đi trách ma sao? Xin anh thương mà gạt ta vào hố đất, ấy là ơn của anh." Bất Mãn cứ thế xông qua, chỉ nghe sau lưng có tiếng hu hu, rốt cuộc không có gì lạ. Tôi cho rằng Bất Mãn không có lòng nhân; nhưng gặp kẻ lỗ mãng mà lại nói khoác để chọc giận, thì con ma cũng có lỗi.
Ông Tưởng Thiều Sinh, chức biên tu, kể: có một người học trò lên phương bắc, đậu thuyền ở khoảng giữa Bắc Thương và Dương Liễu Thanh (Bắc Thương cách Thiên Tân hai mươi dặm, Dương Liễu Thanh cách Thiên Tân bốn mươi dặm). Lúc ấy đã chạng vạng, bốn bề nước mênh mông, cách nhà dân hơi xa, chỉ có một cậu bé đứng tựa gốc cây, xinh đẹp lạ thường, áo quần sang sạch, nhưng thần thái không giống con nhà danh giá. Người học trò vốn khinh bạc, tự lên bờ trò chuyện. Cậu bé nói giọng phương nam, tự nói lưu lạc ở đây, đã có người hẹn đón về, nhưng chưa đến. Dần dần thân mật, anh ta buông lời bóng gió trêu ghẹo, cởi miếng ngọc bội đời Hán trên quạt ra tặng. Cậu bé đỏ mặt từ chối: "Ông là người hiểu chuyện, tôi cũng không tự giấu giếm được; nhưng tình người cũ nặng lắm, tôi thật không nỡ ôm đàn tì bà sang thuyền khác (ý nói đi theo người khác)." Rồi để miếng ngọc lại mà đi.
Người học trò chưa dứt ý, muốn dò xem chỗ ở, bèn lần theo dấu. Ngoài mấy chục bước, bỗng nhiên mất dấu, chỉ có một nấm mồ nhỏ trong bụi rậm, mới hiểu ra là ma.
Đàn bà thờ chồng là đạo lớn; giữ một lòng với một người thì là trinh, ăn nằm bậy bạ mới là dâm loạn. Còn đàn ông mà phải ôm chăn gối đi hầu người (ý từ Kinh Thi, chỉ thân phận nàng hầu), thì đã thất thân rồi, còn nói chuyện giữ một lòng, chẳng phải là không xét cái gốc mà chỉ sửa cái ngọn sao? Tuy vậy, so với kẻ trở mặt phụ lòng thì rốt cuộc vẫn khá hơn một chút.
Thầy cũ của tôi là ông Trần Bạch Nhai kể: thầy dạy học của ông là một vị tiên sinh, quên mất họ tên, hình như họ Chu, tin theo học thuyết Lạc – Mân (lý học đời Tống của anh em Trình Hạo, Trình Di ở Lạc Dương và Chu Hy ở đất Mân – Phúc Kiến) một cách chân thành, nhưng không chạy theo danh tiếng giảng học, nên nghèo đến già mà chết, tiếng tăm lặng lẽ; nhưng phẩm hạnh bên trong thuần hậu hết mực, đúng là bậc quân tử thời xưa. Ông từng thuê ở mấy gian nhà bỏ trống. Một đêm nghe ngoài cửa sổ có tiếng: "Có việc muốn thưa, nhưng sợ ông hoảng sợ, biết làm sao?" Tiên sinh nói: "Cứ vào, không sao." Vào thì là một người đặt cái đầu lên cổ, hai tay giữ lấy, đầu không đội khăn, mình mặc áo lam sam (áo của học trò), máu thấm nửa người. Tiên sinh vái mời ngồi, nó cũng khiêm nhường đúng lễ.
Tiên sinh hỏi có chuyện gì, nó nói: "Tôi chẳng may, cuối đời Minh bị giặc cướp giết, hồn kẹt lại trong căn nhà này. Trước nay có người ở, tuy tôi không muốn làm hại, nhưng khí âm và ánh dương xung khắc nhau, người ta thường kinh hãi, tôi cũng không yên. Nay có một kế: bên hàng xóm có một ngôi nhà, đủ chỗ cho gia quyến ông. Tôi sang bên đó bày nhiều trò quái dị, họ ắt phải tránh đi; có ai đến ở, tôi lại quấy như trước, ắt họ phải bỏ thành nhà hoang. Ông mua rẻ nó, dọn sang đó ở, còn tôi vẫn yên ổn ở đây, chẳng phải lưỡng tiện sao?"
Tiên sinh nói: "Cả đời ta không làm việc mưu mẹo, huống chi là sai khiến ma để hại người? Về đạo nghĩa ta không nỡ làm. Ta đọc sách ở gian này chỉ mong yên tĩnh chút thôi. Anh đã ở đây thì ta đổi gian này làm chỗ chứa đồ lặt vặt, ngày ngày khóa lại, được không?" Ma hổ thẹn tạ lỗi: "Chỉ thấy trên bàn ông có sách Tính lý (bộ sách tập hợp học thuyết lý học đời Tống), nên mới dám dâng kế này, không ngờ ông là nhà đạo học thật, tôi lỡ lời rồi. Đã được ông dung cho, xin được nương nhờ dưới mái nhà ông." Về sau ông ở đó bốn năm, im lặng không có gì lạ, hẳn là khí chính trực đủ để khiến ma sợ.
Phàm vật gì quá giống hình người, để lâu năm thường có thể biến hóa. Người anh họ tôi là Trung Hàm kể: lúc làm quan ở huyện Tinh Đức, có một người đồng liêu thích trò vui, sai thợ làm một người con gái, cao thấp như người thật, toàn thân hình thể cho đến những chỗ kín đáo cũng đều như người. Tay chân, mắt, lưỡi đều có lắp then máy, co duỗi cử động được. Áo váy, trâm, hoa tai có thể thay theo mùa. Tốn hết trăm lạng, có lẽ còn hơn cả tài khéo của Yển Sư (người thợ thời Chu Mục vương làm được người máy biết múa hát, chép trong sách Liệt Tử). Khi thì dựng đứng cạnh bàn trong thư phòng, khi thì cho ngồi trên giường, ghế, để làm trò cười.
Một đêm, đầy tớ nghe trong thư phòng có tiếng lách cách, lúc ấy cửa đã khóa, bèn chọc giấy dòm vào, ánh trăng rọi qua cửa sổ, thì thấy con hình nhân ấy tự đi lại. Vội báo chủ, chủ tự dòm thì quả thật. Đem đốt nó, nó rên lên như kêu đau.
Lại nữa, bà nội tôi kể: nhà ông cậu là ông Trương Điệp Trang có mấy gian nhà trống để chứa đồ lặt vặt. Thị tỳ, vú già có khi ban đêm thấy trong sân có một người con gái, dung nhan xinh đẹp, nhưng dưới cằm râu dài cứng như ngọn kích, hai má cũng tua tủa như lông nhím, dắt bốn năm đứa trẻ chơi đùa. Mấy đứa trẻ đứa thì què, đứa thì mù, đứa đầu mặt sứt mẻ, đứa không có tai mũi. Người đến thì chúng biến mất ngay, không biết là yêu gì, chúng không hại người, cũng không ra ngoài. Người thì bảo là hoa mắt, người thì bảo là nói bậy, đều không để ý lắm. Sau kiểm lại gian nhà ấy, thấy một bộ tượng trẻ con bằng đất nặn ở Hổ Khâu (thắng cảnh ở Tô Châu, nổi tiếng nghề nặn tượng đất) đã sứt vỡ, hình dạng y như đã thấy. Còn râu của cô gái là do trẻ con nghịch lấy bút mực vẽ vào.
Ông Phương Quỳ Điển ở Cảnh Châu kể: lúc trẻ ông từng mắc chứng tâm khí không yên, hơi làm việc nặng là tim như rung rinh đập loạn. Uống các vị như táo nhân, viễn chí (các vị thuốc an thần) thì lúc phát lúc dứt, không hiệu nghiệm lắm. Tình cờ ở nhà bạn có buổi phù cơ (phép cầu tiên: người cầm cây bút gỗ treo trên mâm cát, tin rằng tiên thánh giáng xuống điều khiển bút viết ra lời), tiên giáng xưng là Thuần Dương chân nhân (tức Lã Động Tân, một vị trong Bát Tiên). Ông bèn lạy xin phương thuốc. Cơ phán: "Chứng này hiện ra ở tâm, nhưng gốc là ở tỳ (trong Đông y, tỳ là tạng lo việc tiêu hóa, vận chuyển chất bổ). Tỳ hư thì con hút khí của mẹ (theo ngũ hành, tâm thuộc Hỏa sinh ra tỳ thuộc Thổ, nên tâm là mẹ, tỳ là con; tỳ yếu thì rút khí của tâm). Có thể sao bạch truật (vị thuốc bổ tỳ) mà uống thường xuyên." Thử thì quả nghiệm.
Quỳ Điển lại kể: từng hỏi tiên cơ về chuyện thi cử đỗ đạt, cơ phán: "Văn trong trường thi chỉ cần bút say mực no, hương vị sách vở tràn đầy, là đỗ ngay. Cần gì hỏi trước?" Về sau đến năm Bính Thìn đời Càn Long (năm 1736), ông đỗ tiến sĩ (học vị cao nhất trong khoa cử, đỗ kỳ thi ở kinh đô). Vị đồng khảo quan phòng chấm bài của ông (quan phụ chấm thi, mỗi người phụ trách một phòng) đưa sổ chấm bài ra cho xem, lời phê ghi chính là tám chữ ấy. Vậy thì công danh khoa cử đã định trước, đến lời phê cũng định trước sao?
Ông Cao Mai Thôn kể: có hai người dân làng cùng đi, một người tình cờ đi tiểu, đá lên một miếng ngói, bên dưới có một cái vò. Trên miếng ngói khắc một chữ, chính là họ của người đi cùng. Hắn sợ bị thấy, mượn cớ quay về, rồi nấp trong bụi rậm, đợi người kia đi xa mới đến lấy trộm. Thì cả vò (?) toàn là nước trong. Không nén được giận, hắn bưng lên uống sạch. Lúc ấy trời đã tối, không có chỗ trú, nhớ nhà người đi cùng còn gần, bèn đến xin ngủ nhờ. Nửa đêm bỗng mắc chứng hoắc loạn (chứng thổ tả, vừa nôn vừa đi ngoài dữ dội), nôn tháo cùng lúc, làm bẩn gần khắp chiếu, hổ thẹn không chỗ dung thân, bèn trốn đi ngay trong đêm. Sáng ra, nhà kia xem thì toàn là bạc ròng như nước bạc nung chảy, đổ xuống đất đông thành từng mảng.
Tôi cho rằng chuyện này chỉ để mua vui, chưa chắc có thật, nhưng Mai Thôn khăng khăng bảo không phải bịa. Vậy thì vật nào cũng có chủ, sức người không thể cưỡng cầu, quả thật đúng vậy.
Mai Thôn lại kể: có người tên Khương Đĩnh làm nghề buôn vải, thường dắt một con chó đốm theo mình. Một hôm đi một mình, giữa đường gặp một ông già gọi đứng lại. Hỏi: "Không quen biết, gọi tôi làm gì?" Ông già bỗng dập đầu cộp cộp, nói: "Tôi là hồ ly. Kiếp trước tôi nợ ông một mạng, ba ngày nữa ông sẽ xui con chó đốm cắn đứt cổ họng tôi. Số âm đã định, tôi không dám trốn cái chết. Nhưng trộm nghĩ việc đã cách hơn trăm năm, ông chuyển sinh làm người, tôi sa xuống làm hồ ly; cứ phải đuổi giết một con hồ ly thì có ích gì cho ông? Vả lại ông đã không nhớ chuyện bị giết, tình cờ giết một con hồ ly cũng chẳng hả lòng gì. Tôi xin dâng con gái để chuộc mạng, có được không?"
Khương nói: "Ta không dám rước hồ ly vào nhà, cũng không muốn nhân lúc người ta nguy mà cướp con gái người ta. Tha thì tha cho ngươi, nhưng làm sao giữ được cho con chó rốt cuộc không cắn?" Ông già nói: "Ông chỉ cần tự tay viết một tờ giấy rằng: 'Món nợ kiếp trước của kẻ ấy, tôi tự nguyện xóa bỏ', tôi cầm đi trình thần thì chó tự khắc không cắn. Oan gia, chủ nợ, cởi bỏ phải do chính người trong cuộc, thần cũng không làm trái." Vừa hay Khương mang theo sổ ghi chép và giấy bút, bèn viết tờ giấy đưa cho. Ông già mừng nhảy lên mà đi.
Bảy tám năm sau, Khương buôn vải qua sông Trường Giang, bất ngờ gặp gió bão, buồm không hạ được, thuyền sắp lật, thấy một người leo thẳng lên ngọn cột buồm, giật đứt dây, cưỡi buồm cùng rơi xuống. Trông thì giống ông già ấy, chớp mắt đã không thấy đâu nữa. Ai cũng nói: "Con hồ ly này biết báo ơn." Tôi nói: "Con hồ ly ấy không có phép tự cứu mình, lại cứu được người ở ngoài mấy nghìn dặm sao? Đây là thần thấy ông có lòng hiếu sinh (thương tiếc mạng sống) mà kéo dài tuổi thọ cho ông, sai con hồ ly ấy đến thôi."
Ông Chu Thái Vũ kể: có người tên Lưu Triết, trước ăn nằm với một hồ ly cái, rồi cưới làm vợ kế. Nàng làm lụng như người thường, hiếu thảo với cha mẹ chồng, hòa thuận với chị em dâu, nuôi con của vợ trước như con đẻ, càng là điều người khó làm được. Đến già nàng chết, xác cũng không biến thành hình hồ ly. Có người bảo nàng vốn là con gái bỏ nhà theo trai, giấu chuyện ấy nên nói thác là hồ ly. Có người bảo đúng là hồ ly, đã luyện thành người nhưng chưa thành tiên, nên có già có chết; đã thoát được hình hồ ly, nên chết rồi xác vẫn như người.
Tôi nói: "Đều không phải. Ấy là tấm lòng của nàng đủ giữ được hình thể. Hình thể con người có thể theo lòng mà biến hóa. Hoàng hậu họ Hy hóa làm trăn (vợ Lương Vũ Đế, tính ghen ác, tương truyền chết hóa thành trăn), quan họ Phong hóa làm hổ (tương truyền một viên quan tham bạo hóa thành hổ ăn thịt dân) — lòng họ đã thành trăn, thành hổ trước, nên hình cũng thành trăn, thành hổ. Thuyết cũ nói hồ ly vốn do dâm phụ tên A Tử hóa ra; người mà lòng hồ ly thì người có thể thành hồ ly, hồ ly mà lòng người thì hồ ly cũng có thể thành người. Nhà sư, đạo sĩ có người ngồi mà chết không đổ; trung thần, liệt nữ có người xương cốt còn mãi không mục — đều là tinh thần đủ giữ được hình thể. Con hồ ly này chết không đổi hình, chắc cũng thuộc loại ấy."
Thái Vũ nói: "Đúng vậy. Tương truyền lúc Lưu mới lấy hồ ly, không khỏi ngờ vực e sợ. Hồ ly nói: 'Vợ thì cốt làm cho nhà êm ấm thôi. Nếu hồ ly làm cho nhà êm ấm, thì có khác gì người? Vả lại người ta chỉ biết sợ hồ ly, mà không biết mình thường sống chung với hồ ly. Những mụ vợ cử chỉ không chừng mực, làm chồng sinh bệnh tổn thọ, có khác gì hồ ly hút tinh khí người để bổ mình? Những mụ vợ trèo tường khoét vách, hẹn hò lén lút, có khác gì hồ ly lẳng lơ? Những mụ vợ lắm mồm ly gián, gây chuyện trong nhà, có khác gì hồ ly mê hoặc? Những mụ vợ lén ăn cắp của cải, ngầm cho người thân, có khác gì hồ ly trộm cắp? Những mụ vợ ồn ào hống hách chửi bới, khiến họ hàng không yên, có khác gì hồ ly quấy phá? Sao anh không sợ những kẻ ấy mà lại sợ tôi?'"
Thế là con hồ ly này lập chí muốn đứng trên loài người, cho nên nó bắt đầu là người mà kết thúc cũng là người, là phải lắm. Còn những kẻ giống hồ ly đủ kiểu mà nó kể kia, thì sáu nẻo luân hồi (theo đạo Phật, chúng sinh xoay vòng tái sinh trong sáu cõi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) đều do lòng mình tạo ra, chỉ sợ đến lúc mắt nhắm xuôi tay lại không khỏi sa vào loài kia thôi.
Thời xưa chức quan và bổng lộc truyền đời cha con, nên con trưởng dòng chính bắt buộc phải lập người nối dõi; còn con thứ thì không chủ tế tổ tiên, nên trong lễ không có điều nào bắt buộc phải lập người nối dõi. Mạnh Bì (anh khác mẹ của Khổng Tử) không nghe nói có con nối, cũng không nghe nói Khổng Tử lập người nối cho ông, vì ông không phải dòng chính. Con thứ mà lập người nối dõi, có lẽ là vì người vợ góa cô độc giữ tiết, không nỡ để người đàn bà tiết nghĩa không có ai thờ cúng chăng. Ví như kẻ sĩ vốn không có lời điếu văn ca ngợi, nhưng đến Huyện Bôn Phụ thì bắt đầu có, vì ông chết trận khi làm tròn chức phận (tích trong sách Lễ Ký). Trẻ con chết lẽ ra làm lễ chết yểu, nhưng Uông Kỳ thì không coi là chết yểu, vì cậu chết để bảo vệ xã tắc (tích Khổng Tử cho chôn cất đứa trẻ chết trận như người lớn). Lễ do lẽ phải mà đặt ra, rồi thành không bỏ được. Phàm con thứ không có người nối dõi, cũng theo đó thành lệ không bỏ được, và tai họa trong gia đình thường do đó mà nổi lên.
Ông Đổng Khúc Giang kể: ở Đông Xương có ba anh em, người thứ hai chết trước không có con. Người anh muốn lấy con mình làm con nối, người em cũng muốn lấy con mình làm con nối. Anh nói: "Em phải nhường anh." Em nói: "Con anh nhỏ mà con em lớn, anh lại phải nhường em." Kiện nhau cả năm, cuối cùng người anh giành được. Người em uất giận lắm, uất kết thành bệnh. Lúc bệnh nặng, bảo con: "Ta nhất định phải đòi lẽ phải dưới âm phủ." Rồi mê man, nửa ngày sau tỉnh lại, nói: "Không chỉ quan dương gian ngang trái, quan âm phủ còn ngang trái hơn nhiều. Vừa rồi hồn ta đến âm ty, trình bày việc này, một vị quan âm phủ vặn ta: 'Ngươi lo cho anh ngươi không có người nối dõi sao? Anh ngươi đã có người nối rồi, ngươi chỉ là tranh của cải thôi. Thấy con thú ngoài đồng, hai người cùng đuổi, ai nhanh chân thì được trước, ngươi kiện cái gì?' Rồi không xét. Tranh con nối vốn là vì của cải, thế mà lại trợn mắt giảng cho ta chuyện thờ tự tông miếu, sao không hiểu chuyện đến thế? Hãy bỏ nhiều giấy bút vào quan tài ta, ta sẽ kiện lên Thượng đế." Đây thật là kẻ đến chết cũng không tỉnh ngộ chăng? Khúc Giang nói: "Tôi còn khen hắn ở chỗ không tự giấu giếm."
Năm Kỷ Mão (năm 1759), tôi làm chủ khảo kỳ thi ở Sơn Tây; ông Đào Tự Đông đang là tri huyện Nhạc Bình được cử làm đồng khảo quan (quan phụ chấm thi). Lúc bài thi chưa nộp vào, mọi người ngồi nói chuyện phiếm về tiên và ma. Tự Đông kể: có người bạn từng đi chơi núi Nam Nhạc (tức núi Hành Sơn), đến chỗ rừng khe sâu thẳm, thấy một người con gái tựa đá ngồi dưới hoa. Anh ta vốn thuộc lòng chuyện Trí Quỳnh, Lan Hương (những tiên nữ trong truyện xưa giáng trần kết duyên với người trần), bèn lập tức đến gần. Người con gái lấy quạt lụa che mặt nói: "Tôi với anh không có duyên, không nên lại gần." Anh ta nói: "Duyên do nhân mà sinh, sao không thể từ đây gieo nhân?" Người con gái nói: "Nhân phải tạo từ trước, duyên phải hai bên hợp nhau, đâu phải một người muốn gieo là gieo được." Rồi mờ đi mất dấu, ngờ là tiên. Tôi cho rằng nhân duyên tình ái thì đúng như cô gái nói. Còn nhân duyên ân oán thì một người muốn gieo là gieo được, lại phải bàn khác.
Ông Tống Thụy ở Đại Đồng, chức trung thư (viên quan lo việc văn thư ở Nội các), kể: ngày trước ở nhà đùa làm phép phù cơ, cơ chuyển động, hỏi danh hiệu tiên, liền viết: "Ta vốn ở non sâu, qua lại giữa mây trắng. Gió trời bỗng vi vu, mây trôi như nước chảy. Ta tình cờ theo chơi, phiêu phiêu mà đến đây. Thôn hoang nhà tranh vắng, ngồi chút cũng đáng vui. Đừng hỏi tên họ ta, ta quên đã lâu rồi. Thử hỏi từ cửa này, đến núi mấy dặm đây?" Viết xong, cơ không động nữa. Có lẽ đây là tiên thật chăng.
Trong trận Hòa Hòa Hô Thông Nặc Nhĩ (trận nhà Thanh đánh với Chuẩn Cát Nhĩ ở vùng biên tây bắc), có binh sĩ bị bắt rơi vào tay giặc. Năm Ất Hợi (năm 1755) bình định Y Lê, người ấy trông thấy cờ hiệu quân triều đình, ra đầu thú, được tha tội chết, cho ở Ô Lỗ Mộc Tề. Người ta gọi anh ta là "Tiểu Lý Lăng" (Lý Lăng là tướng nhà Hán bị bắt rồi ở lại Hung Nô). Anh không biết Lý Lăng là ai, cứ ậm ừ đáp, lâu dần quên luôn tên thật. Khoảng năm Kỷ Sửu, Canh Dần (năm 1769–1770) tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, còn gặp người ấy, đã già rồi.
Anh ta kể ở Chuẩn Cát Nhĩ bị bán qua mấy chủ, đều làm việc chăn dê. Năm trước khi đại quân sắp đến, vào trung tuần tháng tám, đêm ngủ trong hang núi, trông thấy trên bãi cát có ánh lửa. Các bộ lạc Tây Vực thường cướp bóc lẫn nhau, anh ngờ là giặc cướp, trèo lên gò nhìn, thì thấy một người khổng lồ, cao hơn một trượng, áo mũ chỉnh tề lộng lẫy, có đoàn tùy tùng cầm đuốc đi trước dẫn đường, chừng bảy tám mươi người. Lát sau xếp hàng đứng hai bên, người khổng lồ chắp tay ngay ngắn hướng về phía đông mà lạy, dáng rất thành kính nghiêm trang. Anh biết đó là thần núi. Lúc ấy Chuẩn Cát Nhĩ đang loạn, đã thoáng nghe tin A Mục Nhĩ Tát Nạp (một thủ lĩnh Chuẩn Cát Nhĩ) đến cửa ải quy phục, xin triều đình phát binh. Anh thầm nghĩ có lẽ đất này sắp thuộc về triều đình, nên quỷ thần hướng về phía đông trước chăng? Sau quả nhiên như thế. Lúc ấy anh chưa biết trung tuần tháng tám là Thánh tiết (ngày sinh nhật của nhà vua); sau khi trở về, mới hiểu ra uy danh của thiên triều vang dội, thần núi là đang vọng chúc vạn thọ (chúc nhà vua sống lâu).
Viên tham tướng (chức võ quan cấp trung) họ Lý ở Cam Túc, tên Toàn, tinh thông thuật "Quan mai" của Khang Tiết (phép bói Mai hoa dịch số của Thiệu Ung, thụy là Khang Tiết, đời Tống: lấy sự việc, đồ vật tình cờ gặp mà lập quẻ đoán việc), bói việc phần nhiều ứng nghiệm. Lúc bình định Tây Vực, ông theo Đại học sĩ (chức quan đầu triều) Ôn công ở quân doanh. Có binh sĩ sơ ý làm rơi lửa, đốt cỏ khô trước cửa doanh, rộng chừng một trượng. Ôn công sai ông bói xem điềm gì. Ông nói: "Không có gì khác, trong vài ngày tới ngài sẽ có mật tấu thôi. Lửa gặp cỏ khô thì cháy rất nhanh, là tượng chuyển gấp; khói bốc lên trên, là tượng đạt lên trên; nên biết là mật tấu. Phàm mật tấu thì phải đốt bản nháp." Ôn công nói: "Ta không có việc gì phải mật tấu." Ông nói: "Rơi lửa cũng là vô tình, đâu phải định trước." Sau quả nhiên như thế.
Ông xem số cả đời cho người thì tùy tay cầm một vật; có khi cùng cầm một vật mà lời đoán lại khác nhau. Khi ông đến kinh đô, có một vị hàn lâm (quan ở Hàn lâm viện) cầm cái tẩu hút thuốc. Ông nói: "Chứa lửa mà có khói, hơi thở thông vào bên trong, ngài không phải quan ở nha môn nhàn rỗi; nhưng địa vị không hiển đạt lắm, vì còn phải chờ người thổi vào (ý nói chờ người tiến cử, nâng đỡ)." Hỏi làm quan được bao nhiêu năm, ông nói: "Xin ngài đừng trách tôi nói thẳng: lửa vốn không nhiều, tắt một cái là thành tro, nóng không được lâu." Hỏi thọ bao nhiêu, ông lắc đầu: "Đồ đồng vốn bền lâu, nhưng chưa thấy cái tẩu nào trăm năm." Người ấy giận bỏ đi. Hơn một năm sau, quả như lời ông nói.
Lại có một vị lang quan (quan cấp trung ở các bộ) cùng ngồi đó, cũng cầm cái tẩu ấy, xem ông nói gì nữa. Ông nói: "Lửa trong tẩu đã tắt, ngài hẳn là quan nhàn. Ngài đã đặt nó lên giường, tức là từng bị gác lại; nhưng lại cầm lên tay, tức là lại gặp người nâng đỡ mà khởi phục. Sau này vẫn có lúc nóng, chỉ là cái nóng ấy lại cũng như trước thôi (?)." Sau cũng đúng như lời ông nói.
Ông Ngô Huệ Thúc mang đến một bức tranh treo khổ nhỏ, màu giấy như đồ hơn trăm năm, nói là mua được ở chợ chùa Trường Xuân. Nét vẽ sơ sài, một nửa dùng mực nhạt quét thành khói mây, một nửa vẽ sóng nước, ở giữa chỉ có một chiếc thuyền nhỏ, một người con gái ngồi dưới mui, một người con gái chèo thuyền, thế thôi. Góc phải viết bằng mực đậm một bài thơ: "Cùng chim âu ở chốn nước mây, chẳng nhớ hoa sen đã mấy lần thơm. Lạ thay bà Ma Cô quá lắm chuyện, còn biết cõi người có cuộc bể dâu (Ma Cô là tiên nữ, từng nói đã ba lần thấy biển Đông hóa thành ruộng dâu)." Lạc khoản ghi: "Người trong tranh tự vẽ và đề." Không có năm tháng, không có ấn triện. Có người cho là bút tích của tiên, nhưng bút tích nữ tiên thì người ta lấy đâu ra được? Có người cho là gái chơi thuyền, nhưng lại không nên nói những lời siêu thoát ngoài đời như thế. Tôi ngờ là một nữ đạo sĩ cuối đời Minh lánh nạn binh đao trong xóm chài, lều cua, tự vẽ bức này. Không có lời bạt của người xưa, cũng khó tin chắc. Huệ Thúc nhờ tôi đề thơ, tôi không biết đặt bút thế nào, để mấy hôm rồi trả lại. Huệ Thúc mất ở đất Thục, không biết bức tranh nay còn hay không.
Cậu tôi là ông An Thực Trai kể: ông lão Trình là một thầy đồ làng, có cô con gái khá thanh tú. Cô tình cờ ra trước cửa mua phấn son, bị một gã trai trong làng trêu ghẹo, khóc kể với cha mẹ. Cha mẹ sợ hắn hung bạo, không dám so đo. Nhưng uất ức không nguôi, ông lão thường buồn bực. Ông vốn làm bạn với một hồ ly, mỗi khi nó đến thì cùng uống rượu. Một hôm hồ ly lạ vì thấy ông buồn rầu ủ rũ, ông kể thật. Hồ ly lặng lẽ bỏ đi.
Sau đó gã trai kia lại đi qua cửa, thấy cô gái tựa cửa cười, dần dần ngọt ngào trò chuyện, rồi ăn nằm với nhau trong căn nhà trống ở mảnh vườn nhỏ. Lúc chia tay, cô gái khóc không nỡ rời, hẹn nhau bỏ trốn. Gã bèn đêm đến ngoài cửa dẫn cô về. Phòng ông lão Trình đến đòi, hắn dí dao vào vợ mình nói: "Đứa nào dám hở ra thì chết." Qua mấy ngày không nghe động tĩnh gì, biết ông lão Trình giấu chuyện, hắn rất đắc ý, càng say đắm buông thả vô độ.
Sau cô gái dần lộ dấu vết yêu quái, hắn mới biết là yêu, nhưng mê quá không đuổi đi được. Hơn một năm, hắn mắc bệnh lao, chỉ còn thoi thóp, cô gái mới bỏ đi. Hắn trăm phương chạy chữa thuốc thang, may mà không chết, nhưng của cải đã sạch trơn. Vợ chồng màn trời chiếu đất, hắn lại gầy yếu không làm nổi việc nặng, rốt cuộc phải sống nhờ tiền vợ bán thân ban đêm, không còn cái khí hung hăng như trước nữa.
Ông lão Trình không biết duyên cớ, kể lại với hồ ly. Hồ ly nói: "Ấy là tôi sai một đứa thị tỳ tinh ranh trêu hắn đấy. Phải mượn hình con gái ông, vì không thế thì không nhử được hắn. Phải để hắn biết là loài chúng tôi, để khỏi làm hỏng danh tiết con gái ông. Đến lúc sắp chết thì buông tha, vì tội hắn chưa đến mức phải chết. Báo như thế là đủ rồi, ông đừng buồn bực nữa." Đây là bậc Chu Gia, Quách Giải (những hiệp khách nổi tiếng đời Hán, hay ra tay bênh người) trong loài hồ ly chăng? Còn việc nó không làm quá tay, thì lại là điều Chu Gia, Quách Giải không làm được.
Cháu họ tôi là Thụ Bảo kể: mùa đông năm Tân Hợi (năm 1791), cùng người anh họ là Đạo Nguyên đến thăm ông cử nhân Qua Trọng Phường, thấy trên bàn có mấy chục tờ thơ mới, trong đó có hai bài tứ tuyệt:
"Mối duyên lành tới tay rồi lại lỡ, gió xuân luống khóa chặt đôi cánh cửa. Cõi người quả có chàng rể cưỡi rồng (chàng rể quý), nửa đêm bỗng phá vách bay đi mất."
"Đâu chỉ người đẹp tranh nhau như Doãn, Hình (hai phi của Hán Vũ Đế, ghen nhau đến không chịu gặp mặt), nhà tiên cũng ghen kẻ yêu kiều. Hãy xem móng tay Ma Cô gãi lưng (tiên nữ Ma Cô có móng tay dài như móng chim, có người muốn mượn để gãi lưng), biến hình rõ ràng thành bàn tay thần Cự Linh (vị thần khổng lồ, tương truyền dùng tay tách núi)."
Đều không hiểu nói gì, hỏi chuyện gốc, Trọng Phường nói: "Hôm qua gặp ông Trương Quân Phụ ở Thương Châu, kể ở Nam Bì có một người, hơn hai mươi tuổi chưa vợ. Bỗng có hai cô gái đẹp ban đêm đến với anh ta. Hỏi từ đâu đến, họ tự nói là hồ ly, do số kiếp trước định phải làm vợ chồng, tuy không thể đem phúc cho anh, cũng không đến nỗi gây họa cho anh. Anh ta mê sắc đẹp, vì thế không lấy vợ. Có người khuyên răn, anh ta từ chối: 'Hồ ly đối với tôi tốt lắm, ở với nhau đã lâu, không bệnh tật gì, không phải loại mê hoặc hại người; lại nói sẽ sinh con cho tôi, việc nối dõi cũng không hại gì. Tôi thật không nỡ phụ lòng.'
"Sau họ hàng ép cưới vợ cho anh ta. Anh ta nghe cô gái kia rất xinh đẹp, bèn bội ngay lời thề cũ. Đến lúc đêm động phòng, vừa tắt đèn thì bỗng có tiếng như gió sấm, rung chuyển mái nhà, một bàn tay phá cửa sổ thò vào, to như cái nia, chộp anh ta đi mất. Hôm sau, tỏa đi bốn phía tìm kiếm, bặt vô âm tín. Bảy tám hôm sau, có mấy đứa trẻ nói trong ngôi đền thần nọ có tiếng như trâu thở. Tục phương bắc, đền thần nào không có người giữ đền thì sợ ăn mày lang thang vào ở, thường lấy gạch đất bít cửa lại, chỉ chừa một lỗ để đặt bát hương. Nhìn qua lỗ thấy hình như có một người trần truồng nằm, không rõ là ai; mở cửa ra xem thì chính là anh ta, đã mê man bất tỉnh. Chạy chữa đủ cách, chỉ vừa khỏi chết. Từ đó hồ ly không đến nữa, còn nhà vợ sợ hồ ly báo thù nên cũng cho ly hôn. Hai bài thơ này là ghi chuyện ấy."
Hồ ly đã thông linh, việc của chúng khác người. Anh ta dù lấy vợ thì có hại gì đến việc chúng đến đi thoắt hiện thoắt biến, thế mà lại ra tay hung dữ, suýt giết mạng anh ta; hồ ly có thể gọi là vừa ghen vừa dữ. Nhưng nếu vốn không có ước hẹn thì lỗi ở hồ ly; còn đã không thận trọng từ đầu mà hẹn ước với nó, lại không giữ trọn về sau mà bội ước, thì nó tức giận mà làm hại, cũng có lý lẽ của nó. Vậy thì chưa thể bắt tội hồ ly được.
Cầu ở phương bắc có lan can, chỉ để phòng trượt chân thôi. Đất Mân (tỉnh Phúc Kiến) mưa nhiều, cầu nào cũng lợp mái nhà bên trên để che cho người đi đường. Ông Khâu Nhị Điền kể: có người ban đêm gặp mưa, chạy vào nhà trên cầu ngồi. Có một viên lại mang theo giấy tờ án, cùng lính áp giải mấy người vào trú dưới mái, gông xiềng loảng xoảng. Người ấy biết là quan phủ đang áp giải tù đi xét lại, sợ không dám lại gần, chỉ co ro ở một góc.
Có một tên tù gào khóc không thôi, viên lại quát: "Giờ mới biết sợ, sao ngày ấy đừng làm?" Tên tù khóc nói: "Tôi bị thầy tôi làm lầm. Thầy tôi ngày ngày giảng đạo học, phàm thuyết quỷ thần, báo ứng đều bác bỏ là lời bịa đặt của nhà Phật. Tôi tin lời ông, trộm nghĩ hễ mưu mẹo sâu, che đậy khéo, thì muốn làm gì cũng được, có thể suốt đời không bại lộ; trăm năm sau khí trở về thái hư (cõi hư không mênh mông, theo thuyết lý học thì khí của người chết tan về đó), mờ mịt vắng lặng, khen chê đều không nghe thấy, thì còn sợ gì mà không làm theo ý mình? Ngờ đâu địa ngục không phải chuyện bịa, Diêm vương quả có thật, bấy giờ mới biết bị ông ta lừa, nên hối hận mà tự thương."
Một tên tù khác nói: "Anh sa ngã là vì tin nhà nho, còn tôi thì lầm vì tin Phật. Nhà Phật nói dù tạo nghiệp ác, có công đức là có thể xóa hết; dù sa địa ngục, tụng kinh sám hối là có thể siêu độ. Tôi nghĩ lúc sống đốt hương bố thí, chết rồi mời sư tụng niệm, đều chẳng phải việc sức tôi không làm được; đã có Phật pháp che chở thì làm gì cũng được, âm phủ cũng không trị nổi. Ngờ đâu cái gọi là tội phúc là xét việc làm thiện hay ác, chứ không xét bỏ tiền nhiều hay ít. Tiền bạc tốn công vô ích, cối giã vạc nấu (các hình phạt dưới địa ngục) khó mà trốn được. Nếu không phải ỷ vào Phật, thì tôi đâu dám phóng túng đến mức này?" Nói xong gào khóc, các tên tù khác cũng đều khóc thảm thiết, người kia mới biết bọn họ không phải người.
Sáu bộ kinh (sáu bộ kinh điển của nhà Nho) vẫn còn đó, không hề nói không có quỷ thần; Tam tạng (toàn bộ kinh điển nhà Phật) dạy dỗ, cũng không phải để vơ vét tiền của. Từ khi nhà nho câu danh, nhà Phật kiếm lợi, cái tệ mới đến mức này. Phật vốn là đạo khác, bọn tăng đồ dựa vào đó để kiếm ăn, thì chưa đáng trách; còn nhà nho thì cớ sao phải như thế?
Bà cụ Nghê người Vũ Thanh, chưa đến ba mươi tuổi đã góa chồng. Cha mẹ chồng muốn gả bà đi, bà thề chết không chịu. Cha mẹ chồng giận, đuổi ra khỏi cửa, bắt tự kiếm sống. Lưu lạc gian khổ, bà nuôi hai con trai, một con gái, đều dựng vợ gả chồng cả, nhưng đứa nào cũng không ra gì. Bà cô độc không nơi nương tựa, chỉ có một đứa cháu gái xuất gia làm ni cô, bà bèn đến ăn nhờ ở chùa, chỉ vừa đủ sống. Nay bà đã bảy mươi tám tuổi. Đó chính là người "tuổi xanh thề giữ chí, đầu bạc trọn tiết trinh" chăng. Tôi thương tiết hạnh của bà, thỉnh thoảng cũng giúp đỡ.
Vợ tôi là Mã phu nhân có lần thong thả hỏi: "Ông làm Tông bá (Thượng thư Bộ Lễ), chủ trì việc nêu khen tiết phụ, liệt nữ cả nước, mà bà cụ này ở ngay trước mắt lại bị bỏ sót, là cớ làm sao?" Tôi nói: "Phép tắc nhà nước có đủ điều khoản. Tiết phụ, liệt nữ thì quan học cùng đề cử lên châu quận, châu quận kê lên quan trên, quan trên mới tâu lên xin chỉ, giao Bộ Lễ bàn, là để theo công luận. Bộ Lễ được xét duyệt, chọn hay loại, nhưng không được tự mình đi tìm kiếm, là để phòng thiên vị, phòng lạm. Ví như người cầm quyền khảo thí, đối với bài thi trong trường thi thì được cân nhắc định đoạt, nhưng không thể lấy người tài chưa đi thi mà ghi tên lên bảng. Bà cụ này rời quê đã lâu, không có ai đề cử; kinh đô đông như biển người, ai biết trong đám dân ngụ cư lại có người góa cô độc như thế? Ngọc trai sót lại ngoài biển cả (ý nói người tài, người tốt bị bỏ sót), chính là vì thế. Đâu phải tôi làm được mà không làm?"
Nghĩ từ xưa những đức hạnh âm thầm thường nhờ vào sách vở ghi chép chuyện vặt, tiểu thuyết mà tỏa sáng, nên tôi tóm lược đại khái, chép vào sách ghi chuyện lặt vặt này. Tuy sách vốn ghi chuyện quái dị, không khỏi lẫn lộn thể lệ, nhưng về ý nêu gương, giữ gìn phong hóa thì chưa hẳn là không cùng một mục đích.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video