Thiên 13 — Quyển 13 — Tạp chí Hoè Tây (3)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển mười ba — Hòe Tây tạp chí (Ghi chép lặt vặt ở Hòe Tây), phần ba.

 Quách Đồng Luân là người thi đỗ cùng khoa với tôi năm Đinh Mão. Năm Mậu Thìn, ông lên kinh dự thi hội, nghỉ ở quán trọ tại trạm Tân Trung. Ông ngồi một mình dưới đèn ngâm thơ thì nghe ngoài cửa sổ có tiếng nói: "Ông là người văn học, trên vách phía tây có một bài thơ, xin ông chỉ giáo." Ông ra xem thì không thấy ai. Ông đến vách phía tây phủi bụi tìm xem, thấy có bài thơ tám câu nhan đề "Nằm bệnh ở quán trọ". Bài thơ rất thê lương, nhưng quê mùa, nhiều câu không ra câu. Phải chăng đây là kẻ ưa viết thơ dở lên tường, chết rồi mà vẫn chưa bỏ được thói cũ? Hay người ấy muốn Đồng Luân truyền tên tuổi mình đi, để người đời biết rằng người nọ đã chết nơi đất khách ở đây, mong người nhà đến đem hài cốt về?

 Gia nhân của tôi là Tống Ngộ lấy vợ ba lần. Người vợ đầu, từ đêm làm lễ hợp cẩn (lễ cô dâu chú rể uống rượu chung chén trong đêm cưới) đã không chung giường, về sau thì bỏ nhau. Người vợ thứ hai lần nào sinh cũng sinh đôi. Ngộ chán cảnh bế bồng vất vả, sữa lại không đủ, bèn tìm thuốc để vợ thôi sinh đẻ. Hắn nghe nhầm lời một bà già họ Vương, đem một thứ đá (?) giã thành bột cho vợ uống. Đá kết cục lại trong ruột, người vợ chết.

 Về sau, lúc Ngộ ốm nặng sắp chết, miệng lẩm bẩm như đang cãi lý với ai. Khi hơi tỉnh, hắn nói riêng với người vợ thứ ba: "Lúc tôi bỏ người vợ đầu, cha mẹ tôi đã nhận sính lễ của nhà khác cho cô ấy, đã hẹn ngày rước dâu mà cô ấy chưa biết. Đêm hôm trước, tôi dụ cô ấy ngủ với tôi. Cô ấy tưởng tôi đổi ý nên vui vẻ chiều theo, đến canh năm vẫn còn đắp chung chăn. Khi đoàn kèn trống rước dâu đến, cô ấy ôm hận ra đi. Thế nhưng bà mối đã nói trước với người chồng sau rằng cô ấy chưa từng ăn nằm với tôi, mẹ và anh tôi cũng nói như thế. Đến nhà chồng mới, người ta thấy cô ấy không còn trinh, bị nghi ngờ, mắng nhiếc thậm tệ, rồi uất ức mà chết. Người vợ thứ hai vốn không chịu uống bột đá, tôi đánh đập dữ dội bắt phải uống cho hết (?). Sau khi cô ấy chết, tôi sợ cô ấy thành quỷ dữ báo oán, lại đút tiền cho thầy cúng làm phép chém ma trừ vía. Nay tôi đều thấy mờ mờ cả hai người, chắc tôi không qua khỏi." Không bao lâu, quả nhiên hắn chết.

 Lại có gia nhân Vương Thành, tính tình quái gở. Đang đùa cười với vợ, bỗng hắn quát bắt vợ nằm xuống chịu roi. Đánh xong lại đùa cười như cũ. Có khi đang đánh, hắn bỗng kéo vợ dậy đùa cười, rồi lại nói: "Giờ có thể đánh nốt rồi", lại quát bắt nằm xuống chịu roi. Đại khái trong một ngày một đêm, hắn đổi vui đổi giận đến mấy lần. Người vợ sợ hắn như sợ cọp: lúc hắn vui thì không dám không gượng vui, lúc hắn giận thì không dám không cam chịu. Một hôm người vợ khóc lóc kể với mẹ tôi. Mẹ tôi gọi Thành đến hỏi duyên cớ. Thành quỳ thưa: "Con không tự biết, cũng không tự chủ được. Chỉ là bỗng thấy cô ấy đáng yêu, bỗng lại thấy cô ấy đáng ghét mà thôi." Mẹ tôi nói: "Chuyện này không theo lẽ thường của con người, có lẽ là cái mà nhà Phật gọi là túc oan (oán thù kết từ kiếp trước) chăng?" Sợ người vợ quẫn trí tự tử, bà cho cả hai vợ chồng đi. Về sau nghe tin Thành ốm chết, người vợ lại mặc áo đỏ.

 Chồng là giềng mối của vợ, đó là đạo thường của trời. Nhưng xét về sự tôn quý thì chồng không bằng vua, xét về sự thân thiết thì chồng không bằng cha. Vì thế chữ "thê" (vợ) lại được giải nghĩa là "tề" (ngang hàng), nghĩa là vợ chồng là hai thân ngang nhau. Vậy cách đối xử với nhau phải cho công bằng cả về tình lẫn về lý. Người vợ thứ hai của Tống Ngộ chết là do nhầm lẫn, tội của Ngộ chỉ là quá hung bạo. Còn người vợ đầu, đã bị bỏ và đã nhận sính lễ nhà khác, thì ân nghĩa giữa hai người đã dứt, không thể coi là vợ chồng nữa; việc Ngộ làm chẳng qua là dụ dỗ làm nhục vợ chưa cưới của người khác. Vì thế mà cô ấy chết, nên Ngộ phải đền mạng là đáng. Vương Thành tuy tàn bạo, nhưng chưa làm vợ chết. Người vợ còn ở nhà hắn ngày nào thì ngày ấy hắn vẫn là chồng, là "trời" của nàng. Hắn chết, nàng không để tang, lại mặc đồ vui mừng, thế là trái lẽ, làm loạn đạo thường. Vậy nên việc nàng bị hành hạ trước kia cũng chẳng có gì đáng thương.

 Ngô Huệ Thúc kể: trên hồ Thái Hồ có một nhà đánh cá gả con gái. Thuyền ra đến giữa hồ thì sóng gió nổi lên dữ dội, người cầm lái luống cuống, thuyền đã nghiêng sắp chìm, mọi người ôm nhau mà khóc. Bỗng cô dâu xé rèm bước ra, một tay giữ bánh lái, một tay kéo dây buồm, lái thuyền chạy ngược gió (?) như bay, đến thẳng nhà chồng, giờ lành vẫn chưa qua. Người vùng Động Đình truyền nhau coi là chuyện lạ. Có người chê cô dâu làm trái lễ. Huệ Thúc nói: "Cô ấy vốn là con nhà chài lưới, ngày ngày đứng đầu thuyền cầm sào cầm chèo, không thể bắt cô ấy phải làm Bá Cơ nước Tống (người đàn bà thời Xuân Thu, cung điện bị cháy nhưng vì không có bảo mẫu đi kèm nên giữ lễ không chịu chạy ra, đành chết cháy)."

 Tôi lại nghe ở phủ nhà tôi có một cô gái họ Tiêu, không nhớ là người huyện nào, đã nhận sính lễ. Có kẻ muốn được làm thiếp theo hầu cô, bèn đặt điều vu khống. Nhà chồng muốn từ hôn, cha cô kiện lên quan. Nhưng kẻ âm mưu đã gài bẫy rất sâu: chẳng những có chứng cứ rõ ràng, lại còn có người tự nhận là tình nhân của cô. Thấy việc đã gấp, cô nhờ bà hàng xóm dẫn đến nhà chồng, lên nhà trên lạy mẹ chồng mà nói: "Con gái chưa chồng khác với đàn bà đã có chồng, trinh hay không trinh đều có chứng cứ rõ ràng. Con để bà đỡ của quan khám mà vẫn bị vu oan, chi bằng để mẹ khám." Rồi cô đóng cửa cởi áo, xin mẹ chồng khám nghiệm. Vụ kiện lập tức được giải. Việc này còn trái lễ hơn cô dâu lái thuyền. Nhưng vào lúc nguy cấp, sống chết trong gang tấc, có những việc không thể không làm như thế. Các nhà giảng đạo học hơi một chút là bắt người ta phải chết, đó không phải là lý lẽ thấu đáo.

 Dương Vũ Đình kể: trong núi sâu Lao Sơn có một người ngồi bất động giữa cây đá, thân thể đã cùng màu với cây đá, nhưng hơi thở vẫn không dứt, mắt còn sáng quắc nhìn được. Đó là người đã luyện thành anh nhi (theo thuật luyện đan Đạo giáo: cái nguyên thần luyện thành trong thân như một đứa trẻ, khi thành công có thể ra khỏi thân xác) nhưng bị bế tắc không ra được. Không chết mà cũng không sống, thì tu đạo còn quý ở chỗ nào, lại không bằng làm ma còn được thong dong. Đại để, làm tiên phải có tiên cốt (căn cốt trời sinh hợp với việc thành tiên), bản chất vốn trong sạch hư không; làm tiên phải có tiên duyên, gặp được người truyền khẩu quyết. Không được chân truyền mà vọng tưởng bay lên thành tiên, vì thế mà bị hại thì không phải chỉ một người. Người này cũng là tấm gương sáng. Có người nói: lấy dao bổ đỉnh đầu ông ta thì ông ta sẽ binh giải (một cách thành tiên: nhờ binh khí làm thân xác chết đi để hồn thoát ra) mà đi. Đó cũng là lời đoán mò, nói thì dễ lắm!

 Đời xưa, các quan đại phu cúng ngũ tự (năm vị thần trong nhà được cúng tế: thần cửa, thần cổng ngõ, thần giếng, thần bếp và thần trung lưu). Ngày nay các nhà chỉ cúng thần Táo (thần bếp); còn thần cửa, thần giếng, thần nhà xí, thần trung lưu (thần đất giữ khoảng giữa nhà) thì nhà cúng nhà không. Nhưng không biết cả thiên hạ chỉ có một thần Táo, hay mỗi thành mỗi làng có một thần Táo, hay mỗi nhà có một thần Táo? Nếu cả thiên hạ một thần Táo, như thần Lửa chẳng hạn, thì ắt phải có trong tự điển (danh mục các lễ tế chính thức của triều đình), mà nay không có lễ tế ấy. Nếu mỗi thành mỗi làng một thần Táo, như thần Thành hoàng (thần giữ thành) hay Xã công (thần đất của làng), thì ắt phải có đền thờ riêng, mà nay không thấy nơi nào cũng có đền thờ riêng. Vậy thì mỗi nhà một thần Táo. Nhưng nhà cửa trong thiên hạ nhiều như cát sông Hằng, thì thần Táo cũng phải nhiều như cát sông Hằng. Ngần ấy thần Táo do ai làm, ai bổ nhiệm, chẳng phải thần nhiều quá sao? Nhà người ta dọn đi dọn lại không chừng, hưng phế cũng không chừng; thần Táo bị rảnh việc thì về đâu, thần Táo mới thêm thì từ đâu đến? Ngày ngày bổ nhiệm, điều chuyển, chẳng phải thần lại bận quá sao?

 Điều này quả thật không thể lấy lý mà hiểu. Thế nhưng chuyện gặp thần Táo thì thỉnh thoảng vẫn có. Hồi nhỏ, tôi thấy ở nhà ông ngoại là Trương công hiệu Tuyết Phong, có một bà nấu bếp hay quét đồ dơ bẩn vào bếp. Đêm bà ta mộng thấy một người áo đen quát mắng, lại tát vào má. Tỉnh dậy, má sưng thành nhọt, mấy hôm sau to bằng cái chén, mủ vỡ vào trong, chảy ra đằng miệng, hơi thở mạnh là mủ tràn vào họng, nôn ọe muốn chết. Bà ta thề thốt, thành tâm cầu khấn mới khỏi. Việc này lại giải thích thế nào? Có người nói: nhà người ta lập một lễ cúng thì ắt có một vị thần nương vào đó; còn lễ cúng thì còn thần, bỏ lễ cúng thì thần cũng mất, không cần mỗi vị đều do Thượng đế bổ nhiệm. Có lẽ đúng như vậy.

 Tiên sinh Tôn Diệp Phi đêm nghỉ ở một nhà trong núi, nghe tiếng vòng sắt cửa — tức cái khuyên sắt gắn trên cánh cửa, Lý Nghĩa Sơn (tức nhà thơ Lý Thương Ẩn đời Đường) ghi bằng hai chữ "liễu điểu" — kêu lách cách. Ông hỏi ai đó, ngoài cửa có tiếng nói khẽ: "Tôi không phải ma, cũng không phải yêu, tôi là cô gái nhà bên, muốn thưa đôi điều." Tiên sinh nói: "Ai gọi cô là ma là yêu mà cô vội chối mình không phải ma không phải yêu, chẳng phải là càng che càng lộ sao?" Nghe lại thì im bặt.

 Thôi Sùng Ngạn, người Phần Dương, làm nghề buôn tơ, qua lại vùng Thượng Cốc, Vân Trung đã nhiều năm. Một năm, ông lỗ hơn mười lạng bạc, bạn hàng có lời oán trách. Sùng Ngạn uất giận, lấy dao tự mổ bụng, ruột lòi ra mấy tấc, hơi thở gần tắt. Ông chủ nhân lúc ông chưa chết, vội gọi viên lý tư (người coi việc trong làng) và vợ ông đến, hỏi có oan ức gì không. Ông nói: "Tôi vụng buôn bán, làm hụt vốn của chủ, thật tự thấy hổ thẹn nên không muốn sống, không dính dáng gì đến ai. Xin mau đưa tôi về, đừng để thành án mạng làm lụy người khác." Chủ cảm động, tặng mấy chục lạng bạc làm tiền quan tài khâm liệm. Ông chỉ còn thoi thóp chờ chết. Có thầy thuốc khâu ruột nhét lại vào bụng, đắp thuốc, vết thương đóng vảy, rồi dần dần khỏi. Chỉ có điều phân ra từ chỗ vết dao, còn hậu môn thì bịt kín. Về sau ông nghèo quá, đến phải bán vợ. Những người buôn tơ cũ thương tình, mỗi người cho một ít tơ để ông se chỉ kiếm sống, dần dần cũng khá lên, lại lấy vợ sinh con. Đến khoảng năm Quý Tỵ, Giáp Ngọ đời Càn Long, ông mất, thọ bảy mươi tuổi. Người cùng làng là Lưu Bỉnh viết truyện về ông; quan thị ngự (ngự sử, quan có trách nhiệm can gián và hặc tội quan lại) Tào Thụ Chi chép đưa tôi xem, nên tôi tóm lược đại ý.

 Buôn bán mất vốn là chuyện thường. Vì hơn mười lạng bạc mà tự sát, Sùng Ngạn có thể nói là coi nhẹ mạng sống. Nhưng xét bụng dạ ông: vốn không tơ hào tư lợi, mà việc làm lại giống như nuốt riêng tiền của chủ, lòng không biết giãi bày cách nào, nên lấy cái chết để tự minh oan. Đủ biết bình sinh ông giữ mình trong sạch thế nào. Lúc sắp chết, ông nói rõ trước mọi người và lý tư để quan phủ không còn gì phải nghi; dặn dò vợ kỹ càng để người nhà không đi kiện ai. Tấm lòng ấy chẳng phải càng trung hậu sao? Đáng chết mà không chết, đó là có đạo trời; việc tưởng lạ mà thật ra không lạ.

 Ông trượng (bậc trưởng thượng) Vương Tử Phủ người Văn An kể: ở Bá Châu có một nhà làm quan cưới vợ cho con. Vừa bỏ quạt che mặt cô dâu (theo tục cưới xưa, cô dâu che mặt bằng quạt, đến lúc làm lễ mới bỏ ra), chú rể bỗng thét lên, chạy vụt ra ngoài. Hỏi vì sao, chàng nói: "Cô dâu mặt xanh tóc đỏ, trông như quỷ dữ, tôi sợ nên chạy." Cô dâu vốn nhan sắc bình thường, không ai hiểu vì sao. Ép chàng vào lại, chàng vẫn thấy như trước. Cha mẹ bắt chàng về phòng, chàng chờ lúc sơ hở thắt cổ chết. Lễ cưới chưa thành, cô gái phải về nhà mình. Lúc ấy khách mừng còn đầy nhà, cha cô dẫn cô đi lạy khắp khách khứa mà nói: "Con gái tôi quả là xấu, nhưng sao đến nỗi làm người ta sợ mà chết!" Sách U quái lục chép chuyện Lư sinh lấy con gái quan huyện lệnh Hoằng Nông cũng giống như vậy, chỉ có điều chú rể không chết. Đây có lẽ là túc oan, không thể lấy lẽ thường mà bàn. Còn theo lời các nhà giảng đạo học thì ắt sẽ nói: "Đó là bị bệnh trong lòng, tinh thần suy nhược, mắt hoa mà thôi."

 Chủ sự (chức quan cấp thấp làm việc trong các bộ) Lý Tái Doanh là cháu nội quan chế phủ (tổng đốc) Lý Hán Tam. Khi làm ở bộ Lễ, ông là thuộc cấp của tôi. Phong thái sáng sủa, tôi mong ông sẽ tiến xa. Thế mà cưới vợ chưa bao lâu đã chết yểu. Nghe nói lúc ông thân nghênh (chú rể đích thân đi rước dâu), cô dâu lạy thần, chiếc gương trong ngực áo bỗng rơi xuống đất vỡ làm đôi, mọi người đã lấy làm điềm gở. Rồi tiếng ma rên rỉ suốt đêm không dứt. Có lẽ khí suy cảm ứng mà điềm báo đã hiện ra từ trước.

 Có một tuyển nhân (người đã đủ tư cách, đang chờ được bổ làm quan) thuê một căn nhà ở Hổ Phường Kiều. Có người bảo trong nhà có hồ ly, nhưng không quấy phá, ai đến ở mà cúng nó thì yên. Người ấy tính keo kiệt, không chịu cúng, cũng chẳng có gì lạ. Sau đó ông nạp một nàng thiếp. Hôm đầu mới đến, nàng ngồi một mình trong phòng, nghe ngoài cửa sổ, chỗ khe rèm, có mấy chục người thì thầm bình phẩm nàng đẹp hay xấu, nàng thẹn thùng không dám ngẩng đầu. Rồi tắt đèn đi ngủ thì cả phòng vang lên tiếng cười khúc khích — hai chữ "khất khất" nghĩa là cười không ngớt, thấy trong Phi Yến ngoại truyện; có người viết "xuy xuy" là sai; lại có người viết "hý hý", dựa theo Thi truyện của Mao Hanh, nhưng trong lời chú của Mao thì "hý hý" là dáng cười chứ không phải tiếng cười — hễ có cử động gì là chúng lại cao giọng hô lên việc đang làm. Cứ thế mấy đêm không dứt. Ông đi kêu với Chính Nhất chân nhân (Thiên sư đứng đầu phái Chính Nhất của Đạo giáo). Pháp quan (đạo sĩ coi việc làm phép trị tà) của chân nhân là Uông mỗ nói: "Phàm yêu quái hại người thì mới có thể hặc tội trị nó. Nếu chỉ cười đùa, không tổn hại gì đến người, thì cũng như người ta đùa cợt nhau, chưa gây ra chuyện gì, tức là không thuộc điều phép nước cấm. Sao có thể đem chuyện vặt vãnh khiếm nhã mà làm phiền đến thần minh." Ông ta đành bày rượu thịt khấn vái, đêm ấy im lặng hẳn. Ông than: "Nay mới biết lễ giao tế không thể bỏ."

 Vương Phù Cửu kể: ở Phượng Hoàng điếm có một nhà, đứa con cầm chiếc giày của mẹ chơi, bỏ quên dưới giàn hoa ở vườn sau, bị người cha nhặt được. Người vợ bị chồng mắng nhiếc gạn hỏi, không có cách nào tự minh oan, định thắt cổ. Bỗng trong nhà hồ ly quấy phá dữ dội, đồ dùng sát thân của đàn bà con gái bị trộm vứt ra chỗ khác rất nhiều, hơn nửa tháng mới thôi. Mối nghi về chiếc giày nhờ thế không cần cãi mà tự tan, như thể có ai ngầm gỡ nút thắt cho người vợ. Không ai hiểu vì sao. Có người nói: mẹ chồng chị ta tính nghiêm khắc, có một đứa hầu gái lén có mang, sợ quá định thắt cổ; người vợ ấy lấy trộm chìa khóa vườn sau thả cho nó trốn. Có âm đức ấy, nên thần sai hồ ly đến cứu chăng? Lại có người hỏi: "Nếu là thần phù hộ, sao không sai hồ ly lấy chiếc giày đi trước, chẳng phải càng không để dấu vết sao?" Phù Cửu nói: "Thần chính là muốn để lại dấu vết, để tỏ rõ nhân quả." Tôi cũng cho lời Phù Cửu là đúng.

 Quan phủ quân (tuần phủ, quan đứng đầu một tỉnh) Hồ Thái Hư nhìn thấy được ma. Ông kể có lần vì sửa nhà mà đi xem khắp nhà các gia nhân, phòng nào cũng có ma ra vào, duy chỉ một phòng là vắng lặng. Hỏi thì biết là chỗ ở của một gia nhân nọ. Nhưng người này đần độn chẳng có tài cán gì, vợ hắn cũng chỉ là một đứa ở tầm thường. Về sau người ấy chết, vợ hắn thủ tiết đến trọn đời. Bởi liệt phụ (người đàn bà chết để giữ tiết) có thể vì bị kích động nhất thời; còn tiết phụ (người đàn bà góa giữ tiết không tái giá), nếu không có chí vững từ trước, thì quyết không thể sống kham khổ thanh bạch mấy chục năm trời. Chính khí trong lòng chị ta đã tích tụ từ lâu, nên ma không dám đến gần là phải. Tôi lại nghe một người thấy được ma nói: "Nhà người ta lúc nào cũng có ma qua lại. Phàm chuyện chăn gối trong phòng the, ắt có lũ ma tụ lại xem, chỉ trỏ cười cợt, chỉ là người không thấy không nghe mà thôi. Có những người mà ma vừa trông thấy đã tránh đi, thì nếu không phải sau này sẽ là liệt phụ, tiết phụ, ắt là hiếu phụ (dâu con hiếu thảo), hiền phụ." Lời này với lời Hồ công khớp nhau như in.

 Chu Định Viễn kể: một người học trò đêm ngồi hóng mát, bỗng nghe trên mái nhà có tiếng ồn ào. Anh ta sợ hãi đứng dậy xem thì thấy hai người con gái vật lộn nhau từ mép mái rơi xuống, gắt giọng hỏi: "Tiên sinh là người đọc sách, chị em cùng chung một chồng, có phải lẽ không?" Người học trò im thin thít không dám nói. Hai cô lại giục hỏi, anh run rẩy lắp bắp: "Tôi là người, chỉ biết lễ của người. Ma có lễ của ma, hồ ly có lễ của hồ ly, đó không phải điều tôi biết." Hai cô nhổ nước bọt mà nói: "Người này ba phải, không xong việc, phải đi hỏi người khác biết xử việc." Rồi lại níu nhau mà đi. Cái thói nói nước đôi của Tô Vị Đạo (tể tướng đời Đường, nổi tiếng ba phải, người đời gọi là "Tô mô lăng") quả là kế hay để giữ mình. Nhưng vì đùn đẩy trách nhiệm làm hỏng việc mà bị tội thì đâu đâu cũng có. Bởi người quá từng trải việc đời, quá khéo tính cho mình, thường tránh luôn cả những điều không cần tránh, rồi đến cả việc đáng phải làm cũng không làm, nhiều khi ngồi nhìn lỡ thời cơ, để lại mầm họa, đến lúc đổ vỡ thì không cứu vãn được. Người học trò này bị hồ ly chê cười, đó còn là chuyện nhỏ.

 Chu Thanh Lôi người Tế Nam kể: trong làng ông có một chàng trai và cô gái nhà bên yêu nhau, thường nhìn trộm nhau. Lâu dần lộ ra chút dấu vết tư tình, cha cô gái sinh nghi. Ban đêm ông nấp trên tường, nhìn sang cả hai nhà, rình xem họ qua lại thế nào. Thì thấy trong phòng cô gái có một chàng trai, trong phòng chàng trai có một cô gái, quần áo, hình dáng đều giống hệt, mới biết cả trai lẫn gái đều bị hồ ly mê hoặc. Đó thật là trò của quỷ Lê Khâu (điển trong sách Lã Thị Xuân Thu: quỷ ở núi Lê Khâu hay giả dạng người thân để lừa người). Thanh Lôi nói: "Theo ý tôi, người thích làm việc tốt nên đứng ra làm mối cho hai đứa, cũng là một giai thoại đẹp. Nhưng nghe nói cha mẹ hai nhà đều giận lắm, mỗi bên mời thầy cúng về đuổi hồ ly. Lúc ấy tôi đang sửa soạn hành trang lên phương bắc, không biết rốt cuộc ra sao."

 Có người nhìn thấy được ma nói: "Con nuôi để nối dõi trong các nhà, nếu là người khác họ, dù là con của con gái hay cháu bên vợ, thì khi cúng tế, tổ tiên bên sinh ra mình đến hưởng, còn tổ tiên bên nhận nuôi thì không đến. Nếu là người cùng họ, dù ở ngoài ngũ phục (năm bậc tang phục, tức phạm vi họ hàng gần phải để tang nhau), thì khi cúng tế, tổ tiên bên nhận nuôi đến hưởng; tổ tiên bên sinh ra tuy cũng đến, nhưng chỉ ngồi ăn kèm bên cạnh, không dám hưởng trước. Riêng có Vu mỗ nhận nuôi con của Trương mỗ, khi cúng tế lại là tổ tiên bên nhận nuôi đến hưởng. Lâu sau mới biết mấy đời trước, có một người đàn bà nhà họ Vu đang mang thai thì tái giá với Trương sinh, người ấy chính là tổ của nhà họ Trương này. Đó là nghĩa gì?"

 Tôi nói: "Nghĩa ấy dễ hiểu. Núi đồng ở phía tây sụp đổ thì chuông ở Lạc Dương phía đông kêu ứng theo (vật cùng loại thì cảm ứng nhau), không vì xa mà bị ngăn trở. Hổ phách hút được cọng rác nhỏ nhưng không hút kim, nam châm hút kim nhưng không hút cọng rác, không vì gần mà hợp được. Cùng một gốc thì khí liền nhau, hai gốc khác nhau thì khí không liền." Xem chuyện này khiến lòng muốn hòa thuận với họ hàng tự nhiên nảy sinh, lòng tưởng nhớ tổ tiên xa xưa cũng tự nhiên nảy sinh. Một thân chia ra bốn chi, mỗi chi lại chia ra năm ngón, thành hai mươi nhánh; vậy mà đau ngứa ở hai mươi nhánh ấy, ta đều cảm thấy được, vì là cùng một thân. Thân thiết không gì bằng vợ thiếp, nhưng vợ thiếp đau ngứa, nếu họ không tự nói thì ta rốt cuộc không biết được, vì là hai thân khác nhau.

 Tống Tử Cương kể: một ông đồ già dạy trẻ ở trường làng. Bên trường có đống củi, là chỗ ở của hồ ly, người làng không ai dám động đến. Nhưng lũ học trò nghịch ngợm lại thường làm bẩn đống củi. Một hôm, ông đồ đi dự đám tang, hẹn hôm sau về. Lũ trẻ bèn xếp bàn làm sân khấu, bôi son bôi mực lên mặt diễn tuồng. Ông đồ bỗng trở về, đánh đứa nào cũng chảy máu, rồi hằm hằm bỏ đi. Mọi người thấy lũ trẻ đứa lớn mới mười một mười hai, đứa bé mới bảy tám tuổi, đều trách thầy nghiêm khắc quá. Hôm sau ông đồ về, nói hôm qua thật không hề về, mới biết là hồ ly báo thù. Có người muốn kiện lên thần Thổ địa, có người bàn dỡ đống củi đi, có người muốn đến chửi mắng. Trong đó có một người nói: "Lũ trẻ quả là vô lễ, bị đánh cũng không quá đáng, chỉ là đánh độc ác quá thôi. Tôi nghe nói muốn thắng yêu quái phải dùng đức, đem sức ra mà chọi nhau thì rốt cuộc không có lẽ nào thắng được. Oan oan tương báo, tôi e tai họa không dừng ở đó." Mọi người bèn thôi. Người này có thể nói là công bằng, cũng có thể nói là lo xa.

 Năm Ất Mão đời Ung Chính, nhà tá điền Trương Thiên Tích nở ra một con ngỗng một mình hai đầu, có người cho là điềm yêu quái. Ông trượng Thẩm Phong Công nói: "Không phải yêu quái. Người có khi sinh đôi, trứng cũng có trứng hai lòng đỏ; trứng hai lòng đỏ nở ra con ắt có hai đầu, tôi đã thấy nhiều lần rồi." Tôi tình cờ nói chuyện này với cháu họ là Ngu Đôn, Ngu Đôn nói: "Phàm ngỗng một trống một mái thì đẻ mười trứng nở được mười con. Hai trống một mái thì mười trứng ắt có một hai trứng hỏng (?), vì khí của con trống bị pha tạp. Một trống hai mái thì mười trứng cũng ắt có một hai trứng hỏng, vì khí của con trống yếu. Gà và vịt thì không sao, mỗi loài một tính."

 Tôi nhân đó nghĩ: ngỗng, vịt đều không tự ấp trứng được, người ta phải dùng gà mái ấp thay. Buổi đầu trời đất sinh ra muôn vật, loài có lông cánh đều trước do khí hóa thành, sau mới đẻ trứng, khỏi phải bàn — phàm vật gì cũng đều trước do khí hóa thành, sau mới giao phối có hình thể; người xưa cãi nhau có gà trước hay có trứng trước, là chưa nghĩ đến điều này. Chỉ không biết buổi đầu khi chúng bắt đầu đẻ trứng, người thời thượng cổ còn mờ mịt ngu ngơ (?), ai biết đem gà ấp thay? Mà gà không ấp thay thì sao truyền giống được đến ngày nay? Điều này thật nghĩ trăm lần cũng không ra lẽ.

 Quan thị ngự Lưu Hữu Hàn kể: trước ông trọ ở nhà một người bạn ở Sơn Đông, nghe nói cô gái nhà bên bị hồ ly mê hoặc. Cha cô dò ra hang của nó, tìm trăm phương bắt được một con hồ ly con, rồi giao ước: "Mày tha con gái tao thì tao tha con mày." Hồ ly nhận lời. Ông thả con nó ra, nhưng hồ ly vẫn đến. Ông mắng nó bội ước, nó xin lỗi mà nói: "Người lừa nhau còn nhiều, lại đi trách bọn ta sao?" Ông giận lắm, bảo con gái giả vờ mời nó uống rượu, ngầm bỏ thạch tín vào. Hồ ly trúng độc hiện nguyên hình, lảo đảo bỏ đi. Qua một đêm, trong nhà gạch ngói bay tứ tung, cửa sổ rung chuyển, đàn hồ ly kéo đến ầm ĩ đòi mạng. Ông lớn tiếng kể đầu đuôi câu chuyện. Nghe như có một con hồ ly già nói: "Đáng thương thay! Nó chỉ thấy người lừa nhau mà bắt chước theo, không biết rằng đạo trời hay báo trả lại, kẻ khéo lừa rốt cuộc sẽ bị lừa. Lời chủ nhà ngay thẳng, xúc phạm ông ta là điều chẳng lành. Các ngươi theo ta về thôi." Nói xong thì im lặng. Con hồ ly này thấy xa hơn con nó nhiều.

 Quý Liêm Phu kể: sau ngôi nhà cũ ở Thái Hưng có một tòa lầu năm gian, ít người lui tới. Liêm Phu thích chỗ ấy yên tĩnh, thường ngủ một mình ở đó. Một tối vừa mở cửa, thấy trên gác ván có một vật đen, giống người mà không phải người, lông dài bù xù (?) như áo tơi, nó dập tắt đèn, rống một tiếng dài rồi lao qua người ông mà đi. Lại một lần ông ngủ ở nhà cậu tại Dương Châu, trong lúc mơ màng thấy một cô gái áo đỏ đẩy cửa bước vào. Ông biết là ma, cố gượng dậy quát. Cô gái quỳ xuống đất như muốn bày tỏ điều gì, rồi lại từ từ ra cửa đi mất. Hôm sau hỏi chủ nhà, quả có người con gái thắt cổ chết ở phòng ấy, thường hay hiện về quấy. Bởi phòng sâu ngõ khuất thường là nơi yêu ma ẩn náu; vật đen kia có lẽ là loài tinh quái chưa thành hình, ẩn náu đã lâu, tối ấy không kịp tránh. Ma thắt cổ quỳ lạy, có lẽ là cầu được giải thoát khỏi cảnh chìm đắm. Liêm Phu đang tuổi tráng niên, khí thịnh, nên cả hai đều không đến gần được mà phải đi.

 Bọn thầy cúng nhà quê nói rằng người thắt cổ chết mà mặc áo đỏ thì hồn ma ra vào phòng ốc, thần trung lưu không ngăn cấm. Vì đàn bà khi khâm liệm không mặc áo đỏ, mà đỏ là màu dương, nên trông vẫn như hồn người sống. Lời này không biết căn cứ vào đâu, nhưng đàn bà tin lắm. Cho nên những người ôm hận mà chết thường mặc áo đỏ thắt cổ để được hiện về báo oán. Hồn ma áo đỏ này có lẽ cũng vì thế.

 Anh tôi là Tình Hồ kể: ở nhà người cô họ Lã tại Thương Châu — hai người cô ruột của tôi đều lấy chồng họ Lã, chuyện này không rõ là nhà cô hai hay cô năm — ngoài cổng có một cây lớn. Thầy hình gia (thầy phong thủy chuyên xem hình thế đất đai nhà cửa) nói cây ấy có hại, mọi người bàn chặt đi nhưng chưa quyết. Đêm mộng thấy một ông già nói: "Làm hàng xóm hai ba trăm năm rồi, nỡ hại nhau sao?" Tỉnh dậy, họ hiểu đó là tinh của cây, bảo nhau: "Không chặt ngay thì nó sắp thành yêu quái." Việc bàn bèn quyết. Cây ấy nếu không tự lên tiếng thì chưa chắc đã bị chặt. Trong thiên hạ có những người phòng họa từ trước, che đậy loanh quanh, rốt cuộc lại chính mình khơi ra mầm họa; việc như thế thường vẫn có.

 Nghe nói quan thái bộc (chức quan coi việc xe ngựa của triều đình) Lý Kính Đường, có khoa thi được giao việc ma khám (rà soát lại bài thi đã đỗ để tìm sai phạm), bỗng có một cử nhân đến đưa danh thiếp xin gặp. Kính Đường từ chối không tiếp, nhưng thầm lấy làm lạ: "Bài thi của hắn có vết gì chăng?" Hôm sau ông lấy bài ra xem; bài ấy đã rà rồi, không bị dán phiếu ghi lỗi. Ông xét lại kỹ hơn, quả tìm ra chỗ sai, người ấy bị phạt cấm thi. Cử nhân ấy nếu không đến cầu cạnh thì đã lọt lưới rồi.

 Gia nhân Vương Kính là con của Vương Liên Thăng. Trước kia tôi có một tiệm cầm đồ ở Thôi Trang; vì tôi làm quan lâu năm, tiệm lỗ hết vốn. Các anh em họ góp tiền mở lại, gọi Kính đến canh đêm. Một đêm hắn thắt cổ chết trên lầu, đến mẹ và em hắn cũng không biết vì sao. Người làm thuê là Hồ Hưng Văn ở cạnh lầu, vợ đang ốm nặng. Hồn Kính bỗng nhập vào chị ta mà nói, kể tội mẹ và em mình: "Tôi tự vì thua bạc mắc nợ mà chết, sao lại đòi chủ nhiều tiền quan tài khâm liệm, khiến tôi thành kẻ phụ lòng. Lần này về đây rõ là không phải ý tôi." Có người hỏi: "Anh có oán kẻ đòi nợ không?" Hắn nói: "Không oán. Nếu người ta nợ tôi, tôi có thể không đòi sao?" Lại hỏi: "Vậy anh oán kẻ dụ anh đánh bạc chăng?" Hắn nói: "Cũng không oán. Tay là tay tôi, tôi không đánh bạc thì họ cầm được tay tôi mà đánh sao? Tôi chỉ yên lòng chờ người thế chỗ mà thôi." Lúc đầu hồn nhập vào nói, người ta tưởng người ốm mê sảng. Sau đó hắn kể lại chuyện đời mình, hỏi han bạn cũ, giọng nói đúng là của Kính, mọi người mới than: "Con ma này không làm mờ lương tâm, ắt không mãi chìm trong quỷ thú (cõi ma quỷ, một trong các nẻo luân hồi theo đạo Phật)."

 Lý Ngọc Điển kể: có một người con nhà dòng dõi đi đêm trong núi sâu, lạc đường. Thấy một hang đá, anh tạm vào nghỉ, thì gặp một vị tiền bối nọ ở đó. Anh sợ không dám vào, nhưng vị ấy mời mọc rất ân cần; nghĩ chắc không có gì hại, anh bèn đến chào. Hai người hỏi han thăm hỏi như lúc sinh thời. Hỏi qua chuyện nhà, cùng nhau thương cảm. Anh nhân đó hỏi: "Mộ phần của ông ở chỗ kia, sao ông lại một mình đi chơi đến đây?" Vị ấy than: "Ta ở đời không có lỗi lầm gì, nhưng đọc sách chỉ theo người khác mà làm, làm quan chỉ giữ phận làm tròn chức vụ, cũng chẳng gây dựng được gì. Không ngờ chôn được mấy năm, trước mộ bỗng có một tấm bia lớn, trán bia chạm rồng, chữ triện khắc chức tước tên họ ta, còn những điều ghi trong bài văn bia thì ta đều không biết; trong đó có vài điều hơi có bóng dáng thì cũng đều quá sự thật. Ta cả đời chất phác vụng về, trong lòng đã không yên; lại thêm người qua đường đọc bia, thỉnh thoảng chê bai, ma quỷ tụ lại xem càng giễu cợt nhiều hơn. Ta không chịu nổi ồn ào, nên tránh đến ở đây, chỉ đến dịp cúng tế, tảo mộ hằng năm mới về đó thăm con cháu mà thôi."

 Người học trò tìm cách an ủi: "Người nhân, con hiếu, không làm vậy thì không đủ để làm vẻ vang cha mẹ. Thái Trung lang (Thái Ung đời Hán, người viết nhiều văn bia) còn không tránh khỏi có lời đáng thẹn, Hàn Lại bộ (Hàn Dũ đời Đường) cũng từng viết văn bia nịnh người chết. Xưa nay nhiều tiền lệ như thế, ông việc gì phải bận lòng?" Vị ấy nghiêm mặt nói: "Lẽ phải trái công bằng vẫn còn ở lòng người. Người khác có thể lừa được, nhưng tự hỏi mình đã thấy thẹn. Huống chi công luận vẫn còn, lừa dối thì được ích gì? Làm vẻ vang cha mẹ là ở chỗ tự mình lập thân làm rạng danh, cần gì dùng lời hư dối để chuốc lấy chê bai? Không ngờ bọn hậu sinh đều nghĩ như vậy cả." Rồi phẩy áo đứng dậy đi. Người học trò ngơ ngẩn trở về. Tôi cho đây là chuyện ngụ ngôn của Ngọc Điển. Cha vợ của Ngọc Điển là Điền Bạch Nham nói: "Chuyện này chưa chắc có thật, nhưng lời bàn này thì không thể không giữ lại."

 Lưu Quân Trác, một ông nhà nho già ở Giao Hà, nhà ở Văn gia miếu, mở lớp dạy học ở Thôi Trang. Một hôm, đêm khuya ông uống rượu say, bỗng tự đi về nhà. Lúc ấy mưa dầm vừa tạnh, hai con sông trên đường đều lên to, ông cũng quên mất. Đến bờ sông, ông bỗng muốn tắm, nhưng hơi ngại sóng sâu. Bỗng bên cạnh có người nói: "Chỗ này vốn có chỗ tắm được, để tôi dẫn ông đi." Đến nơi, có một tảng đá phẳng như mỏm đá ngồi câu cá, hai người cùng tắm rửa. Quân Trác hơi tỉnh rượu, bỗng than: "Từ đây về nhà không đến mười dặm, nhưng nước ngăn, phải đi vòng thêm bốn năm dặm." Người kia nói: "Chỗ này cũng có chỗ lội qua được, để tôi lại dẫn ông." Rồi vén áo lội thẳng qua. Gần đến nhà, người kia vội vã chào rồi đi. Quân Trác gõ cửa vào nhà, người nhà kinh ngạc: "Đường bị nước ngăn, sao ông về được?" Quân Trác tự nhớ lại cũng không biết vì sao. Ông đoán người kia giống Hạ mỗ ở Cao Xuyên, hoặc Triệu mỗ ở Lưu Bất Trú (tên làng, ý nghĩa của tên thì không rõ). Sau ông sai con đến hai nhà cảm ơn, cả hai đều nói không có chuyện ấy. Tìm tảng đá giữa sông cũng không thấy dấu vết. Bấy giờ mới biết là gặp ma. Ma thường hay trêu chọc người say, riêng con ma này lại dìu dắt người say. Có lẽ vì Quân Trác cả đời cẩn trọng, có phong cách người quân tử đời xưa, say rượu lội qua sóng lớn ắt gặp nguy, nên thần linh ngầm giúp mà sai ma đến chăng?

 Gia nhân Đổng Trụ kể: ở trấn Cảnh Hà có một người nọ, anh trai chết, chị dâu góa về ở nhà cha mẹ đẻ. Vì mùa màng bận rộn, hắn cùng vợ đến đón chị dâu về giúp việc đưa cơm ra đồng. Đến nửa đường, họ nghỉ trong một ngôi chùa đổ nát. Hắn bảo vợ giữ cửa chùa, rồi vào trong trêu ghẹo chị dâu. Chị dâu giận mắng, hắn liền giở trò cưỡng hiếp. Chị dâu căm phẫn chống cự, kêu cứu, nhưng chỗ ấy cách xa người (?), không ai đáp lại. Vợ hắn tự vào can ngăn, hắn cũng không nghe. Vừa lúc có một người đàn bà đưa cơm ngã trên đường, vỡ cả bình vò (?), năm sáu người làm thuê đều về ăn cơm, tình cờ đi qua, nghe tiếng chạy vào xem, chị dâu kể rõ sự tình. Mọi người đều phẫn nộ, cho chị dâu đi trước, rồi hai người thay phiên giữ chặt hắn, lột trần vợ hắn mà thay nhau hãm hiếp. Lúc đi, họ quát: "Mày hiếp chị dâu, có bọn tao làm chứng, mày đáng tội chết. Bọn tao hiếp vợ mày thì chị dâu mày quyết không làm chứng đâu. Mặc mày đi kiện quan, bọn tao đi ăn trưa đây." Hắn ngược lại còn dập đầu xuống đất, xin mọi người giữ kín chuyện.

 Đây gọi là mượn việc công để làm việc tư. Chuyện này với chuyện Dương sinh chép ở trước đều trái lẽ như nhau, mà cũng làm người ta hả dạ như nhau. Về sau người trong làng đều biết, nhưng không ai chịu tố giác: một là vì những người làm thuê đều là dân lưu tán, làm cỏ xong một ngày, nhận tiền công là tản đi, không cách nào biết là ai; hai là vì ai cũng ghét gã kia. Ai cũng nói: "Người đàn bà đưa cơm ngã, không sớm không muộn, chẳng phải như có ai xui khiến sao?"

 Ma thắt cổ, ma chết đuối đều tìm người thế mạng, chuyện chép trong các sách tiểu thuyết không phải một. Còn những người tự cắt cổ (?), tự đâm mình (?), cho đến chết cháy, chết đè, thì xưa nay không nghe có chuyện tìm người thế mạng, đó là lẽ gì? Ở Nhiệt Hà có ngọn La Hán, hình dáng rất giống một vị sư già ngồi xếp bằng, nhiều người lên đó ngắm cảnh. Gần đây có một người rơi xuống vực chết. Ít lâu sau, người ngoài chợ thỉnh thoảng có kẻ vô cớ phát điên, chạy lên đỉnh núi rồi tự lao đầu xuống chết. Ai cũng nói là ma tìm người thế mạng. Mời sư làm lễ sám hối (tụng kinh sám hối, cầu siêu cho người chết) mà không hiệu nghiệm; quan sai lính tuần đến canh giữ (?) thì mới dứt. Ma của người tự sát phải chờ người thế, là vì họ coi nhẹ mạng sống của mình. Còn người trượt chân mà chết thì không phải tự coi nhẹ mạng sống; người bị ma mê hoặc mà tự lao xuống lại càng không phải tự coi nhẹ mạng sống; vậy mà cứ phải lần lượt thế mạng nhau, thì lại là lẽ gì? Tôi cho rằng đó có lẽ là oan nghiệp báo ứng, hoặc là ma núi quấy phá để đòi được cúng tế, không thể nhất loạt coi là tìm người thế mạng.

 Quê tôi sản xuất táo tàu. Phía bắc thì chở xe đem lên cung cấp cho kinh đô, phía nam thì theo thuyền tào vận (thuyền chở lương thực theo đường sông lên kinh) đem bán đi các tỉnh. Người địa phương phần nhiều lấy đó làm nghề sinh sống. Khi táo chưa chín, sợ nhất là sương mù; sương mù phủ (?) vào thì quả teo tóp, nhăn nheo, chỉ còn vỏ với hạt. Mỗi khi sương mù vừa nổi, có người chất củi rạ ở đầu gió mà đốt, khói dày thì sương tan; có người xếp hàng bắn điểu súng (súng hỏa mai) thẳng vào sương, thì sương tan còn nhanh hơn. Bởi khí dương thịnh thì khí âm u ám tiêu tan. Phàm yêu quái đều sợ súng đạn. Ông trượng Sử Tùng Đào kể: ở vùng Sơn Tây, Thiểm Tây, mỗi khi trong núi mây vàng bỗng nổi lên là có gió lớn mưa đá làm hại lúa má; người ta bắn đại bác đón đánh, có khi rơi xuống những con cóc to bằng bánh xe. Khi tôi làm quan đốc học (quan coi việc học hành, thi cử của một tỉnh) ở Phúc Kiến, loài sơn tiêu (một loài yêu quái núi) có khi ban đêm đi trên mái ngói kêu lộp cộp; gặp lúc ở cổng dinh nổ súng lệnh thì chúng hoảng hốt chạy trốn, phút chốc im lặng. Ma cũng sợ súng. Hồi ở Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi), tôi từng bắn súng vào một con ma dữ, nó không tụ lại thành hình được nữa; chuyện kể rõ trong sách Loan Dương tiêu hạ lục. Bởi yêu và ma đều thuộc loại âm.

 Đổng Thu Nguyên kể: một thư sinh ở Đông Xương đi đêm ngoài đồng, bỗng thấy một tòa dinh thự rất đồ sộ. Anh ta thầm nghĩ: "Đây là khu mộ của họ nọ, làm gì có nhà cửa này, chắc là hồ ly biến hóa ra." Vốn thuộc các chuyện Thanh Phượng, Thủy Tiên trong Liêu Trai chí dị, anh mong có cuộc kỳ ngộ, nên chần chừ không đi. Lát sau có xe ngựa từ phía tây đến, quần áo rất lộng lẫy. Một người đàn bà trung niên vén rèm chỉ anh mà nói: "Chàng này được lắm, mời vào." Anh nhìn ra sau xe, thấy một cô gái nhỏ xinh đẹp như tiên, mừng quá sức mong đợi. Vừa vào cửa, có hai a hoàn ra mời. Anh đã biết rõ đây là hồ ly nên chẳng hỏi dòng họ, cứ theo vào. Cũng không thấy chủ nhân ra, chỉ thấy bày biện rất thịnh soạn, cơm rượu ngon lành. Anh chờ làm lễ cưới, lòng xao xuyến như lá cờ treo trước gió. Đến tối, tiếng sáo tiếng trống rộn ràng, một ông già vén rèm vái mà nói: "Chàng rể ở rể đã đến cổng rồi. Tiên sinh là người văn học, chắc thông thạo nghi lễ cưới hỏi, dám phiền ngài làm tân tướng (người giúp chủ lễ trong đám cưới, như phù rể), thì ba họ được vẻ vang." Anh thất vọng vô cùng. Nhưng vốn chưa hề bàn chuyện hôn nhân, không còn gì để nói, lại đã no say rượu thịt của người ta, khó mà từ chối ngay, đành làm qua quýt cho xong lễ rồi không từ biệt mà về. Người nhà vì mất anh một ngày một đêm, đang đi tìm khắp nơi. Anh tức tối kể lại chuyện gặp phải, người nghe ai cũng vỗ tay mà nói: "Không phải hồ ly trêu anh, mà là anh tự trêu mình."

 Tôi nhân đó kể: có một người tên Lý Nhị Hỗn, nghèo không tự sống nổi, lên kinh kiếm ăn. Dọc đường gặp một thiếu phụ cưỡi lừa, Lý sán lại nói chuyện, hơi trêu ghẹo, thiếu phụ không đáp cũng không giận. Hôm sau lại gặp, thiếu phụ ném cho anh một chiếc khăn rồi quất lừa đi thẳng, ngoảnh lại nói: "Hôm nay tôi nghỉ ở Cố An." Lý mở khăn ra, thấy mấy món trâm, hoa tai bằng bạc. Vừa lúc tiền lộ phí đã cạn, anh đem đến tiệm cầm đồ, thì đó chính là đồ tiệm cầm đồ mất đêm hôm trước. Anh bị tra khảo dữ dội, rốt cuộc phải tự nhận bừa là kẻ trộm. Đó mới thật là bị hồ ly trêu. Thu Nguyên nói: "Không trêu ghẹo thiếu phụ thì sao đến nỗi ấy, vẫn có thể gọi là tự trêu mình."

 Lý Dụ Xung, người Bồ Điền, kể: có người tên Trần Chí Cương, vợ chết, để lại hai con trai một con gái. Hơn một năm sau Chí Cương cũng chết. Mấy mẫu ruộng, mấy gian nhà đều bị anh và chị dâu thu lấy, nói là để nuôi các cháu, mà thật ra thì hành hạ chúng. Ít lâu sau, đêm nào phía sau nhà cũng nghe tiếng ma khóc. Người hàng xóm bất bình đã lâu, biết đó là hồn Chí Cương, bèn trèo lên mái nhà gọi: "Sao không quấy anh mày đi, khóc thì được ích gì?" Hồn lùi ra xa mấy trượng, nức nở đáp: "Thân thiết nhất là anh em, tình không nỡ quấy. Dưới cha thì anh là bậc tôn trưởng, theo lễ cũng không dám quấy. Tôi chỉ xin thương xót mà thôi." Người anh nghe vậy cảm động, mắng vợ: "Mày làm tao không còn đáng làm người nữa!" Rồi cũng trèo lên mái nhà gọi: "Không phải tại anh, tại chị dâu đấy." Hồn lại nức nở: "Chị dâu là vợ của anh. Anh đã không thể quấy, thì chị dâu sao có thể quấy?" Người chị dâu hổ thẹn không dám ra ngoài. Từ đó vợ chồng đối xử tử tế với các cháu, ma cũng không khóc nữa. Nếu những người gặp cảnh anh em bất hòa đều được như vậy, thì làm gì còn chuyện anh em trong nhà tranh giành nhau?

 Bà Vệ là vú nuôi của cháu họ tôi là Ngu Đôn. Chồng bà nghiện rượu, lúc nào cũng say. Một đêm ông ta khóa cửa tự đi ra ngoài, không ai biết đi đâu. Có người nói bên giếng trong vườn nhà bên có đôi giày, xem thì đúng là giày ông ta. Nhìn xuống giếng thì xác cũng ở đó. Mọi người cho rằng tường vườn không thấp lắm, người say làm sao trèo qua được; vả lại nhảy giếng sao lại phải cởi giày; ai nấy đều nghi hoặc không hiểu. Hỏi người giữ vườn, thì hôm ấy anh ta đi bán rau chưa về, chỉ có vợ với đứa con nhỏ ngủ. Chị ta kể đêm ấy nghe ngoài tường có tiếng hai người mời khách, rồi nghe tiếng níu kéo cố giữ lại, lại nghe "huỵch" một tiếng như có người từ trên tường nhảy xuống, thì tiếng nói đã ở trong tường. Rồi nghe tiếng mời vào nhà ngồi, thì tiếng nói đã ở bên giếng. Lát sau nghe tiếng giục khách cởi giày lên giường, lại "huỵch" một tiếng nữa, rồi im bặt. Chỗ này vốn nhiều ma nên chị không để ý, không ngờ người này lại rơi xuống giếng. Có lẽ là ma chết đuối tìm người thế mạng chăng? Người ta bèn lấp giếng ấy đi, về sau cũng không có chuyện gì.

 Chú họ tôi là Mộc Am kể: từng thấy trong cơn gió lốc có một người con gái giang tay áo mà đi, nhanh như chim bay, chớp mắt đã ở ngoài mấy dặm. Lại từng thấy dưới gốc cây hòe lớn có một con thú nhảy nhót, không phải chó cũng không phải dê, lông màu nâu, đến gần thì biến mất. Cả hai đều không biết là vật gì. Tôi nói: "Chú cả đời chuyên tâm nghiên cứu kinh sách, ít để ý đến sách chư tử và sử, hai vật ấy sách xưa đều có chép. Người con gái là phi thiên dạ xoa (loài quỷ thần dạ xoa biết bay trên trời, nói đến trong sách Phật). Sách Bác dị truyện chép: Tiết Tông đời Đường gặp một vị sư già ở chùa Phật tại Vệ Châu, sư kể ở vùng biển Cư Diên thấy thiên thần đuổi bắt loài này, chính là nó. Con thú lông nâu là tinh của cây. Sử ký, phần Tần bản kỷ chép: năm thứ hai mươi bảy, chặt cây tử lớn ở Nam Sơn, có con bò đực lớn ở sông Phong. Lời chú nói: nay ở Cố Đạo thuộc Vũ Đô có đền Nộ Đặc, vẽ hình con bò lớn trên mình mọc gốc cây; có con bò từ dưới nước lên, lại hiện ra ở sông Phong. Sách Liệt dị truyện chép: thời Tần Văn công, cây tử hóa thành bò, sai kỵ binh đánh, kỵ binh không thắng; có người ngã xuống đất, búi tóc sổ ra, tóc xõa, con bò sợ mà chạy xuống nước; vì thế nước Tần lập ra đội mao đầu kỵ (đội kỵ binh để tóc xõa, đi đầu xe vua). Bài Khô thụ phú của Dữu Tín có câu: 'Hươu trắng là tùng trinh, trâu xanh là cây tử có vân.' Bài văn tế cờ lớn của Liễu Tông Nguyên có câu: 'Sông Phong có bò lớn, vốn do cây tử lớn hóa thành; người Tần nhờ thần, bèn lập đội mao đầu.' Đều là dùng chuyện này."

 Vương Đức Phố kể: có một viên lại ở huyện, đêm nghỉ trong rừng thông, nghe có tiếng khóc. Viên lại vốn gan dạ, tìm đến xem thì thấy một nam một nữ cùng ngồi trên chiếc bàn đá thì thầm (?), như vợ chồng sắp chia tay. Anh ta ngờ là trai gái bỏ trốn theo nhau, bèn gạn hỏi duyên cớ. Người đàn ông đứng dậy đáp: "Anh đừng đến gần, tôi là ma. Người con gái này là nàng hầu tôi yêu, chẳng may chết sớm; tuy chôn ở chỗ khác nhưng hồn thường nương ở đây. Nay nàng được xếp vào chuyển luân (vòng luân hồi, tức sắp đi đầu thai), từ đây chia lìa, muôn đời mờ mịt, nên chúng tôi thương nhau mà khóc." Anh ta hỏi: "Lúc sống là vợ chồng, ai đã có đôi lứa của người nấy, chẳng lẽ chết rồi lại đảo lộn đổi thay sao?" Đáp: "Chỉ những tiết phụ giữ trinh thì người chồng tạm ở lại dưới suối vàng, chờ vợ chết rồi cùng sinh ra cõi đời, nối lại duyên xưa, để bù cho một đời cô quạnh khổ sở (?) của người vợ. Còn lại thì nhân trước quả sau, mỗi người tùy tội phúc mà đầu thai, có người chờ được, có người không chờ được, không thể như nhau. Anh nên đi đi, hai chúng tôi một khắc đáng ngàn vàng, không thể nói chuyện âm phủ với anh được." Rồi há miệng thổi hơi, lá cây bay tán loạn. Viên lại sợ hãi quay chạy. Về sau đi qua chỗ ấy, mới biết đó là mộ của một nhà họ nọ. Đức Phố từng góp chuyện cho Ngưng Trai tiên sinh soạn sách Thu đăng tùng thoại, mà sách lại sót chuyện này; hay là Đức Phố tình cờ chưa kể đến, hay là tiên sinh tình cờ quên chép?

 Bà ngoại tôi là Tào thái cung nhân (cung nhân là tước phong cho vợ, mẹ của quan) từng kể với mẹ tôi: ở Thương Châu có một người vợ nhà quan không được chồng yêu, buồn bực sắp sinh bệnh trong lòng, tính tình trái khoáy, vợ chồng càng không hòa thuận. Vừa lúc có một ni cô đức hạnh cao đến, chị ta đến hỏi về nhân quả. Ni cô nói: "Ta không phải quan âm phủ nên không tra được sổ duyên phận vợ chồng; cũng không phải Phật, Bồ Tát nên không soi thấy được ba kiếp. Nhưng lẽ nhân duyên thì ta biết. Nhân duyên không bao giờ vô cớ mà hợp. Đại để, kết nhau bằng ân thì ắt vui vẻ với nhau, kết nhau bằng oán thì ắt trái ý nhau; lại có loại không phải ân không phải oán, cũng ân cũng oán, thì ắt là nợ nần, để lấy của nhau, trả cho nhau; chỉ có thế thôi. Vợ chồng chị có lẽ kết nhau bằng oán chăng? Đó là do trời định, không phải do người. Tuy vậy, trời định thắng người, mà người quyết chí cũng thắng được trời. Cho nên đức Thích Ca lập pháp, cho phép người ta sám hối. Chị chỉ cần dẹp bỏ lòng hiếu thắng, thu lại tính kiêu ngạo, gặp nghịch cảnh thì thuận chịu, lấy tình mà cảm hóa chứ đừng lấy lý mà tranh cãi; lo tròn bổn phận trong nhà, thờ cha mẹ chồng cho hiếu thảo, ở với chị em dâu cho hòa thuận, đối với thiếp hầu cho có ân; làm hết phần mình, không đòi hỏi phần người; may ra có thể vãn hồi được chăng? Chỉ hỏi nhân duyên kiếp trước thì chẳng ích gì." Người vợ làm theo lời ấy, quả nhiên vợ chồng hòa thuận như lúc đầu. Mẹ tôi thường lấy chuyện này dạy các nàng dâu: "Lời ni cô ấy nói thật là câu thần chú giải oan trong chốn khuê phòng. Tin tưởng mà làm theo thì không lần nào không ứng nghiệm; nếu chưa ứng nghiệm, ấy là làm theo chưa đến nơi đến chốn mà thôi."

 Quan thái thú (tri phủ, quan đứng đầu một phủ) Thái Tất Xương nói mình làm quan xử án ở âm phủ, người ta bàn tán ngờ vực. Nhưng với cha của Chu Trúc Quân — người đời Đường gọi cha đã mất của người khác là "tiên đức", thấy trong sách Bắc mộng tỏa ngôn — ông Thái đã báo trước ngày chết; mẹ ông Thái cũng tự biết trước ngày chết của mình; đều đúng ngày không sai. Thế thì lại giải thích sao đây? Quan phủ quân (tuần phủ) Chu Thạch Quân kể những chuyện khác của ông ấy rất tường tận, mà Thạch Quân không phải người nói càn. Lang trung (chức quan cấp vụ trong các bộ) Cố Đức Mậu cũng nói mình xử án ở âm phủ; về sau tự nói vì tiết lộ việc âm phủ nên bị giáng làm Xã công (thần đất của làng), không có gì để kiểm chứng. Tôi từng nghe ông bàn về luật âm phủ, đã chép trong Loan Dương tiêu hạ lục.

 Ông bàn về chuyện hồn ma còn hay mất cũng khá có lý. Đại ý nói: phần khí còn sót lại của người thành ra ma; lâu ngày khí dần tiêu tan. Có ba loại không tiêu tan: người trung, hiếu, tiết, nghĩa thì chính khí không tiêu tan; tướng mạnh quân giỏi thì cương khí không tiêu tan; người tài lớn học rộng thì linh khí không tiêu tan. Lại có ba loại không tiêu tan ngay: hồn oan phách hận, ngậm đau dưới suối vàng (âm phủ), oán kết lại thì khí cũng tụ lại; người đại phú đại quý, lấy nhiều dùng rộng, tinh lực mạnh thì khí cũng thịnh; trai gái quấn quýt, chôn sầu ôm hận, tình chuyên nhất thì khí cũng đọng lại. Còn những kẻ hung tàn độc ác, khí cũng không tiêu tan ngay, nhưng mười phần thì chín phần rơi vào nê lê (địa ngục), không thuộc trong số này. Ông nói chắc nịch, có lẽ cũng có chứng nghiệm chăng.

 Mùa hè năm Mậu Thân đời Ung Chính, ở Thôi Trang có trận gió lốc lớn thổi từ bắc xuống nam, thế như thủy triều dâng. Lỗ châu mai trên lầu nhà tôi bị lật bay mất một nửa — người ở thôn quê phương bắc thường có lầu canh để phòng trộm cướp, trên lầu xây tường có lỗ châu mai như tường thành. Nhà bác họ tôi là Xán Thần công có hai chậu hoa và một vại nước, đều bị cuốn đặt lên mái nhà, vị trí vẫn y như cũ, không nghiêng lệch chút nào (?). Thế mà trước thềm có một bếp lò với chiếc ấm đồng, than đang cháy rực, lại vẫn yên nguyên không động, không hiểu vì sao. Hôm sau hỏi các làng phía bắc, đều nói không thấy; qua khỏi làng mấy dặm thì gió dần dần lên cao vào mây. Gió màu vàng, ngửi có mùi tanh. Có lẽ vì đất ở gần biển Đông, cách không quá trăm dặm, thần biển qua lại, thủy quái bay lượn, ngẫu nhiên giở trò tinh nghịch chăng.

 Cháu họ tôi là Ngu Đôn, tháng ba nhuận năm Giáp Thìn, khi đang làm giáo dụ (quan coi việc học ở một huyện) huyện Mãn Thành, được bạn đồng liêu là Đới quân mời đi chơi núi Bão Dương. Đới quân dẫn theo hai học trò họ Bành và họ Lưu đi lối trước núi. Ngu Đôn cùng em là Nhữ Kiều, con là Thụ Cảnh và hai học trò họ Kim, họ Lưu đi lối sau núi để xem các thắng cảnh động Ngưu Giác, Tiên Nhân thất. Vừa lên chân núi, xa xa thấy một người đứng trên vách đá, tưởng là Đới quân sai người ra đón. Còn cách chừng một dặm, họ vội đi tới, càng đến gần thì người ấy càng nhỏ dần. Đến nơi thì chỉ là một phiến đá trắng dựng đứng tựa vào vách đá, cao chừng một thước năm sáu tấc, rộng bốn năm tấc, chẳng giống hình người chút nào, mà đứng xa nhìn thì như người. Lạ thay! Phàm vật gì nhìn từ xa ắt nhỏ, người châu Âu gọi là thị sai (sự sai khác của hình ảnh khi nhìn ở khoảng cách khác nhau). Phiến đá này nhìn xa thì to, nhìn gần lại nhỏ, càng lạ hơn. Đến khi xuống núi chừng một dặm, ngoảnh lại nhìn, vẫn thấy như lúc đầu. Mọi người cho rằng phiến đá này có linh, định lên núi đem về. Họ Bành và Thụ Cảnh đi trước tìm không thấy; Nhữ Kiều lại cùng hai học trò họ Lưu đi, đường đi vẫn thế, mọi vật vẫn như cũ, mà phiến đá thì không thấy lại nữa. Bởi hang sâu (?) vách thẳm là chốn thần linh cư ngụ, thỉnh thoảng hiện hình, việc ấy thường có. Ở núi này, cái gọi là Tiên Nhân thất nằm trên vách đá dựng đứng, người không trèo lên được; người địa phương thường từ xa thấy ở cửa động có người qua lại, ắt là những người luyện tinh khí để vũ hóa (mọc cánh bay lên thành tiên).

 Ông trượng Thân Thương Điên kể: ở Lưu Trí miếu có hai học trò đi dự khoa thí (kỳ thi do quan học chính tổ chức để chọn người đủ tư cách dự thi hương), đi đêm lạc đường, thấy một căn nhà đổ nát, bèn tạm vào nghỉ. Sân nhà sụp một nửa, cũng không có cửa ngõ cửa sổ. Họ định vào ngồi ở chái phía tây thì nghe sau gốc cây có tiếng nói: "Cùng là kẻ sĩ, không dám từ chối. Chái tây là chỗ ở của con gái nhỏ của tôi, xin đừng vào. Chái đông là chỗ lão dạy học trò, có thể vào ngồi." Họ biết không phải ma thì là hồ ly, nhưng mệt lả không đi nổi nữa, đành chắp tay vái về phía cây rồi ngồi đối diện. Bỗng nhớ ra nên hỏi đường, họ đứng dậy thưa hỏi thì không ai đáp. Mò mẫm trong bóng tối, thấy có vật chạm tay, sờ thì bên mình mỗi người có nửa quả dưa. Cảm ơn cũng không ai đáp. Trời sáng sắp đi, lại nghe sau cây có tiếng nói: "Đi về phía đông hai dặm là ra đường lớn. Xin tặng một lời: trong Kinh Dịch, phép hỗ thể (cách lấy các hào thứ hai, ba, bốn và ba, bốn, năm của một quẻ để ghép thành quẻ khác mà xét nghĩa) rốt cuộc không thể bỏ được." Họ không hiểu ý, hỏi lại thì không đáp. Đến khi làm bài sách vấn (phần thi trả lời câu hỏi về học thuật, chính sự) trong kỳ thi, quả nhiên đề hỏi về hỗ thể. Cả trường thi đều dùng thuyết của Trình Di, Chu Hy, chỉ có hai người làm bài theo lời kia, cả hai đều đỗ đầu bảng.

 Năm Giáp Tý đời Càn Long, tôi dự khoa thí ở Hà Gian. Có một người bạn học lấy khăn quấn (?) đầu, nói là ngã lừa bị thương ở trán. Sau có người đi cùng biết chuyện, kể rằng: anh ta giữa đường gặp một thiếu phụ trang điểm đẹp đẽ đứng một mình dưới hàng liễu bên đường quan, bèn ghìm cương hỏi đường. Thiếu phụ nói: "Đường trạm nam bắc, xe ngựa qua lại tấp nập, lẽ nào lại sợ lạc đường? Anh chỉ là bắt nạt tôi đứng một mình thôi." Bỗng có mảnh ngói bay tới ném trúng anh ta, rách mặt chảy máu. Thiếu phụ đi thẳng vào ruộng cao lương. Không biết là người, là hồ ly hay là ma. Nhưng không thấy giơ tay mà ngói bỗng bay ngang tới, nên ngờ không phải người; ma lại không lẽ ra giữa ban ngày; nên ngờ là hồ ly. Cao Mai Thôn nói: "Việc này chẳng cần hỏi kỹ. Dù là người, là hồ ly hay là ma, tóm lại đều đáng bị ném."

 Lại mùa thu năm Đinh Mão, nghe nói có cậu con một ông quan ở kinh, lúc chiều tối đi qua phía đông phố Hoành Nhai, bị một cô gái làng chơi dụ vào nhà. Bỗng nửa đêm chồng ả về, bắt cậu ta cởi hết quần áo giày dép, trần như nhộng không một mảnh vải, rồi cõng đặt ra ngoài cửa, giữa đám mồ mả. Cậu ta hết cách, bèn kêu la rằng gặp ma. Có người báo cho nhà, nhà đến đón về. Cha tôi là Diêu An công lúc ấy làm quan ở bộ Hộ, nghe chuyện cười mà nói: "Nay mới biết ma cũng biết làm kẻ trộm." Những chuyện này đều đủ để răn kẻ khinh bạc.

 Viên thiên tổng (chức võ quan cấp thấp) ở Ô Lỗ Mộc Tề là Sài Hữu Luân kể: trước kia khi đi đánh Hoắc Tập Chiêm (thủ lĩnh người Hồi ở Tân Cương nổi dậy chống nhà Thanh), ông dẫn lính lùng sục trong núi, ra đến hang sâu ở Châu Thổ Tư thì gặp bọn Mã Cáp Thấm (bọn cướp du mục ở vùng Tây Vực, khét tiếng ăn thịt người). Ông bắn trúng một tên, nó mang mũi tên chạy mất; bảy tám tên còn lại cũng chạy tán loạn. Ông cướp được ngựa và lều của chúng. Trên cây có trói một người đàn bà Hồi, cánh tay trái và đùi trái đã bị xẻo ăn đến trơ xương, kêu ri rỉ như tiếng sâu bọ chim chóc. Thấy Hữu Luân, bà ta mấy lần vươn cổ ra, lại làm điệu bộ như dập đầu lạy (?). Hữu Luân biết bà ta xin được chết nhanh, bèn rút dao đâm xuyên tim; bà ta trợn mắt kêu một tiếng dài rồi tắt thở. Về sau Hữu Luân lại đi qua chỗ ấy, nước lũ lên to không dám lội qua, đành tạm nghỉ chờ nước rút. Có một cơn gió xoáy cứ quẩn trước ngựa, lúc đi lúc dừng như dẫn đường. Hữu Luân hiểu ra đó là hồn người đàn bà Hồi, bèn cưỡi ngựa đi theo, quả tìm được chỗ nước nông mà qua.

 Quý Liêm Phu kể: ở Thái Hưng có một người họ Giả, là sinh viên được ăn lương nhà nước ở trường huyện, nhưng lại mê những chuyện bùa chú, phép cấm. Anh ta tìm thầy hỏi bạn, rốt cuộc luyện thành Ngũ lôi pháp (phép của Đạo giáo gọi năm loại sấm sét để trừ tà). Về sau anh ta ốm nặng, mơ màng thấy quỷ đến bắt, bèn giơ tay bắt quyết (thế tay bắt ấn khi làm phép), quỷ không đến gần được. Lát sau người nhà nghe trên mái nhà có tiếng kim khí loảng xoảng, lũ quỷ dữ dằn hung hãn ùa vào, ai nấy đều kinh hãi tránh ra ngoài, xa xa nghe như có tiếng đánh nhau, suốt đêm mới thôi. Sáng ra vào xem thì anh ta đã nằm sấp dưới gầm giường mà chết, tay cào đất thành một cái hố sâu, không ai biết vì sao. Sống chết là do số; số đã hết mà còn dùng phép mọn tranh với người ta, sao mà không biết mệnh đến thế!

 Liêm Phu lại kể: quan thái thú Chung Quang Dự khi làm quan ở Giang Ninh, có hai người mạc hữu (người giúp việc riêng cho quan, không có chức quan), là anh em họ. Một người giữ việc vào sổ công văn, một người giữ việc gửi công văn đã phê, thường ở chung một phòng, ngủ chung một giường. Một đêm, một người ngủ trước, người kia còn cầm đèn ngồi, bỗng thấy cạnh bàn có một người con gái áo đỏ ngồi. Anh ta hoảng hốt gọi người kia dậy. Người kia dụi mắt nhìn kỹ, thì không phải con gái mà là một con quỷ hình thù quái dị. Quỷ xông tới vật lộn, hai người đều ngã ra ngất. Hôm sau mọi người lấy làm lạ vì cửa không mở, phá cửa vào thì người thấy trước đã chết, người thấy sau chỉ còn thoi thóp; cứu chữa thì sống lại, mới kể lại đầu đuôi chuyện đêm qua. Ma vô cớ quấy người thì cũng có thể có; còn hiện hình đòi mạng thì chưa bao giờ vô cớ mà đến. Mạc hữu không phải là quan mà nắm quyền của quan; trong khoảng ngọn bút nét mực, động một chút là liên quan đến sống chết của người; làm điều thiện thì dễ, làm điều ác cũng dễ. Ắt là oan nghiệp tìm đến mới có biến này, chỉ không biết là vì việc gì mà thôi.

 Viên lại trong quân ở Ô Lỗ Mộc Tề là Như Đại Nghiệp kể: ở Cổ Lãng có bọn người Hồi chiếm điện Phật để uống rượu đánh bạc, sư trong chùa yếu thế không ngăn được. Một đêm đang uống say sưa, một người giơ ngón cái hô "một" (trò đoán số ngón tay khi uống rượu). Bỗng có một nắm tay khổng lồ, to như cái giỏ đan đựng được năm đấu, từ ngoài cửa thò vào, năm ngón xòe ra, quát lớn: "Sáu!" Rồi vỗ một cái, đèn tắt, bàn vỡ, hơn mười người đều ngã ra ngất. Đến sáng mới lần lượt tỉnh lại, từ đó không dám đến nữa. Đức Phật đối với chúng sinh không có lòng so đo, có lẽ là vị hộ pháp thiện thần (vị thần lành bảo vệ Phật pháp) hiện ra chăng?

 Chu Hoán người Tô Châu đỗ thứ hai kỳ thi hương ở Thuận Thiên năm Nhâm Ngọ, là người do tôi chấm lấy khi làm phân hiệu (quan chấm thi được chia phụ trách một phòng thi). Một hôm, chúng tôi họp nhau ở nhà cỏ Duyệt Vi, trong bữa rượu mỗi người kể một chuyện lạ. Chu Hoán kể: trước kia anh đi thuyền, thấy người cầm lái trên trán lúc nào cũng dán một miếng thuốc cao, dọc chừng một tấc, ngang gấp đôi, nói là có mụn nhọt, phải tránh gió mấy hôm. Một người chống sào nói nhỏ với khách: "Chuyện lạ lắm. Nói có nhọt là nói dối. Hắn từng làm hội thủ (người đứng đầu hội) trong lễ rước thần sông, theo lệ phải bưng hương. Đêm hôm trước hắn phạm điều không trong sạch. Lúc đang quỳ khấn, gió thổi tro lư hương bay vào mặt, hắn rợn tóc gáy, kinh hãi, suýt không làm xong lễ. Lui ra lau mặt, thì trên trán hiện ra một bức tranh xuân cung vẽ bằng mực, thần thái sống động, giống hệt hai vợ chồng hắn. Rửa không sạch, lại càng rõ hơn, nên phải lấy thuốc cao che lại." Mọi người không tin lắm, nhưng đã có lời ấy thì ra vào qua lại không thể không nhìn vào trán hắn. Người cầm lái biết, nói: "Thằng ranh lại nhiều chuyện rồi." Rồi chỉ thở dài. Thế thì chuyện ấy có lẽ không phải chuyện bịa. Tiếc là không tiện gỡ miếng cao ra xem.

 Lại bà vú nuôi của tôi là bà Lý kể: trước kia bà lên núi Thái Sơn, thấy một cô gái làng chơi và người tình đều đi dâng hương, gặp nhau ở quán trọ. Họ chờ lúc vắng người lén hôn nhau một cái, thế là môi dính chặt không rời ra được; tách ra thì đau thấu xương tủy. Mọi người phải sám hối thay cho họ thì môi mới rời ra. Có người nói đó là ông từ giữ miếu đút tiền cho cô gái làng chơi làm trò ấy để người ta thêm lòng tin. Điều đó cũng chưa biết chừng.
 Ở huyện Hiến (nay thuộc tỉnh Hà Bắc) có viên thư lại phòng Hình (viên chức giúp việc ở nha huyện, coi giấy tờ các vụ án hình sự) tên là Vương Cẩn. Hồi mới làm thư lại, anh ta nhận tiền đút lót, định gỡ tội cho một kẻ giết người. Vừa chấm bút định thảo giấy tờ thì tờ giấy bỗng bay vụt lên dính vào tấm thừa trần (tấm vải hay ván căng phía trên để hứng bụi), xoay tròn mãi không rơi xuống. Từ đó anh ta không dám bẻ cong phép nước để lấy tiền nữa. Anh ta thường kể chuyện này để răn đồng nghiệp, chẳng hề giấu giếm. Về sau anh ta suốt đời no ấm, sống lâu rồi mất.

 Lại có một viên thư lại khác, thường nhận tiền đút lót rồi múa bút xuyên tạc câu chữ trong giấy tờ để làm sai luật. Ông ta cũng sống trọn đời không gặp tai vạ gì, nhưng cả ba người con gái đều làm gái lầu xanh. Khi chuyện của cô con gái thứ hai vỡ lở, cô bị xử phạt đánh gậy. Viên ngũ bá (người lính chuyên thi hành án đánh gậy) dặn trước bọn thuộc hạ: "Đây là con gái của sư phụ Mỗ" — dân địa phương gọi thư lại là "sư phụ" — "nên đánh nhẹ tay." Đánh xong, cô gái nói với tú bà: "Nếu cha tôi không từng làm thư lại thì hôm nay tôi chết rồi." Than ôi! Sao cô ấy biết được rằng nếu cha cô không làm thư lại thì vốn dĩ hôm nay cô đã chẳng phải chịu đòn?

 Ở Giao Hà có hai chị em làm gái lầu xanh, cả hai đều bị hồ ly mê hoặc, gầy mòn ốm yếu gần chết. Nhà họ mời đạo sĩ đến làm phép trị. Hồ ly không chịu để bắt, đạo sĩ nổi giận, vội lập đàn, gửi văn điệp lên Lôi bộ (bộ thần sấm sét trên trời, chuyên giáng sét trừng phạt yêu quái). Hồ ly hóa thành một thư sinh, đến gặp đạo sĩ nói: "Xin luyện sư (tiếng tôn xưng đạo sĩ đã tu luyện lâu) đừng cố gây thù với tôi. Việc thái bổ (thuật hút tinh khí của người khác để bồi bổ cho mình) làm chết người, quả thật là phạm vào luật trời. Nhưng ngài cũng nên nghĩ xem hai cô gái này là hạng người gì. Chúng trau chuốt dung nhan lẳng lơ để mê hoặc trai trẻ. Chưa nói đến chuyện chúng đã làm tan nát bao nhiêu gia đình, làm hỏng sự nghiệp của bao nhiêu người, chia rẽ bao nhiêu cặp vợ chồng — tội ấy đều đáng chết. Chúng hút tinh khí của người, thì tôi hút tinh khí của chúng; chúng làm người ta sinh bệnh, thì tôi làm chúng sinh bệnh; chúng hại mạng người, thì tôi hại mạng chúng. Đó đều là lấy cách của chúng trị lại chúng, đạo trời vốn phải như thế, cớ sao luyện sư lại cố bao che cho chúng?

 Vả lại, luyện sư làm phép trị tôi là vì cho rằng mạng người rất quý. Nhưng người sở dĩ là người là vì có lòng người. Bọn này mưu mẹo muôn cách, nóng lạnh trăm chiều thay đổi, chính là loại mặt người lòng thú. Đã là lòng thú thì cứ coi như thú; lấy thú giết thú là lẽ thường. Trong núi sâu đồng rộng, những vụ thú ăn thịt lẫn nhau nhiều như cát sông Hằng, chẳng lẽ vụ nào cũng đem lên làm phiền Lôi bộ hay sao?" Đạo sĩ bèn bỏ đi. Có người bàn rằng vì đạo sĩ không trị được hồ ly nên mới bịa ra lời này. Nhưng dù sao, lời ấy cũng thật sâu sắc và rõ ràng.

 Trình Ngư Môn kể: có anh chàng họ Chu mê một cô gái lầu xanh ở vùng sông Hoài, đến khi hết tiền thì bị đuổi ra. Một hôm có một người buôn từ Sơn Tây đến tìm cô gái, người hầu kiệu cáng sang trọng lộng lẫy, tiêu vàng như đất. Cô gái nơm nớp sợ ông ta bỏ đi, bèn từ chối hết các khách khác, hết lòng chiều chuộng. Ngày nào ông ta cũng tặng vàng bạc, lụa là, ngọc ngà, nhiều không đếm xuể. Ở được hơn hai tháng, ông ta nói tạm đi Dương Châu, rồi không trở lại nữa, dò hỏi cũng chẳng ai biết. Cô gái thấy của cải đã nhiều, định rời xóm lầu xanh để hoàn lương. Đến khi kiểm lại rương hòm những thứ ông ta tặng thì không còn một món nào, ngay cả những thứ anh họ Chu tặng trước kia cũng không còn. Chỉ để lại hơn hai trăm lạng bạc, vừa đủ tiền ăn uống trong hơn hai tháng. Cả nhà ngơ ngơ ngác ngác như vừa tỉnh giấc mộng. Có người nói: "Nghe bảo anh họ Chu có người bạn là hồ ly, chắc là nó đã trả thù thay cho anh ta."

 Ngư Môn lại kể: có một nhà văn sĩ lãng du, ở Quảng Lăng (tức Dương Châu) lấy một người thiếp, khá thạo văn chương, hai người rất tâm đầu ý hợp, thường cùng nhau làm thơ xướng họa trong phòng. Một đêm anh ta về nhà, đầy tớ đã ngủ cả, trong phòng tối om không đèn, vào xem thì vắng lặng, chỉ có trên bàn một bức thư viết:

 "Thiếp vốn là hồ ly, sống nơi núi rừng hẻo lánh. Vì kiếp trước còn mắc nợ chàng nên phải trả, theo chàng nửa năm. Nay nghiệp duyên (mối duyên do nghiệp kiếp trước tạo ra) đã hết, không dám nấn ná nữa. Thiếp vốn định ở lại một lát (?) chờ chàng về để nói lời vĩnh biệt, nhưng sợ hai bên lưu luyến đau lòng, càng khó dứt, nên đành nuốt đau mà đi, không dám gặp mặt lần nữa. Đứng trước gió ngoảnh đầu lại, ruột gan rối bời trăm mối. Biết đâu nhờ một niệm nhớ thương này, trên đá Tam sinh (hòn đá trong truyền thuyết tượng trưng cho mối duyên nối qua ba kiếp), lại gieo được duyên về sau. Mong chàng tự giữ gìn, đừng vì một người đàn bà mà hao tổn tinh thần. Như thế thì thiếp tuy đi rồi, lòng cũng được an ủi phần nào."

 Anh ta đọc thư, thương cảm vô cùng, đem cho bạn bè xem, ai nấy đều than thở (?). Vì trong sách vở cũng từng có chuyện như thế, nên không ai nghi ngờ gì. Hơn một tháng sau, người thiếp cùng người tình đi lên phương Bắc, thuyền bị cướp, báo quan chờ bắt cướp, phải lưu lại vùng sông Hoài mấy tháng, nên chuyện mới vỡ lở. Thì ra mẹ cô ta muốn bán con một lần nữa cho người khác, nên giả làm hồ ly để thoát thân. Chu Thư Xương nói: "Đây đúng là hồ ly thật rồi, sao lại bảo là giả? Tôi e rằng trong những sách như Liêu trai chí dị, những chuyện kể ban đầu gặp tiên nữ, lâu sau tiên nữ bỏ đi, trong đó chưa chắc đã không có loại như thế này."

 Hồi tôi còn ở Hàn lâm viện (cơ quan văn học của triều đình, soạn thảo văn thư và sách vở cho vua), có lần cùng ông Sách Nhĩ Tốn, làm Thị độc (chức quan ở Hàn lâm viện, chuyên giảng đọc sách vở), trai giới (kiêng khem, tắm gội, giữ mình trong sạch trước ngày tế lễ) ở sảnh Đãi chiếu — sảnh này xưa có một tấm biển do Hà Nghĩa Môn (nhà thư pháp đời Thanh) viết bốn chữ "Hành Sơn cựu thự" (nơi làm việc cũ của Hành Sơn, tức Văn Trưng Minh đời Minh), lại có một đôi câu đối; nay câu đối vẫn còn, còn tấm biển thì mất đã lâu.

 Ông Sách kể: trước đây khi đi đánh Hoắc Tập Chiêm (thủ lĩnh người Hồi ở Tân Cương nổi dậy chống nhà Thanh), ông nhận lệnh điều động của Tham tán đại thần (đại thần được cử đi giúp chỉ huy quân sự). Giữa đường gặp tuyết lớn, xe cộ hành lý không đến kịp, chỉ có một cái lều đi đường theo kịp, tạm dựng lên để nghỉ. Khổ nỗi không có gối, tìm được ba bốn cái đầu người chết, chủ tớ bèn gối lên. Nửa đêm những cái đầu ấy cùng động đậy ngọ nguậy, quát lên thì mới thôi.

 Tôi cho rằng đây không phải có ma, cũng không phải vì bị quát mà thôi. Khi đầu bị chém, sinh khí chưa tan hết, bị cái rét khắc nghiệt bó lại, dồn nén bên trong; được hơi ấm của người hun vào, băng giá tan ra, khí thoát được ra ngoài, nên mới tự động đậy. Đã động rồi thì khí tan, nên không động nữa. Phàm vật gì sinh khí chưa hết, đem lửa hơ vào đều cử động, chính là lẽ ấy. Ông Sách nói: "Từ xưa đến nay, ở chiến trường tôi chưa từng gặp ma, nên lòng rất ghét chuyện này, cho rằng vận mình đã suy. Hôm nay mới giải được mối nghi ấy."

 Ở Thôi Trang nhiều cây táo, hễ trồng là thành rừng, dân gọi là "hàng táo". Hồi nhỏ tôi nghe kể có mấy người đàn bà ra đồng hái rau, đi ngang dưới gốc táo, thấy một đứa bé ngồi trên ngọn cây, hái những quả chín đỏ ném xuống đất. Mọi người tranh nhau nhặt. Đứa bé vội kêu lên: "Ta thích chị Hai họ Chu xinh đẹp nên hái cho chị ấy ăn, lũ ma đen chúng bay sao lại cướp?" Mọi người giận mắng. Chị Hai ghét nó lả lơi, cũng giận mắng, nhặt cục đất ném nó. Đứa bé nhảy sang cành khác, như chim bay xuyên rừng mà đi. Mọi người chợt nhận ra trong làng không có đứa bé nào như thế, ắt là yêu ma. Ông Diêu An (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An) nói: "Nhờ chị Hai mắng một câu, ném một cái, nếu không thì hẳn đã bị nó mê hoặc rồi. Phàm yêu quái mê hoặc người, đều là do người tự chuốc lấy. Tô Đông Pha trong bài Luận về Phạm Tăng có câu: 'Vật tất phải mục trước, rồi sau mới sinh sâu.'"

 Có một người tuyển nhân (người đã đủ tư cách làm quan, lên kinh chờ được bổ nhiệm) uống rượu đêm ở phố Hoành Nhai, rồi đi bộ dưới trăng về. Chỗ trọ của anh ta ở Châu Thị Khẩu, nên đi tắt qua Hương Xưởng. Thằng hầu nhỏ cầm đèn lồng đi giữa đường bị vấp ngã, đèn tắt. Thấy một nhà còn sáng đèn, anh ta đến xin lửa. Có người đàn bà ra mở cửa, mời vào uống trà. Anh ta trong bụng biết đây là nhà thổ, tạm vào cho khuây khỏa. Nhưng người đàn bà e thẹn cúi mặt, vẻ mặt buồn bã thảm hại; anh ta định ra về thì nàng lại níu tay áo cố giữ lại. Thử trêu ghẹo thì nàng cũng chiều theo. Anh ta tình cờ mang theo mấy lạng bạc, liền đem tặng. Người đàn bà cảm ơn mà không nhận, chỉ xin rằng: "Nếu chàng nhớ đến tình đêm nay, thì có người trường tùy (đầy tớ thân tín theo hầu quan) tên Mỗ ở chỗ Mỗ, đã lâu không có việc, vợ chết, con còn nhỏ, khó tránh đói rét. Nếu chàng chịu đưa anh ta theo khi đi nhậm chức thì dưới chín suối thiếp cũng mang ơn." Tuyển nhân đùa hỏi: "Nàng có theo ta được không?" Nàng rưng rưng nước mắt nói: "Thiếp thật ra không phải người, chính là vợ của anh ta. Vì anh ta không nuôi nổi con, nên thiếp đành mặt dày đến cầu xin chàng." Tuyển nhân sợ hãi bỏ chạy ra ngoài, ngoảnh lại nhìn thì đó là một nấm mồ mới. Về sau anh ta cảm cái tình ấy, rốt cuộc đưa người kia cùng các con đi theo. Xin được một chân trường tùy mà đến cả ma cũng phải dâng thân. Đám trường tùy giàu có, không biết tiền từ đâu ra, thì việc chúng đục khoét quan trên, làm hại dân đen, có thể biết được rồi.

 Bê nghé, ngựa non đôi khi đẻ ra có sừng kỳ lân, đó là do giao long (loài rồng ở dưới nước) giao phối mà thành, không phải kỳ lân thật. Đàn bà con gái ngủ ngoài trời mà bị giao long giao hợp cũng có. Riêng nhà bố vợ tôi họ Mã có một người tá điền, gần sáu mươi tuổi, đi một mình gặp mưa, sấm chớp tối tăm, có móng rồng đè lên nón. Ông tưởng mình phải chịu trời phạt, sợ quá ngã lăn ra, thấy rồng xé nát quần mình (?), cứ tưởng là lột quần áo rồi mới hành hình. Không ngờ rồng lật ông nằm sấp, đè xuống đất mà giao hợp. Hơi cựa quậy né tránh thì rồng gầm lên giận dữ, nghiến răng trên đầu, ông sợ bị nuốt nên nằm im không dám động. Qua chừng một hai khắc, rồng mới nổ một tiếng sét rồi bay đi. Ông nằm rên trên bờ ruộng, khắp người nhớt tanh. May có con trai mang áo tơi ra đón, cõng về. Lúc đầu ông còn giấu, sau vết thương nặng quá phải tìm thầy thuốc, mới kể thật. Mùa làm cỏ lúa, đàn bà mang cơm ra đồng nhiều lắm, thế mà lại đi giao hợp với một người đàn ông; trẻ chăn trâu cũng nhiều, thế mà lại chọn một ông già suy yếu — chuyện này cũng không thể hiểu được bằng lẽ thường.

 Vương Phương Hồ kể: anh Lưu ở Mông Âm có lần ngủ nhờ nhà anh em họ. Người nhà tình cờ nói trong nhà có quái vật, ra vào không chừng, cũng không biết nó ẩn ở đâu, nhưng gặp nó trong bóng tối thì nó húc người ngã lăn, thấy thân nó cứng như sắt đá. Anh Lưu vốn thích săn bắn, lúc nào cũng mang theo súng điểu thương (súng hỏa mai bắn chim), nói: "Nếu vậy, tôi sẽ mang súng này theo để phòng thân." Thư phòng có ba gian, anh ngủ ở gian phía đông. Đang ngồi một mình trước đèn, thấy ở gian phía tây có một vật đứng quay mặt ra cửa, mắt mũi tay chân đều giống người, nhưng mắt cách lông mày chừng hai tấc, miệng cách mũi chỉ một phân, vị trí các bộ phận chẳng chỗ nào giống người cả. Anh Lưu giơ súng nhắm, nó liền lùi tránh, lát sau lấy tay khép một cánh cửa, thò nửa mặt ra ngoài nhìn trộm, làm ra vẻ muốn ra mà không ra. Anh vừa giơ súng thì nó lại nấp vào, dường như sợ ra ngoài thì người ta đánh úp sau lưng. Anh Lưu cũng sợ quái vật đánh úp sau lưng, nên không dám ra trước. Cứ thế mấy lần, bỗng nó thò cả mặt ra, vẫy tay lè lưỡi với anh Lưu. Anh vội bắn một phát, đạn chì trúng cánh cửa, quái vật đã lao qua khói chạy mất.

 Thì ra nó dụ người nổ súng; một phát không trúng thì không kịp bắn phát nữa, nó liền nhân cơ hội trốn đi. "Hai bên địch cầm cự nhau, bên nào động trước thì thua" — chính là nói chuyện này chăng? Nếu anh nhịn không bắn, chờ đến sáng, quái vật này đã không xuyên được tường qua được cửa sổ thì thế nào cũng phải ra bằng cửa, ra thì ắt trúng đạn; không ra thì không thể không lộ nguyên hình. Tuy vậy, từ đó biết nó sợ súng. Sau anh phục súng bên song cửa sổ, chờ nó ra thì bắn, nó ngã lăn xuống đất kêu đánh "choang" (?) như tiếng ngói trên mái rơi vỡ. Đến xem thì là một mảnh vò vỡ; trẻ con ở gần đó đã nhân chỗ mép vò không tráng men (?) mà nghịch vẽ một khuôn mặt người, nét bút vụng về, tô vẽ tùy tiện, hình dạng y hệt cái anh Lưu đã thấy.

 Có con trai một nhà giàu ốm nặng, tắt thở rồi lại sống lại, nói với người nhà: "Hồn ta đã đến âm ty (cơ quan xét xử dưới cõi chết) rồi. Ta từng bỏ tiền cứu sống hai mạng người, lại từng cướp đoạt con gái nhà kia. Nay những người được cứu sống đang làm đơn ở âm ty bảo lãnh cho ta, còn cha cô gái thì nộp đơn kiện, cãi nhau ầm ĩ, chưa xử xong. Ta tạm về đã." Qua hai ngày, anh ta lại tắt thở rồi sống lại, nói: "Ta không qua khỏi rồi. Viên quan âm ty bảo cướp con gái người là tội ác lớn, cứu mạng người là việc thiện lớn, có thể bù trừ cho nhau. Diêm vương nói: 'Nếu cứu mạng một người rồi lại cướp con gái chính người ấy, thì cho bù trừ là được. Nay người bị cướp con gái là người này, còn người được cứu mạng là người kia. Lấy ơn cứu mạng của người kia mà bù cho mối thù cướp con của người này, thì giải quyết thế nào được? Vả lại nghiệp thiện vốn nặng, không thể xóa hết. Chi bằng âm ty không phạt không thưởng, ghi vào sổ để kiếp sau ơn thì tự đền ơn, oán thì tự trả oán là được.'" Nói xong thì tắt thở hẳn.

 Sách vở của người châu Âu (sách của các giáo sĩ phương Tây truyền vào Trung Quốc) không nhận thuyết luân hồi của nhà Phật mà chỉ nhận thuyết thiên đường địa ngục, cũng cho rằng thiện và ác không bù trừ cho nhau; như thế là chặn đường làm lành của kẻ ác. Đại khái thiện và ác có thể bù trừ, còn ơn và oán thì không bù trừ được; câu "oan gia trái chủ (kẻ thù và chủ nợ), phải đúng người ấy mới xong" là ý này. Thiện ác thông thường thì bù trừ được, còn đại thiện đại ác thì không. Tào Tháo chuộc Thái Văn Cơ (nữ sĩ đời Hán bị bắt sang đất Hung Nô) về, không thể không gọi là việc nghĩa, nhưng sao đủ bù cho tội cướp ngôi giết vua? Tào Tháo tuy chưa cướp ngôi, nhưng tự ví mình với Chu Văn vương (người đặt nền cho con trai lập nhà Chu thay nhà Thương), thì chí của ông ta là cướp ngôi; chỉ là sợ lời bàn tán của thiên hạ mà thôi. Còn ở kiếp sau, người chưa chắc đã gặp lại nhau, việc chưa chắc đã đúng lúc, nên nhân duyên hội tụ có khi phải mấy đời sau mới đến.

 Tống Thôn Xưởng — tên trang trại của người em họ tôi là Đông Bạch, dân địa phương nói tắt, gọi là "Xưởng Lý" — trong kho xưa có hồ ly. Hồi nhà tôi chưa chia nhà ra ở riêng, ông Diêu An theo học tiên sinh Vương Đức Am ở trang trại này. Đầy tớ ban đêm vào sân kho phần nhiều bị ném ngói mà không thấy hình bóng ai, chỉ riêng tiên sinh được hóng mát trong đó mà không bị quấy phá trêu chọc. Nhưng thỉnh thoảng thấy đàn ông đàn bà qua lại, và giường gỗ gối mây đều không một hạt bụi, như có người thường xuyên lau chùi. Một hôm trong bóng tối thấy một người men theo tường đi, trông như một ông già. Tiên sinh gọi lại hỏi: "Ta nghe nói hồ ly không dám đến gần người chính trực, chẳng lẽ ta không chính trực sao?" Ông già chắp tay đáp: "Loài hồ ly làm yêu làm quái thì không dám đến gần người chính trực; còn hồ ly đọc sách biết lễ thì lại thích gần người chính trực. Tiên sinh là bậc quân tử, nên dù thiếu phụ hay con gái nhỏ cũng không tránh mặt, vì tin tiên sinh không có lòng tà. Sao tiên sinh lại tự nghi ngờ mình?" Tiên sinh nói: "Tuy vậy, cõi âm và cõi dương khác đường, rốt cuộc không nên gần nhau. Khi qua lại xin đừng hiện hình, được không?" Ông già cúi gập người sát đất nói: "Vâng." Từ đó không thấy nữa.

 Thẩm Thụy Chương trọ ở Cao Miếu để đọc sách. Một đêm hè, anh ra ngủ dưới hành lang gác Văn Xương (gác thờ thần Văn Xương, vị thần coi việc văn chương thi cử). Khuya vắng người, nghe trên gác có tiếng nói: "Bọn mình đâu có chỗ nào tiêu tiền, sao mày tích nhiều vàng thế?" Một giọng đáp: "Tôi muốn lấy vàng này đúc tượng Phật bằng đồng, đem cúng ở chùa Đàm Chá trên Tây Sơn (núi phía tây kinh thành Bắc Kinh), mong nhờ phúc phù hộ mà sớm được thoát khỏi thân thú (tu thành tiên)." Giọng kia "xì" một tiếng nói: "Hừ, sai to rồi! Bố thí phải là của cải của mình. Phật há lại không hỏi xuất xứ, mà nhận vàng ăn cắp của mày sao?" Nghe tiếp thì im lặng. Hay thay! Lúc những đàn việt (thí chủ cúng dường cho nhà chùa) kiểu hồ ly — tức kẻ làm điều bất chính rồi đem của phi nghĩa đi bố thí — tụ tập đông đúc, nếu nghe được câu này thì phải thấy như tiếng sét đánh.

 Thụy Chương lại kể: có lần cùng mấy người bạn đi chơi Tây Sơn, vào đến chỗ rừng núi thâm u, gió ấm nắng đẹp, suối đá trong trẻo thoáng đãng, cây cối đâm chồi xanh mới, hoa dại nở rộ một nửa. Đang ngắm cảnh, nghe trên ngọn cây có tiếng đọc sách. Ngẩng lên không thấy ai, bèn chắp tay vái, gọi vọng lên: "Ngâm đọc ở đây, hẳn là bạn tiên. Chúng tôi cũng là kẻ theo nghề đọc sách, xin mời xuống trò chuyện được chăng?" Tiếng đọc sách chợt ngừng, lát sau lại sang sảng vọng từ bên kia suối. Có người muốn tìm đường đuổi theo, Thụy Chương nói: "Người ngoài cõi đời, nhân lúc cảnh đẹp mà vẫn chuyên chú nghiên cứu sách vở; còn bọn ta thân là học trò ở học cung (trường học của nhà nước), lại mang rượu đến đây nhìn trộm (?) đàn bà con gái đi chơi. Người ta khinh mà không đoái hoài là phải. Cần gì phải lặn lội tìm kiếm thêm?" Mọi người bèn thôi.

 Ở Thương Châu có một ni cô đi khắp nơi, chính là người đã kể ở trước giảng giải về nhân duyên cho một vị phu nhân. Bà không cho đàn bà đến chùa của mình, nhưng lại chịu đến nhà người ta; dù nhà nghèo chỉ có cơm gạo thô để đãi, bà cũng vui vẻ đến. Bà không khuyên đàn bà bố thí, chỉ khuyên giữ lòng thiện, làm việc thiện. Nhà ông ngoại tôi là ông Trương Tuyết Phong có một chị người làm họ Phạm, cúng một xấp vải. Ni cô chắp tay cảm ơn xong, đặt lên bàn, giây lát lại cầm lên đưa trả chị ta, nói: "Công đức của thí chủ, Phật đã soi xét rồi. Đã được thí chủ cho thì vải này là vải của tôi. Nay đã tháng chín, vừa rồi thấy bà mẹ chồng của thí chủ vẫn còn mặc áo đơn, xin kính biếu lại để thí chủ may cho mẹ chồng một chiếc áo bông (?), được không?" Chị người làm luống cuống không nói được câu nào, chỉ đỏ mặt (?) toát mồ hôi. Ông Diêu An nói: "Ni cô này thật hiểu sâu lòng Phật. Tiếc rằng trong chốn khuê phòng truyền nhau nhiều chuyện về bà, mà chẳng ai nói được tên bà."

 Bà vú họ Liêu của mẹ tôi kể: ngày hai mươi tám tháng tư là ngày hội lễ ở Thương Châu, đàn bà đi dâng hương đông như mây. Có một chàng trai lúc chiều tối thấy ngoài thành một chiếc xe bò đi về phía đông, chở hai cô gái đều xinh đẹp, không giống cách ăn mặc nhà quê. Anh ngờ là con gái nhà quyền quý, nhưng lại không lẽ nào không có lấy một người hầu gái hay vú già, và cũng không lẽ ngồi xe không mui. Đang ngờ vực thì một cô đánh rơi chiếc khăn đỏ xuống đất, bên trong dường như gói mấy trăm đồng tiền; cô gái và người đánh xe đều không ngoảnh lại. Chàng trai vốn chất phác thật thà, sợ người ta quay lại tìm thì sinh rắc rối, nên không dám nhặt. Về kể với mẹ, bị mẹ mắng là ngốc. Qua nửa năm, một chàng trai ở làng bên bị hai con hồ ly mê hoặc, mắc bệnh lao mà chết. Có người biết đầu đuôi nói: "Chính là do nhặt khăn rồi đòi khăn, hai bên trêu ghẹo nhau rồi ăn nằm với nhau." Bà mẹ nghe chuyện, chợt tỉnh ngộ nói: "Giờ ta mới biết ngốc mà hóa ra không ngốc, không ngốc mà hóa ra lại ngốc."

 Có người lấy con gái của đầy tớ nhà mình làm thiếp, người đầy tớ không muốn nhưng cũng chẳng làm gì được. Người ấy vốn thuộc kỳ tịch (sổ hộ tịch Bát kỳ đời Thanh, trong đó người dưới phải phục dịch người chủ của mình), bản thân cũng có chủ. Người thiếp sau sinh được một con gái, đến năm mười bốn mười lăm tuổi, người chủ nghe nói cô bé xinh đẹp, cũng lấy làm thiếp. Ông ta trong lòng không muốn nhưng cũng chẳng làm gì được, than rằng: "Giá không sinh đứa con gái này thì đã không có chuyện này." Vợ ông nói: "Giá ông không lấy con gái nhà kia thì tự nhiên đã không sinh ra đứa con gái này." Ông ta bèn ngẩn người ra.

 Lại có một cô gái trong họ hàng, ngày ngày đặt điều nói xấu chị dâu, khiến chị dâu bị mắng mỏ đến sống không nổi. Đến khi cô đi lấy chồng, cũng bị em chồng đặt điều, ngày ngày bị mắng mỏ y như chị dâu mình trước kia. Về nhà, cô khóc lóc với chị dâu: "Bây giờ em mới biết làm dâu khó thật." Đạo trời hay báo ứng trở lại, há chẳng đúng sao?

 Lại có một chàng trai thích nhìn trộm đàn bà, qua khe cửa sổ, kẽ rèm, tìm trăm cách rình mò. Một hôm say rượu ngủ, có người đùa lấy cao dán bịt mắt anh ta. Tỉnh dậy thấy sưng đau không chịu nổi, vội bóc ra, thì lông mày và lông mi đều bị nhổ sạch. Hơn nữa, thứ cao dán ấy chính là thuốc kích dục anh ta cất giữ, tính rất độc và mạnh; mắt bị nó hun đốt, rồi dần dần mù.

 Lại có một người bạn thích chèn ép, đi lại đặt điều thêu dệt, có thể khiến những người thân thiết như keo với sơn trở thành xa cách như băng với than. Một đêm khát nước sau khi uống rượu, uống chén trà nguội, trong đó đã có con bọ cạp rơi vào trước, nó chích ngay vào lưỡi, lở loét thành mụn. Tuy không đến chết, nhưng lưỡi ngắn lại, cong queo, nói năng không còn lưu loát nữa. Những chuyện này dường như có ai sai khiến, không phải ngẫu nhiên.

 Thầy tôi là ông Trần Văn Cần kể: có một người đồng hương — ông không muốn nêu tên — cả đời cũng không có tội lỗi gì lớn, chỉ là việc gì cũng muốn lợi về mình, hại về người, đó là bản tính. Một năm, ông ta lên kinh đi thi Hội (kỳ thi lớn ở kinh đô để chọn tiến sĩ), cùng mấy người bạn vào trọ quán. Mưa đổ xuống dữ dội, mái nhà dột khắp nơi. Lúc mới thấy dột, chỉ có mấy thước sát vách phía bắc là không có vết ướt. Người này bỗng kêu bị cảm lạnh, nằm ngay lên chiếc giường ấy trùm chăn cho ra mồ hôi. Mọi người biết ông ta giả ốm nhưng không có cớ gì bắt dời đi. Mưa càng to, mọi người ngồi trong nhà mà như ngủ ngoài trời, riêng người này ngủ say sưa. Bỗng vách phía bắc đổ sập, mọi người chưa ngủ đều vội chạy ra, người này bị đè ngay dưới, vỡ trán chảy máu, một chân một tay đều gãy, rốt cuộc phải khiêng về. Chuyện này đủ để răn những kẻ có lòng mưu mẹo.

 Nhân đó tôi nhớ đến thằng đầy tớ Vu Lộc, tính rất xảo quyệt. Nó theo tôi đến Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, Tân Cương). Một hôm khởi hành sớm, mây mù bốn bề, nó đoán trời sắp mưa, bèn để hết quần áo hành lý của mình vào thùng xe, lấy quần áo hành lý của tôi phủ lên trên. Đi được hơn mười dặm, trời lại tạnh ráo, nhưng xe sa xuống vũng bùn, nước từ dưới tràn vào, quần áo của nó lại ướt hết. Chuyện này cũng giống chuyện trên. Quả thật kẻ khôn lỏi là kẻ bị Tạo hóa ghét bỏ.

 Thẩm Thục Tôn, người huyện Ngô, là cháu gái nội của tiên sinh Thẩm Chi Quang, làm Ngự sử (quan có nhiệm vụ can gián vua và hặc tội quan lại). Cha và anh mất sớm, cô được bà nội nuôi nấng. Bà nội là em gái tiên sinh Dương Văn Thúc, tên húy là Phân, tên chữ là Dao Quý, giỏi thơ văn, vẽ hoa cỏ càng tinh xảo, nên Thục Tôn cũng học văn chương thư pháp, giỏi tô màu vẽ tranh. Từ nhỏ cô đã được hứa gả cho cháu tôi là Nhữ Bị, nhưng chưa về nhà chồng thì mất. Khi bệnh nguy kịch, mẹ tôi đến thăm. Bà Thẩm khóc gọi: "Chiêu Tôn ơi" — đó là tên gọi ở nhà của cô — "bà nội chồng con đến rồi, nhận mặt nhau đi." Lúc ấy cô đã mê man, chỉ mở mắt nhìn, nước mắt đọng trên mi, giơ tay vịn vào chiếc vòng tay của mẹ tôi. Mẹ tôi tháo ra đưa cho cô, tự tay đeo vào cánh tay cô; cô mỉm cười rồi nhắm mắt. Lúc đó mới hiểu ý cô là muốn được khâm liệm bằng đồ vật của họ Kỷ (nhà chồng).

 Lúc mới ốm, cô tự biết không qua khỏi, vẽ một cuộn tranh, niêm phong rất chặt, thường để bên hộp gối, hỏi thì không đáp. Đến lúc này mới hiểu là cô để lại cho mẹ tôi. Mở ra xem thì là một bức tranh lan trong mưa, trên đề: "Ngồi một mình vẽ lan u nhã, vẽ xong chỉ tự mình xem. Thương cho nó giữa hang vắng, gió mưa chẳng chịu nổi lạnh." Thì ra trong gia đình cô có điều khó nói, việc cưới xin bị trì hoãn cũng vì cớ ấy. Mẹ tôi thương xót, muốn mua đất chôn cất cô. Ông Diêu An cho rằng như thế không hợp lễ, mới thôi. Về sau quan tài cô theo thuyền chở lương theo kênh (thuyền tào vận) về quê, mẹ tôi còn mơ màng thấy cô khóc lạy.

 Vương Tây Hầu kể: từng cùng người làm thuê là Đô Tứ đi đêm ở phía tây Hoài Trấn, mệt quá ngồi nghỉ, nghe một con ma gọi vọng từ xa: "Trong làng đang tế thần, có nhiều rượu thịt lắm, cùng đi ăn uống đi." Lũ ma nói: "Mâm cỗ cúng thần đâu thể đến gần, mày đừng liều lĩnh." Con ma gọi nói: "Nhà ấy anh em tranh giành nhau, chú cháu chèn ép nhau, cái khí ngang trái đầy khắp cửa nhà, điềm suy bại đã đủ, thần không hưởng nữa đâu. Chúng mày đi nhanh lên, đừng để bọn khác đến trước." Tây Hầu vốn gan dạ, bèn đứng lại xem chúng đi đâu. Lũ ma đến gần, ngựa buộc trên cây đều hoảng sợ hí vang, chỉ thấy một luồng khí đen cuồn cuộn (?) xoay vòng, đi theo đường khác, không biết là đến nhà ai.

 Phúc lấy đức làm nền, không thể cầu mà được; họa do ác tích lại, không thể cúng giải mà tránh. Nếu làm điều thiện thì dù không cúng thần, thần cũng giúp. Làm trái lẽ phải, rối loạn luân thường, rồi cúng tế bừa bãi (?) để mong thần phù hộ, chẳng lẽ thần nhận hối lộ sao?

 Lương Khoát Đường kể: có ông họ Liêu là thái học sinh (học trò ở Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình) thương nhớ người thiếp yêu đã mất, buồn bực không vui, tạm về biệt thự nghỉ hè. Cửa sổ nhìn xuống dòng suối trong, thường mở ra để ngắm trăng. Một đêm nghe bên kia suối có tiếng đánh đập, tiếng kêu oan thảm thiết, trông thấy như có một người đàn bà bị trói nằm sấp dưới đất chịu đòn gậy. Đang ngờ vực nhìn kỹ thì người đàn bà gọi: "Chàng ở đây, nỡ nào không cứu thiếp?" Nhìn kỹ thì đúng là người thiếp yêu, ông kinh hãi đau đớn muốn chết, nhưng bờ dốc nước sâu, không có lối qua. Ông hỏi: "Nàng chôn ở núi kia, vì sao lại ở đây?" Nàng khóc: "Lúc sống cậy được chiều chuộng, gây nhiều tội nghiệp, chết rồi bị đày đến đây, như ở trần gian bị sung quân lưu đày vậy. Ông thần Xã (thần Thổ địa cai quản một vùng) tàn ác độc địa, động một chút là đánh roi đánh gậy. Không làm một lễ phóng diệm khẩu (lễ cúng thí thức ăn cho quỷ đói, cầu siêu cho vong hồn) thật lớn thì không thể thoát được." Nói xong bị lũ ma lôi đi.

 Ông Liêu vốn yêu thương sâu đậm, không nỡ trái lời xin, bèn mời sư làm lễ thí thực, mong cứu nàng khỏi chìm đắm. Hơn một tháng sau, lại nghe tiếng như trước; chạy ra xem thì lũ ma càng đông, người thiếp trần truồng bị trói quặt tay ra sau, bị hành hạ nhục nhã đáng thương hơn. Thấy ông Liêu, nàng gào khóc: "Lần trước lễ chưa đủ, đã gửi điệp xin thần tha, bị bác bỏ không được. Ông thần Xã thấy cầu khấn không linh nghiệm, càng hành hạ độc ác hơn. Phải lập đàn chay Thủy lục (đại lễ cầu siêu cho mọi vong hồn dưới nước trên cạn) bảy ngày bảy đêm mới giải được tai ách này."

 Ông Liêu chợt tỉnh ra: nếu thần Xã không có mặt thì ai giám sát hành hình? Nếu thần Xã có mặt thì ma đâu dám nói thẳng cái ác của thần? Vả lại thần Xã có miếu riêng, việc gì đến đây? Hay là lũ ma ranh mãnh hóa hình để lừa ta làm lễ tụng kinh sám hối? Người thiếp thấy ông Liêu đang nghĩ ngợi, lại gọi: "Thiếp đúng là nàng ấy thật, chàng đừng nghi quá." Ông Liêu nói: "Thế này thì rõ ràng là giả rồi." Bèn hỏi vặn: "Trên người nàng có nốt ruồi son, nói được nó mọc ở đâu thì ta tin." Ma không dám đáp, giây lát lần lượt tản đi, từ đó dứt hẳn.

 Chuyện này cho thấy lòng người xảo trá, ngay ma cũng thế. Lại cho thấy hễ lòng có chỗ vướng víu thì vật khác ắt len vào chỗ hở. Ông Liêu tự nói có một tớ gái làm bếp mất được chôn dưới núi này, ắt nó biết ông nhớ thương người thiếp nên xui lũ ma làm thế. Lại cho thấy tai họa từ ngoài ập đến ắt có kẻ nội gián bên trong.

 Khoát Đường lại kể: một cử nhân (người đỗ kỳ thi Hương ở tỉnh) người Quảng Đông lên kinh, đi qua sông Bạch Câu, ăn trưa ở quán trọ. Thấy có chiếc xe la chở một người đàn bà, ở trong căn phòng đối diện, ăn xong thì đi trước. Anh ta tình cờ bước vào, thấy trên vách mới đề một bài từ: "Dương liễu lả lơi soi bãi nước quanh co, làm dáng xanh tươi vì ai? Thương thay bông tơ liễu yếu ớt theo gió bay đi bay lại, giống như thân ta trôi dạt. Lất phất rơi vương vạt áo lụa, tiễn ta qua trạm nghỉ ven đường. Dặn dò mãi: bảo mày thà dính vào bùn đất cũng được, đừng hóa thành bèo trôi." Xét điệu từ này tên là Thu ba mị, tức là Nhãn nhi mị.

 Anh cử nhân nói: "Đây là lời của gái lầu xanh, có ý chán ngán cảnh phong trần rồi." Ngày ngày anh ta đuổi theo cùng đi; đến kinh còn sai thằng hầu nhỏ ghi nhớ chỗ cô ta xuống xe. Về sau dò la quanh co, rốt cuộc cưới cô làm vợ lẽ. Hai người không hẹn mà ngẫu nhiên gặp nhau, lấy một bài từ nhỏ làm "lá đỏ" (điển xưa: cung nữ đề thơ lên lá đỏ thả trôi theo dòng nước, người nhặt được về sau thành chồng — tức vật làm mối nên duyên), đây thật đúng là duyên tiền định.

 Nhà ông cậu của mẹ tôi là ông Trần Đức Âm có một cô tớ gái ghét con mèo ăn vụng, thấy là đánh. Con mèo nghe tiếng cô (?) là trốn ngay. Một hôm, bà mợ là Quách Thái an nhân (danh hiệu triều đình phong cho mẹ hoặc bà của quan) sai cô trông nhà; cô đóng cửa chợp mắt, tỉnh dậy thì trong mâm mất mấy quả lê. Bên cạnh không có ai khác, mèo chó lại không có lẽ ăn lê, cô không có cách gì tự minh oan, rốt cuộc bị đánh một trận đau. Đến tối, bỗng tìm thấy lê trong bếp lò, ai cũng lấy làm lạ. Xem kỹ thì quả nào cũng có vết móng vuốt và răng mèo, mới hiểu là con mèo cố ý tha đi để cô cũng bị đánh vì tội ăn vụng. Câu "loài ong, loài bọ cạp cũng có nọc độc" (vật nhỏ cũng biết trả thù) quả không sai. Cô tớ gái tức giận, định đánh mèo nữa, bà Quách nói: "Quyết không có lẽ để mày giết mèo. Nếu mèo bị giết, e oan oan tương báo, không biết sẽ sinh ra quái lạ gì." Từ đó cô tớ gái không đánh mèo nữa, mèo thấy cô cũng không chạy trốn nữa.

 Cảnh Thủ Ngu ở Đồng Thành kể: một học trò đi chơi núi Tung Sơn, tìm tòi bia cổ, bất giác trời tối. Lúc ấy đang giữa hè, anh lót cỏ nằm ngủ dưới gốc thông. Nửa đêm sương rơi, lạnh thấm vào áo, run lên mà tỉnh dậy, nằm ngửa ngắm trăng. Xa xa thấy mấy người theo lối mòn đi đến, trải chiếu trên đỉnh đồi, rót rượu ngồi vòng quanh. Biết họ không phải người, anh sợ không dám dậy, đành nghiêng tai nghe họ nói. Một người nói: "Hạn đày của hai ông sắp mãn, sắp vào vòng luân hồi đầu thai, chẳng bao lâu lại được thấy mặt trời. Sẽ sinh vào đâu, đã có tin chưa?" Hai người ngồi chiếu trên nói: "Còn chưa biết." Rồi tất cả đứng dậy nói: "Ông thần Xã đến rồi."

 Lát sau một ông già chống gậy đến, chắp tay với hai người nói: "Vừa nhận được văn thư của âm phủ, đến báo tin vui: hai ông kiếp trước là bạn tốt, kiếp sau là vợ chồng đẹp đôi." Chỉ người bên phải nói: "Ông làm quan." Chỉ người bên trái nói: "Ông làm phu nhân." Người bên phải ngoảnh lại cười, người bên trái lặng im không nói. Thần Xã nói: "Sao ông buồn bã thế? Diêm vương há lại ghi nhầm? Ông này tính cương trực; cương thì lấn át người khác, trực thì không chịu uốn mình thấu hiểu tình người. Cả đời gây dựng được nhiều việc, nhưng cũng làm tổn hại nhiều, nên chìm đắm gần hai trăm năm mới được thoát. Nhưng xét cho cùng đó là lỗi của người quân tử, nên vẫn được làm quan to. Còn ông vốn là người trung hậu, không chịu gây phúc gây họa cho ai, nhưng việc gì cũng nuôi nhọt không chữa (để mặc cái xấu lớn dần), cũng để lại tai họa vô cùng, nên bị đọa vào cõi quỷ hai trăm năm, bị đày làm thân đàn bà. Vì cả đời ông sâu sắc mà không hiểm độc, mềm mỏng mà không xu nịnh, nên không mất phú quý. Lại vì ông này hay làm mếch lòng người, mà ông trước sau vẫn hợp với ông ấy, nên sinh ra nhân duyên này. Lẽ thần minh rõ ràng, sao ông lại buồn?"

 Mọi người ồ lên cười: "Ông ấy không phải buồn đâu, chỉ là mới làm cô dâu nên khó tránh e thẹn thôi. Có rượu có thức nhắm, mời ông thần Xã làm chủ lễ, cho họ làm lễ hợp cẩn (lễ cô dâu chú rể uống chung rượu trong đêm cưới) trước được không?" Rồi chúc tụng mời mọc ồn ào, không nghe rõ được nữa. Chẳng mấy chốc gà gáy sáng, ai nấy vội vã tan đi. Không biết họ là người đời nào.

 Lý Ứng Huyền kể: Giáp và Ất là hàng xóm, hai nhà đời đời thân thiết. Nhỏ cùng chơi đùa, lớn cùng học một trường, thân nhau như anh em. Đàn ông đàn bà hai nhà thường qua lại, tuy cách một bức tường mà như một nhà. Có người đặt điều nói xấu vợ Giáp, bảo cô tư thông với em họ. Giáp dò xét không thấy dấu vết gì, nhưng mối nghi vẫn không tan, bèn kín đáo đem chuyện kể với Ất, nhờ dò xét giúp. Ất vốn cẩn thận kín đáo, sợ dính vào chuyện, từ chối nói không làm được. Giáp thầm nghĩ: không dò mà đã từ chối là không làm được, ấy là biết chuyện rồi mà không chịu dò. Bèn không hỏi nữa, cũng không nói rõ ra. Nhưng từ đó Giáp không đoái hoài đến vợ, vợ không có cách gì tự minh oan, rốt cuộc buồn rầu mà chết.

 Chết rồi, hồn cô nhập vào Ất, nói: "Không gì thân bằng vợ chồng. Chuyện vợ chồng mà Giáp kín đáo nhờ ông dò xét, thì Giáp tin ông đến mức nào! Nếu ông ra sức minh oan cho tôi, mối nghi của Giáp ắt tan; hoặc ông giả vờ nhận lời dò xét rồi từ từ báo là không có chứng cứ, mối nghi của Giáp cũng ắt tan. Thế mà ông lo nhỡ dò ra là thật, không báo thì phụ Giáp, báo thì ông phải chịu oán, nên đứng ngoài cuộc, dửng dưng giữ thân, khiến tôi ôm hận xuống suối vàng. Thế là giết người mà không cầm binh khí. Hôm nay tôi đã kiện ông lên Diêm vương, ông phải đi đối chất." Rốt cuộc Ất phát điên co giật mấy ngày rồi chết.

 Giáp cũng nói: "Sở dĩ cần bạn bè là để giúp nhau lúc nguy cấp. Chuyện này có thể giấu ta chứ sao giấu được người khác? Người xa lạ thì có thể giấu, chứ sao giấu được ông? Ta đem chuyện ruột gan gửi ông: không có thì phải nói là không, nói thẳng trách ta đừng vì lời đồn nhảm mà chia rẽ vợ chồng; có thì nên báo kín cho ta, để ta khéo tính toán, đừng để tiếng nhơ liên lụy con cháu. Thế mà coi ta như người dưng, đùn đẩy để sinh ra mối nghi, thì có bạn như thế quý gì?" Bèn cũng tuyệt giao, đến khi Ất chết cũng không đến viếng. Ất há thật muốn giết người? Chỉ vì từng trải việc đời quá sâu nên tránh né quá khéo mà thôi. Nhưng sợ oán nhỏ mà chuốc oán lớn; sợ oán của một người mà chuốc oán của hai người; rốt cuộc giết người rồi phải đền mạng — cái khéo ấy ở đâu? Cho nên nói: "Không phải người cực kỳ thông minh thì không làm nổi việc cực kỳ hồ đồ."

 Bậc đàn anh Đậu Đông Cao kể: trước đây khi làm Học chính (quan coi việc học hành và thi cử của một tỉnh) Chiết Giang, trong nha môn có một đứa bé thường qua lại chạy việc vặt, ông tưởng là con em của người làm, nên không lấy làm lạ. Về sau sai nó dời một món đồ, nó đáp không làm được. Lấy làm lạ hỏi ra, nó mới tự nói là thằng hầu của vị Học chính trước, chết rồi hồn ở lại đây. Có lẽ vì có hình mà không có chất, nên truyền lời được mà không nhấc đồ vật được. Điều này gần với lẽ thường. Vậy thì những chuyện chép trong sách xưa nói ma làm được mọi việc như người sống, lại giải thích thế nào?

 Đặc Nạp Cách Nhĩ là đất huyện Kim Mãn đời Đường, nay vẫn còn tấm bia tàn. Ở Cát Mộc Tát có thành cũ của Bắc Đình đô hộ phủ (cơ quan nhà Đường đặt ra để cai quản vùng Tây Vực) đời Đường, do Lý Vệ công (tức Lý Tĩnh, danh tướng đầu đời Đường) xây. Thành chu vi bốn mươi dặm, đều đắp bằng gạch đất. Mỗi viên gạch dày một thước, rộng một thước năm sáu tấc, dài hai thước bảy tám tấc; ngói cũ rộng hơn một thước (?), dài một thước năm sáu tấc. Trong thành có một ngôi chùa đã đổ nát hết, tượng Phật đá từ thắt lưng trở xuống lún vào đất mà vẫn còn cao bảy tám thước. Có một quả chuông sắt, cao hơn đầu người, bốn mặt đều có khắc chữ, gỉ sét mờ nhòe không đọc được một chữ nào; chỉ cạo xem cạnh nét chữ, xét nét phẩy nét mác, thì dường như là lối chữ Bát phân (một lối chữ lệ cổ, nét phẩy mác xòe ra hai bên).

 Trong thành toàn than đen, đào sâu một hai thước mới thấy đất. Người Ngạch Lỗ Đặc (một tộc người Mông Cổ ở Tây Vực) nói thành này xưa bị đánh hỏa công mà mất, các pháo đài bốn phía là xây lúc đánh thành; còn là đời nào, người nào thì không nói được, có lẽ là từ trước thời Chuẩn Cát Nhĩ (vương quốc Mông Cổ từng cai trị vùng này trước khi nhà Thanh chiếm). Trên đồi phía đông nam thành có một thành nhỏ, cùng thành lớn như thế hai sừng hỗ trợ nhau. Người Ngạch Lỗ Đặc nói vì thành nhỏ này cản trở, đánh không được, nên mới phải dùng pháo.

 Mùa đông năm Canh Dần, quân doanh trực thuộc Đề đốc (quan võ cao nhất của một vùng) ở Ô Lỗ Mộc Tề lập thêm Hậu doanh. Tôi cùng Vĩnh Dư Trai — tên là Khánh, lúc ấy làm Đốc lương đạo (quan coi việc lương thực) ở thành Địch Hóa, sau làm đến Bố chính sứ (quan coi việc hành chính, tài chính một tỉnh) Hồ Bắc — nhận lệnh trù tính chỗ đóng quân. Núi non chồng chất rối rắm, bàn mấy ngày chưa quyết. Tôi nói với Dư Trai: "Lý Vệ công xem xét địa hình ắt hơn bọn ta. Thành ông ấy xây hẳn ở chỗ hiểm yếu, sao không dựa vào đó?" Dư Trai cho là phải, việc bàn mới quyết. Đó chính là doanh Cổ Thành ngày nay, vốn tên là Phá Thành, Đại học sĩ ông Ôn đổi thành tên này. Nhìn thành ấy như treo lơ lửng đơn độc, nhưng trong núi có nghìn ngả muôn lối, hễ đi ra thì ắt phải qua thành này; mới biết người xưa thật không thể theo kịp. Học sĩ Chử Quân Tâm khi soạn sách Tây Vực đồ chí có đến hỏi tôi về di tích cổ, tôi tình cờ quên nói chuyện này, nay ghi thêm vào đây.

 Trong một hang núi ở Khách Thập Cát Nhĩ (tức Kashgar, Tân Cương), trên vách đá chỗ tương đối phẳng (?), có vẽ hình người và ngựa. Người Hồi truyền nhau rằng đó là tranh vẽ đời Hán, họ khá biết giữ gìn, nên lâu năm vẫn còn nhận ra được. Tranh đời Hán như ở từ đường họ Vũ Lương thì chỉ thấy bản khắc; còn nét vẽ thật thì không có gì cổ hơn thế này. Về sau lính đồn đốt lửa chống rét, khói hun vào nên mờ nhòe hết cả. Tiếc rằng lúc mới xuất quân không có thợ vẽ mang bút (?) theo để chép lại một bản.

 Vợ của con trai thứ hai tôi là Nhữ Truyền, họ Triệu, tính rất dịu dàng, thờ cha mẹ chồng hết mực hiếu thảo. Vợ tôi là bà Mã khen cô đủ cả bốn đức: khéo tay, nết na dung mạo, lời ăn tiếng nói và đức hạnh — không phải là lời thiên vị. Không may cô mất sớm, mới ba mươi ba tuổi, đến nay tôi vẫn thương xót. Về sau Nhữ Truyền làm quan ở Hồ Bắc, mua một người thiếp, dáng người và nhan sắc giống hệt người vợ không sai chút nào. Vừa thấy ai cũng kinh ngạc, những người trong nha môn từng gặp người vợ cũng đều kinh ngạc. Tính lúc cô gái sinh ra, người vợ chưa mất, sao lại giống nhau đến thế? Lại cùng làm vợ một chồng, càng lạ hơn. Nhưng người thiếp này về nhà được mấy tháng thì cũng chết yểu. Tạo hóa cần gì phải bày ra cái bóng ảo này, khiến người ta thấy một lần rồi lại thấy lần nữa?

 Diêu Biệt Phong người Đồng Thành, giỏi ngâm vịnh, chữ viết phỏng theo Triệu Ngô Hưng (tức Triệu Mạnh Phủ, nhà thư pháp đời Nguyên), thần thái cốt cách giống y hệt. Ông từng phỏng lối chữ Ngô Hưng để làm chữ giả, hun giấy cho đen cũ, các nhà giám định không phân biệt được. Ông thân với ông ngoại tôi là ông Trương Tuyết Phong, đến chơi thường ở nhà ông ngoại, động một chút là ở lại hàng tuần hàng tháng. Về sau nghe tin ông đi xem sóng triều bị chết đuối, ông ngoại tôi rất thương tiếc. Hồi nhỏ tôi thấy nhiều nét chữ của ông, tiếc rằng còn bé không để ý, rốt cuộc quên mất tên.

 Ông cậu tôi là ông Trương Tử Hành — bà nội tôi và mẹ tôi là cô cháu; trong anh em của bà nội, chỉ ông Tuyết Phong được gọi là ông ngoại, vì là họ hàng có tang phục (họ hàng gần, khi có tang phải mặc đồ tang), theo người gần nhất; còn những người khác đều gọi là ông cậu, theo bậc trên — từng mời Biệt Phong đến viết chữ, cho ở trong khu vườn nhỏ phía tây nhà. Một đêm trăng sáng, ông thấy trên cửa sổ có bóng người con gái, ra xem thì không có. Nhìn quanh vườn, dường như có váy xanh tay áo đỏ thấp thoáng giữa cây đá hoa trúc. Đến phía đông thì nó ở phía tây, đến phía nam thì nó ở phía bắc. Đi vòng quanh nửa đêm, rốt cuộc không thấy được mặt, mệt quá phải nghỉ. Nghe ngoài cửa sổ có tiếng nói: "Nếu chàng chép giúp thiếp một bộ kinh Kim Cương thì thiếp sẽ ra gặp mặt lạy tạ. Chẳng qua hơn bảy nghìn chữ, chàng chịu nhận lời không?" Biệt Phong vốn ưa chuyện lạ, vội hỏi: "Nàng là ai?" Thì im lặng không đáp.

 Vừa hay có cuốn sổ giấy Tuyên trắng, hôm sau ông từ chối hết việc viết lách khác, một lòng chép kinh. Chép xong, đốt hương, đặt kinh lên bàn cúng, mong nàng đến lấy. Nửa đêm kinh đã mất. Đến tối hôm sau, ông bồi hồi ngóng trông, quả thấy người con gái thong thả từ sau khóm hoa đi đến, dập đầu sát đất. Biệt Phong vừa giơ tay đỡ dậy thì nàng đứng thẳng đờ lên, hai mắt trợn ngược, máu chảy đầm đìa khắp ngực — thì ra là hồn ma người tự cắt cổ. Ông kêu thét lên, kinh hãi ngã lăn. Thằng hầu trong nhà nghe tiếng cầm đèn chạy đến thì đã không thấy gì nữa. Ông giậm chân tức giận vì bị ma lừa. Ông Tuyết Phong nói: "Ma nói là lạy tạ, thì đã lạy tạ rồi. Ma không lừa ông, ông tự sinh ý nghĩ bậy, trách gì ma?"

 Vu Nam Minh, một minh kinh (học trò được tiến cử lên học ở Quốc tử giám, một bậc dưới cử nhân), nói: "Khổ và sướng trong đời người đều không có giới hạn; buồn và vui trong lòng người cũng không có mức nhất định. Đã từng trải cảnh cực sướng thì hơi không vừa ý đã thấy khổ; đã từng trải cảnh cực khổ thì hơi được dễ thở đã thấy sướng."

 Ông từng mở trường dạy học ở Khang Ninh Đồn, phòng học chật hẹp ẩm thấp, gần như không ngẩng đầu được; cửa không có rèm, giường không có màn, sân không có cây. Hạn lâu ngày nóng nực ngột ngạt như ngồi trong chõ đồ xôi. Cởi áo nằm nghỉ trưa thì ruồi bu vo ve không chợp mắt được, bực bội gần như không chịu nổi, tự bảo đây là địa ngục lửa dữ. Lâu sau, mệt quá ngủ thiếp đi, mơ thấy đi thuyền ra biển lớn, gió bão bỗng nổi lên, trời đất tối tăm, cột buồm gãy, cánh buồm rách, sợ đến vỡ mật, trong chốc lát thuyền lật chìm. Bỗng như có người nhấc lên ném vào bờ, liền có người cầm dây trói lại, nhốt vào hầm đất, tối không thấy gì, thở cũng nghẹn tắc không thông, sợ hãi quẫn bách không sao tả được. Chợt nghe bên tai có tiếng gọi, bừng mở mắt thì vẫn đang nằm trên chiếc giường gỗ ba chân, thấy chân tay khoan khoái, tinh thần sáng sủa, như đang ở chốn tiên Bồng Lai, Phương Trượng (những núi tiên trong truyền thuyết).

 Đêm ấy trăng sáng, ông cùng học trò dạo bờ sông, ngồi dưới gốc liễu giảng giải ý này. Nghe loáng thoáng trong đám cỏ có tiếng thở dài: "Lời này đúng lẽ. Bọn ta chìm đắm bên bờ nước, rốt cuộc vẫn còn hơn kẻ ở dưới địa ngục."

 Nhà bố vợ tôi là ông Mã Chu Lục có người đầy tớ già tên Môn Thế Vinh, tự kể: từng qua sông Câu Bàn ở Ngô Kiều, trời đã tối, mưa lâu nước dâng mạnh, bùn lầy ngang dọc, không biết chỗ nào lội qua được. Thấy hai người cưỡi ngựa đi trước, đi vòng vèo chọn lối mà đều gặp chỗ cạn, dường như thuộc địa hình. Anh bèn đi theo. Sắp đến bờ sông, một người bỗng ghìm ngựa đứng lại, chờ Thế Vinh đến, khẽ nói: "Ông muốn qua sông thì nên vòng sang trái chừng nửa dặm, bờ bên kia có một cây khô, đi chỗ ấy được. Tôi dẫn người này đến đây là có việc phải làm, ông đừng cùng chịu hại với hắn." Anh ngờ là bọn cướp, sợ hãi quay ngựa lại, theo đường được chỉ mà đi lối khác, nhưng thỉnh thoảng ngoảnh lại nhìn, thấy người này thúc ngựa đi trước, người phía sau theo đến giữa dòng thì bỗng chìm nghỉm, cả người lẫn ngựa đều mất tăm. Người đi trước cũng hóa thành cơn gió xoáy mà đi. Mới biết đó là ma báo oán.

 Cụ Điền Canh Dã khi làm quan ở trấn Lương Châu có mang về một mảnh "thông vạn năm", tính ấm mà làm máu lưu thông. Đem sắc lên, nước có màu như hổ phách; đàn bà mắc các chứng huyết khô, bế kinh (kinh nguyệt không ra) uống vào phần nhiều đều khỏi. Họ hàng thân thích lần lượt xin, lâu dần thì hết. Về sau tôi đến Tây Vực mới thấy cây ấy, chẳng qua là vỏ của cây thông già, không phải giống cây khác. Chủ nhà nấu lên thay trà, cũng thoang thoảng mùi thơm. Cây to nhất, rễ ở đáy khe sâu nghìn trượng, thân cành vươn cao, vượt khỏi sống núi mà còn cao hai ba mươi trượng. Vỏ dày có chỗ hơn hai thước. Thằng đầy tớ Ngô Ngọc Bảo từng lấy một mảnh làm giường. Tôi bảo cây chuối ở Phúc Kiến, Quảng Đông lá đủ cho một hai người nằm, nếu lấy thêm một tàu làm chiếu thì cũng là một cảnh lạ.

 Tôi lại từng thấy một nhà, khoét ngay vào hốc cây làm cửa ra vào, cửa sổ, dùng thang lên xuống, vào trong y như một căn nhà. Tôi cùng ông Hô Diên Hóa Châu — tên là Hoa Quốc, người Trường An, đỗ tiến sĩ năm Ất Mùi, từng làm tri châu Hóa Châu — cùng lên xem. Hóa Châu nói: "Nhà này vừa ở tổ trên cây vừa ở hang." Có lẽ vùng phía bắc Thiên Sơn, như nước Ô Tôn, Đột Quyết, xưa phần nhiều là dân du mục, không cần gỗ làm rường cột, nên rìu búa không đến; tôi ngờ cây ấy thật là vật từ thời Bàn Cổ (thời khai thiên lập địa trong truyền thuyết). Cái tên "vạn năm" có lẽ không phải hư danh.

 Điền Bạch Nham nói: danh kỹ Nguyệt Tân từng qua lại nhà Ngư Dương sơn nhân (tức Vương Sĩ Trinh, nhà thơ lớn đầu đời Thanh), giống như chuyện Tô Đông Pha với kỹ nữ Cầm Thao. Tô Đẩu Nam nhân đó kể hồi nhỏ thấy một kỹ nữ ở Sơn Đông tự nói là cháu gái của Nguyệt Tân, còn giữ cây quạt Ngư Dương tặng. Xin xem thì trên quạt vẽ một mái đình cỏ bên nước, bên cạnh có hai cây liễu, đề "tháng ba năm Canh Dần, Đạo Xung vẽ", không biết là ai. Bên trái có một bài thơ viết chữ hành: "Sợi khói mịt mờ nhúng nước xanh, eo thon đối nhau thi dáng đẹp. Trước chén rượu thử hỏi ông lão Hương Sơn, sao Liễu (một trong hai mươi tám chòm sao; chữ "liễu" còn ám chỉ cô gái như cành liễu) mới mọc là ngôi sao thứ mấy?" Không ký tên, có một con dấu nhỏ đã mờ. Đẩu Nam cho rằng là một bậc già cả có danh vọng tình cờ làm thơ phong tình, nên giấu tên không ghi.

 Tôi cho rằng phong cách thơ phóng khoáng, đúng là dòng phái Tân Thành (phái thơ của Vương Sĩ Trinh, người Tân Thành). Nhưng Ngư Dương mất mùa hạ năm Tân Mão, Canh Dần là năm trước đó, lúc ấy không lẽ còn có bạn già. "Ông lão Hương Sơn" (vốn là hiệu của nhà thơ Bạch Cư Dị lúc về già) chắc chỉ ai? Nếu nói là tự chỉ mình thì không nên nói "thử hỏi"; vả lại lời ý nhẹ nhàng khéo léo, cũng không giống bút già. Có lẽ là trong phòng của người già như ông Duy Ma, tình cờ có thiên nữ rải hoa (điển nhà Phật: trong phòng cư sĩ Duy Ma có thiên nữ rải hoa — ở đây ý nói ông già có kỹ nữ đến hầu), một người trẻ khác đề quạt thay để trêu ông. Nhà kỹ nữ mượn danh tiếng lớn mà không hiểu nghĩa văn, nên nhận nhầm người, như chuyện nhận nhầm Nhan Tiêu (điển: quan chấm thi đời Đường tưởng Nhan Tiêu là con cháu danh thần Nhan Chân Khanh nên lấy đỗ đầu, té ra không phải).

 Vương Cận Quang kể: năm Nhâm Ngọ đi thi Hương (kỳ thi ở tỉnh để chọn cử nhân), cùng mấy người bạn thuê chung một căn nhà nhỏ để đọc sách. Trong phòng Cận Quang ở, nửa đêm ánh đèn bỗng tối lại, xanh lè; khêu bấc thì sáng lại. Thấy một cái đầu người nhô lên từ dưới đất, thổi hơi vào đèn. Ông đập bàn quát, nó vội rụt xuống. Được chừng một khắc lại nhô lên, quát thì lại rụt xuống, cứ thế bảy tám lần, đã gần canh tư. Ông không chịu nổi sự quấy nhiễu, lại vốn tự phụ là gan dạ, không muốn gọi người cùng nhà, ngồi yên xem nó biến hóa thế nào. Nó chỉ trợn mắt nhìn giận dữ, rốt cuộc không ra khỏi đất. Ông thấy nó chẳng làm gì được, bèn tắt đèn đi ngủ. Không biết nó đi lúc nào, nhưng từ đó không thấy nữa.

 Ngô Huệ Thúc nói: "Có lẽ là ma oan muốn kể điều gì, tiếc là không hỏi." Tôi cho rằng nếu là ma oan thì phải khóc lóc thảm thiết chứ không giận dữ trừng mắt. Từ phố Phấn Phòng Lưu Ly về phía đông đều là bãi tha ma lâu năm, dân cư dần mở rộng, thường san phẳng để làm nhà. Chắc chắn là xương của nó nằm dưới nhà, dương khí người sống hun đốt, ma không yên, nên hiện quái để đuổi người đi. Lúc đầu đập bàn quát là không sợ, nên nó không dám ra; nhưng thấy là quát, tức trong lòng vẫn còn ý niệm có ma, nên nó cũng không chịu bỏ đi hẳn. Đến khi tắt đèn đi ngủ, tức hoàn toàn không để chuyện này vào lòng, ma biết rốt cuộc không lay chuyển được, nên cũng không dọa suông nữa. Bài Đông Pha chép chuyện Mạnh Đức chính là ý này. Hồi nhỏ tôi nghe tên cướp lớn Lý Kim Lương nói: "Phàm đêm vào nhà người, nghe tiếng động mà người trong nhà đằng hắng, ấy là sợ, có thể đánh. Nghe tiếng mà mở cửa chờ, ấy là sợ mà làm ra vẻ dũng, cũng có thể đánh. Im lặng không một tiếng, không đoán được động tĩnh, ấy ắt là đối thủ mạnh; đánh thì mười lần thua bảy tám. Phải liệu sức mà tiến lui." Cũng là ý ấy.

 Liệt Tử nói giấc mộng con hươu dưới lá chuối (điển: người nước Trịnh giết được con hươu, giấu dưới đống lá chuối rồi quên chỗ, ngỡ là mình nằm mơ; ý nói thật giả, mộng thực khó phân) thì chẳng phải Hoàng Đế, Khổng Tử không biết được — lời ấy thật đúng. Khi tôi ở Tây Vực, theo ông Ba, làm Biện sự đại thần (đại thần được triều đình cử đến trông coi công việc ở biên cương), đi tuần xem các quân đài (trạm quân dịch chuyển công văn khẩn). Ông Ba về trước, tôi vì còn việc chưa xong nên tạm ở lại, ngủ cùng phòng với ông Lương, nguyên Phó tướng. Canh hai có công văn khẩn, lính trạm đều đi vắng cả. Tôi gọi Lương dậy trong lúc anh đang ngủ, bảo anh phi ngựa đưa đi, hẹn đến giữa đường gặp lính trạm thì giao cho họ chuyển tiếp. Lương đi hơn mười dặm thì gặp, liền quay về, lại ngủ say. Hôm sau anh nói với tôi: "Đêm qua mơ thấy sai tôi mang đình ký (chỉ dụ mật của triều đình gửi thẳng đi các nơi), sợ lỡ giờ, quất ngựa phi như điên, hôm nay bắp đùi vẫn còn đau, thật là chuyện lạ lùng." Lấy thật làm mơ, đám đầy tớ đều phá lên cười. Bài thơ trong tập Ô Lỗ Mộc Tề tạp thi của tôi: "Cười một tiếng vung roi ngựa như bay, đi trong mộng, về trong mộng. Đời người việc gì cũng trôi qua không dấu vết (thơ Đông Pha: việc như giấc xuân mộng, hết rồi không để dấu vết), chuyện hươu dưới lá chuối cần gì hỏi đúng sai" — chính là ghi chuyện này.

 Lại có người lấy mơ làm thật. Người anh họ tôi là Thứ Thần kể: ở Tĩnh Hải có một người, đi ngủ rồi, vợ ở phòng khác kéo sợi đêm. Người này bỗng mơ thấy vợ bị mấy kẻ bắt đi, giật mình tỉnh dậy, không biết đó là mơ, vội cầm gậy ra cửa đuổi theo. Chạy hơn mười dặm, quả thấy giữa đồng hoang có mấy kẻ lôi một người đàn bà định hãm hiếp, người đàn bà kêu khóc vang tai. Anh ta lửa giận bốc lên, liều chết đánh nhau, mấy kẻ ấy đều bị thương bỏ chạy. Đến gần hỏi han an ủi thì là vợ của một người khác ở làng gần đó, bị bọn cướp bắt đi. Vốn cũng quen biết, anh tạm đưa cô về nhà. Ngơ ngẩn trở về, vợ vẫn chưa kéo sợi xong, ngọn đèn vẫn còn leo lét. Chuyện này có lẽ do quỷ thần sai khiến, lại không thể coi là mơ được.

 Hoàng Tuấn Sinh ở Giao Hà kể: người bị gãy xương thì lấy đồng tiền "Khai Thông Nguyên Bảo" — tiền này đúc đầu đời Đường, chữ do Âu Dương Tuân (nhà thư pháp đầu đời Đường) viết; bên cạnh có một vết hơi cong hình trăng khuyết, là lúc dâng mẫu sáp, Văn Đức hoàng hậu lỡ bấm móng tay để lại vết, nhân thế không sửa. Chữ trên tiền phải đọc vòng quanh, người đời đọc thành "Khai Nguyên Thông Bảo", cho là tiền đời Đường Huyền Tông (niên hiệu Khai Nguyên), sai lắm — đem nung đỏ rồi nhúng giấm, tán thành bột, uống với rượu, thì bột đồng tự kết lại thành vòng, bó quanh chỗ gãy. Từng thử với một con gà gãy chân, quả liền lại như cũ. Đến khi làm thịt con gà, xem xương thì thấy rõ vòng đồng bó quanh. Đây là lẽ không thể hiểu: bột đồng chẳng qua vào ruột dạ dày, làm sao xuyên qua màng mà tự đến chỗ gân xương được? Chỉ có điều lúc vội vàng thì khó kiếm được đồng tiền này. Về sau tôi đọc sách Triều dã thiêm tái của Trương Trạc (?) thấy chép: "Người Định Châu là Thôi Vụ ngã ngựa gãy chân, thầy thuốc bảo lấy bột đồng uống với rượu, bèn khỏi. Sau khi chết hơn mười năm, cải táng, xem chỗ xương ống chân gãy thì có bột đồng bó quanh." Vậy đây vốn là phương thuốc cổ, chỉ nói bột đồng, không nhất định phải dùng tiền Khai Thông Nguyên Bảo.

 (tiếp) —

 Gom người đến đánh bạc, xưa gọi là "nang gia" (chủ sòng bạc, người thu tiền hồ), thấy chép trong sách Quốc sử bổ của Lý Triệu, vậy là từ đời Đường đã có. Còn việc nuôi giữ gái để chia tiền ăn ngủ qua đêm thì trước đời Minh không có, vì nhà có gia kỹ (ca nữ nuôi trong nhà), quan có quan kỹ (ca nữ thuộc nhà nước). Từ khi Giáo phường (cơ quan nhà nước quản lý ca kỹ, nhạc công) bị bãi bỏ, thói ấy mới thịnh, trở thành nguồn lợi của bọn cường hào gian xảo và cái bẫy của những kẻ ngu si (?). Luật tuy cấm rõ, rốt cuộc không nhổ được tận gốc. Nhưng chữ "lợi" bên cạnh có con dao, tham lợi rồi lại tự hại mình. Tôi từng thấy một kẻ làm nghề này, gái đẹp lả lơi (?) ở ngay trong nhà, nên không thể khiến con cháu mình ai cũng như Nguyễn Tịch say ngủ (điển: Nguyễn Tịch đời Tấn say rượu nằm ngủ cạnh cô bán rượu xinh đẹp mà không hề có ý gì xấu). Hai đứa con đều mắc bệnh hoa liễu, lây ra cả nhà, bệnh tật triền miên, rồi tuyệt đường nối dõi; như hồn ma họ Nhược Ngao (điển: một dòng họ nước Sở bị diệt, ma tổ tiên không còn ai cúng), rốt cuộc phải chịu đói.

 Lý Danh Nho ở Lâm Thanh kể: ở quê ông có người đồ tể mua một con bò. Bò biết người ấy là đồ tể, trì lại không chịu đi, quất thì chạy ngang chạy dọc, đến khi sức gần kiệt mới bị cố lôi đi. Bò đi qua một hiệu đổi tiền, bỗng quay về phía cửa quỳ hai chân trước xuống, nước mắt ròng ròng. Chủ hiệu thương tình, hỏi biết giá tám nghìn đồng, xin trả đủ số để chuộc. Đồ tể ghét con bò hung dữ, nhất quyết không bán; trả thêm tiền lời cũng không chịu, nói: "Con bò này đáng ghét, phải đâm dao vào nó mới hả lòng, dù vạn quan tiền cũng không đổi." Bò nghe câu ấy, bật dậy đi theo. Đồ tể nấu thịt bò trong nồi rồi đi ngủ. Canh năm hắn tự dậy mở nồi, vợ con lạ vì mãi không thấy về, ngờ vực chạy đến xem, thì hắn đã tự lao vào nồi, từ thắt lưng trở lên nát nhừ cùng thịt bò.

 Phàm loài có sự sống, không loài nào không sợ chết. Không vì nó sợ mà thương xót, lại vì nó sợ mà tức giận, thì mối oán độc của con bò tăng hơn bình thường mấy bậc. Khí oán dữ dội bám vào, báo ứng đến ngay tức khắc, là đáng lắm. Chú tôi là ông Nghi Nam từng thấy người đồ tể Hứa Học dắt một con bò, bò thấy chú tôi thì quỳ không chịu dậy. Chú tôi chuộc lại, đem cho tá điền Trương Tồn. Tồn nuôi mấy năm, nó kéo cày kéo xe, sức làm gấp đôi các con bò khác. Vậy thì chuyện ân oán, loài vật còn như thế, con người há không nên suy nghĩ sâu xa sao?

 Giáp và Ất ở đối diện nhà nhau, đều là con cháu nhà quan. Vợ hai người đều nổi tiếng xinh đẹp. Hai người thân nhau như anh em, hai bà vợ cũng thân nhau như chị em. Chẳng bao lâu Ất chết, vợ Giáp cũng chết. Giáp bèn tìm trăm cách mưu lấy vợ Ất, giới sĩ phu chê cười. Hôm làm lễ nạp tệ (lễ nhà trai đưa sính lễ sang nhà gái), trong sảnh có tiếng "thình thình" như ai đánh trống trận (?). Đêm "khước phiến" (đêm tân hôn, cô dâu bỏ chiếc quạt che mặt xuống), gió thổi tắt đèn hoa chúc hai lần, người ta biết đó là hồn Ất. Một hôm, ngày giỗ vợ trước của Giáp, treo tranh chân dung để cúng, bên cạnh bức chân dung bỗng hiện thêm bóng một người đứng sát bên người vợ, tay trái từ phía sau vịn vai nàng, tay phải trêu đùa vuốt má nàng; người trong tranh cũng liếc mắt đưa tình, má ửng hồng. Nhìn kỹ hình dáng thì giống hệt Ất, như được tô bằng mực nhạt mà tuyệt không thấy vết bút, như mờ mờ in qua giấy hiện ra, mà mày mắt nếp áo lại rõ đến từng chi tiết nhỏ. Giáp biết là ma quấy, vội xé ra đốt đi. Nhưng mọi người đã cùng thấy tận mắt, muôn miệng đồn ầm lên rồi. Lạ thay! Phải chăng cõi âm ghét hắn bạc tình, xử cho Ất được đòi bù dưới suối vàng, rồi bày ra cảnh biến hóa này để răn những kẻ phụ bạn đã chết?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video