Thiên 12 — Quyển 12 — Tạp chí Hoè Tây (2)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký (Những ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi, tác phẩm của Kỷ Quân đời Thanh), quyển 12 – Hoè Tây tạp chí (Ghi chép lặt vặt ở nhà Hoè Tây; Hoè Tây là tên căn nhà cũ của tác giả), phần hai.

 An Trung Khoan kể: có người đi một mình giữa rừng rậm, gặp hai người trông như văn sĩ, vừa đi vừa ngâm nga. Một người đánh rơi từ trong áo ra một cuốn sách, người kia nhặt được. Chữ viết rất vụng về, gượng gạo, đến nét phẩy nét mác cũng không ra hình. Chỉ đọc ra được bên trong lẫn lộn đủ thứ, không đầu không cuối: có chỗ là bùa chú, có chỗ là toa thuốc, có chỗ là câu đối Tết nhà người ta, thỉnh thoảng cũng có câu trong sách kinh điển, trong văn cổ và thơ. Lật xem chưa hết, hai người kia đã vội đuổi theo giật lại, rồi thoắt cái biến mất. Anh ta ngờ rằng đó là cáo thành tinh.

 Có một mẩu giấy bay rơi vào đám cỏ. Đợi họ đi xa, anh ta tìm lại được, trên đó viết: "Chữ 'ư' trong Kinh Thi đều đọc là 'ô'; chữ 'tuý' trong Kinh Dịch bên trái không có dấu chấm."

 Tôi cho rằng chuyện này mượn lời để nói về hạng người học vấn thô sơ mà lại thích bàn chuyện văn chương. Nhưng chịu dồn tâm sức vào việc ấy, chẳng hơn là rượu chè, cờ bạc, chơi bời trăng hoa hay sao? Nếu người đọc sách biết khuyến khích họ, thì trong đó ắt có người làm nên. Đằng này lại coi khinh mà xua đuổi, chê bai và chế giễu. Như thế là chưa nghĩ đến cách bậc thánh nhân đối đãi với cậu bé ở làng Hỗ Hương và cậu bé ở Khuyết Đảng (Khổng Tử vẫn tiếp cậu bé ở làng Hỗ Hương, một nơi mang tiếng xấu, và vẫn dùng cậu thiếu niên ở Khuyết Đảng, dù cậu chưa học đến nơi, vì ngài trọng lòng muốn tiến bộ của người ta). Các nhà giảng học giữ mình quá cao ngạo, khắt khe, khiến người khác cam lòng buông xuôi, tự bỏ mình. Họ chỉ cốt mua danh cho bản thân, còn đạo đời và lòng người thì coi như chuyện chẳng liên quan gì đến mình.

 Ninh Tốn Công ở Cảnh Châu biết giã nát thủy tinh trộn với sơn, đắp thành chữ lớn. Chỗ lồi chỗ lõm, chỗ nhăn chỗ nứt trông hệt như vân đá. Ông thường mang tài ấy đi lại các nhà giàu sang. Ông thích xin người ta rượu thịt, hễ nghe nơi nào có tiệc là thế nào cũng đến chen vào ngồi chiếu cuối.

 Một hôm, gặp dịp hội làng ở Ngô Kiều (lễ hội tế thần đất, dân chúng tụ tập đông), ông mang câu đối và hoành phi mình làm đến bán, đến tối thu được mấy lạng bạc. Chợt có hơn chục người đến mời, nói: "Bọn tôi muốn nhờ ông dốc công một tháng, đắp mấy bộ chữ để tặng bà con bạn bè, mong có chút lợi nhỏ. Nay xin mời tiên sinh trước một bữa, ngày mai sẽ đón tiên sinh đến chỗ kia."

 Ninh cả mừng, theo vào quán rượu, cùng nhau ăn uống thỏa thuê. Đến canh một (khoảng bảy đến chín giờ tối), chủ quán giục đóng cửa thì hơn chục người kia cùng lúc biến mất, trên chiếu chỉ còn mỗi mình Ninh. Không có cách nào phân bua, ông đành dốc hết túi trả tiền rồi hậm hực ra về, không biết đó là trò ảo thuật hay là cáo thành tinh. Lý Lộ Viên nói: "Ông này đáng phải chịu quả báo ấy."

 Có một vị quan say mê một cậu bé hầu hạ làm trò ân ái. Cậu tính dịu dàng, mềm mỏng, không có thói chợ búa, cũng không cậy được yêu mà làm càn. Bỗng cậu khóc lóc mấy ngày liền, mắt sưng húp. Ông lấy làm lạ, gặng hỏi duyên cớ. Cậu ngậm ngùi nói: "Ngày nào tôi cũng hầu chăn gối mà chẳng hề tự biết. Hôm qua trong nhà, anh kia giở trò với một cậu bé khác, tôi nhìn trộm qua khe vách, thấy xấu xa không sao nói được, khác hẳn người con gái nằm hầu. Vì thế tôi tự nghĩ: mình là một đứa con trai mà chịu ô nhục như vậy, hối cũng không kịp nữa, nên thẹn và uất đến muốn chết."

 Ông ấy dùng trăm cách khuyên giải, nhưng cậu vẫn buồn bực không nguôi, sau cùng bỏ trốn. Có người nói cậu đã đổi họ tên, đi học và đã đỗ tú tài (được vào học ở trường huyện). Mai Vũ Kim có viết sách "Thanh nê liên hoa ký" (Truyện hoa sen trong bùn đen, chép những người sa vào chốn nhơ nhuốc mà vẫn giữ được phẩm hạnh). Một cậu bé như thế, chẳng cũng gần với hoa sen trong bùn đó sao?

 Lại có gia nhân là Trương Khải, lúc đầu làm nha dịch (người sai vặt, bắt bớ ở nha môn) ở Thương Châu. Sau có đêm nghe tiếng tù nhân khóc thầm, lòng động, bèn xin thôi việc, bán mình làm gia nhân cho tiên phụ là Diêu An công (cha tác giả, ông Kỷ Dung Thư, từng làm tri phủ Diêu An). Ngoài bốn mươi tuổi vẫn chưa có con. Một hôm, vợ trở dạ sắp sinh, Khải buồn bã nói: "Chắc là con gái chăng?" Rồi quả đúng như thế.

 Hỏi sao biết, Khải đáp: "Hồi tôi làm nha dịch, có người kiện vợ mình tư thông với hàng xóm là Trương Cửu. Ai cũng biết chị ta bị oan, nhưng chuyện mập mờ khó tỏ, chẳng ai minh oan giúp được. Gặp lúc quan sai tôi đi bắt Trương Cửu, tôi bẩm: 'Trương Cửu ngày mùng năm bị bắt vì nợ thuế, ngày mùng tám bị đánh mười lăm roi rồi thả về, nay không biết đi đâu, xin quan nới hạn.' Quan tra sổ đốc thu thuế, quả đúng như vậy, bèn nổi giận với người kia: 'Ngày mùng bảy Trương Cửu đang bị giam, làm sao đến buồng vợ mày được?' Rồi đánh trượng người ấy và đuổi về. Thực ra đó là một Trương Cửu khác, tôi mượn chuyện ấy để nói lấp đi, nhờ thế chị kia thoát nạn. Năm ngoái nghe tin người đàn bà ấy chết. Đêm qua tôi mơ thấy chị ta lạy tôi, nên biết chị đầu thai làm con gái tôi."

 Về sau cô con gái ấy lấy chồng là một nhà buôn. Vợ chồng Khải già yếu bệnh tật, rốt cuộc nhờ con gái hiếu thảo phụng dưỡng cho đến cuối đời. Dương Tiêu Sơn (tức Dương Kế Thịnh, trung thần đời Minh) có viết bài "La Sát thành Phật ký" (Chuyện quỷ La Sát thành Phật; La Sát là loài quỷ dữ ăn thịt người trong kinh Phật). Một gia nhân như thế, chẳng cũng gần với La Sát thành Phật đó sao?

 Phùng Bình Vũ kể: có người tên Trương Tứ Hỷ, nhà nghèo, đi làm thuê, trôi dạt đến vùng núi Vạn Toàn. Gặp một ông bà già giữ lại cho làm vườn. Ông bà quý anh chăm chỉ chịu khó, gả con gái cho và cho ở rể. Qua mấy năm, ông bà nói phải đi ra ngoài biên ải thăm con gái lớn, Tứ Hỷ cũng dẫn vợ đi nơi khác.

 Lâu dần anh nhận ra vợ là cáo, xấu hổ vì làm chồng một kẻ khác loài. Rình lúc vợ đứng một mình, anh lén giương cung bắn, trúng đùi trái. Nàng cáo lấy tay rút mũi tên, nhảy một cái tới ngay trước mặt Tứ Hỷ, cầm mũi tên mà kể tội: "Chàng bạc tình quá, thật khiến người ta oán hận. Tuy vậy, những con cáo khác quyến rũ người chỉ là ăn nằm vụng trộm; còn tôi thì có lệnh cha mẹ, lấy nhau theo đúng lễ, đã có nghĩa vợ chồng. Đó là điều thuộc tam cương (ba mối quan hệ căn bản: vua tôi, cha con, vợ chồng), nên tôi không dám coi chàng là kẻ thù. Chàng đã ruồng bỏ tôi thì tôi cũng không dám ép ở lại làm phiền chàng." Nàng nắm tay Tứ Hỷ khóc thảm thiết, mấy khắc sau mới vụt đứng dậy bỏ đi.

 Tứ Hỷ về nhà, mấy năm sau ốm chết, không có quan tài để khâm liệm. Bỗng nàng cáo từ ngoài vừa khóc vừa vào, lạy chào cha mẹ chồng, kể lại đầu đuôi, lại nói: "Con chưa lấy ai khác, nên mới dám đến." Mẹ Tứ Hỷ cảm động, mắng con trai là đồ bất lương. Nàng cáo cúi đầu không nói. Một bà hàng xóm bất bình, cũng hùa vào mắng. Nàng cáo trừng mắt nói: "Cha mẹ mắng con mình thì không có gì là không được. Bà sao lại đứng trước mặt vợ người ta mà mắng chồng người ta?" Rồi giũ áo bỏ đi, không ai biết đi đâu.

 Sau khi nàng đi, người nhà thấy bên xác Tứ Hỷ có năm lạng bạc, nhờ vậy mà chôn cất được. Về sau cha mẹ Tứ Hỷ nghèo khó, thường bất ngờ thấy tiền gạo trong vò, trong rương, hẳn cũng là do nàng cáo đem đến. Ai cũng nói con cáo này không chỉ hóa được hình người mà lòng nó cũng đã hóa thành lòng người.

 Có người lại cho rằng cáo dù biết lễ cũng không đến mức ấy, có lẽ Bình Vũ cố ý bịa ra chuyện này để làm hổ thẹn những kẻ không bằng. Diêu An công nói: "Bình Vũ tuy là ông già nhà quê nhưng lòng dạ thật thà, cả đời không nói một chữ dối. Nói chuyện với ông, ông ấp úng không nói nên lời, chẳng phải người biết bịa chuyện."

 Quan Quán sát (chức quan đứng đầu một đạo, trông coi vài phủ) họ Lư, tên Huy Cát (?), kể: ở huyện Trì Bình có đôi vợ chồng lần lượt qua đời, để lại một đứa con mới tròn một tuổi. Anh trai và chị dâu của người chồng đều bỏ mặc, đứa bé đói gần chết. Bỗng có một thiếu phụ đẩy cửa vào, ôm đứa bé vào lòng, mắng anh chị kia: "Vợ chồng em các người xương cốt chưa lạnh, sao các người nỡ lòng đến thế! Chi bằng giao đứa bé cho ta, còn có thể tìm cho nó chỗ sống." Rồi bế đứa bé đi thẳng, không biết về đâu. Hàng xóm đều chính mắt trông thấy.

 Có người biết chuyện nói: "Lúc người em còn sống, thường thân mật với một nàng cáo. Có lẽ nàng không quên tình cũ, đến chăm đứa con côi chăng?" Đây cũng là bậc chỉ kém vợ Trương Tứ Hỷ một chút.

 Ở Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, Tân Cương) có rất nhiều xóm lầu xanh. Lầu nhỏ, ngõ sâu, thường nghe tiếng nhạc phương hưởng (loại nhạc cụ gồm nhiều thanh sắt treo trên giá, gõ thành tiếng). Từ lúc trống trên chòi canh mới điểm cho đến khi chuông chùa sắp gióng sáng, đèn đuốc lúc nào cũng lập lòe. Kẻ ăn chơi muốn làm gì thì làm, quan không cấm, mà cũng chẳng cấm được.

 Có một người buôn vải ở Ninh Hạ họ Hà, tuổi trẻ, dáng đẹp, của cải có đến nghìn lạng, cũng không keo kiệt gì, vậy mà không thích lui tới chốn kỹ nữ. Hắn chỉ nuôi hơn chục con lợn nái, cho ăn thật béo, tắm rửa thật sạch, ngày ngày đóng cửa thay nhau dâm loạn với chúng. Lũ lợn cũng cọ vào nhau, dựa vào nhau như quấn quýt con đực. Đám đầy tớ thường nhìn trộm mà hắn không hay biết. Bỗng có người bạn nhân lúc say đùa cợt gặng hỏi, hắn xấu hổ, nhảy xuống giếng chết.

 Mộc Kim Thái, chức Đồng tri (phó quan phụ trách) sảnh Địch Hóa, nói: "Nếu không phải chính tôi xét xử vụ này, thì dù Tư Mã Ôn công (tức Tư Mã Quang, danh thần đời Tống nổi tiếng không nói dối) kể cho tôi nghe, tôi cũng không tin."

 Tôi làm bài tạp thi về vùng này, có câu: "Đá vỡ trời kinh, chuyện có hay không? Về sau kẻ háo sắc còn hơn cả Đăng Đồ (Đăng Đồ Tử, nhân vật háo sắc trong bài phú của Tống Ngọc); chàng Hà cam chết vì tình, mới tin chàng Lưu yêu nàng 'Lợn quyến rũ' (Lưu Sưởng, vua nước Nam Hán, sủng ái một cung nhân béo đen, gọi là 'Mỵ Trư' tức 'con lợn quyến rũ')." Chính là vịnh chuyện này. Thói tật của con người có kẻ đến mức như thế. Vậy mới biết lấy lẽ thường mà phán đoán việc thiên hạ thì không lường hết mọi biến thái; lấy tình người mà phán đoán việc thiên hạ cũng không lường hết mọi biến thái.

 Trương Nhất Khoa, quên mất là người ở đâu, đưa vợ ra ngoài biên ải kiếm ăn, làm thuê cho một người buôn đất Sơn Tây. Người buôn ấy mê vợ anh, vung tiền như rác, chưa được mấy năm đã hết sạch của. Nhất Khoa trở lại cho ông ta ăn nhờ ở nhà mình. Vợ anh chán ghét, coi khinh, chửi rủa đuổi đi. Nhất Khoa nói: "Không có người này thì không có ngày nay, phụ ông ta là điều không lành." Anh nhất quyết không chịu.

 Một hôm, người vợ cầm gậy đuổi người buôn. Nhất Khoa giận mắng, vợ cũng mắng lại: "Ông ta đâu phải yêu tôi, chỉ mê nhan sắc tôi; tôi cũng chẳng yêu ông ta, chỉ ham tiền của ông ta. Ông ta lấy tiền đổi sắc, sắc đã được rồi, tôi vốn không nợ gì ông ta; tôi lấy sắc đổi tiền, tiền đã cạn rồi, ông ta cũng chẳng trách được tôi. Thế mà không đuổi đi thì giữ lại làm gì?" Nhất Khoa càng giận, rút dao giết vợ. Anh đem một trăm lạng bạc tặng người buôn trước, rồi mới đến quan tự thú, chịu vào ngục.

 Lại có một người, quên mất tên họ, cũng đưa vợ ra ngoài biên ải. Vợ ốm chết, anh không về quê được, phải đi ăn xin. Bỗng có một người buôn Sơn Tây gọi vào cửa hàng, tặng năm mươi lạng bạc. Anh lấy làm lạ vì món quà quá hậu, gặng hỏi duyên cớ. Người buôn nói nhỏ: "Tôi với vợ anh thân mật lắm, anh không biết đó thôi. Lúc sắp chết, vợ anh lén gửi gắm anh cho tôi. Tôi không nỡ phụ người đã khuất, nên cho anh tiền về quê." Người ấy giận ném bạc xuống đất, rồi đánh nhau đến mức phải đưa nhau ra công đường.

 Hai chuyện xảy ra cách nhau chưa đầy một tháng. Bấy giờ Tướng quốc Ôn công (tức Ôn Phúc, đại thần) đang trấn giữ Ô Lỗ Mộc Tề. Một hôm ông đãi tiệc các quan dưới quyền ở đình Tú Dã. Trong tiệc có người bàn đến hai chuyện ấy. Cựu huyện lệnh huyện Trúc Sơn là Trần Đề Kiều nói: "Một người không vì giàu nghèo mà đổi bạn, một người không vì sống chết mà phụ lời hẹn. Tuy là hạng tầm thường, nhưng đều có đạo nghĩa người xưa, đáng nêu làm gương." Ông Ôn nhíu mày nói: "Đạo nghĩa người xưa thì đúng là vậy, nhưng Trương Nhất Khoa sao có thể nêu làm gương được?"

 Về sau, người giết vợ bị xử phải đền mạng nhưng lời phán quyết rất nhẹ; người nhận bạc bị xử đánh trượng nhưng không nói đến việc đeo gông bêu ra trước dân. Ông Ôn trầm ngâm hồi lâu rồi ngậm ngùi nói: "Đều không đúng luật cả. Nhưng lòng người bạc bẽo đã lâu rồi, các quan phụ trách đã trình lên như thế thì cứ để như thế vậy."

 Tăng Ánh Hoa ở Gia Tường kể: một đêm trăng thu trong sáng, ông cùng mấy người bạn đi dạo ngoài sân phơi lúa. Bỗng một cơn gió xoáy cuồn cuộn từ phía đông nam tới, trong đó có hơn mười con ma kéo níu nhau, vừa đánh vừa chửi. Còn nghe ra được đôi câu, hình như đang cãi nhau về chỗ giống và khác giữa Chu Hy và Lục Cửu Uyên (hai nhà nho lớn đời Tống, chủ trương khác nhau, học trò hai phái tranh cãi suốt mấy trăm năm). Tai họa của bè phái học thuật mà lan xuống tận suối vàng sao?

 "Đi đi lại đi đi, ngậm ngùi con đường trước cửa;
bước bước lại bước bước, trằn trọc vẫn còn đầy tình.
Ôm tình ngoảnh đầu lại, thấy cây liễu trước song cửa;
phía bắc hàng liễu là lầu cao, rèm ngọc cuốn lên nửa móc.
Hôm qua còn là người con gái trên lầu, dưới rèm đùa con vẹt;
hôm nay thành người ngoài tường, lệ hồng thấm khăn lụa.
Ngoài tường với trên lầu, cách nhau chưa đầy mười trượng,
cớ sao chỉ gang tấc mà như cách nghìn trùng núi?
Đau thay hai ta đoạn tuyệt, từ nay vĩnh biệt suốt đời;
con hạc lìa đôi bồi hồi vô ích, ai thương tiếng kêu ai oán?
Bồi hồi trời đã sắp tối, quyết lòng quay mình trở lại;
tay xé vạt váy lụa Tương, khóc gửi thư cho chồng.
Đáng thương một thước lụa, chữ chữ vết máu đỏ;
mỗi chữ một lời ngâm chua xót, tình xưa vấn vương lòng người.
Nếu chàng chịu thu lại nước đã đổ (nối lại tình đã đứt), tội thiếp xin cam chịu roi vọt;
bằng không thì chết trước mặt chàng, còn hơn sống mà bị ruồng bỏ.
Chết rồi cũng chẳng nói gì khác, chỉ mong được chôn trong đất nhà chàng;
nếu hóa thành hoa 'đứt ruột', vẫn được mọc ở nhà chàng."

 Bài thơ trên thấy trong bộ Vĩnh Lạc đại điển (bộ sách tổng tập khổng lồ soạn đầu đời Minh), đề là "Bài thơ chích máu của Lý Phương Thụ". Không ghi đời nào, cũng không rõ lai lịch của Phương Thụ, không biết là tự nàng làm, như bài thơ của vợ Đậu Huyền (người vợ đời Hán bị chồng bỏ, tự làm thơ than thở), hay người đương thời làm thay, như bài thơ về vợ Tiêu Trọng Khanh (bài "Khổng tước đông nam phi" do người đời làm để kể chuyện nàng). Đời không có bản lưu truyền.

 Tôi trong lúc hiệu đính bộ Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom sách vở cả nước, chia bốn kho kinh, sử, tử, tập, soạn đời Càn Long) tình cờ đọc được. Tôi mến bài thơ triền miên, sầu thảm mà không chút oán giận, có thể khiến quỷ thần rơi lệ, nên sai lại viên trong sử quán chép ra một tờ, lâu ngày thì thất lạc. Nay đi việc công ở Loan Dương (tức vùng Thừa Đức), xếp lại sách cũ, bỗng tìm thấy trong một cái tráp nhỏ. Chìm lấp mấy trăm năm, cuối cùng vẫn hiện ra với đời, há chẳng phải hồn trinh phách oán, tinh thành thấu tới mặt trời, mặt trăng và các vì sao, có điều không thể mài mòn được sao?

 Phó hiến (Phó Đô ngự sử, phó quan đứng đầu Đô sát viện) Lục Nhĩ Sơn nói: "Bài thơ này được xếp liền trước (?) bài thơ của cháu gái Hàn Kỳ vương (tức Hàn Thế Trung, danh tướng Nam Tống). Bài kia thuộc cuối đời Tống, thì Phương Thụ hẳn là người đời Tống. Suy theo thứ tự sắp xếp mà đoán, chắc là như vậy."

 Cậu tôi là An Thực Trai, một tối đi ngủ thì nghe ngoài phòng có tiếng gõ cửa. Hỏi thì không ai đáp, ra xem chẳng thấy gì. Mấy đêm sau lại như thế; mấy đêm sau nữa, ở phòng khác cũng vậy. Như thế hơn mười lần, cũng không xảy ra chuyện gì khác. Sau trong làng bắt được một tên trộm, hắn khai: "Tôi từng vào nhà ấy hơn mười lần, lần nào cũng vì người trong nhà chưa ngủ mà phải quay về." Hỏi ngày thì đều khớp. Lúc ấy mới biết là ma báo động có trộm. Cho nên điềm lành chưa hẳn đã là phúc, điều quái lạ chưa hẳn đã là họa, tất cả đều tùy ở con người.

 Năm Vĩnh Lạc thứ hai nhà Minh (năm 1404), triều đình dời các họ lớn ở Giang Nam ra cư trú cho đông vùng kinh kỳ. Thủy tổ họ tôi là Tiêu Pha công dời từ Thượng Nguyên đến làng Cảnh Thành, huyện Hiến. Về sau con cháu đông đúc, chia nhau ra ở Thôi Trang, cách Cảnh Thành ba dặm về phía đông. Nay người địa phương thấy người làm quan, đỗ đạt phần nhiều ở Thôi Trang nên đều gọi là "họ Kỷ ở Thôi Trang", tức là nêu chỗ thịnh vượng. Còn họ tôi thì tự gọi là "họ Kỷ ở Cảnh Thành", tức là không quên gốc.

 Nhà cũ của Tiêu Pha công ở khoảng giữa Cảnh Thành và Thôi Trang, bị binh lửa tàn phá đổ nát từ lâu, nền đất thuộc về nhà chú họ tôi là Mục Am (?). Mục Am theo tôi học kinh sách, đỗ thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh, đỗ thì thành cử nhân) năm Bính Tý đời Càn Long (năm 1756), định dựng nhà dời đến ở đấy. Tiên phụ Diêu An công viết sẵn cho một câu đối: "Năm xưa là đất thủy tổ mới dời đến; hôm nay cháu chắt chín đời lại dựng nhà." Về sau nhà không dựng được. Đến tháng tám năm Giáp Thân (năm 1764), Diêu An công qua đời, bỏ lại đàn con côi. Xem đất thì chỉ chỗ ấy là tốt, bèn cắt ruộng khác đổi với Mục Am (?) để an táng. Câu đối trước kia hóa như lời sấm tự báo trước của ông. Mọi việc đều đã định sẵn từ trước, há chẳng đúng sao!

 Người thiếp của tôi là Thẩm thị, tôi đặt tên chữ cho là Minh Quyến. Ông nội nàng là người Trường Châu (thuộc Tô Châu), lưu lạc đến Hà Gian, cha nàng nhân đó lập nghiệp ở đây. Ông sinh hai con gái, nàng là con thứ. Nàng thông minh sáng suốt, khác hẳn con gái nhà tầm thường. Nàng từng nói riêng với chị: "Em không làm nổi vợ nhà nông; còn nhà quyền quý dòng dõi thì chắc chắn không lấy em làm vợ chính. Có lẽ làm thiếp nhà sang chăng?" Mẹ nàng loáng thoáng nghe được, rồi quả nhiên đúng như ý nàng.

 Nàng tính thông minh lanh lợi, cả đời chưa từng làm phật lòng ai. Mới về với tôi, nàng ra mắt Mã phu nhân (vợ chính của tác giả). Mã phu nhân nói: "Nghe nói em tự nguyện làm thiếp người ta, làm thiếp cũng chẳng dễ đâu." Nàng sửa vạt áo cung kính thưa: "Chính vì không cam lòng làm thiếp nên mới thấy làm thiếp khó; đã cam lòng làm thiếp thì làm thiếp có gì khó." Vì thế Mã phu nhân trước sau đều yêu nàng như con gái cưng.

 Nàng từng nói với tôi: "Đàn bà nên chết trước tuổi bốn mươi thì người ta còn thương tiếc. Đến khi váy xanh tóc bạc, thành con chim non côi cút, con chuột chết bị người khinh rẻ, em không muốn thế." Rồi cũng quả đúng như ý nàng: nàng mất ngày hai mươi lăm tháng tư năm Tân Hợi (năm 1791), mới ba mươi tuổi.

 Lúc đầu nàng chỉ biết mặt chữ, theo tôi sắp xếp sách vở, lâu dần hiểu đại khái nghĩa văn, cũng làm được thơ bằng lời giản dị. Lúc sắp mất, nàng trao bức chân dung nhỏ cho con gái, miệng đọc một bài thơ, nhờ tôi chép lại: "Ba mươi năm qua một giấc mộng, di ảnh tự tay trao con giữ; mai sau kể chuyện đời mẹ, hãy nhận lấy Thẩm Ngũ Nương đất Cô Tô." Rồi nàng thanh thản qua đời.

 Lúc nàng bệnh nặng, tôi đang trực hầu ở vườn Viên Minh (cung uyển của nhà vua ở ngoại thành Bắc Kinh), ngủ ở căn nhà cũ Hoè Tây tại Hải Điến. Một đêm, tôi mơ màng hai lần mộng thấy nàng, cứ ngỡ là do mình nhớ thương mà ra. Sau mới biết đêm ấy nàng ngất lịm đi, hơn hai canh giờ (khoảng bốn tiếng) mới tỉnh, nói với mẹ: "Vừa rồi mơ thấy đến chỗ trọ ở Hải Điến, có tiếng động lớn như sấm sét nên giật mình tỉnh dậy." Tôi nhớ lại đêm ấy, quả có cái bình treo trên vách đứt dây rơi xuống đất, mới hiểu ra hồn người sống của nàng quả đã đến.

 Vì thế tôi đề lên di ảnh của nàng rằng: "Mấy phần giống, mấy phần không, phải chăng hồn thơm về dưới trăng? Giấc mộng xuân không dấu vết, chợt thoáng qua, chỗ động lòng nhất là nét mơ hồ." Lại rằng: "Tằm xuân đến chết vẫn còn tơ, chuyện Thiến Nữ hồn lìa xác (truyện đời Đường: nàng Trương Thiến Nương nhớ người yêu đến mức hồn rời khỏi xác đi theo chàng) chẳng cần ngờ; một tiếng động làm tan giấc mộng hoa lê, đúng vào lúc bình đồng rơi xuống đất." Chính là ghi lại chuyện này.

 Cách xa mấy nghìn dặm, một người đất Yên, Triệu (miền bắc) bàn về phong tục Điền, Kiềm (Vân Nam, Quý Châu ở miền tây nam) mà bảo người sống ở đó không biết chắc bằng mình, có đúng không? Sinh muộn mấy chục năm, một đứa trẻ con bàn chuyện các bậc lão thành ngày trước mà bảo người từng gặp tận mặt không biết chắc bằng mình, có đúng không?

 Tả Khâu Minh làm sử quan nước Lỗ, chính mắt gặp thánh nhân (Khổng Tử), nên những gì ông viết về sách Xuân Thu (bộ sử biên niên nước Lỗ, tương truyền do Khổng Tử san định) đều có đầu có đuôi xác thực. Đến giữa đời Đường, bọn Lục Thuần mới đưa ra luận điệu khác. Từ Tôn Phục đời Tống trở về sau thì ồn ào hùa vào tranh cãi, các thuyết đua nhau lên tiếng, đều bảo: "Họ Tả không đáng tin, thuyết của ta mới đáng tin." Thế thì khác gì những chuyện trên?

 Là vì học thuật của các nhà nho đời Hán chuộng thực chất, còn các nhà nho đời Tống thì ham danh. Không đưa ra nghĩa mới thì không làm người nghe giật mình; không bác bỏ thuyết cũ thì không đưa ra được nghĩa mới. Lời giải nghĩa các sách kinh khác đều có thể dùng lý lẽ miệng lưỡi mà tranh nhau, riêng sự việc trong Xuân Thu thì rõ ràng rành mạch, khó mà xáo trộn. Vì thế họ bảo họ Tả là người nước Sở, là người đầu thời Chiến quốc, là người nước Tần, để làm lung lay thuyết "làm sử quan nước Lỗ, chính mắt gặp thánh nhân". Đã không phải làm sử quan nước Lỗ, chính mắt gặp thánh nhân thì sự việc chép trong Tả truyện đều không đủ làm bằng, rồi sau đó họ muốn nói gì thì nói.

 Kéo dài đến cuối đời Tống, Triệu Bằng Phi viết sách "Xuân Thu kinh thuyên", đến mức không biết bà Thành Phong là mẹ đẻ của Lỗ Hy công, thì còn bàn được gì về danh phận, còn định được gì về khen chê nữa? Trình Đoan Học đời Nguyên lại đẩy sóng thêm gió, càng ngang ngược quá quắt.

 Có lần tôi ở nơi Ngũ Vân Đa Xứ — tức đình Nguyên Tâm — kiểm duyệt sách "Xuân Thu giải" của Đoan Học. Biên tu (chức quan soạn sách trong Hàn lâm viện) Chu Thư Xương nhân đó kể: có một người học trò được sách này, quý như báu vật. Một hôm cùng bạn đi chơi núi Thái Sơn, tình cờ bàn nghĩa kinh, hết lời khen đoạn sách luận việc nàng Thúc Cơ về đất Huề (?), cho là phân tích rất tinh tường.

 Đêm ấy anh mơ thấy một người con gái ăn mặc theo lối xưa, nghi trượng, vệ sĩ rất (?) nghiêm trang, nghiêm mặt hỏi tội: "Con gái lớn của Vũ vương (vua mở đầu nhà Chu) là Thái Cơ thực đang làm chủ núi Đông Nhạc (tức Thái Sơn). Thượng đế vì ta giữ trọn tiết hạnh trong gian khó, nối gót nàng Cung Khương (người vợ góa đời Chu nổi tiếng thủ tiết), nên cho ta làm quý thần thuộc quyền Thái Cơ, đến nay đã hơn hai nghìn năm. Hôm qua ngươi thuật lại thuyết của gã nho hủ lậu, bảo ta về đất Huề (?) là vì tư thông với Kỷ Quý (em vua nước Kỷ). Lời bịa đặt vu khống ấy thật khiến ta đau lòng. Ta về nước Kỷ năm Lỗ Ẩn công thứ bảy, về đất Huề (?) năm Lỗ Trang công thứ hai mươi, cách nhau ba mươi tư năm, khi ấy ta đã ngoài năm mươi tuổi. Một bà góa tóc đã hoa râm, làm sao biết chắc Kỷ Quý sẽ ưa mình mà vượt nước theo về?

 Phép chép của Xuân Thu là không phải phu nhân của chư hầu thì không ghi, cũng như không phải hàng khanh (quan đại thần) thì không ghi. Ta là thiếp theo hầu khi còn nhỏ tuổi, phải chờ đủ tuổi mới về nhà chồng, theo lệ không được ghi vào sử sách. Chỉ vì ta thề một lòng không đổi nên Trọng Ni (tên chữ của Khổng Tử) mới đặc biệt chép vào. Trình Đoan Học dựa vào đâu mà bịa ra lời gièm pha mờ ám ấy? Ngươi còn truyền bậy nữa, sẽ băm nát lưỡi ngươi." Rồi sai thần tùy tùng lấy chùy đánh. Anh ta hét lên tỉnh dậy, bèn hủy cuốn sách ấy.

 Tôi đùa với Thư Xương: "Ông mê Tống học (lối học kinh của các nhà nho đời Tống) mà lại kể chuyện này sao?" Thư Xương đáp: "Tôi lấy chỗ hay của họ, nhưng không dám giấu chỗ dở của họ." Đó thật là lời bàn công bằng.

 Đền Dương Lệnh công ở phía trong Cổ Bắc Khẩu, thờ tướng nhà Tống là Dương Nghiệp. Cố Đình Lâm (tức Cố Viêm Võ, học giả cuối Minh đầu Thanh) trong sách "Xương Bình sơn thủy ký" dựa vào Tống sử, cho rằng Dương Nghiệp tử trận ở Bắc Khẩu của Trường Thành, phải là ở vùng Vân Trung, chứ không phải Cổ Bắc Khẩu.

 Xét "Hành trình lục" của Vương Tăng thì đã chép rằng phía trong Cổ Bắc Khẩu có đền thờ Dương Nghiệp. Có lẽ người nước Liêu trọng lòng trung dũng của Dương Nghiệp nên lập miếu thờ. Người Liêu chính là kẻ đã đánh nhau với Dương Nghiệp; khi Vương Tăng đi sứ, cách thời Dương Nghiệp chỉ vài chục năm, lẽ nào tất cả đều không biết ông mất ở đâu? Còn Tống sử là do Thác Khắc Thác cuối đời Nguyên soạn — Thác Khắc Thác xưa viết là Thoát Thoát, có lẽ vì phiên âm chưa đúng, nay theo sách "Tam sử quốc ngữ giải" — cách thời Dương Nghiệp đã xa, e không thể dựa vào sách sau mà bác sách trước được.

 Tôi hiệu đính sách quý trong kho của triều đình, tất cả bốn lần đến Tị thử sơn trang (hành cung tránh nóng của nhà vua ở Thừa Đức): năm Đinh Mùi (1787) vào mùa đông, năm Mậu Thân (1788) vào mùa thu, năm Kỷ Dậu (1789) vào mùa hạ, năm Nhâm Tý (1792) vào mùa xuân, nên đã ngắm đủ cảnh đẹp cả bốn mùa. Mỗi lần chèo thuyền đến gác Văn Tân (nơi cất một bộ Tứ khố toàn thư), dáng núi vẻ nước đều tự nhiên mà thành, màu cây tiếng suối chẳng giống cõi trần. Sáng tối nắng mưa, nghìn hình vạn trạng, dù một con chim, một bông hoa cũng đều như bước vào tranh.

 Lạ nhất là thứ cỏ nhỏ mọc dọc sườn dốc, men theo khe hang, đều mượt mịn như tấm thảm len xanh, cao chưa đến mấy tấc, bằng đều như cắt xén, không một cọng nào so le dài ngắn. Lính coi vườn gọi là "cỏ quy củ" (cỏ ngay ngắn đúng khuôn phép). Ra khỏi tường cung chỉ mấy bước là đã thấy cỏ dại (?) mọc lan tràn. Há chẳng phải trời sinh ra loài cỏ tốt để phục vụ (?) cuộc du ngoạn của nhà vua sao?

 Tiên sinh Lý Hựu Đam kể: có người tên Trương Tử Khắc dạy học ở một thôn quê, vắng vẻ, ít bạn (?). Có lần đi dạo quanh sân phơi lúa, gặp một văn sĩ rất ôn hòa nhã nhặn. Hai người xưng tên họ với nhau, trò chuyện rất tâm đầu ý hợp. Người kia tự nói nhà ở làng bên, trong xóm không ai để chuyện trò, gặp được ông như nghe tiếng bước chân người trong hang núi vắng (ví điều hiếm hoi, đáng mừng).

 Rồi hai người cùng đến trường học, thấy học trò đang đọc sách Hiếu Kinh. Người kia hỏi Trương: "Sách này có bản kim văn (bản chép bằng lối chữ đời Hán) và bản cổ văn (bản chép bằng lối chữ cổ trước đời Tần), bản nào là đúng?" Trương đáp: "Tư Mã Trinh đã nói kỹ rồi. Gần đây tôi đọc Lã thị Xuân Thu, thấy thiên Thẩm Vi dẫn chương 'Chư hầu', chính là bản kim văn. Người thời Thất quốc (thời Chiến quốc) đã thấy như vậy, thì còn đâu ra bản cổ văn nữa?" Người kia mừng nói: "Ông đúng là người đọc sách."

 Từ đó người ấy thường đến trường. Trương muốn đến thăm đáp lễ, người kia lần nào cũng từ chối, nói nhà nghèo không có chỗ ở, vợ chồng thuê một gian nhà nát, không có chỗ tiếp khách. Trương cũng thôi. Một tối, người ấy bỗng hỏi: "Ông có sợ ma không?" Trương đáp: "Người là con ma chưa rời khỏi xác, ma là con người đã rời khỏi xác mà thôi. Tuy chưa từng gặp, nhưng thấy chẳng có gì đáng sợ."

 Người ấy ngượng ngùng nói: "Ông đã không sợ thì tôi không dối ông nữa: tôi chính là ma. Vì lúc sống thuộc dòng dõi nhà nho, không thể chạy theo đám lễ thí thực (lễ cúng thức ăn cho các cô hồn đói khát) mà tranh tiền tranh gạo. Tôi xin mạn phép coi ông là người cùng loại, xin ông một bữa cơm được chăng?" Trương vì tình giao hảo đã sâu nên cũng không ngờ vực sợ hãi, liền dọn cơm cho ăn, lại mời năng đến. Hai người cùng khảo cứu bàn luận sách vở, người kia nói đâu ra đấy, có đầu có đuôi.

 Có lần bàn đến ý nghĩa Thái cực và Vô cực (khái niệm triết học được các nhà nho đời Tống như Chu Đôn Di đề ra: Vô cực là cái nguồn không hình không giới hạn, Thái cực là cội nguồn sinh ra âm dương và vạn vật), người kia sầm mặt nói: "Sách truyện có câu: 'Đạo trời thì xa, việc người thì gần.' Sáu bộ kinh bàn luận đều là việc người, ngay như Kinh Dịch giảng âm dương cũng là lấy đạo trời để làm sáng việc người. Bỏ việc người mà nói đạo trời đã là mơ hồ viển vông, lại còn suy đến cái trước cả 'tiên thiên' (trạng thái trước khi trời đất hình thành), toàn lời suông cãi nhau, dùng làm gì? Tôi tưởng ông lưu tâm đến nghĩa sách cổ nên mới tìm ông xin ăn, té ra kiến thức của ông chỉ đến thế thôi sao?" Rồi phẩy áo đứng dậy, thoắt cái đã mất bóng. Trương lại đến chỗ gặp nhau lần đầu chờ đợi, nhưng không bao giờ thấy nữa.

 Khi tôi làm Đốc học (quan coi việc học hành, thi cử của một tỉnh) ở Phúc Kiến, viên lại trong nha nói: thời Ung Chính, vị Học chính (quan coi việc học một tỉnh) có một người thiếp ngã lầu chết. Không nghe có duyên cớ gì khác, người ta cho là lỡ trượt chân. Lâu sau có người tiết lộ chuyện ấy.

 Người ấy kể: nàng vốn người Sơn Đông, mười bốn, mười lăm tuổi lấy một anh con nhà nghèo, được mấy tháng. Vợ chồng rất hợp nhau, như hình với bóng. Gặp năm đói kém không sống nổi, mẹ chồng bán nàng cho kẻ buôn đàn bà con gái. Nàng ôm chồng khóc suốt đêm, cắn vào cánh tay nhau làm dấu rồi chia tay.

 Người chồng nhớ nàng không nguôi, dọc đường xin ăn, đi gấp đuổi kịp kẻ buôn người, lén theo đến kinh thành, thỉnh thoảng được nhìn mặt nàng trong xe. Tuổi còn nhỏ, nhút nhát, sợ bị quát mắng nên không dám đến gần nhìn nhau, chỉ gạt nước mắt mà thôi. Khi nàng đã vào nhà bà mối của quan (người chuyên môi giới, mua bán người), anh thường xuyên đứng chờ bên cửa, thỉnh thoảng được nhìn thấy nhau một lần, hai bên hẹn nhau chớ chết, mong dù trên trời hay dưới đất, cuối cùng cũng được gặp lại.

 Sau nghe tin nàng bị vị Học chính mua làm thiếp, anh bèn xin làm đầy tớ cho một người mạc khách (người được quan thuê riêng giúp việc giấy tờ, sổ sách) của ông ta, cùng đến Phúc Kiến. Nhưng trong ngoài cách biệt, không có cách gì báo tin, người vợ không hề biết. Một hôm anh ốm chết. Người vợ nghe các tì nữ, bà già kể tên họ, quê quán, hình dáng, tuổi tác của anh mới biết. Lúc ấy nàng đang ngồi trên lầu Bút Bổng (?), đứng lặng hồi lâu, rồi bỗng kể hết đầu đuôi trước mọi người, gào lên mấy tiếng, lao mình xuống chết. Vị Học chính kiêng không nói đến nên chuyện ấy không truyền ra. Nhưng thật ra chẳng có gì phải kiêng giấu.

 Đại khái đàn bà chết theo chồng có hai lẽ. Một là giữ vững cương thường như cột đá giữa dòng (?), thà chết không chịu nhục; đó là xuất phát từ lễ giáo. Hai là nhẫn nhục sống tạm, kéo dài hơi thở, mong như gương vỡ của công chúa Lạc Xương lại lành (chuyện công chúa Lạc Xương đời Trần bẻ đôi chiếc gương làm tin, về sau vợ chồng nhờ nửa gương ấy mà đoàn tụ), đến khi hết hy vọng, cùng đường rồi mới chết để tỏ lòng; đó là xuất phát từ tình cảm.

 Người con gái này không chết trong tay kẻ buôn người, không chết ở nhà bà mối, đến khi ngọc đã vết, hoa đã tàn (thân đã thất tiết), nghe tin chồng cũ chết rồi mới chết, thật là quá muộn. Nhưng ý chí chết thì nàng đã định từ lâu, chỉ vì tình riêng quyến luyến, không tự dứt được. Trong lòng nàng vốn không coi việc đáng chết mà không chết là phụ ơn chồng, mà coi việc còn chờ được mà không chờ là phụ lòng trông mong của chồng. Thương cảnh ngộ của nàng, xót chí hướng của nàng, tiếc nàng dùng tình sai chỗ thì được. Còn nhất định đem đại nghĩa Xuân Thu ra để trách một cô gái không đọc sách, há phải là cách giúp người hướng thiện?

 Tháng bảy năm Nhâm Thân (năm 1752), mấy người họp nhau ở nhà Tống Mông Tuyền, tình cờ nói chuyện cáo. Niếp Tùng Nham nói: "Họ ông có một chuyện, ông biết không? Ngày trước tôi đi thi Hương ở Tế Nam, nghe nói có một thư sinh họ Kỷ — quên là người Thọ Quang hay Giao Châu. Một lần chiều tối, anh gặp một cô gái đi một mình, đường lầy lội trượt ngã, nhờ anh dìu. Anh nghĩ đây hẳn là cáo, thử gần gũi một phen cũng đủ biết tình trạng của yêu quái ra sao, bèn nói với cô: 'Ta biết cô là ai, cô đừng lừa ta. Nhưng được người vợ như cô cũng hay, đợi lúc vắng người hãy đến thư phòng, chớ ve vãn ở đây, chỉ thêm vòng vo.' Cô gái cười rồi đi. Nửa đêm quả nhiên đến, ăn nằm mấy đêm liền."

 "Anh thấy dần dần bị nàng làm cho mê muội, bèn khước từ, bảo đừng đến nữa. Nàng cáo oán giận chửi mắng, không chịu đi. Anh nghiêm mặt nói: 'Đừng như thế. Chuyện trai gái, quyền là ở người đàn ông. Đàn ông cầu đàn bà mà đàn bà không ưng thì còn có thể dùng sức ép mà được; đàn bà cầu đàn ông mà đàn ông không ưng thì lòng lạnh như sắt nguội, có ép cũng vô ích. Huống hồ cô đến là để trộm tinh khí của ta, chứ không phải vì tình mà hợp, nên ta không phải phụ tình cô. Cô đã trải qua bao nhiêu người, khó mà nói chuyện tiết hạnh, nên ta cũng không làm hỏng tiết hạnh của cô. Ban đầu quyến rũ rồi sau ruồng bỏ là điều người quân tử ghét, nhưng đó là nói với người, không phải nói với loài các cô. Cô cần gì phải quyến luyến ở đây, chỉ hoài công vô ích.' Nàng cáo cứng họng bỏ đi."

 Vậy mới biết những ai một khi đã bị mê hoặc thì dây dưa đến chết, bùa chú cũng không xua đuổi được, rốt cuộc là vì bị tình dục ràng buộc, không tự dứt ra được mà thôi. Nếu lòng thản nhiên không động, thì chúng còn lấy được gì mà không bỏ đi?

 Pháp Nam Dã lại kể một chuyện: trong làng có mấy gã thiếu niên côn đồ nghe nói ngôi mộ hoang nhà nọ có cáo, biết hóa hình mê hoặc người. Đêm đến, chúng mang lưới chăng ở cửa hang, quả nhiên chụp được hai con cáo cái. Sợ chúng biến hóa, chúng vội lấy dùi đâm thủng đùi, xỏ dây qua, cầm dao dọa: "Mày quả biết hóa thành người thì hãy làm người rót rượu cho bọn tao, sẽ tha mạng cho; bằng không thì xé xác ngay." Hai con cáo kêu gào, nhảy nhót như không hiểu. Bọn côn đồ giận, đâm chết một con. Con kia bèn nói tiếng người: "Ta không có quần áo giày dép, hóa thành người thì ra thể thống gì?" Chúng lại kề dao vào cổ, nó mới uốn mình hóa thành một cô gái đẹp, trần truồng không một mảnh vải.

 Cả bọn mừng rỡ, thay nhau làm điều vô lễ, lại ôm ép nàng mời rượu, nhưng trước sau vẫn nắm chặt sợi dây không buông. Nàng cáo nhỏ nhẹ, mềm mỏng van xin cởi dây. Vừa buông tay ra, nàng đã vụt biến mất. Bọn chúng về chưa tới cửa đã thấy xa xa có ánh lửa: mấy nhà đều cháy rụi, đứa con gái của kẻ giết cáo chết cháy trong đó. Biết là cáo báo thù. Cáo không quấy người, người lại quấy cáo; làm nhiều điều bất nghĩa thì tai họa đến là phải lắm.

 Điền Bạch Nham kể một chuyện: một người có người vợ kế trẻ đẹp, bị cáo mê hoặc. Trị tà không hiệu nghiệm. Sau có một đạo sĩ đạo hạnh cao, gửi hịch triệu thần tướng trói con cáo giải đến đàn lễ, bắt khai rõ. Mọi người đều nghe cáo nói: "Ta sinh ở đất Dự (tỉnh Hà Nam). Có lần ta đánh vợ, vợ lén trốn đến đây, tư tình với người này. Ta căm hắn thấu xương, nên mới báo thù." Người kia nhớ lại hồi nhỏ quả có chuyện ấy, nhưng đã hơn mười năm rồi.

 Đạo sĩ hỏi: "Đã kết hận sâu như thế thì đáng báo ngay, sao chần chừ đến tận bây giờ? Hay là dò biết được chuyện ấy rồi mượn làm cớ?" Cáo đáp: "Người vợ trước của hắn là người đàn bà trinh tiết, ta sợ phạm phải sự trừng phạt của trời nên không dám đến gần. Người vợ này lẳng lơ nên mới dụ dỗ được. Nhân quả đền trả nhau, quỷ thần không bắt tội, thầy còn trách gì nữa?"

 Đạo sĩ trầm ngâm hồi lâu, hỏi: "Hắn tư tình với vợ ngươi bao lâu?" Đáp: "Hơn một năm." "Ngươi tư tình với người đàn bà này bao lâu?" Đáp: "Hơn ba năm." Đạo sĩ giận nói: "Báo thù quá mức, lẽ trái lại thuộc về ngươi. Không đi thì ta sẽ gửi hịch giao ngươi cho bộ Lôi (sở thần sấm sét chuyên trừng phạt kẻ có tội)." Cáo bèn nhận tội bỏ đi. Tiên sinh Thanh Viễn, cha của Mông Tuyền, nói: "Qua đây đủ thấy ý nghĩ tà hay chính, yêu quái đều biết; lẽ báo đáp qua lại thì quỷ thần cũng không thể làm sai lệch."

 Tiên sinh Thanh Viễn cũng kể một chuyện: nhà họ Chu có một đứa tì nữ, vốn thô kệch. Lớn lên một chút thì dần dần thông minh lanh lợi, mặt mày cũng dần thanh tú duyên dáng, ông Chu bèn lấy làm thiếp. Nàng rất có tính toán, thu xếp việc nhà đâu ra đấy, đến chuyện gạo muối vặt vãnh, người nhà cũng không dám gian lận mảy may, gian lận là bị lộ ngay. Nàng lại khéo tích trữ hàng hóa, hễ mua thứ gì thì năm sau giá ắt lên. Nhà họ Chu nhờ thế mà dần khấm khá, ông chỉ sủng ái riêng mình nàng.

 Một hôm nàng bỗng hỏi ông Chu: "Ông biết tôi là ai không?" Ông cười: "Nàng điên à?" Rồi đùa gọi tên tục của nàng: "Chẳng phải là con Mỗ đó sao?" Nàng nói: "Không phải. Con Mỗ trốn đi lâu rồi, nay làm vợ một người ở nơi kia, đã có con bảy tám tuổi. Tôi vốn là cáo. Chín kiếp trước ông là một nhà buôn lớn, tôi làm người giữ sổ sách cho ông. Ông đối đãi với tôi rất hậu, mà tôi lại ăn chặn của ông hơn ba nghìn lạng bạc, bị âm phủ phạt đầu thai làm cáo, luyện hình mấy trăm năm, may được thành đạo. Nhưng vì món nợ ấy mà mãi không thể lên tiên, nên nhân lúc con tì nữ này bỏ trốn, tôi hóa ra dung mạo của nó để hầu hạ ông. Tính ra hơn mười năm nay, số tiền thu vào đã đủ bù món nợ, nay tôi thi giải mà đi (bỏ lại xác thân để thoát hóa thành tiên)."

 "Sau khi tôi đi, xác ắt hiện ra hình cáo, ông có thể giao cho gã đầy tớ kia chôn. Hắn ắt sẽ xẻ xác lấy da, ông đừng trách hắn. Bốn kiếp trước, hắn là một xác chết đói, khi ấy tôi chưa thành đạo, từng ăn xác hắn. Cứ để hắn xẻ nát tôi, may ra mối oán được tan." Lát sau nàng hóa thành cáo ngã xuống đất. Có một người con gái đẹp dài vài tấc thoát ra từ đỉnh đầu, từ từ bay đi, dung mạo lại là một người khác hẳn. Ông Chu không nỡ, tự mình đem chôn, cuối cùng vẫn bị gã đầy tớ kia lén đào lên, lột da đem bán. Ông Chu biết đó là nghiệp đời trước, chỉ biết thở dài.

 Cháu họ tôi là Thụ Linh kể: ở Cao Xuyên có người họ Hạ nhà rất nghèo, sắp đến đêm trừ tịch mà không có gì để ăn Tết. Đến nhà bà con vay mượn chẳng được gì, người ta chỉ mua rượu đãi. Hạ buồn bực, chán nản, đành mượn rượu cho nguôi khối uất trong lòng, say mèm mà về. Lúc ấy trời đã tối mịt, gặp một ông già vác một cái bọc, đi tập tễnh không nổi, nhờ Hạ vác giúp đến Cao Xuyên, sẽ trả tiền công. Hạ nhận lời.

 Cái bọc rất nặng. Hạ thầm nghĩ mình đang không có tiền ăn Tết, nếu cướp lấy mà chạy thì ông già lọm khọm mệt mỏi chắc chắn không đuổi kịp, bèn dốc sức chạy thật nhanh. Ông già theo sau gọi mà anh không đáp. Chạy như điên bảy tám dặm mới về đến nhà, đóng cửa vội vào, gọi đèn ra xem thì là một khúc gỗ dương mới chặt, nặng hơn ba mươi cân. Bấy giờ mới biết bị ma trêu.

 Có lẽ cái tính tham lam gian xảo của anh ta đã bị ma ghét từ lâu, nên nhân lúc anh túng quẫn mà làm nhục. Bằng không thì người qua lại nhiều, sao chỉ đùa mỗi Hạ? Lúc ấy anh chưa thấy thứ gì đáng thèm, chưa nảy lòng trộm cướp, vậy mà ma đã chờ sẵn giữa đường rồi.

 Thụ Linh lại kể: Trương Tử Nghi ở Đóa Trang tính nghiện rượu. Ngoài năm mươi tuổi, mắc bệnh cảm lạnh mà chết. Sắp khâm liệm thì bỗng tỉnh lại, nói: "Tôi khỏi bệnh rồi. Vừa rồi tôi xuống âm phủ, thấy ba vò rượu lớn, đều đề chữ 'Trương Tử Nghi niêm phong'. Một vò đã mở niêm, còn lại nửa vò. Đó hẳn đều là phần ăn uống của tôi, phải uống hết mới chết." Sau đó quả nhiên khỏi bệnh, lại uống thả cửa hơn hai mươi năm.

 Một hôm ông nói với người thân: "Tôi sắp chết chăng? Hôm qua lại mơ xuống âm phủ, thấy ba vò rượu đều hết sạch rồi." Mấy hôm sau, quả nhiên không ốm đau gì mà mất. Vậy thì chuyện Lý Vệ công (tức Lý Đức Dụ, tể tướng đời Đường, tương truyền số mệnh định sẵn phải ăn đủ một vạn con dê) ăn dê chép trong sách "Bổ lục kỷ truyện", quả là có thật chăng?

 Hiếu liêm (tức cử nhân) Vương Cẩm Đường ở Bảo Để kể: tường thành cũ ở Bảo Để đổ nát, nước gặm mưa xói, thành nhiều hang hốc, yêu quái bèn làm ổ trong đó. Về sau khi sửa thành, phá bỏ tường cũ, chúng mất chỗ nương, bèn tản ra ở các nhà bỏ hoang, chùa cổ, đi khắp nơi quấy phá người, đàn ông đàn bà bị chúng mê hoặc rất nhiều.

 Bỗng có một đạo sĩ đến, dạy người ta lấy bốn mươi chín hạt đậu đen, niệm chú luyện bảy ngày rồi dùng ném yêu quái, ném đâu chết đó. Nhà Cẩm Đường có nhiều phòng trống, bị chúng chiếm cứ, một người vú già cũng bị mê hoặc. Lấy đậu đạo sĩ luyện ra ném, bỗng gió nổi ầm ầm, như có nhiều người ồn ào kêu: "Thái phu nhân bị thương, chết rồi!" Chạy đến xem thì thấy một con rắn lớn, chỗ trúng đậu như bị đạn chì súng hỏa mai bắn.

 Nhân đó hỏi đạo sĩ: "Phàm kẻ mê hoặc đàn bà ắt là yêu đực, con rắn này sao lại gọi là thái phu nhân?" Đạo sĩ đáp: "Đây là rắn cái. Rắn mê hoặc người thì đầu và đuôi đều hút (?) được tinh khí, không nhất thiết phải giao hợp." Ngay sau đó có người chỉ nghe tiếng gió là như bị bóng đè, thấy như có vật hút tinh khí mình, tinh liền tuôn ra. Vậy thì lời đạo sĩ là đúng.

 Lại có một người bất chợt gặp yêu quái, đậu còn gói trong giấy, vội không kịp mở, ném luôn cả gói, yêu quái cũng bị thương mà chạy trốn. Lại có một người bị yêu cái mê hoặc, có người đưa đậu cho, nhưng anh ta mê sắc đẹp của nó, không chịu ném, rốt cuộc mất mạng. Yêu quái quấy phá người là chuyện thường có, nhưng đến mức cùng một lúc tụ họp đông đảo mà ra tay độc ác thì là tội ác khác thường, đạo trời không dung. Đạo sĩ này không sớm không muộn, đến đúng lúc ấy, có lẽ cũng là thần mượn tay chăng?

 Phu nhân của một vị Thị lang (quan phó đứng đầu một bộ trong triều) qua đời. Đậy nắp quan tài xong, vừa bày đồ cúng, bỗng có một con chim bồ câu trắng bay vào màn tang, tìm thì không thấy. Đang rối rít (?) thì khói lửa từ trong quan tài phụt ra, lan khắp các nóc nhà, chốc lát cháy rụi tất cả.

 Nghe nói lúc sống bà đối với kẻ dưới rất nghiệt. Mỗi lần mua tì nữ, sau khi làm giấy tờ, đưa vào cửa, bà nhất định bắt quỳ thẳng lưng, răn dạy trước mấy trăm câu, gọi là "dạy dỗ". Sau đó lột áo, trói quặt tay ra sau, đánh một trăm roi, gọi là "thử hình". Đứa nào cựa quậy hoặc kêu khóc thì càng đánh dữ, đánh đến khi không nói không cựa, nghe côm cốp như đánh vào gỗ đá, mới gọi là "biết sợ". Rồi sau đó mới sai bảo.

 Phu nhân của Tông bá (tức Thượng thư bộ Lễ) họ Trần ở An Châu, là dì của tiên mẫu tôi, từng đến nhà ấy, thường nói: "Bọn gia nhân, tì nữ, vú già ở đó đứng hàng, tiến lui, dù đại tướng luyện quân cũng không ngay ngắn đến thế."

 Lại có lần tôi đến nhà một người bà con, vốn là bậc cha chú. Vào phòng trong thấy hai bên cửa treo hai cây roi, tua roi đều có vết máu, cán roi đều bóng loáng soi được mặt. Nghe nói mỗi tối trước khi đi ngủ, bà chủ nhà ấy bắt từng đứa tì nữ trói vào ghế dài rồi mới đắp chăn cho, để phòng chúng trốn đi hoặc tự tử. Sau này lúc chết, hai đùi bà lở loét đến lộ xương, hệt như vết đòn.

 Trong hồ sơ án của bộ Hình, có nhiều vụ người bị đánh rồi sau đó chết vì trúng gió. Nếu chết trong thời hạn bảo cô (khoảng thời gian luật định sau khi đánh người bị thương; nếu nạn nhân chết trong hạn ấy thì người đánh bị coi như gây ra cái chết) thì theo luật không thể không xử người đánh phải đền mạng.

 Thái thường (quan coi việc lễ nhạc, tế tự) Lữ Hàm Huy từng khắc in một bài thuốc bí truyền: kinh giới, sáp ong vàng, bong bóng cá, ba vị (bong bóng cá sao đến vàng), mỗi vị năm đồng cân; thêm ba lá ngải cứu, cho vào một bát rượu không pha vôi, đun cách thủy chừng một nén hương cháy hết, uống lúc còn nóng, ra mồ hôi là khỏi ngay. Chỉ có điều trong vòng một trăm ngày không được ăn thịt gà. Về sau con ông là Mộ Đường đỗ thi Hương năm Canh Ngọ (năm 1750), người ta cho là quả báo tốt của việc khắc in bài thuốc.

 Sách "Dậu Dương tạp trở" (sách chép chuyện lạ của Đoàn Thành Thức đời Đường) có chép câu thần chú gieo xúc xắc: "Y đế di, đế di yết la đế". Niệm đến mười vạn lần thì sáu con xúc xắc đều lăn theo tiếng gọi. Thử thì có khi linh, có khi không. Tôi cho rằng việc này cũng như niệm chữ "lừa" để chữa bệnh mà thôi. Đại để chỗ tinh thần tụ lại thì khí cơ (sự vận động của khí trong trời đất) ứng theo; chỗ khí cơ cảm động thì quỷ thần thông suốt, đúng như câu "lòng thành đến cùng cực thì vàng đá cũng phải mở ra". Tin chắc thì là thành, thành thì ắt động; thử qua loa thì là không thành, không thành thì không động. Phàm các thuật niệm chú luyện phép đều như thế, chẳng riêng gì câu chú này.

 Người đầy tớ cũ là Lan Quế kể: hồi mới đến kinh thành, theo người ta ở hội quán Phúc Thanh (nhà chung của người đồng hương Phúc Thanh ở kinh), ngoài cửa toàn là mộ chen chúc. Một đêm trời tối không trăng, nghe tiếng ồn ào cãi vã, tiếng khóc lóc, lại có tiếng mấy người khuyên giải. Nghĩ chỗ này không có người, hẳn là ma đánh nhau. Nhìn trộm qua khe cửa thì không thấy gì.

 Nín thở lắng nghe, mấy khắc sau mới rõ: có một người dời quan tài vợ về, lấy nhầm quan tài nhà khác. Người đàn bà ấy vốn có chồng, cũng chôn gần đó. Người chồng kia cho rằng vợ mình bị người này cướp đi, nên đòi lấy vợ của người này đền lại; người vợ kia không chịu nên cãi nhau. Gặp lúc lính tuần gõ chiêng đi qua thì im bặt. Không biết rồi chuyện ấy kết cục ra sao, lại không biết người đàn bà bị lấy nhầm kia, mai sau khi hợp táng (chôn chung vợ chồng một mộ) thì kết cục thế nào. Vậy thì nói hồn ma nương vào bài vị (tấm gỗ ghi tên người chết để thờ) chứ không nương vào mộ, chẳng phải là sai sao?

 Ngu Đôn có một tá điền họ Tôn, bắn súng săn chim rất giỏi, bắn đâu trúng đó. Có lần thấy một con chim vàng anh, Ngu Đôn bảo bắt lấy. Tôn thưa: "Muốn bắt sống hay bắt chết?" Hỏi viên đạn sắt bắn ra làm sao định trước được sống chết, Tôn đáp: "Bắt chết thì bắn thẳng vào nó; bắt sống thì làm nó giật mình bay lên rồi bắn vào cánh." Bảo bắt sống. Tôn giơ tay bắn, chim vàng anh quả nhiên rơi xuống, xem thì gãy một cánh. Khéo léo tinh tường đến thế.

 Vừa hay có một người biết niệm chú phóng sinh, giao hẹn với Tôn: "Tôi niệm chú ba lần thì anh bắn trăm phát cũng không trúng." Thử thì quả nhiên như vậy. Về sau thử nhiều lần, lần nào cũng linh. Thế mà lời chú quê mùa thô lậu, đến buồn cười, không biết vì sao lại khống chế được. Lại nữa, các câu chú khống chế tôi từng nghe, đại để đều quê mùa như vậy, mà thật đều có linh nghiệm, không ai lường được tại sao.

 Tiên sinh Thái Cát Sơn nói: "Tôi hiệu đính sách cho bộ Tứ khố, mấy lần bị phạt cắt lương vì để sót chữ sai. Chỉ có một chuyện là nhờ ơn việc hiệu đính sách rất nhiều. Một đứa cháu nhỏ của tôi lỡ nuốt cây đinh sắt. Thầy thuốc cho dùng phác tiêu (một vị thuốc gốc khoáng chất, có tác dụng tẩy xổ mạnh) cùng các vị thuốc khác để tống ra mà không ra được, đứa bé ngày càng gầy yếu (?). Sau tôi hiệu đính sách 'Tô Thẩm lương phương', thấy có bài chữa trẻ con nuốt đồ sắt, nói: bóc lớp vỏ ngoài của than mới, nghiền thành bột, trộn vào ba bát cháo cho trẻ ăn, sắt sẽ tự ra. Làm thử theo bài thuốc, quả nhiên bột than bọc lấy cây đinh mà ra ngoài. Mới biết sách tạp cũng có ích."

 Sách này đời không có bản lưu truyền, chỉ bộ Vĩnh Lạc đại điển chép trọn. Khi tôi phụ trách cục biên soạn sách, đã nhờ Vương Sử Đình sắp xếp biên tập thành sách. "Tô Thẩm" là Tô Đông Pha và Thẩm Tồn Trung (tức Thẩm Quát). Hai ông đều thích bàn chuyện thuốc men, người đời Tống gom các lời bàn ấy thành sách này.

 Diệp Thủ Phủ là một thầy thuốc già ở Đức Châu, thường qua lại nhà tôi; hồi nhỏ tôi còn kịp gặp ông. Tôi nhớ ông kể với tiên phụ Diêu An công: có lần đi từ Bình Nguyên đến Hải Phong, đi đêm lạc đường, bọn tùy tùng đều mất phương hướng. Mưa gió sắp đến, bốn bề không có làng xóm, trông thấy một ngôi chùa bỏ hoang, bèn tìm đến tạm trú.

 Cửa chùa khép hờ, trên cánh cửa thấp thoáng có chữ lớn viết bằng phấn trắng. Đánh lửa lên xem thì là hai câu: "Chùa này nhiều ma, người đi đường chớ ở lại." Tiến lui đều không có lối, ông bèn đẩy cửa, lạy hai lạy, nói: "Khách qua đường gặp mưa, xin thần che chở, mưa tạnh sẽ đi ngay, không dám ở lâu."

 Liền nghe trên tấm ván trần có tiếng nói: "Cảm ơn ông có lễ độ, nhưng hôm nay tôi say quá, không tiếp khách được, biết làm sao? Ông có thể ngồi bên vách phía đông; vách phía tây là hang bọ cạp, e bị nó đốt. Khát thì đừng uống nước giọt gianh, e có nước dãi rắn. Lê chua sau chính điện đã chín, có thể hái ăn." Ông dựng tóc gáy, im thít không dám nói. Mưa vừa ngớt liền hoảng hốt lạy tạ mà ra, như thoát khỏi miệng hổ.

 Diêu An công nói: "Đã đề lên cửa để báo cho người ta, ắt là đã hại nhiều người lắm, vậy mà ông được vô sự, lại còn được nó dặn dò tỉ mỉ. Là vì mình giữ lễ thì không ai là không thể dùng lễ mà cảm phục; mình lấy lòng thành mà cảm thì không ai là không thể dùng lòng thành mà lay động, dù là loài khác cũng không khác gì. Ông chẳng những là bậc lão luyện trong nghề thuốc, mà còn là bậc lão luyện trong việc đời nữa."
 Ông Chu Đạo Giang kể: có một anh học trò ở Tân Thái lên tỉnh dự kỳ hương thí (kỳ thi cấp tỉnh, đỗ thì thành cử nhân). Còn cách Tế Nam nửa ngày đường, anh cùng mấy người bạn đi từ sáng sớm cho mát. Trong bóng tối có hai con lừa đi theo, khi trước khi sau, mọi người không để ý. Lúc trời hơi sáng, nhìn rõ được thì biết người cưỡi là hai phụ nữ. Nhìn kỹ thì một bà già chừng năm sáu mươi tuổi, béo và đen; một thiếu phụ chừng hai mươi tuổi, rất có nhan sắc. Anh học trò cứ liếc nhìn mãi. Thiếu phụ bỗng ngoảnh lại, buột miệng kêu: "Có phải anh thứ mấy đấy không?" Anh sững sờ, không biết trả lời ra sao.

 Thiếu phụ nói: "Em chính là em họ bên nhà họ Mỗ đây. Phép nhà em, anh em con cô con cậu không được gặp mặt nhau, nên anh không biết em; còn em thì từng nhìn trộm anh qua khe rèm, nên nhận ra." Anh học trò nhớ ra mình quả có một cô em họ lấy chồng ở Tế Nam, bèn trò chuyện thân mật, hỏi đi sớm thế này là đi đâu. Nàng đáp: "Hôm qua em cùng chồng đi thăm bà mợ ốm, định trong ngày về ngay, nhưng mợ có việc kiện tụng, nhờ chồng em lên kinh, không về ngay được. Em về trước để sửa soạn hành lý cho chồng." Nàng đưa mắt liếc tình, dáng điệu duyên dáng, lại khẽ để lộ ý rằng hồi mười mấy tuổi vừa thấy anh đã mến.

 Anh học trò hơi động lòng. Đến ngã ba, nàng mời anh về nhà dùng bữa cơm, anh vui vẻ đi theo, hẹn với bạn đồng hành tối đến chỗ nọ chờ. Chuông tối đã điểm mà anh không tới; hôm sau cũng bặt tin. Các bạn quay lại chỗ chia tay hôm trước, theo ngả rẽ đi tìm, thấy con lừa của anh ở giữa ruộng hoang, yên còn chưa tháo. Hỏi khắp các làng, tuyệt không ai biết hai người đàn bà ấy. Lại dò hỏi tìm được nhà cô em họ, thì cô ấy đã chết hơn nửa năm. Anh bị ma mê hoặc, bị yêu quái ăn thịt, hay bị cướp dụ đi, đều không biết được. Người ấy thế là mất hẳn. Chuyện này cũng đủ để răn những người trẻ tuổi lẳng lơ nhẹ dạ.

 Lúc ấy ông Phương Khả Thôn ngồi cùng, kể rằng khi đi chơi vùng Tần Lũng (vùng Thiểm Tây, Cam Túc) có nghe một chuyện tương tự: về sau có người đem chôn chung vào mộ vợ, mở huyệt ra thì thấy trong đó có xác một người đàn ông, chẳng biết dưới đất hai hồn ấy gặp nhau ra sao. Sách "Dịch Lâm" của họ Tiêu (sách bói Dịch đời Hán của Tiêu Diên Thọ) có câu: "Hai chồng chung một vợ, chẳng biết theo ai làm vợ" — tựa như lời bói cho chuyện này vậy. Ông Đới Đông Nguyên (tức học giả Đới Chấn) cũng ngồi đó, nói: "Sách Hậu Hán thư còn có chuyện ba chồng chung một vợ, sao ông thấy biết hẹp thế?"

 Tôi đùa: "Hai ông đừng cãi nhau. Công chúa Sơn Âm có ba mươi 'diện thủ' (trai đẹp được nuôi để hầu hạ chuyện chăn gối), riêng chuyện ấy các ông quên rồi sao? Nhưng những người kia đều không sợ chồng; còn con ma này giấu riêng một chàng trai, không lo đến chuyện sau này chồng được chôn chung, thật là buông theo dục vọng mà quên tai họa." Đông Nguyên ngậm ngùi than: "Buông theo dục vọng mà quên tai họa, há chỉ có con ma này thôi sao!"

 Sách "Tạp thuyết" bảo chuyện luyến đồng (nuôi trai trẻ để làm trò đồng tính) bắt đầu từ thời Hoàng Đế — ông Chiêm sự Tiền Tân Mi (tức học giả Tiền Đại Hân) nói như thế; ông Tân Mi kể được tên sách, nay tôi quên mất — e là chuyện gán ghép. Câu "gần gũi bọn trai trẻ hư hỏng" lần đầu thấy trong thiên Thương thư (phần sách Thượng thư chép chuyện nhà Thương), nhưng lại thuộc phần cổ văn giả do Mai Trách làm ra, cũng không đủ làm bằng. Sách "Dật Chu thư" nói "trai đẹp phá hỏng bậc lão thần", có lẽ là chỉ chuyện này chăng? Sách "Chu lễ" (sách chép chế độ quan chức, lễ nghi nhà Chu) có loại kiện "không phải đàn ông", lời chú giải nói là người "thiên yêm" (bẩm sinh liệt dương), không giao hợp được với phụ nữ. Nhưng từ xưa đến nay chưa từng có ai đi kiện vì không giao hợp được với phụ nữ; lời kinh vốn ngắn gọn, tôi ngờ rằng câu ấy cũng chỉ chuyện này.

 Phàm phụ nữ dâm đãng là do tình dục tự nhiên mà ra; còn trai bị làm luyến đồng vốn không có lòng ấy, đều là từ nhỏ bị lừa, hoặc bị quyền thế ép buộc, hoặc bị lợi lộc nhử. Tương truyền có một nhà quyền quý thích đùa bỡn trai trẻ xinh đẹp, nhưng lo có đứa xấu hổ chống cự, bèn mua thật nhiều bé trai mặt mũi đoan chính, xinh xắn, chưa quá mười tuổi; khi đùa bỡn với bọn trai lớn (?) thì bắt chúng cầm đuốc đứng hầu bên cạnh, đủ mọi cảnh dâm dục, lâu ngày nhìn quen, coi như lẽ thường. Qua ba năm, lớn hơn một chút, dùng được, thì đứa nào cũng như thuyền xuôi dòng.

 Có một nhà sư được nhà ấy cúng dường can rằng: "Việc này đời vẫn thường có, tôi không cấm được đàn việt (người bố thí cho nhà chùa, tức thí chủ) đừng làm. Nhưng nếu do chúng tự nguyện thì cũng ví như chơi gái lầu xanh, tội còn nhẹ; còn dụng tâm tính toán, đục khoét cái hồn nhiên trời cho của trẻ thơ, thì e phạm cơn giận của thần linh, tôi không thể theo." Về sau người ấy rốt cuộc gặp họa. Lấy được bằng mưu mẹo vốn là điều Tạo hóa ghét, huống hồ việc này lại lấy bằng mưu mẹo!

 Sông Vương Mãng ở Đông Quang, tức là sông Hồ Tô, hạn thì cạn, mưa thì dâng, người qua sông thường khổ sở. Bố vợ tôi là ông Mã Chu Lục kể: cuối đời Ung Chính có một người đàn bà ăn mày, một tay bế con, một tay dìu bà mẹ chồng ốm, lội qua sông. Đến giữa dòng, bà mẹ chồng trượt chân ngã, người đàn bà bỏ đứa con xuống nước, gắng sức cõng mẹ chồng lên bờ. Bà mẹ chồng mắng to: "Tao là bà già bảy mươi, chết thì có hại gì! Họ Trương mấy đời chỉ trông vào thằng bé này nối dõi hương hỏa, sao mày bỏ con để cứu tao? Kẻ cắt đứt việc thờ cúng tổ tiên chính là mày!" Người đàn bà khóc, không dám nói gì, chỉ quỳ mãi.

 Hai ngày sau, bà mẹ chồng vì khóc cháu mà nhịn ăn đến chết. Người đàn bà nghẹn ngào không thành tiếng, ngồi ngây ra mấy ngày rồi cũng khô héo mà chết. Không biết người ở đâu, chỉ nhờ lúc bà mẹ chồng mắng con dâu mà biết là họ Trương thôi.

 Có người viết bài luận rằng: đem đứa con so với mẹ chồng thì mẹ chồng nặng hơn; đem mẹ chồng so với tổ tiên thì tổ tiên nặng hơn. Giả như người đàn bà còn chồng, hoặc chồng còn anh em, thì bỏ con là phải. Đằng này đã là hai đời góa bụa nghèo khổ, chỉ còn một mụn con côi, thì lời mẹ chồng trách là đúng; người đàn bà dù chết vẫn còn đáng ân hận.

 Cha tôi là Diêu An công nói: "Bọn giảng học gia (những nhà nho chuyên giảng đạo lý theo lối Tống Nho) trách người thì chẳng bao giờ dứt. Dòng nước xiết cuồn cuộn, chậm tay một chút là mất, đó há phải lúc có thể nghĩ sâu tính xa? Thế không thể vẹn cả đôi, bỏ con cứu mẹ chồng, đó là lẽ trời chính đáng, là điều lòng người thấy yên. Giả như mẹ chồng chết mà con sống, chẳng lẽ suốt đời chị ta không day dứt? Lại chẳng có kẻ trách chị ta vì thương con mà bỏ mẹ chồng sao? Vả lại đứa bé còn đang bế ẵm, nuôi được hay không chưa biết; nếu mẹ chồng chết mà đứa bé cũng không nuôi được, thì còn hối hận đến đâu?

 Việc người đàn bà ấy làm đã vượt xa tình thường muôn vạn lần, chẳng may mẹ chồng tự bỏ mạng, chị ta lấy cái chết theo, thật đáng thương xót. Vậy mà còn khoái chí khua môi múa mép, cho đó là học vấn tinh nghĩa, há chẳng khiến xương trắng ngậm oan, dưới suối vàng ôm hận sao? Tôn Phục làm sách 'Xuân Thu tôn vương phát vi', trong hai trăm bốn mươi năm (thời Xuân Thu) chỉ có chê mà không có khen. Hồ Trí Đường làm sách 'Độc sử quản kiến', cho rằng từ ba đời Hạ, Thương, Chu trở về sau không có người nào hoàn hảo. Biện luận thì có biện luận thật, nhưng đó không phải điều ta muốn nghe."

 Ông Quách Thạch Châu kể: ông minh kinh (danh hiệu người đã đỗ hàng cống sinh, học trò ưu tú được tiến cử) Chu Tĩnh Viên kết bạn với một con hồ ly. Một hôm hồ ly uống rượu ở nhà Tĩnh Viên, say khướt, ngủ dưới gốc hoa. Tỉnh dậy, Tĩnh Viên hỏi: "Tôi nghe nói họ nhà anh say thì thường hiện nguyên hình, nên tôi lấy chăn đắp cho anh rồi ngồi canh, thế mà anh rốt cuộc không biến hình, là sao?" Hồ ly đáp: "Cái đó tùy đạo lực (sức tu luyện đạt được) sâu hay nông. Đạo lực nông thì chỉ biết hóa hình, giả hình, nên say thì biến, ngủ thì biến, hoảng sợ cũng biến. Đạo lực sâu thì thoát được hình, giống như thi giải (lối thành tiên bằng cách bỏ lại xác như ve lột xác) của nhà tiên, đã trở về đường làm người rồi, người là hình gốc của mình rồi, còn biến gì nữa."

 Tĩnh Viên muốn theo nó học đạo. Hồ ly nói: "Ông không làm được đâu. Phàm việc tu đạo thì người dễ mà loài vật khó, vì khí của người thuần, khí của vật tạp; còn việc thành đạo thì loài vật dễ mà người khó, vì lòng vật chuyên một, lòng người lộn xộn. Muốn luyện hình thì trước phải luyện khí, muốn luyện khí thì trước phải luyện tâm; ấy là câu 'chí là tướng chỉ huy của khí'. Tâm định thì khí tụ mà hình vững, tâm lay động thì khí tan mà hình héo. Lời Quảng Thành Tử dạy Hoàng Đế chính là bí quyết của Đạo gia, không phải chuyện ngụ ngôn của ông lão Trang Tử đâu. Ở nơi núi sâu hang vắng, không thấy không nghe gì, chỉ chuyên chú tinh thần, tập đạo dẫn (phép thở và vận động để dẫn khí trong người), cùng âm dương trời đất qua lại tiêu trưởng, trải trăm năm như một ngày — người làm được không?" Họ Chu bèn thôi.

 Nhân đó tôi nhớ có một vị ngự sử (quan giám sát, chuyên can gián và hặc tội quan lại) đồng niên với tôi (cùng đỗ một khoa) năm Đinh Mão, từng hỏi anh kép hát mình yêu chiều: "Bọn các anh đông thế, sao riêng anh nổi trội nhất?" Anh ta đáp: "Chúng tôi đã lấy thân mình làm đàn bà thì phải hóa luôn cả lòng mình thành đàn bà, rồi sau mới có tình dịu dàng, dáng lả lơi khiến người xem mê mẩn. Nếu lòng đàn ông còn sót một chút, thì tất có một chút không giống đàn bà, sao tranh được sự sủng ái với những mỹ nhân mày ngài mắt đẹp (?)?

 Còn như lên sân khấu đóng vai gái trinh tiết thì giữ lòng cho ngay chính, dẫu cười đùa cũng không mất vẻ trinh; đóng vai gái dâm thì thả lỏng lòng mình, dẫu ngồi nghiêm trang cũng không che được vẻ dâm; đóng vai gái quyền quý thì lòng tự tôn trọng, dẫu mặc áo thường dân mà khí quý vẫn còn; đóng vai gái hèn mọn thì lòng nén lại, dẫu trang điểm lộng lẫy mà dáng hèn vẫn hiện; đóng vai gái hiền thì lòng mềm mỏng, dẫu giận lắm cũng không đổi sắc đột ngột; đóng vai gái dữ thì lòng ngang ngạnh, dẫu đuối lý cũng không có lời nhún nhường. Những mừng giận buồn vui, ơn oán yêu ghét khác cũng vậy, cái gì cũng đặt mình vào cảnh ấy, không coi là đóng trò mà coi là thật, nên người xem thấy y như thật. Người khác làm việc đàn bà mà không giữ được lòng đàn bà, làm đủ dáng đàn bà mà không có đủ lòng đàn bà; đó là lý do riêng tôi nổi trội."

 Ông Lý Ngọc Điển nói: "Lời ấy tục tĩu, chẳng đáng nhắc, nhưng lý lẽ thì cực tinh. Việc tuy nhỏ mà có thể ví việc lớn. Trong thiên hạ chưa có ai lòng không đặt vào việc ấy mà việc ấy đạt đến tột bậc; cũng chưa có ai lòng lúc nào cũng ở việc ấy mà việc ấy không đạt tột bậc. Lòng luôn ở một nghề thì nghề ấy ắt tinh; lòng luôn ở một chức thì chức ấy ắt chu toàn. Nhỏ như tài tung hứng bi của Nghi Liêu, tài đẽo bánh xe của Luân Biển; lớn như các bậc hiền thần Cao Dao, Quỳ, Tắc, Khiết sắp đặt bốn biển, lý lẽ chỉ là một." Điều này với thuyết luyện khí, luyện tâm kia có thể soi sáng lẫn nhau.

 Thạch Châu lại kể: có một anh học trò, nhà có vườn và đình, đêm mưa ngồi một mình, bỗng một cô gái vén rèm bước vào, tự nói nhà ở bên kia tường, đã "nhòm Tống Ngọc" từ lâu (điển cô gái nhà bên đông trèo tường nhìn trộm chàng trai đẹp Tống Ngọc suốt ba năm, ý nói thầm thương trộm nhớ), nay đội mưa đến với chàng. Anh học trò hỏi: "Mưa to như thế, sao áo giày cô không ướt?" Cô gái cứng họng, tự nhận là hồ ly. Hỏi: "Ở đây trai trẻ nhiều, sao riêng tìm đến tôi?" Đáp: "Vì tiền duyên (duyên phận từ kiếp trước)."

 Anh hỏi: "Duyên ấy ai ghi chép, ai cai quản, ai bảo cho cô biết? Kiếp trước cô là ai, kiếp trước tôi là ai, kết duyên vì việc gì, vào đời nào năm nào? Xin nói cho rõ." Hồ ly vội vàng không đáp được, ấp úng hồi lâu mới nói: "Trăm nghìn ngày chàng không ngồi đây, nay vừa khéo ngồi đây; em gặp trăm nghìn người không ưa ai, riêng gặp chàng thì ưa; thế là tiền duyên chắc rồi, xin đừng cự tuyệt." Anh học trò nói: "Đã có tiền duyên thì ắt phải ưa nhau. Tôi đang ngồi đây, cô vừa khéo tự đến, mà tôi thì dửng dưng chẳng động lòng, thế là không có duyên chắc rồi, xin đừng ở lại."

 Cô gái đang ngập ngừng thì nghe ngoài cửa sổ có tiếng gọi: "Con nhãi không biết việc, cần gì cứ phải tìm cái gã cứng như gỗ ấy!" Cô gái giơ tay áo phẩy một cái, tắt đèn bỏ đi. Có người bảo đây là chuyện thời trẻ của Thang Văn Chính công (tức Thang Bân, danh thần nổi tiếng đạo đức). Tôi cho rằng hồ ly yêu quái sao dám đến gần Thang công; hẳn là từng có chuyện ấy rồi người ta gán vào ông thôi.

 Vùng Ô Lỗ Mộc Tề (Urumqi, Tân Cương) có nhiều bò rừng, giống bò thường nhưng cao lớn hơn, hàng trăm hàng nghìn con thành bầy, sừng nhọn như giáo. Quan sát lúc chúng đi, con khỏe mạnh đi trước, con yếu nhỏ đi sau. Đánh từ phía trước thì chúng xông húc dữ dội, súng ống không cản nổi, dẫu là lính thiện chiến dày dạn cũng không dàn trận vây được; còn đánh úp từ phía sau thì chúng tuyệt không ngoảnh lại. Trong bầy chọn một con to nhất, như ong có ong chúa, cả bầy theo nó mà đi hay dừng. Từng có một con đầu đàn sẩy chân rơi xuống khe sâu, cả bầy nhảy theo, chết chồng chất lên nhau.

 Lại có la rừng, ngựa rừng, cũng đi thành đàn, nhưng không hung dữ như bò rừng, thấy người là chạy, hình dạng y hệt la ngựa thật. Có điều hễ thắng yên cương vào thì chúng nằm rạp không chịu đứng dậy. Nhưng thỉnh thoảng có con trên lưng mang "an hoa" — chỗ bị yên cọ xát thành vết thương, lành rồi thì lông mọc màu trắng, gọi là an hoa. Lại có con móng còn đóng sắt. Có người bảo đó là vật cưỡi của thần núi, không ai đoán được duyên cớ; lâu sau mới biết đó là la ngựa nhà trốn vào núi, lâu ngày hóa thành vật hoang, nhập bầy với chúng mà thôi. Thịt la béo giòn ăn được, còn ngựa thì chưa thấy ai ăn.

 Lại có dê rừng, tức loài dê mà thiên Tây Vực truyện trong Hán thư gọi là "nguyên dương" (?) (dê núi sừng lớn); ăn thịt cũng như dê thường. Lại có lợn rừng, hung hãn chỉ kém bò rừng, lông da cực cứng, giáo tên không đâm thủng, nanh sắc hơn dao bén (?), chân ngựa bị nó húc phải đều gãy lìa. Trong núi Cát Mộc Tát có một con lợn già to như con bò, người đến gần là bị thương; nó thường dẫn cả đàn mấy trăm con ban đêm ra phá hại lúa má. Viên tham lĩnh (chức quan võ cấp trung trong quân Bát Kỳ) Ngạch Nhĩ Hách Đồ dắt bảy con chó vào núi săn, bất ngờ chạm trán nó, bảy con chó lập tức bị nó cắn chết hết, nó lại nghiến nanh xông về phía người, ông ta quất ngựa chạy bán sống bán chết mới thoát.

 Tôi định cắm gỗ làm hàng rào, giấu đại bác bên trong, chờ nó ra thì bắn. Có người bảo: "Lỡ bắn không trúng thì nanh nó nhổ hàng rào như nhổ cây mục, người trong rào nguy mất." Tôi bèn thôi. Lại có lạc đà rừng, chỉ có một bướu, xẻo thịt ra cực béo ngon; câu "bướu lạc đà tía bày trong vạc biếc" trong bài "Lệ nhân hành" của Đỗ Phủ hẳn là chỉ thứ này. Người nay coi bướu lạc đà hai bướu là một trong "bát trân" (tám món ăn quý hiếm bậc nhất), thế là sai sự thật rồi.

 Ông Dương Hòe Đình kể: có người ở Tức Mặc đi núi Lao Sơn, ngủ nhờ nhà dân trong núi. Gian nhà anh ở có cửa sau, ngoài cửa có bức tường thấp bao quanh làm vườn rau. Lúc ấy trời đã chạng vạng, anh mở cửa hóng mát, thấy trên đầu tường có một cô gái trang điểm lộng lẫy, mặt mày xinh đẹp, chỉ ló mỗi khuôn mặt, nhìn anh như mỉm cười. Anh đang nhìn chằm chằm thì nghe bọn trẻ ngoài tường kêu ầm lên: "Một con rắn lớn, mình cuộn trên cây, còn đầu thì gác lên tường!" Anh mới biết là rắn yêu hóa hình, định dụ anh để hút máu. Anh vội vàng đóng cửa, cũng chẳng biết nó bỏ đi lúc nào. Nếu đến gần thì nguy rồi.

 Anh thợ đàn họ Tiền — anh ta từng ở trọ nhà Cầu Văn Đạt công, ngày ngày thân quen mà tôi quên hỏi tên và quê quán — kể rằng: ở quê anh có một người nhà nghèo rớt, làm thuê được đồng nào đều đưa hết cho chị dâu góa, rốt cuộc chị dâu giữ trọn tiết đến chết. Một hôm anh ta ngồi dưới đèn se sợi gai (?), thấy ở khe cửa sổ có một khuôn mặt người, nhỏ bằng đồng tiền, mắt sáng quắc nhìn vào. Anh vội thò tay chộp được, thì ra là một hình trẻ con bằng ngọc, dài chừng bốn tấc (khoảng mười ba phân), làm rất khéo, có những vết loang do đất ăn mòn. Làng hẻo lánh không ai mua, anh chỉ cầm ở hiệu cầm đồ được bốn nghìn đồng tiền.

 Hiệu cầm đồ cất vào hộp, qua hôm sau thì mất, rất sợ anh đến chuộc. Người ấy nghe vậy nói: "Đó vốn là vật quái, tôi tình cờ chộp được, sao lại có thể ép lấy tiền người ta nữa." Anh kể rõ đầu đuôi, trả lại phiếu cầm đồ. Chủ hiệu cảm phục, thường gọi anh làm thuê, trả công gấp đôi, lại năm năm ngày Tết giúp đỡ, rốt cuộc anh được khá giả. Cầu Văn Đạt công nói: "Đó là trời báo đáp lòng thương yêu anh em của anh ta. Nếu không thì sao nó không biến đi khi ở nhà anh ta, mà đến hiệu cầm đồ mới mất? Còn việc rộng rãi trả lại phiếu cầm đồ lại càng là điều người thường khó làm, nhưng đó chỉ là phần thừa trong đức tính của người ấy thôi. Đời chưa có kẻ khắc bạc gian xảo nào lại thương yêu anh em, cũng chưa có người thương yêu anh em nào lại khắc bạc gian xảo."

 Ở Vương Khánh Đà có một bà già thường làm "tẩu vô thường" (người sống được cõi âm sai đi bắt hồn người chết, khi ấy thân nằm mê như chết) — tức bà gặp con ma tiễn vợ đi lấy chồng khác đã chép trong "Loan Dương tiêu hạ lục". Có một người thiếp nhà quyền quý hỏi bà: "Bọn chúng tôi làm thiếp, là do nhân quả gì?" Bà đáp: "Luật cõi âm, điều thiện điều ác nhỏ thì bù trừ cho nhau, còn điều thiện ác lớn thì không che lấp nhau. Các cô đều tích được chút nghiệp lành nhỏ, nên kiếp này được vào nhà giàu sang; lại kèm có nghiệp ác, nên vẫn còn thiếu một chút. Kiếp này nếu tu thêm nghiệp lành thì nghiệp ác đã trả xong, nghiệp lành nối tiếp, kiếp sau càng trọn vẹn tốt đẹp. Kiếp này nếu tạo thêm nghiệp ác thì nghiệp lành đã hết, nghiệp ác lại nối tiếp, kiếp sau e không dám nói tới. Nhưng tu thêm nghiệp lành không phải là đốt hương lạy Phật đâu. Hiếu thảo với cha mẹ, kính trọng vợ cả, giữ gia đình hòa thuận mới là nghiệp lành thật."

 Một người thiếp khác lại hỏi: "Có con hay không có con hẳn là định sẵn từ trước, xin bà tra hộ, nếu sổ cõi âm không ghi thì tôi khỏi mơ hão nữa." Bà đáp: "Việc này không cần tra. Cứ thường làm những việc đáng có con, thì dù sổ ghi không con cũng sửa thành có con; nếu thường làm những việc đáng tuyệt tự, thì dù sổ ghi có con cũng sửa thành không con." Ông ngoại tôi, Trương Tuyết Phong công, là con rể nhà họ Tào ở Vương Khánh, cả đời nghiêm chính, ghét nhất bọn "lục bà" (sáu hạng đàn bà hay lui tới nhà người: bà mối, bà buôn người, ni cô, bà đồng, bà bán thuốc, bà đỡ), riêng bà này thì ông thường gọi đến nói chuyện, bảo: "Lời bà này nói chưa hẳn đều đúng, nhưng chưa bao giờ khuyên đàn bà bố thí, xu nịnh Phật, đó là điều đáng khen."

 Viên cung sự (thư lại làm việc vặt) ở Hàn lâm viện họ Như — quên tên, hình như là Như Đĩnh — kể: trước kia đến Hàm Đan thăm bạn, gặp lúc chủ nhà chưa về, tạm trọ ở miếu Thành Hoàng (thần coi giữ thành trì một vùng, cũng xét xử việc âm). Vừa lúc có người bán dưa đặt gánh nghỉ, nằm ngang trước bệ thờ thần. Một ông lão bán chỉ trọ trong miếu bảo: "Anh đừng làm thế, thần linh thiêng đấy." Người bán dưa nói: "Thần nào lại ở trong cái nhà nát này." Ông lão nói: "Có ở đấy. Ta thường đêm dậy hóng mát, nghe trong điện có tiếng người, rón rén nghe trộm, thì có một con hồ ly đang kêu oan trước thần.

 Đại ý nó nói: con hồ ly hàng xóm mê hoặc một chàng trai, chàng sắp chết mà chưa tắt thở, nó còn muốn hút tinh khí. Nhà chàng tức giận lắm, cho thợ săn mai phục, bắn súng bắn tên. Con hồ ly hoảng sợ hiện hình chạy trốn, mọi người la ó đuổi theo; nó không chạy về hang mình mà chạy vào hang một nhà hàng xóm cách đó hơn một dặm. Mọi người giăng lưới ngoài hang, hun lửa, cả hang chết sạch, còn con kia lại nhân sơ hở chạy thoát. Vì thế nó kiện con kia đổ vạ.

 Thành Hoàng nói: 'Nó giết người mà ngươi chịu họa, kiện là phải. Nhưng con cháu ngươi cũng có đứa mê hoặc người chứ?' Hồi lâu nó đáp: 'Cũng có.' 'Cũng từng giết người chứ?' Lại hồi lâu mới đáp: 'Có lẽ cũng có.' 'Giết mấy người?' Hồ ly không đáp. Thành Hoàng giận, sai vả vào má, nó mới đáp: 'Thật ra mấy chục người.' Thành Hoàng nói: 'Giết mấy chục mạng, đền bằng mấy chục mạng, vừa khéo ngang nhau. Đó là oan hồn nương vào, mượn tay con hồ ly kia thôi, ngươi kiện gì nữa.' Rồi sai lấy sổ ra cho nó xem, hồ ly mới khóc mà đi. Sao anh lại bảo thần không ở đây?"

 Thế mới biết họa không tự dưng sinh ra; dẫu là tai bay vạ gió, ắt cũng có cái làm nên nó. Chỉ có điều người chỉ xét việc nào biết việc ấy thì không thể biết hết từng duyên cớ mà thôi.

 Ông chủ sự (chức quan cấp thấp trong các bộ) Uông Khang Cốc kể: có người cầu phù cơ (lối cầu tiên, hai người cầm cái giá gỗ cho cây bút viết trên mâm cát, tin là tiên thánh giáng xuống viết chữ) ở Tây Hồ, tiên giáng đàn làm thơ: "Ta chơi Thiên Mục về, cưỡi hạc ngắm Long Tỉnh; mặt trời chiều lặn nửa vầng, ánh xiên soi bóng bay lẻ loi; phiêu diêu một áng mây, lướt qua nghìn đỉnh núi." Chưa kịp đề tên. Một người khách thì thầm bàn: "Mặt trời lặn nửa vầng thì là ánh hắt ngược từ dưới lên, tức cái mà Tư Mã Tương Như gọi là 'vượt trên bóng ngược'; sao lại bảo là ánh xiên?" Cây bút cơ bỗng rung bần bật, hồi lâu như có vẻ giận dữ, viết chữ to: "Thằng nhãi vô lễ!" Rồi không động nữa. Tôi cho lời khách bàn rất có lý; vị tiên này sao mà bênh cái sai của mình quá thế. Lẽ nào không nghe xưa có chuyện "thầy một chữ" (người chỉ sửa cho một chữ trong thơ cũng được tôn làm thầy)?

 Ông Du Quân Kỳ kể: trước kia ở trong dinh của quan tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) họ Diêu, ông ở một gian nhỏ. Mỗi khi dưới đèn hay dưới trăng, lúc ngủ sắp tỉnh, ông mơ hồ thấy bóng người bên cạnh bàn, mở mắt thì chẳng thấy gì, tự ngờ là hoa mắt. Nhưng chẳng lẽ đêm nào cũng hoa mắt. Sau ông giả ngủ để rình, thì là một đứa tớ gái thô kệch, từ từ đi ra từ góc tường, nghiêng tai nghe ngóng hồi lâu mới dám nhích chân đi một chút; người hơi trở mình là nó đã rụt vào rồi. Ông mới hiểu là hồn ma bị kẹt ở đây không đi được, lại sợ người không dám đến gần, nỗi lòng cũng khổ lắm.

 Ông thầm tính: "Nó có phá phách gì đâu, cần gì ép sát khiến nó không yên, chi bằng mình dọn ra." Vừa mới nảy ý ấy, đã như thấy nó đứng xa lạy mình. Đủ thấy lòng người vừa động, quỷ thần đều biết. Câu "mười mắt nhìn vào, mười tay chỉ vào" há chẳng đúng sao? Hôm sau ông viện cớ dọn ra. Về sau làm việc trong phủ tôi, ông mới kể sự thật, nói: "Không muốn làm chủ nhà kinh sợ." Tôi nói: "Ông cả đời cẩn thận chu đáo, nhưng việc con ma này thì chưa lo cho trọn. Về sau ắt có người khác đến ở, thế là ông phụ cái lạy của nó rồi."

 Đứa cháu trong họ là Triệu Tiên kể: trước kia khi chú Trung Hàm làm quan ở Tinh Đức, có người đào đất gặp một ngôi mộ cổ, quan tài và xương đều đã thành tro đất, chỉ còn một quả tim, màu máu vẫn đỏ. Người ta sợ, ném xuống nước. Có một phiến đá vuông hơn một thước, còn đọc được chữ. Chú Trung Hàm nghe tin muốn lấy xem, dân làng sợ bị liên lụy, đập vỡ ném xuống nước, chối là không có chuyện ấy, chỉ là tin đồn ngoài ngõ. Sau khi chú Trung Hàm thôi quan mới mua được bản chép lại.

 Văn bia rằng: "Ngọc trắng có vết, dưới suối vàng mang nhục; hồn đứt nơi bờ nước (?), xương chôn chân núi. Ta làm lời thề, khấn chôn dưới đáy huyệt. Nghìn trăm năm sau có người đào lên: nếu con không trinh tiết thì tiêu thành bùn bã; nếu con ngậm oan thì trái tim mãi không chết." Cuối đề: "Tháng ba năm Nhâm Thân, ông Canh Thạch làm cho con gái thứ năm." Hẳn là con gái ông chết oan, nên ông làm bài này thay cho văn bia. Xem trái tim vẫn không mục thì biết nàng bị oan là thật. Nhưng ông không đề họ tên, con gái không ghi họ nhà chồng, năm tháng không ghi niên hiệu, nên không biết là ai, không có cách nào khảo xét đầu đuôi, khiến chuyện lạ không được tỏ rõ, thật đáng tiếc thay.

 Ông Hứa Văn Mộc kể: cuối đời Khang Hy có người buôn đồ cổ là Lý Lộ Đinh, là bạn của cha ông. Lý giỏi phép Lục Nhâm (một phép bói cổ, dựa vào can chi và giờ khắc lập thành "khóa" — tức một quẻ bói — để đoán việc), chỉ mỗi sáng dậy tự gieo một khóa cho mình, không chịu bói cho người khác, nói: "Tiết lộ nhiều chuyện tương lai là điều thần linh ghét." Có người ví ông với Khang Tiết (tức Thiệu Ung, nhà dự đoán đời Tống nổi tiếng), ông nói: "Tôi mới được sáu bảy phần thôi." Ông từng bói thấy ngày nọ sẽ có tiên nhân chống gậy trúc đến, uống rượu đề thơ rồi đi. Ông đốt hương chờ, thì có người mang một pho tượng Thuần Dương (tức tiên Lã Động Tân) chạm bằng trúc đến bán, bên cạnh dựa một cái hồ lô đựng rượu, trên khắc bài thơ "Sáng chơi Bắc Hải". Khang Tiết há có sai sót thế này!

 Ông năm mươi mấy tuổi vẫn chưa có con, chỉ nuôi một người thiếp. Một hôm cha ông Hứa đến chơi, nghe người thiếp khóc, lại lải nhải: "Chuyện thế này mà đem ra đùa người, định thử tôi chắc?" Lại nghe Lộ Đinh ra sức cãi: "Đây là lời thật, không phải đùa." Cha ông Hứa hỏi vì sao hai người giận nhau, Lộ Đinh nói: "Chuyện lạ lắm. Hôm nay gieo khóa, thấy có hai người khách đến mua đồ cổ, một người là chồng kiếp trước của nàng, còn một đêm duyên; một người là chồng sau của nàng, kết duyên trong vòng nửa năm. Kể cả tôi là ba, cùng tụ trong một nhà. Tôi nói cho nàng biết, nàng liền nổi giận. Số đã định thì không dời được, tôi không khóc mà nàng khóc, tôi không kiêng mà nàng lại kiêng, há chẳng phải đàn bà ngốc sao?"

 Qua nửa năm, Lộ Đinh quả nhiên chết. Người thiếp bị bán cho nhà một ông hàn lâm (quan trong Hàn lâm viện, cơ quan văn học của triều đình), vợ cả không dung, qua một đêm liền đuổi ra; lại bị bán cho nhà một ông trung thư xá nhân (chức quan soạn thảo văn thư trong Nội các), mới yên ổn.

 Ông Bàng Tuyết Nhai, ngày cưới lần đầu, mơ thấy đến một nơi, gặp một cô gái mặc áo xanh, búi tóc cao, bên cạnh có người chỉ bảo: "Đây là vợ anh." Tỉnh dậy ông lấy làm khó chịu. Sau ông lấy vợ kế là Ân thị, y hệt người trong mộng. Vì thế trong "Tùng Bích sơn phòng tập" có bài thơ khóc vợ: "Đừng nói nhân trước với nhân sau, nghiệp quả trước mắt nào ai biết thật; ngày cùng nàng mới hòa cầm sắt (ý nói mới thành vợ chồng), lạ thay người ôm đàn không hầu vào mộng." Là chép chuyện này.

 Xét điển "ôm đàn không hầu vào mộng" có hai chuyện: một là sách "Tiên truyện thập di" chép Tiết Triệu dùng phép bắt hồn con gái Lục Trường Nguyên đến gặp Thôi Vũ; hai là sách "Dật sử" chép cậu Hai họ Lư bắt hồn con gái họ Liễu đến gặp chàng Lý. Cả hai đều bắt vị hôn thê của người ta làm ca nữ rót rượu mua vui, thật là trò ác quá đáng. Gần đây nghe bọn đạo sĩ họ Lã cũng có phép này, chuyện chép rõ trong "Loan Dương tiêu hạ lục".

 Ông Diệp Lữ Đình kể: ông nội ông còn kịp gặp Lưu Thạch Cừ. Một đêm uống rượu, có người bạn thân ép Thạch Cừ gọi tiên nữ. Thạch Cừ sai quét một gian phòng, cửa treo rèm trúc, thắp hai cây đuốc trên bàn, mọi người đều dời chiếu ra ngồi ngoài sân; ông tự bước theo "Vũ bộ" (bước chân theo hình sao Bắc Đẩu trong phép thuật Đạo giáo), đọc chú, cầm giới xích (thước gỗ để chặn giấy, thầy pháp dùng làm pháp khí) đập xuống bàn một tiếng, trong rèm quả có một cô gái đứng thướt tha. Người bạn nhìn thì ra là người thiếp của mình, vùng dậy định đánh. Thạch Cừ vội đập thước một tiếng nữa, thấy ánh lửa uốn lượn như tia chớp, đã xuyên rèm đi mất.

 Ông cười bảo bạn: "Chơi với nhau hai mươi năm, lẽ nào tôi lại thật đem thiếp của anh ra đùa. Vừa rồi là bắt một con hồ ly cái, cho nó giả hình để chọc anh giận một phen cho vui thôi." Người bạn vội về xem, người thiếp vẫn đang thêu, chưa ngừng tay. Đùa như thế mới gọi là vừa phải, không quá sát mà cũng không quá xa. Nhân đó tôi nghĩ chuyện Lý Thiếu Quân gọi hồn Lý phu nhân (cho Hán Vũ Đế), chỉ cho đứng xa nhìn mà không cho lại gần, e cũng là bắt yêu tinh hóa ra hình ấy thôi.

 Phí Trường Phòng trị được trăm loài quỷ, sau mất bùa, bị quỷ giết. Minh Sùng Nghiễm chết, bị dao đâm ngập ngực, không biết từ đâu; người ta cũng nói là ông sai khiến quỷ quá khổ, quỷ đâm ông. Kẻ cậy phép thuật rốt cuộc hỏng vì phép thuật, chuyện ấy có nhiều.

 Ông Lưu Hương Uyển kể: có một nhà sư giỏi cấm chú (thần chú dùng để trấn áp, trói buộc yêu ma), bị hồ ly dụ ra đồng hoang, cả trăm nghìn con thành bầy, gào rú vồ cắn. Nhà sư vung kim xử (chày kim cương, pháp khí nhà Phật), đánh ngã một con hồ ly già đội lốt người, mới phá vòng vây ra được. Sau gặp lại nó trên đường, con hồ ly già phủ phục lạy: "Trước được ngài tha chết, tôi hết sức sám hối, nay xin quy y (theo về đạo Phật) và thọ ngũ giới (năm giới cấm của người theo Phật: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu)." Nhà sư định xoa đầu nó, nó bỗng ném một vật trùm lên mặt nhà sư rồi biến mất. Vật ấy không phải lụa cũng không phải da, màu như hổ phách, dính như sơn, bám chặt không gỡ ra được, ngột ngạt không chịu nổi. Nhờ người dùng sức giật ra thì cả da mặt bị lột sạch, đau đến ngất lịm gần chết; sau vảy bong ra thì không còn ra hình người nữa.

 Lại có một nhà sư du phương, dán bảng ở cửa đề "Trừ hồ ly". Cũng có hồ ly đến dụ, sư nhận ra là yêu, lắc chuông tụng chú Phạn, hồ ly sợ chạy mất. Chừng một tháng sau có một bà già gõ cửa, nói nhà gần bãi mộ, ngày ngày bị hồ ly quấy, xin sư đến trấn trị. Sư lấy gương nhỏ soi, rõ ràng là người, bèn đi theo. Bà già dẫn đến bên đê, bỗng giật túi sách của sư ném xuống sông, bùa chú pháp khí đều trôi theo dòng nước; bà già cũng chạy trốn vào ruộng cao lương, không tìm ra dấu. Sư đang bực tức thì gạch ngói bay tới ném, mặt mày bị dập nát; may nhờ chú Phạn tự vệ, hồ ly không đến gần được, sư thảm hại trở về. Hôm sau liền xấu hổ bỏ trốn.

 Lâu sau mới biết bà già là dân địa phương, con gái bà dan díu với hồ ly, hồ ly nhờ con gái mà đút vàng cho bà, sai bà ăn cắp bùa của sư. Đó đều là phép thuật đủ để thắng hồ ly mà rốt cuộc bị hồ ly tính kế, vì hồ ly có mưu mà sư không phòng bị, hồ ly có bè đảng mà sư không ai giúp. Huống hồ phép thuật không đủ thắng mà lại khinh suất đối đầu với yêu vật!

 Cậu tôi là ông An Ngũ Chiêm kể: có một anh thợ mộc ở Lưu Phúc trang hỏi thầy bói về chuyện vợ con. Thầy bói đùa: "Cách đây một trăm dặm về phía tây nam, ở chỗ nọ có anh Giáp nọ, nay sắp chết, vợ anh ta số phải lấy anh, đi gấp tìm thì được." Anh thợ tin thật, đến nơi, trọ ở quán trong làng, gặp một người liền hỏi Giáp ở đâu. Người ấy hỏi: "Tìm anh ta làm gì?" Anh thợ nói thật. Không ngờ người ấy chính là Giáp, nghe xong tức giận, rút dao đeo bên mình định đâm. Anh thợ chạy ra sau quán, trèo tường trốn mất. Giáp ngờ chủ quán giấu anh thợ trong nhà, đòi vào lục soát; chủ quán không cho, hai bên đánh nhau, Giáp giết chết chủ quán, bị xử đền mạng, chịu tử hình. Còn tên họ quê quán anh thợ thì đều chưa kịp hỏi.

 Hơn một năm sau, có một bà già cùng một người đàn ông và một người đàn bà đi qua huyện Hiến, nói là chú em chồng và chị dâu góa. Bà già đột ngột chết, không có tiền liệm, người chú bàn gả chị dâu đi. Chị dâu không còn cách nào, cũng đành nghe theo. Anh thợ mộc chưa vợ, mọi người làm mối cho thành đôi. Sau hỏi chồng cũ của người đàn bà, chính là Giáp. Lạ thay! Thầy bói không đùa thì anh thợ không đi; anh thợ không đi thì không có chuyện đánh nhau với Giáp; không đánh nhau với Giáp thì chủ quán không chết; chủ quán không chết thì Giáp không bị xử đền mạng; Giáp không bị xử đền mạng thì người đàn bà này không có cớ lấy anh thợ. Vô cớ nổi sóng, rốt cuộc xoay vần dắt díu nhau mà thành vợ chồng, há chẳng phải số mệnh khiến thế sao?

 Lại nghe ở chỗ Tây Tứ Bài Lâu kinh thành có một thầy bói, ngày ngày bày hàng giữa phố. Tháng sáu nhuận năm Canh Tuất đời Ung Chính, ông bỗng tự bói thấy ngày mười tám sẽ chết bất đắc kỳ tử, chỉ còn cách một hai ngày. Ông tự nghĩ không có cách gì chết được, nhưng hào tượng (các vạch và hình tượng của quẻ bói, căn cứ để đoán) lại rất rõ, bèn hôm ấy đóng chặt cửa không ra ngoài, xem do đâu mà chết. Không ngờ bỗng có động đất, nhà sập đè chết ông. Giá ông không tự bói thì hôm ấy hẳn bày hàng giữa phố, sao bị đè được? Đó cũng là số không thể tránh, khiến cho cái biết trước lại hóa ra làm hại mình.

 Họa sĩ Trương Vô Niệm trọ ở phố Anh Đào Tà Nhai kinh thành, phòng sách dùng tấm giấy rộng khổ lớn dán làm cửa sổ (?), không có một song (?) nào, cốt cho sáng. Mỗi đêm trăng sáng, ắt có bóng toàn thân một cô gái in giữa cửa sổ; mở cửa ra xem thì chẳng thấy gì, mà bóng vẫn y nguyên. Vì nó không gây họa nên cũng tạm để mặc. Một đêm nhìn kỹ, thấy dáng điệu sinh động, y như tranh vẽ, ông đùa lấy bút đồ theo đường viền quanh bóng; từ đó không thấy bóng nữa. Nhưng trên đầu tường thỉnh thoảng có một cô gái ló mặt nhìn xuống. Ông chợt hiểu: con ma này muốn được vẽ chân dung, trước cho mình thấy hình dáng, nay cho mình thấy dung mạo. Ông nói chuyện thì nó không đáp, nhìn chằm chằm nó cũng không thẹn né, hồi lâu mới biến đi.

 Ông bèn vẽ thêm mày mắt, nếp áo, thành một bức tranh mỹ nhân. Đêm nghe ngoài cửa sổ có tiếng nói: "Tên tôi là Đình Đình." Hỏi lại thì đã im bặt; ông bèn đề luôn cái tên lên cửa sổ giấy. Về sau bức ấy bị một ông tri phủ (quan đứng đầu một phủ) mua đi, có người bảo là Lý Trung Sơn. Có người nói đó là hồ ly chứ không phải ma, như thế gần lý hơn. Có người nói vốn không có chuyện ấy, Vô Niệm thêu dệt cho thần bí thôi. Điều đó cũng không biết được. Nhưng hồn người đẹp, ma người tài thường muốn lưu danh hậu thế; từ nay ngược lên xưa, thói quen đều giống nhau, cũng là điều hợp lẽ.

 Khi Diêu An công làm lang trung (chức quan đứng đầu một ty trong bộ) ty Giang Tô ở bộ Hình, nha Tây Thành (nha tuần sát phía tây kinh thành) chuyển lên một vụ án: một chàng trai cưỡng hiếp một cô gái nhỏ, trai mười sáu tuổi, gái mười bốn tuổi. Chàng trai đi lễ chùa Tây Đỉnh về, thấy cô gái hái rau trong vườn, bèn ép buộc; lính tuần nghe tiếng cô gái kêu thét, đến bắt. Thẩm vấn chưa xong, cha mẹ hai nhà đều nộp đơn, nói cô gái là vị hôn thê của chàng trai, hai bên không biết nhau nên lầm mà phạm. Theo luật, có điều khoản về việc thông dâm thuận tình với vị hôn thê, không có điều khoản về cưỡng hiếp vị hôn thê. Đang bàn định thì lời khai của cô gái cũng đổi, nói chỉ bị trêu ghẹo thôi; bèn phạt nhẹ rồi thả.

 Có người bảo cha mẹ cô gái nhận đút lót hậu hĩnh, cô gái cũng thích chàng trai đẹp trai, lại nhà giàu, nên bịa lời để gỡ chuyện. Diêu An công nói: "Điều đó không biết được. Nhưng việc này chỉ dính tới chuyện hôn nhân, khác với chuyện đút lót dàn xếp án mạng khiến oan khuất chìm dưới đất. Việc hiếp chưa thành, không có gì để khám nghiệm; việc đút lót không có bằng chứng, khó mà đối chất; cô gái đã ưng, cha mẹ đã thuận, người mai mối có chứng cứ xác thực, láng giềng không ai dị nghị, lời khai hai bên cũng không vênh nhau mảy may. 'Người quân tử có thể bị lừa bằng điều hợp lẽ'; không thể cố ý gán ghép tội trạng mà đẩy một đứa trẻ đi đày nơi xa."

 Một vị quan nọ, ngày hè bãi chầu về, dẫn một đứa tớ gái vào phòng kín ngủ trưa. Gặp lúc người gác cổng đến bẩm việc, hỏi chủ nhân ở đâu, một đứa hầu trai vốn hay đùa với người gác cổng, buông lời đáp bừa: "Chủ nhân đang ôm vợ chú ngủ ở chỗ nọ." Vợ người gác cổng vừa lúc đến trước mặt, giận dữ chửi mắng. Chủ nhân ra hỏi, đánh rồi đuổi đứa hầu ấy đi. Qua ba bốn năm, vợ người gác cổng chết, đúng lúc đứa tớ gái kia vì cãi lời mà thất sủng, chủ nhân quên lời cũ, lại đem nó gả cho người gác cổng. Sau nhớ ra, ông thở dài than: "Há phải ngẫu nhiên sao!"

 Ông Lý Hoa Đình ở Văn Thủy kể: cách nhà ông một trăm dặm có một ngôi chùa hoang, nghe nói có yêu, không ai dám ở. Có hơn mười người buôn dê trú mưa ngủ lại trong chùa, đêm nghe tiếng u u, trong bóng tối thấy một vật to sù, tròn lẳn (?), không rõ mặt mũi, lạch bạch đi tới, đi rất chậm chạp nặng nề. Bọn họ đều là thanh niên du đãng, chẳng sợ hãi gì, cùng nhặt gạch vỡ ném, trúng vào kêu keng keng. Vật ấy dần rụt lại muốn lui; họ biết nó chẳng làm được gì, bèn la ó đuổi theo. Đến bên bức tường đổ ở cổng chùa, nó đứng sững không động. Đến gần nhìn thì là một quả chuông vỡ, bên trong nhiều mảnh xương vụn, có lẽ là thứ nó ăn. Hôm sau họ báo dân địa phương đem nấu chảy đúc đồ dùng, từ đó hết yêu.

 Vật này đần độn đến cực, vậy mà cũng ra trêu người, rốt cuộc tự làm vỡ thân mình; có lẽ thấy những yêu quái giỏi biến hóa ra phá phách người nên bắt chước theo. Nhà tôi có một đứa tớ gái người Sơn Quả trang ở Thương Châu, kể rằng làng ấy vốn là ổ cướp. Có một người thấy bọn cướp kiếm được lợi cũng đi theo. Khi bị lùng bắt gắt, bọn cướp khác chống cự rồi nhảy thoát, còn người này thì bị bắt, chịu tội chết. Người ấy cũng thuộc loại quả chuông kia vậy.

 Cậu tôi là ông An Giới Nhiên kể: có anh họ Liễu rất thân mật với một con hồ ly cái. Họ Liễu vốn nghèo, hồ ly thường giúp đỡ cơm áo. Họ Liễu lại nợ tiền một nhà giàu, nhà ấy muốn bắt con gái anh làm vật cầm nợ, hồ ly ăn trộm tờ giấy nợ, việc mới thôi. Hồ ly thường đến nhà, vợ con anh đều chuyện trò hỏi han với nó, chỉ có điều chỉ một mình họ Liễu thấy được hình nó. Con hồ ly ấy mê hoặc cô con gái một nhà giàu, bùa chú không đuổi được, nhà ấy treo thưởng trăm lạng vàng cho ai trị được.

 Vợ chồng họ Liễu vốn biết chuyện ấy. Người vợ ham nhiều vàng, xúi chồng rình dịp giết hồ ly. Họ Liễu áy náy vì phụ lòng, người vợ mắng: "Nó mê hoặc được con gái nhà kia, lại không mê hoặc được con gái anh sao? Hôm qua nó bỏ năm lạng vàng may áo rét cho con gái anh, e là có ý đồ đấy; cái họa này không thể không trừ." Họ Liễu bèn lén mua thạch tín, mua rượu chờ sẵn. Hồ ly đã biết. Gặp lúc họ Liễu ngồi với mấy người hàng xóm, hồ ly ở mái hiên gọi tên anh, trước kể tình thân thiết sâu nặng, sau kể đã giúp đỡ lâu dài, rồi vạch ra từng điều mưu kế ngầm của anh, nói: "Ta không phải không thể gây họa cho ngươi, nhưng qua lại đã lâu, nỡ nào lại thành thù địch."

 Lại từ mái hiên ném xuống một xấp vải, một bó bông, nói: "Hôm qua thằng con nhỏ của ngươi kêu rét, ta đã hứa làm chăn cho nó, không thể thất hứa với trẻ con." Mọi người đều bất bình, cùng chê trách họ Liễu. Hồ ly nói: "Kết bạn không biết chọn người cũng là lỗi của ta. Thói đời là vậy, cũng chẳng đáng trách nặng, ta chỉ cho ngươi biết thôi." Rồi thở dài bỏ đi. Từ đó họ Liễu bị làng xóm khinh bỉ, không ai chịu cho vay giúp lấy một đấu gạo. Anh dắt cả nhà trốn đi trong đêm, không biết rồi ra sao.

 Cậu tôi là ông Trương Mộng Chinh kể: vườn họ Đồng ở Thương Châu khi chưa bỏ hoang, ba mặt có nước bao quanh, cây cối um tùm, người đi chơi thường mượn làm chỗ yến tiệc. Người giữ vườn đêm đêm nghe tiếng ma hát: "Lá cây xanh xanh, hoa nở từng tầng, nhìn chẳng rõ ràng, ở giữa có bóng giai nhân, chỉ thấy áo thêu kim tuyến, váy là lụa hồng." Như thế mấy năm. Sau có một cô kỹ nữ bị khách trong tiệc đánh đập làm nhục, uất ức thắt cổ chết trên cây, màu áo quần y như lời hát. Không ai hiểu vì sao; có người bảo ma thắt cổ chờ người thế mạng, biết trước người đến thay mình nên vui mà hát.

 Ở huyện Thanh có một nhà nông, người chồng ốm không làm lụng được, đói sắp chết, muốn bán vợ để cả hai cùng sống. Người vợ nói: "Tôi đi rồi thì anh lấy gì sống? Vả lại tiền hết vẫn chết đói, chi bằng giữ tôi lại hầu hạ anh, may ra ăn uống thuốc men được trông nom, còn mong khỏi bệnh. Tôi thà đi làm gái điếm." Hơn mười năm sau, người vợ bệnh sắp chết, tắt thở rồi lại tỉnh, nói: "Vừa rồi mơ màng đến âm ty, viên lại bảo gái điếm đáng đọa làm chim sẻ, chim bồ câu, nhưng vì tôi một lòng không quên chồng nên vẫn được sinh làm người."

 (Hết.)

 Người thiếp hầu của tôi là Quách thị, cha người Đại Đồng, lưu lạc đến ở Thiên Tân. Lúc sinh nàng, mẹ nàng mơ thấy người bán bùa ngũ sắc ngày Đoan Ngọ, mua được một cành, nhân đó đặt tên (là Thái Phù, nghĩa là bùa màu). Mười ba tuổi nàng về với tôi, sinh mấy đứa con đều không nuôi được, chỉ còn một gái, gả cho Lư Ấm Văn ở Đức Châu, con ông quan sát (chức quan coi một đạo, gồm vài phủ) Lư Huy Cát. Huy Cát giỏi tinh mệnh (xem số mệnh theo ngày giờ sinh và sao), từng đoán số nàng thọ không tới bốn mươi, quả nhiên ba mươi bảy tuổi thì mất.

 Khi tôi ở Tây Vực (lúc bị đày ra Tân Cương), nàng đã mắc bệnh lao, xin xăm ở miếu Quan Đế, hỏi còn gặp lại được không. Được một quẻ xăm: "Chim khách trước hiên báo tin lành, biết chàng nghìn dặm có lòng về; màn thêu lại thắt dải uyên ương, lá rụng sương tàn khí lạnh xâm." Nàng cho rằng tôi sẽ về vào mùa thu đông, rất mừng. Lúc ấy học trò tôi là Khâu Nhị Điền đang ở nhà, nghe vậy nói: "Gặp thì ắt gặp, nhưng câu cuối không phải lời lành." Sau tôi về vào tháng sáu năm Tân Mão, bệnh nàng đã khá; đến tháng chín bỗng trở nặng, ngày càng li bì, rồi không dậy nữa.

 Sau khi nàng mất, đem rương đồ để lại ra phơi, tôi cảm xúc làm hai bài thơ: "Gió hoa còn điểm áo lụa cũ, ngậm ngùi hoa đồ mi bay từng cánh; vừa nhớ lời Hương Sơn cư sĩ (tức nhà thơ Bạch Cư Dị), xuân theo nàng Phàn Tố cùng về một lúc" — nàng mất ngày ba mươi tháng ba, đúng ngày tiễn xuân. "Váy Tương trăm nếp phất bên lan can vẽ, trước gió còn nhớ bước đi thướt tha; biết rõ lời sấm thần đã định trước, vẫn tiếc hoa phù dung không chịu nổi lạnh" — câu "chưa hẳn mãi như thế, phù dung không chịu nổi lạnh" là thơ Hàn Sơn Tử, cũng là dùng ý trong quẻ xăm.

 Đời truyền rằng thuật thôi mệnh (tính số mệnh con người theo năm, tháng, ngày, giờ sinh) bắt đầu từ Lý Hư Trung, phép của ông dùng năm, tháng, ngày mà không dùng giờ, đó là căn cứ vào bài văn bia mộ Hư Trung do Xương Lê (tức Hàn Dũ) viết. Sách của ông được ghi trong thiên Nghệ văn chí của Tống sử, nay đã mất từ lâu, chỉ có bộ Vĩnh Lạc đại điển chép "Hư Trung mệnh thư" ba quyển, vẫn còn đủ. Điều sách ấy nói thực ra có bàn cả bát tự (tám chữ can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh), không phải là không dùng giờ; có người ngờ là người đời Tống làm giả gán cho ông, không ai làm rõ được.

 Nhưng xét bài văn bia mộ Hư Trung, có nói ông am hiểu sâu nhất về ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ sinh khắc lẫn nhau, nền tảng của thuật số), lấy năm, tháng, ngày lúc người mới sinh, "sở trực nhật thần" (giờ khắc mà ngày ấy rơi vào), xét can chi (hệ thống mười thiên can, mười hai địa chi dùng ghi năm, tháng, ngày, giờ) sinh nhau, thịnh suy sống chết, cân nhắc lẫn nhau, để đoán người thọ hay yểu, sang hay hèn, thuận lợi hay không, v.v.

 Xét trời có mười hai "thần" (mười hai phần chia vòng trời), nên một ngày chia làm mười hai giờ, mặt trời đến thần nào tức là giờ ấy; vì vậy giờ cũng gọi là "nhật thần". Sách Quốc ngữ nói: "vị trí của sao và nhật thần đều ở phương bắc", chính là nghĩa ấy. Kinh Thi có câu: "Kìa sao Chức Nữ, suốt ngày dời bảy lần"; Khổng Dĩnh Đạt chú giải rằng từ sáng đến tối dời qua bảy thần, nên gọi là "dời bảy lần" — đó là chứng cứ rõ ràng rằng nhật thần tức là giờ. Sở từ có câu: "Ngày lành hề giờ tốt", Vương Dật chú: "nhật (ngày) là chỉ giáp, ất; thần là chỉ dần, mão", tách thần với ngày ra mà nói, càng rõ ràng.

 Theo đó mà suy, hình như bốn chữ "sở trực nhật thần" phải đọc liền với "năm, tháng, ngày" phía trên thành một câu, người sau đọc lầm gắn vào câu dưới, nên mới có thuyết không dùng giờ. Tôi soạn "Tứ khố toàn thư tổng mục" cũng nói Hư Trung tính số không dùng giờ, là còn theo thuyết cũ; nay chép thêm ở đây để ghi lỗi của mình.

 Còn thuyết "ngũ tinh" (phép đoán số theo vị trí năm hành tinh Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ lúc người sinh), đời truyền bắt đầu từ Trương Quả, nhưng thuyết ấy không thấy trong sách vở kinh điển. Xét sách Liệt Tử có nói: "Bẩm mệnh trời, thuộc về tinh tú; gặp lành thì lành, gặp dữ thì dữ; mệnh đã định thì quỷ thần cũng không đổi được, thánh hiền cũng không xoay được." Sách Luận hành của Vương Sung nói: "Trời ban khí thì các sao rải tinh khí; trời ban khí thì khí của các sao ở trong đó. Người ngậm khí mà lớn lên, được sao sang thì sang, được sao hèn thì hèn; sang thì phẩm trật có cao thấp, giàu thì của cải có nhiều ít, đều do sao lớn nhỏ, tôn ty ban cho." Thế là lấy sao mà nói số mệnh, xưa đã có, không nhất định bắt đầu từ Trương Quả.

 Lại bài "Tam tinh hành" của Hàn Xương Lê nói: "Giờ ta sinh ra, mặt trăng ngụ ở sao Nam Đẩu; sao Ngưu vươn sừng, sao Cơ há miệng" (Nam Đẩu, Ngưu, Cơ đều là tên các chòm trong nhị thập bát tú — hai mươi tám chòm sao chia vòng trời theo đường đi của mặt trăng). Đỗ Phàn Xuyên (tức nhà thơ Đỗ Mục) tự làm văn bia mộ mình có viết: "Ta sinh ở sao Giác; các sao Mão, Tất so với Giác là cung thứ tám (cung: mười hai phần chia lá số, mỗi phần chủ một mặt đời người), gọi là cung Tật Ách (chủ bệnh tật tai nạn), cũng gọi là cung Bát Sát; sao Thổ (Thổ tinh) ở đó, sao Hỏa nối theo sao Mộc. Thầy xem sao (?) Dương Hy nói: 'Sao Mộc ở chòm Trương, so với Giác là cung thứ mười một, cung Phúc Đức; Mộc là sao chủ phúc đức lớn, người quân tử không lo gì.' Ta nói: 'Làm thứ sử Hồ Châu chưa đầy năm đã thăng xá nhân, Mộc trả phúc về Giác thế là đủ rồi; Hỏa, Thổ trả cái chết về Giác, cũng phải thôi.'"

 Thế là thuyết ngũ tinh vốn có từ đời Đường, phép tắc cũng không khác bây giờ; thầy số mượn tên Trương Quả cũng không phải không có cớ. Có điều sách họ gán cho ông thì lời lẽ đều quê kệch, lại còn kém "mệnh thư" của Lý Hư Trung, quyết không phải văn đời Đường.

 Ông Hoắc Dưỡng Trọng kể: một nhà thế gia treo trên vách bức tranh tiên nữ cưỡi hươu, lạc khoản đề Triệu Trọng Mục, không biết có thật không. Trọng Mục tên là Ung, con của Tùng Tuyết (tức danh họa Triệu Mạnh Phủ). Mỗi khi trong phòng không có ai, thì người trong tranh men theo vách mà đi, như trò đèn chiếu bóng. Một hôm, người ta buộc sẵn sợi dây dài vào đầu trục tranh, cho người nấp rình; chờ người trong tranh đi hơi xa, liền giật mạnh trục tranh ra, thế là hình người dính lại trên vách, màu sắc rõ ràng; một lúc dần nhạt, một lúc dần mất, qua nửa ngày thì ẩn hẳn, ngờ là đã tan biến.

 Tôi từng cho rằng tranh không có hình chất, cũng không có tinh khí, mà thông linh biến hóa thì e chưa hẳn đúng; những "yêu tranh" chép trong sách xưa, tôi ngờ đều có vật khác nương vào thôi. Sau đọc "Bác vật chí" của Lâm Đăng, chép chuyện Nguyên Triệu đời Bắc Ngụy bắt được yêu tranh ở chùa Hoàng Hoa, Vân Môn. Triệu vặn hỏi: "Ngươi vốn là hư không, do tranh vẽ làm ra, sao lại có hình yêu này?" Yêu tranh đáp: "Hình vốn là tranh, tranh để mô phỏng cái thật; cái thật hiện ra thì liền có thần. Huống hồ trên bức vẽ, tinh linh có chỗ nương mà thông được; đó là lý do thần cảm ứng, cảm ứng mà biến hóa. Thần thật có tội", v.v. Lời ấy xem ra cũng gần lý.

 Viên kiêu kỵ hiệu (chức quan võ cấp thấp trong quân Bát Kỳ) Tát Âm Xước Khắc Đồ kết bạn với một con hồ ly. Một hôm hồ ly hớt hải đến nói: "Nhà tôi bị yêu quấy, định mượn khu vườn mộ của ông cho gia quyến ở tạm." Ông lấy làm lạ hỏi: "Chỉ nghe hồ ly quấy người, chưa nghe có vật gì lại quấy hồ ly; là yêu gì vậy?" Đáp: "Là thiên hồ (hồ ly tu luyện lâu năm đã thành bậc cao, thông đến trời), biến hóa như thần, không thể nghĩ bàn, đến như ma, đi như chớp, không thể dò được. Nó quấy người thì người không kịp đề phòng; có khi quấy hồ ly thì hồ ly cũng chẳng thấy được nó."

 Hỏi: "Cùng loài sao không thương nhau?" Đáp: "Người với người cùng loài, kẻ mạnh lấn kẻ yếu, kẻ khôn lừa kẻ ngu, há có thương nhau sao?" Yêu lại gặp yêu, chuyện này thật lạ. Thế lực trong thiên hạ xoay vòng lấn át lẫn nhau; mưu khéo trong thiên hạ lớp này nối lớp kia không cùng; nghìn biến muôn hóa, há một mặt nào nói hết được sao?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video