Thiên 11 — Quyển 11 — Tạp chí Hoè Tây (1)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở căn nhà cỏ Duyệt Vi), quyển mười một — Hòe Tây tạp chí (Tạp ghi ở Hòe Tây), phần một.

 Lần thứ hai tôi nắm Ô đài (tên gọi cũ của Ngự sử đài, tức Đô sát viện, cơ quan giám sát quan lại và tham gia xét án). Thường có việc các pháp ty (các cơ quan xử án) cùng hội lại xét án, nên những ngày tôi ở lại trực tại Tây Uyển (khu vườn ngự phía tây kinh thành) khá nhiều. Tôi mượn được mấy gian nhà của người con rể họ Viên, treo biển đề "Hòe Tây lão ốc" (Nhà cũ phía tây cây hòe). Xong việc công, về nghỉ ăn uống, tôi thường nghỉ ngơi ở đó. Nơi ấy cách thành mấy chục dặm; ngoài thuộc hạ đến trình việc, khách khứa rất thưa. Ngày dài, nhiều lúc rảnh, tôi chỉ ngồi yên mà thôi. Trước đây tôi có hai sách "Loan Dương tiêu hạ lục" (Ghi chép tiêu khiển mùa hè ở Loan Dương) và "Như thị ngã văn" (Tôi nghe như thế này), được hiệu sách khắc in. Vì thế bạn bè tụ họp thường kể cho tôi nghe chuyện lạ. Tôi bèn để một cuốn sổ ở chỗ ấy, đến phiên trực thì nhớ lại mà ghi lẫn lộn vào; không phải ngày trực thì thôi, không nhớ hết được thì cũng thôi. Năm tháng dần trôi (?), bất giác lại được bốn quyển. Cháu nội là Thụ Hinh chép lại thành một tập, đề là "Hòe Tây tạp chí". Thể lệ thì vẫn như hai sách trước. Từ nay về sau, hoặc rốt cuộc tôi lười mà gác bút chăng? Thì coi đây như "Tam lục" của "Huy chủ lục" (sách tùy bút đời Tống của Vương Minh Thanh, gồm Tiền lục, Hậu lục, Tam lục…, Tam lục là phần thứ ba) cũng được. Hoặc già rồi mà không chịu ngồi yên, lại có thêm ghi chép chăng? Thì coi đây như "Bính chí" của "Di Kiên chí" (sách chép chuyện lạ đời Tống của Hồng Mại, chia thành các phần Giáp, Ất, Bính…; Bính là phần thứ ba) cũng được. Tháng sáu năm Nhâm Tý (1792), Quan Dịch đạo nhân (Đạo nhân xem cờ — biệt hiệu của tác giả) ghi.

 Sách "Tùy thư" chép việc công chúa Lan Lăng tự tử chết theo người chồng sau, xếp lên đầu thiên "Liệt nữ truyện" (truyện về những người phụ nữ có tiết hạnh), điều ấy khá trái với phép chép sử — bài hịch đánh nhà Tùy của Tổ Quân Ngạn nói công chúa Lan Lăng bị ép làm nhục mà chết, có lẽ muốn tô đậm thêm tội ác của Tùy Dạng Đế; nên lấy lời văn trong sử làm đúng.

 Ông thầy thuốc ở Thương Châu là Trương Tác Lâm kể: ở làng ông có một thiếu phụ, chồng chết chưa đầy năm đã đi lấy chồng; hơn hai năm sau, người chồng sau lại chết, chị bèn thề không lấy ai nữa, rốt cuộc giữ trọn chí ấy đến hết đời. Có lần chị đến thăm một bà hàng xóm đang ốm, bà hàng xóm bỗng trợn mắt, nói bằng giọng người chồng trước của chị: "Mày cam lòng ở vậy vì thằng kia, mà không ở vậy vì tao, là tại sao?" Thiếu phụ cứng cỏi đáp: "Anh chẳng coi tôi là vợ cưới hỏi từ thuở đầu tóc kết, ba năm chưa từng nói với tôi một câu thật lòng, tôi sao ở vậy vì anh được? Người kia không vì tôi là gái tái giá mà coi rẻ, trong hai năm ơn sâu nghĩa nặng, tôi sao không ở vậy vì người ấy cho được? Anh không tự xét lại mình, lại dám trách người ư?" Con ma rốt cuộc cứng họng mà lui.

 Chuyện này cùng loại với chuyện công chúa Lan Lăng. Cũng là cái ý của Dự Nhượng (thích khách thời Chiến Quốc, báo thù cho chủ là Trí Bá): "Người ta đối đãi ta như người thường, ta đền đáp như người thường; người ta đối đãi ta như quốc sĩ (bậc tài giỏi nhất nước), ta đền đáp như quốc sĩ." Nhưng trong ngũ luân (năm mối quan hệ cơ bản của con người theo Nho giáo: vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em, bạn bè), chỉ có bạn bè là gắn với nhau bằng nghĩa; không tính toán đền đáp qua lại là đạo hậu; dẫu có tính toán đền đáp qua lại thì vẫn còn là đạo thẳng. Anh em là ruột thịt trời sinh, đã không thể nói chuyện đền đáp, huống chi vua tôi, cha con, vợ chồng, về nghĩa thuộc tam cương (ba mối giềng chính: vua là giềng của tôi, cha là giềng của con, chồng là giềng của vợ)!

 Ngư Dương sơn nhân (tức Vương Sĩ Trinh, nhà thơ đầu đời Thanh) làm bài thơ "Cầu Dự Nhượng", rằng: "Nước bên cầu quốc sĩ, nghìn năm hận chẳng cùng; như nghe chuyện Trụ Lệ Thúc, chết để đền ơn Cử Ngao công." Ông tự cho là thơ có thể làm cho thói đời bạc bẽo trở nên đôn hậu; lời ấy đúng thật. Nhưng Trụ Lệ Thúc vì không được vua biết đến mà bị đuổi đi, rồi lại xả thân chết vì nạn nước, để làm cho bậc vua không biết bề tôi của mình phải hổ thẹn — việc này chép trong sách "Thuyết uyển" của Lưu Hướng — đó vẫn là ý oán giận, chỉ là so đo phải trái với vua, chứ không phải vì vua mà bảo vệ xã tắc. Việc làm ấy đáng nêu gương, còn lời nói thì chưa hợp với nghĩa. Hay là người ghi chép đã chép sai chăng?

 Vương Kim Anh người Giang Ninh, tự Cúc Trang, là học trò mà tôi lấy đỗ khi làm phân hiệu (khảo quan chia phòng chấm bài trong kỳ thi) năm Nhâm Ngọ. Anh thích làm thơ, sức tài hơi yếu, nhưng thanh tú gọn gàng, không tầm thường, khá gần với nhóm "Tứ Linh" (bốn nhà thơ đất Vĩnh Gia cuối đời Tống, đều có chữ "Linh" trong tên hiệu, chuộng lối thơ thanh đạm, gọt giũa). Anh từng vẽ một bức chân dung nhỏ cảnh mình trồng cúc; tôi đùa, bắt chước giọng thơ của anh mà đề lên, có câu: "Lấy cúc làm tên làm tự, theo hoa mà vào tranh vẽ". Cúc Trang rất mừng, thì đủ biết anh chuộng lối gì. Anh có soạn mấy quyển thi thoại (sách bàn và chép chuyện về thơ), chưa thành sách thì đã qua đời (như sương làm héo cây xanh mùa hạ), bản thảo không biết lưu lạc nơi đâu.

 Tôi còn nhớ trong đó có một điều: Ở Giang Ninh có một ngôi nhà bỏ hoang, trên vách lờ mờ có nét chữ; phủi bụi nhìn kỹ thì là năm bài tuyệt cú (thơ bốn câu). Bài thứ nhất: "Lá xanh mới dần lớn, hoa đỏ tàn thưa thớt; người đẹp lệ trong thấm ướt áo lụa; bướm chẳng màng xuân đã đi chưa, chỉ bay theo chỗ hoa cải vàng." Bài thứ hai: "Én Lục Triều (sáu triều đại từng đóng đô ở Kiến Khang, tức Nam Kinh) năm năm lại về; cầu Chu Tước sụp đổ, hoa chẳng nở; chẳng cần buồn bã hỏi về họ Vương họ Tạ (hai dòng họ quyền quý bậc nhất đời Tấn ở Kiến Khang); chàng Lưu (ám chỉ Lưu Vũ Tích, nhà thơ đời Đường từng viết về cầu Chu Tước, én nhà họ Vương họ Tạ, và có câu "chàng Lưu lần trước nay lại đến") một đi nào có trở về." Bài thứ ba: "Ao hoang quán bỏ, cỏ thơm mọc nhiều; trai trẻ đi chơi xuân thường vừa đi vừa hát; trống trên lầu canh nổi lên, người đi hết rồi, gió xoáy hiu hiu thổi đám dây tơ hồng." Bài thứ tư: "Rêu phủ mờ mịt quanh bức tường đổ, trong ấy có hồn Đào Diệp, Đào Căn (hai chị em, ái thiếp của Vương Hiến Chi đời Tấn; về sau dùng chỉ người con gái đẹp); đêm khuya dạo khắp ánh trăng dưới thềm, thương thay đôi bít tất lụa rốt cuộc chẳng để lại dấu chân." Bài thứ năm: "Tiết Thanh minh khắp nơi chim hoàng oanh hót; gió xuân chẳng lên được cành liễu khô; chỉ có đôi thú đá hai bên bờ suối, còn nhớ ngươi từng rủ những sợi tơ vàng."

 Chữ viết cũng mạnh mẽ đẹp đẽ, không đề họ tên, không biết là lời người hay lời ma. Tôi cho rằng đây là lời của bậc di thần nhà Minh cũ, viết sau khi Phúc vương (vua Hoằng Quang của nhà Nam Minh, lập triều ở Nam Kinh, bị quân Thanh diệt năm 1645) bại vong.

 Đổng Thu Nguyên kể: hồi ông làm học quan (quan coi việc học) ở Cự Dã, có một người lính gác cổng trông coi đền Tiết hiếu (đền thờ những người được triều đình công nhận là tiết hạnh, hiếu thảo), bèn đưa cả nhà đến ở cạnh đền. Một hôm vào dịp tế mùa thu, người lính gác cổng dậy từ đêm quét dọn, vợ y vẫn còn ngủ, trong mộng thấy mấy chục người đàn bà nối tay nhau đi vào đền. Chị biết là thần giáng, nên cũng không sợ. Bỗng thấy có hai bà già nghèo mình quen biết cũng ở trong đám ấy; nhìn đi nhìn lại mấy lần, quả thật không sai. Lấy làm lạ, chị hỏi: "Hai bà chưa được tinh biểu (triều đình ban khen, dựng bảng hoặc cổng để nêu gương), sao cũng cùng đến đây?" Một bà đáp: "Việc tinh biểu ở cõi người làm sao khắp được đến những túp lều tối tăm ở làng nghèo xa xôi! Những người bị vùi lấp không ai biết đến thì đâu cũng có. Quỷ thần thương cảnh đắng cay của họ, dẫu trong đền không đặt bài vị cũng gọi đến hưởng lễ. Còn những kẻ giấu giếm vết nhơ, mạo nhận hưởng hương khói, dẫu có bài vị đặt trong đền lại không được cho vào. Vì thế hai chúng tôi mới được đến đây."

 Chuyện này khá mới lạ. Nhưng xét theo lẽ thần linh, có lẽ phải đúng như thế. Lại có viên thư lại phòng Lễ (bộ phận lo việc lễ nghi, tinh biểu ở huyện) huyện Hiến là họ Ngụy, lúc sắp chết lẩm bẩm tự nói: "Ta ở chức nhàn, tự cho là chưa từng làm việc ác nào, không ngờ khi người đàn bà nghèo xin tinh biểu, ta đòi khoản lệ phí thường lệ, mà cõi âm trách phạt nặng đến thế." Hai chuyện đủ soi sáng cho nhau. Tin rằng trung, hiếu, tiết, nghĩa có thể cảm trời đất, động quỷ thần.

 Chú họ là ông Hành Chỉ kể: có người đàn bà nhà nông cùng em chồng đều xinh đẹp đoan trang. Đêm trăng hóng mát, hai người cùng ngủ dưới mái hiên, bỗng thấy một con quỷ tóc đỏ mặt xanh từ sau chuồng trâu đi ra, xoay múa nhảy nhót như sắp vồ cắn. Lúc ấy đàn ông trong nhà đều ra ngoài canh sân phơi và vườn ruộng, chị dâu em chồng sợ run không dám kêu. Quỷ lần lượt chộp lấy cưỡng hiếp cả hai. Vừa nhảy lên bức tường thấp, nó bỗng rú lên một tiếng, ngã lộn xuống đất. Thấy nó nằm lâu không động đậy, hai người mới dám gọi người. Hàng xóm chạy tới xem thì con quỷ phía trong tường chính là một gã thiếu niên côn đồ trong làng, đã ngất lịm bất tỉnh; còn ở ngoài tường có một con quỷ đứng sừng sững, thì là tượng đất trong miếu Xã công (thần đất của làng).

 Các cụ già cho là Xã công linh thiêng, bàn đến sáng sẽ làm lễ tạ thần. Một gã trai trẻ phá lên cười: "Anh Giáp mỗ thường ra gánh phân lúc canh năm, tôi đùa ôm tượng quỷ tốt trong miếu thần đặt bên đường để anh ta sợ chạy, kiếm một trận cười, không ngờ gặp con quỷ giả này, nó tưởng là quỷ thật nên sợ ngã lăn ra. Xã công nào có linh gì." Trong đám có một cụ già nói: "Giáp mỗ ngày nào cũng gánh phân, sao mày không đùa hôm khác mà lại đùa đúng hôm nay? Cách đùa có biết bao nhiêu, sao mày tự nhiên lại đi ôm cái tượng đất này? Tượng đất chỗ nào đặt chẳng được, sao mày lại đặt riêng ở ngoài tường nhà này? Ở giữa chuyện này thật có thần nương vào, chỉ là mày không biết đấy thôi." Mọi người bèn góp tiền làm lễ tế. Gã côn đồ kia được cha mẹ khiêng về, nằm li bì mấy ngày, rốt cuộc không tỉnh lại nữa.

 Ở làng Bạch Thành, cách huyện Thái Cốc tỉnh Sơn Tây mười lăm dặm về phía tây nam, có đền thần Hồ Đồ (nghĩa đen: thần Lú Lẫn). Người địa phương thờ phụng rất nghiêm, nói hễ hơi bất kính là có gió to mưa đá. Nhưng không biết thần là người đời nào, cũng không biết vì sao có tên hiệu ấy. Sau tra "Thông chí" (sách địa chí của tỉnh), mới biết đó là đền Hồ Đột (bề tôi nước Tấn thời Xuân Thu, ông ngoại của Tấn Văn công). Đền được dựng theo sắc lệnh năm Trung Thống thứ ba đời Nguyên (1262), tên gốc là "Lợi Ứng Hồ Đột thần miếu". Chữ "hồ" (con cáo) và "hồ" (hồ đồ) cùng âm; người phương bắc đọc thanh nhập (một thanh điệu ngắn, gấp trong tiếng Hán cổ) đều như thanh bằng, nên "đột" chuyển thành "đồ". Thế là lại thêm một chuyện "Đỗ Thập Di" nữa (có ngôi đền thờ Đỗ Phủ, người từng giữ chức Thập di, dân đọc chệch thành "dì Mười họ Đỗ" rồi đắp tượng đàn bà để thờ).

 (hết dòng)

 Hình vật trong đá thì thường có. Sách "Vận thạch hiên bút ký" của Khương Thiệu Thư nói thấy một hòn sỏi có hình Thái cực đồ (hình tròn chia hai nửa đen trắng uốn vào nhau, tượng trưng âm dương), đó vẫn chỉ là vân đá xoáy ốc, tình cờ chia đen trắng mà thôi. Nhan Giới Tử từng thấy một ngọn "nghiên sơn" bằng đá Anh Đức (hòn đá nhỏ hình núi đặt trên bàn viết, đá lấy ở Anh Đức, Quảng Đông), trên có vân trắng thành bốn chữ "Sơn cao nguyệt tiểu" (núi cao trăng nhỏ), rõ ràng rành rọt. Vân ấy xuyên thẳng ra mặt sau đá, vẫn lờ mờ giống mặt trái của chữ, chỉ là nhòe nhoẹt tản mác, không đủ nét chấm nét phẩy mà thôi. Nhìn kỹ thì không phải khảm, không phải khắc, cũng không phải nhuộm thấm, thật là trời làm nên, chẳng phải càng lạ sao!

 Núi có cùng lúc với đất, đá có cùng lúc với núi, lẽ nào từ khi trời đất mở ra đã biết trước sẽ có lối chữ lệ của Trình Mạc (người đời Tần, tương truyền đặt ra lối chữ lệ)? Đã biết trước sẽ có bài "Xích Bích phú" của Đông Pha (Tô Thức, đời Tống; câu "núi cao trăng nhỏ" là trong bài "Hậu Xích Bích phú")? Dẫu bảo núi thai nghén hòn đá này sau đời Tống, thì lại ai khiến nó bắt chước kiểu chữ này, ai khiến nó đề câu này? Vậy thì cái khéo của trời không gì là không có; tinh hoa cuộn kết, tự thành văn chương, không phải lẽ thường có thể đo lường được.

 Đời truyền Hà đồ và Lạc thư (Hà đồ: bức đồ tương truyền con long mã đội lên từ sông Hoàng Hà; Lạc thư: văn tương truyền trên lưng rùa thần nổi lên ở sông Lạc; người xưa coi là nguồn gốc của Bát quái và của thiên Hồng phạm), thì xuất hiện từ đời Bắc Tống, trước đời Đường chưa ai thấy. Hà đồ vẽ năm mươi lăm vòng tròn đen trắng, Lạc thư vẽ bốn mươi lăm vòng tròn đen trắng. Xét lời chú sách "Luận ngữ" của Khổng An Quốc (học giả đời Hán), nói Hà đồ tức là Bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch). (Lời chú Luận ngữ của Khổng An Quốc nay đã thất truyền; điều này là do sách "Luận ngữ tập giải" của Hà Yến dẫn lại.) Thế thì trong học phái họ Khổng vốn không có bức đồ năm mươi lăm chấm ấy; Trần Đoàn (đạo sĩ cuối đời Ngũ Đại đầu đời Tống, tương truyền truyền lại Hà đồ, Lạc thư) lấy ở đâu ra? Còn Lạc thư đã gọi là "thư" (chữ, văn) thì phải có chữ, thế mà cũng là bốn mươi lăm vòng tròn, giống như Hà đồ; như vậy đáng gọi là "Lạc đồ", không thể gọi là "thư", thì thiên "Hệ từ" (phần giải thích trong Kinh Dịch) cớ sao lại phân biệt mà gọi là "thư"?

 Lưu Hướng, Lưu Hâm, Ban Cố đều nói Lạc thư có chữ; sách "Thượng thư chính nghĩa" của Khổng Dĩnh Đạt còn chép tỉ mỉ số chữ. (Ở chương "Đầu tiên gọi là ngũ hành…" của thiên "Hồng phạm", lời sớ nói: "Ngũ hành chí" (thiên chép về ngũ hành trong Hán thư) chép trọn chương này, bảo sáu mươi lăm chữ này đều là nguyên văn Lạc thư; nhưng xét lời trời đơn giản cốt yếu, ắt không có các chữ chỉ thứ tự; hai mươi bảy chữ như "đầu tiên gọi là…" là do vua Vũ thêm vào. Còn mười tám chữ như "kính dụng", "nông dụng", thì Đại Lưu và họ Cố cho là trên lưng rùa vốn đã có, tổng cộng ba mươi tám chữ; Tiểu Lưu thì cho rằng "kính dụng" v.v. đều do vua Vũ sắp xếp thứ tự, chữ trên lưng rùa chỉ có hai mươi chữ, v.v. Tuy số chữ mỗi người nói khác nhau, nhưng đủ thấy từ Hán đến Đường, Lạc thư không có bức đồ chấm đen trắng giả mạo.)

 Xem ngọn nghiên sơn này, biết vân đá thành chữ là chắc chắn không sai, không thể bám vào thuyết ra đời muộn của Lư Biện (thuyết "Minh đường cửu thất phỏng theo văn trên lưng rùa" — Minh đường là nhà chính lễ của thiên tử, chia chín gian — lần đầu thấy trong lời chú sách "Đại Đới lễ" của Lư Biện đời Bắc Tề; Chu Tử (Chu Hy) cho là thuyết của Trịnh Khang Thành (Trịnh Huyền, đời Hán), là do nhớ nhầm), mà cho rằng phép Thái Ất cửu cung (phép bói xem sao Thái Ất đi qua chín cung) thật là điều vua Vũ thần thánh đã nhận được. (Lạc thư mà các nhà thuật số ngày nay dùng chính là phép Thái Ất đi chín cung, xuất phát từ sách "Dịch vĩ Càn tạc độ" (một loại sách vĩ, sách thần bí phụ theo kinh Dịch thời Hán), tức là phái "Thái Ất gia" mà "Hán thư · Nghệ văn chí" nhắc tới; vốn dĩ đương thời không gọi là Lạc thư.)

 Anh họ bên ngoại là Lưu Hương Uyển kể: hồi trước làm quan ở đất Mân (Phúc Kiến), nghe có một thiếu phụ xưa nay vốn trầm lặng nết na, chết chôn ở chân núi. Mỗi đêm trăng sáng, người ta thường từ xa trông thấy hồn chị bị trói quặt tay ra sau vào gốc cây, lại gần thì không thấy gì, không ai hiểu vì sao. Tôi nói: "Đó là có ý chỉ bảo. Người ta không hiểu vì sao chị bị trách phạt, mà quỷ thần nhất định để người ta thấy chị bị trách phạt, là để tỏ cho người ta biết rằng: điều người không biết, quỷ thần đều biết."

 Ông Trần Phong Nhai, quan Thái thường (quan coi việc tế lễ ở Thái thường tự), kể: có một đứa trẻ mười bốn mười lăm tuổi, cứ ngủ là rên rỉ, người nhà ngờ nó ốm, hỏi thì nó bảo không. Rồi thỉnh thoảng nó nói mê, gọi không tỉnh, lời nói khá rõ ràng; lắng nghe thì toàn là lời tình tứ lả lơi, tiếng rên kia cũng là tiếng khi bị dâm. Nhưng hỏi đến thì nó trước sau không nói. Biết là bị ma quỷ quấy, người nhà làm văn điệp (tờ trình gửi thần) đến Xã công. Đêm mộng thấy Xã công nói: "Có ma thật, nhưng không phải sức ta trị được." Bèn làm văn điệp gửi đến Thành hoàng (thần coi giữ thành ấp, xử việc âm trong vùng). Qua một đêm, trong miếu Thành hoàng, tượng đất người lính dắt ngựa bỗng dưng tự rơi đầu. Bấy giờ mới hiểu ra câu Xã công nói "sức không trị được".

 Nhưng đó chỉ là một tên lính hầu ngựa, chưa chắc đã là kẻ Thành hoàng yêu; dẫu là kẻ Thành hoàng yêu đi nữa, thần chính trực và sáng suốt, ắt cũng không vì chỗ yêu mà bẻ cong phép để che chở cho một tên lính hầu. Văn điệp vừa trình lên thì kẻ có tội đã chịu giết ở cõi âm, tấm lòng của Thành hoàng rõ ràng rồi. Còn Xã công kia lại dò đoán, nể sợ, nhẫn nhịn mà không dám nói, so với Thành hoàng thì thế nào? Thành hoàng nhìn vị Xã công ấy thì lại thế nào?

 Ông Triệu Thư Tam, quan Thái thú (quan đứng đầu một phủ), kể: có người đêm gặp một cô gái cáo, bước lại gần trêu ghẹo, bỗng cô biến mất. Lát sau có viên ngói bay đến đánh rơi mũ y. Hôm sau ngủ dậy, thấy trên giấy dán cửa sổ có viết chữ nhỏ một bài thơ: "Sân sâu đầy cành hoa, chỉ đáng để bướm hút; lũ sâu kêu rả rích (?) dưới cỏ, ngươi có sẵn cỏ bồng cỏ hao đó rồi." Lời lẽ rất khinh bạc, nhưng phong thái thanh thoát, chẳng trách cô không ưa gã công tử con nhà giàu.

 Điền Bạch Nham kể: từng cùng các bạn làm phù cơ (lối cầu tiên: hai người cầm cây bút gỗ hình chữ đinh trên khay cát, tin rằng tiên hoặc thần giáng xuống điều khiển bút viết chữ). Vị tiên tự xưng là Chân Sơn Dân, một ẩn sĩ cuối đời Tống. Xét thì Sơn Dân có thi tập, nay được ghi vào "Tứ khố toàn thư" (bộ tùng thư lớn do triều Thanh biên soạn). Đang xướng họa thơ vui vẻ, bên ngoài báo có ông khách này ông khách kia đến, thì cơ bỗng không động nữa. Hôm khác tiên lại giáng, mọi người hỏi vì sao hôm trước vội bỏ đi, cơ phán: "Trong hai vị ấy, một vị quá thạo việc đời, quá quen thù tạc, gặp nhau ắt có mấy trăm câu nịnh hót; kẻ tản nhân mây nước này vụng ứng đối, chi bằng lánh đi là hơn. Một vị thì tâm tư quá kỹ, lễ số quá rõ, nói chuyện với người thường cân nhắc từng chữ, trách móc không thôi; kẻ mây nhàn hạc nội làm sao chịu được sự đòi hỏi khắt khe ấy, nên trốn còn sợ không kịp." Về sau Diêu An công (cha tác giả, Kỷ Dung Thư, từng làm tri phủ Diêu An) đã khuất nghe chuyện, nói: "Vị tiên này rốt cuộc là kẻ sĩ cương giới tự giữ mình (chỉ người giữ mình thanh cao, không chịu hòa với kẻ khác), độ lượng chưa rộng."

 Anh họ là Mậu Viên kể: năm Bính Thìn đời Càn Long (1736) thi hương (kỳ thi cấp tỉnh để lấy đỗ cử nhân), anh ngồi ở dãy phòng thi mang số hiệu chữ "Thu". Có một người vào dãy sau, lính canh dãy hỏi họ tên, quê quán, rồi chắp tay chúc mừng: "Đêm qua tôi mộng thấy một cô gái cầm một cành hoa hạnh cắm lên phòng thi, bảo tôi rằng: 'Ngày mai người họ tên này, huyện này sẽ đến, hãy nói với y rằng Hạnh Hoa ở chỗ này.' Họ tên quê quán của ông vừa khớp, chẳng phải là điềm lành sao!" Người ấy kinh hoảng tái mặt, rốt cuộc không mở đồ thi ra, xưng ốm mà ra khỏi trường. Có người đồng hương biết chuyện nói: "Anh học trò này có đứa hầu gái nhỏ tên Hạnh Hoa, ép nó làm chuyện bậy rồi rốt cuộc bỏ nó, nó lưu lạc không biết rồi ra sao, đoán là đã ôm hận mà chết."

 Cháu họ là Thụ Sâm kể: có người đất Tấn (Sơn Tây) giao tài sản cho em trai trông coi rồi ra ngoài buôn bán. Ở đất khách y lấy vợ, sinh một con trai; hơn mười năm sau vợ ốm chết, bèn đưa con về. Người em sợ anh đòi lại tài sản, vu cho đứa con là con nuôi khác họ, không được nối nghiệp cha. Tranh chấp không xong, rốt cuộc đưa lên quan. Ông quan vốn hồ đồ, không gửi giấy đến nơi người anh buôn bán để tra xem thật giả, mà theo phép xưa thử nhỏ máu (nhỏ máu hai người vào cùng một bát nước, nếu hòa vào nhau là ruột thịt). May sao máu hòa vào nhau, bèn đánh đòn rồi đuổi người em đi.

 Người em rất không tin chuyện nhỏ máu. Y có một đứa con trai, chích máu thử thì quả nhiên không hòa, bèn cầm việc ấy lên kiện cấp trên, nói phán quyết của quan huyện không đủ làm bằng. Người làng ghét y tham lam đố kỵ, không có tình người, đều nói: "Vợ y từ lâu đã tư thông với người khác, con không phải con y, máu đương nhiên không hòa." Mọi người nói rõ ràng, có đủ chứng cứ, rốt cuộc chứng thực được chuyện gian dâm; bắt gã nhân tình của vợ y ra tra hỏi, gã cũng cúi đầu nhận tội. Người em xấu hổ không còn chỗ dung thân, bèn đuổi vợ đuổi con, trốn biệt đi; tài sản ngược lại về hết tay người anh. Người nghe đều hả dạ.

 Xét chuyện Trần Nghiệp nhỏ máu thấy trong "Nhữ Nam tiên hiền truyện", thì từ đời Hán đã có thuyết này. Nhưng tôi nghe các viên lại già nói: "Ruột thịt nhỏ máu ắt hòa vào nhau, đó là nói theo lẽ thường. Nếu mùa đông đặt bát lên băng tuyết, làm cho thật lạnh, hoặc mùa hè lấy muối giấm chùi bát, khiến có vị chua mặn, thì máu nhỏ vào bát liền đông lại, dẫu ruột thịt cũng không hòa. Cho nên nhỏ máu không đủ làm bằng để kết án." Nhưng nếu quan huyện này không thử máu, thì người em không lên kiện; người em không lên kiện, thì chuyện vợ y tư thông sinh con cũng không có cách gì bại lộ. Đó gần như có cái gì xui khiến, không thể hoàn toàn trách ông quan này cứng nhắc theo phép xưa được.

 Con trăn ở Đô sát viện, tôi đã chép trong "Loan Dương tiêu hạ lục"; tôi từng hai lần thấy dấu nó cuộn, không phải chuyện bịa đặt. Lại dịch sợ nó, không ai dám đến chỗ sâu trong kho. Tháng hai năm Nhâm Tý (1792), vâng chỉ sửa nha môn Đô sát viện, tôi mở kho xem xét thì không thấy gì cả; mới biết nơi mệnh vua đến thì trăm loài thiêng đều khiếp phục. Viện trưởng là Thư Mục Lỗ công nhân đó kể: ở mộ tổ của Nội các học sĩ Trát công cũng có con trăn lớn, thường từ xa thấy nó ra vào phơi vảy. Trước mộ có hai cây hòe cách nhau mấy trượng (một trượng khoảng hơn ba mét), đầu và đuôi nó mỗi đầu vắt lên một cây, mình như cầu vồng nằm ngang. Sau này chôn mẹ, bói chọn huyệt đúng vào chỗ ấy, bèn tế và khấn nó, quả nhiên nó dẫn cả nghìn trăm đồng loại uốn lượn bỏ đi, chôn xong mới về. Lúc đi nó lướt nhanh như gió, nhưng càng đi càng co lại, đến chỉ dài mấy thước; xem ra nó có thể lớn có thể nhỏ, đã có phép của thần long rồi. Bấy giờ mới vỡ lẽ con trăn ở Đô sát viện mình to như cột mà ra vào được qua song cửa sổ, khe chỉ hơn một tấc, cũng là như thế.

 Tháng ấy, tôi cùng Phó hiến (Phó Đô ngự sử) Uông Tiêu Tuyết đến nhà quan Quan sát (quan đạo viên, coi một đạo gồm vài phủ) họ Mã ở Sơn Tây, gặp một viên quan Nội vụ phủ (cơ quan lo việc trong cung vua) kể: chỗ chứa lưu huỳnh trong Tây thập khố (mười kho phía tây của Nội vụ phủ) cũng có hai con trăn, đầu đều mọc một sừng dựng đứng, vảy màu vàng kim. Sắp mở khóa kho thì nhất định phải đánh chiêng trước. Lạ nhất là mỗi lần mở khóa, ắt thấy lưu huỳnh chất ngay trong cửa, lổn nhổn như hòn non bộ, đủ để lấy dùng; lấy hết thì lại như thế. Có lẽ chúng không muốn người vào kho, người ta cũng không ai dám vào. Có người nói đó là thần giữ kho, lý ấy có lẽ đúng chăng? Sách "Sơn hải kinh" chép thần các núi, mình rắn đầu chim, đủ thứ hình dạng lạ, không nhất thiết phải mang hình người.

 Anh tôi đã khuất là Tình Hồ kể: có người tên Vương Chấn Thăng, tuổi già mất đứa con yêu, đau đớn muốn chết. Một đêm tình cờ đi qua mộ con, quanh quẩn thương nhớ không nỡ đi, bỗng thấy con một mình ngồi trên đầu gò. Ông vội chạy lại, con ma cũng không tránh; nhưng ông muốn nắm tay thì nó lùi lại, nói chuyện với nó thì nó lạnh nhạt hờ hững, như không muốn nghe. Ông lấy làm lạ hỏi vì sao, con ma cười nhạt: "Cha con là duyên từ kiếp trước; hết duyên thì ông là ông, tôi là tôi, cần gì hỏi han nhau nữa." Rồi quay đầu bỏ đi. Từ đó nỗi đau nhớ của Chấn Thăng bỗng tiêu tan. Có người khách nói: "Giá như ông ở Tây Hà (chỉ Tử Hạ, học trò Khổng Tử, ở đất Tây Hà, mất con khóc đến mù mắt) biết lẽ này, thì đã không mù mắt." Anh tôi nói: "Đó là đứa con hiếu thảo hết lòng, bày ra sự biến hóa này để dứt nỗi bi thương của cha, giống như cái ý trong lá thư kín của Khước Siêu (người đời Tấn, trước khi chết để lại thư kín, dặn đưa cho cha nếu cha quá thương nhớ; trong thư toàn là mưu đồ phản nghịch, khiến cha giận mà thôi thương tiếc) mà thôi, không phải lẽ chính. Nếu người ta mang cách nghĩ này, coi cha con, anh em, vợ chồng đều như bèo nước gặp nhau, chẳng phải ngày càng trở nên bạc bẽo sao!"

 Ông nọ lấy một người thiếp, nhan sắc tươi đẹp, nói cười cũng dịu dàng duyên dáng, khéo chiều lòng người; nhưng hễ ngồi một mình thì lặng đi như có điều suy nghĩ. Thấy quen rồi nên cũng không lấy làm lạ. Một hôm nàng xưng ốm, cài then cửa nằm ban ngày. Ông chọc thủng giấy cửa sổ nhìn trộm, thì thấy nàng thoa son đánh phấn, trâm thoa vòng xuyến áo xiêm chỉnh tề từng thứ, rồi bày rượu và hoa quả như cúng tế ai. Ông đẩy cửa vào hỏi, nàng lo sợ sửa vạt áo quỳ xuống thưa: "Thiếp vốn là tì nữ được yêu của ông Hàn lâm nọ. Ông Hàn lâm lúc sắp mất, liệu bà vợ ắt không dung, sợ bà bán thiếp vào lầu xanh, nên cho thiếp ra đi trước. Lúc chia tay ân cần dặn riêng: 'Em đi lấy chồng ta không giận; lấy được người tử tế ta càng yên lòng. Chỉ có điều gặp ngày giỗ ta, em nhất định phải vào phòng kín, trang điểm đẹp mà cúng riêng ta; hồn ta nếu đến thì khói hương sẽ quấn quanh em làm dấu.'" Ông nói: "Từ Huyễn không phụ Lý Hậu chủ (Từ Huyễn là bề tôi cũ của Lý Dục, vua cuối nước Nam Đường; sau khi hàng Tống vẫn giữ lòng với chủ cũ), vua Tống không bắt tội; ta cớ gì không để nàng làm." Nàng lạy hai lạy, thắp hương, nước mắt rơi vào mâm cỗ. Khói quả nhiên uốn lượn quấn quanh má nàng ba vòng, rồi dần dần lượn quấn xuống tới chân.

 Bài "Đạt Ma chi khúc" của Ôn Đình Quân có câu: "Giã xạ hương thành bụi, hương vẫn không mất; bẻ ngó sen thành từng tấc, tơ vẫn khó dứt", chính là nói chuyện này chăng? Tuy nàng đã "ôm đàn tì bà khác" (ý nói tái giá), đã phụ ơn cũ, nhưng thân đi mà lòng ở lại, chẳng vẫn hơn những kẻ "chung giường mà mộng khác" (ở chung mà lòng mỗi người một ngả) sao?

 Ở Giao Hà có một tiết phụ (người đàn bà giữ tiết thờ chồng sau khi chồng chết) được dựng cổng tiết hạnh, họ hàng thân thích đều đến đông đủ. Có người chị em họ từ nhỏ hay đùa với nhau, đùa hỏi: "Nay chị đầu bạc vẫn trọn tiết rồi, không biết trong hơn bốn mươi năm ấy, những sáng hoa đêm trăng, có lần nào động lòng không?" Tiết phụ đáp: "Người không phải cỏ cây, sao lại không có tình; chỉ thấy lễ không thể vượt, nghĩa không thể phụ, nên tự kiềm chế được mà không làm thôi."

 Một hôm, tảo mộ tiết Thanh minh xong, bà bỗng như choáng váng, lẩm bẩm nói mê; người nhà dìu về, đến đêm mới tỉnh. Bà nhìn con trai nói: "Vừa rồi mẹ mơ màng thấy cha con, bảo không lâu nữa sẽ đón mẹ, lại an ủi khen ngợi hết sức, nói những gì người đời làm, quỷ thần không gì là không biết. May mà cả đời mẹ không có vết nhơ, nếu không thì gặp nhau dưới suối vàng còn mặt mũi nào nhìn nhau." Hơn nửa năm sau, bà quả nhiên mất. Đó là chuyện do Vương Mai Tự, một hiếu liêm (danh xưng cử nhân), kể lại.

 Mai Tự bàn: "Phật răn cả ý ác (ác ở trong ý nghĩ, chưa thành việc làm), đó là công phu nhổ tận gốc, không phải bậc người trên cao thì không làm được. Người thường rối ren bận bịu, ý nghĩ gì mà chẳng nảy ra; chỉ cần biết sợ mà không dám làm, cũng đã là hiền rồi." Con cháu bà tiết phụ này khá kiêng nhắc lời ấy, tôi cũng không dám nêu họ tên. Nhưng lời bà sáng sủa đường hoàng như trời xanh ban ngày, đúng là trong sạch không tự dối mình, hà tất phải kiêng giấu.

 Khi Diêu An công làm giám đốc kho lương Nam Tân, có một gian kho thóc bức vách sau bỗng dưng sụp đổ. Đào lên, được gần một thạch (đơn vị đong lường thóc gạo xưa, khoảng một trăm lít) chuột chết, con lớn hình dạng gần như con mèo. Ấy là chuột đào hang dưới vách, sinh sôi ngày càng đông, hang cũng ngày một rộng, rộng đến mức dưới vách rỗng hết, vách không chịu nổi mà đổ đè. Người cùng làm việc với ông là Phúc Hải nói: "Lúc chúng phá nhà người để mở rộng nhà mình, có lẽ quên rằng nhà mình nhờ vào nhà người đó chăng?" Tôi cho rằng bọn Lý Lâm Phủ, Dương Quốc Trung (hai gian tướng đời Đường, chuyên quyền làm hại nước, rốt cuộc chính họ cũng bị họa) còn không hiểu lẽ ấy, thì trách gì lũ chuột.

 Cụ tằng tổ đã khuất là Nhuận Sinh công từng gặp ở Tương Dương một nhà sư, vốn là mưu sĩ trong phủ của Huệ Đăng Tướng (một thủ lĩnh giặc cỏ cuối đời Minh), kể chuyện giặc cỏ rất tường tận. Hai người cùng than kiếp số (vận nạn đã định sẵn) khó đổi. Nhà sư nói: "Theo tôi mà nói, kiếp số là do người làm, không phải do trời làm. Cuối đời Minh, cảnh giết chóc, hãm hiếp, cướp bóc thảm khốc đến nỗi chuyện Hoàng Sào (thủ lĩnh khởi nghĩa cuối đời Đường) làm máu chảy ba nghìn dặm cũng không đáng kể. Bởi từ giữa đời Minh trở đi, quan lại phần nhiều tham ác, thân sĩ phần nhiều hung hãn ngang ngược, phong tục dân gian cũng phần nhiều gian dối trộm cắp, không việc gì không làm. Vì thế dưới thì oán độc chất chứa, trên thì phạm cơn giận của thần, dồn góp khí oan hận cả trăm năm mà bùng ra trong một sớm. Theo những gì tôi thấy nghe, người chịu họa thảm nhất đều là kẻ tích ác nhiều nhất. Vậy có thể bảo là số trời ư?

 Trước kia ở trong đám giặc, tôi thấy chúng trói một cậu con nhà thế gia quỳ trước trướng, rồi ôm vợ thiếp cậu ta mà uống rượu. Hỏi: 'Có dám giận không?' Đáp: 'Không dám.' Hỏi: 'Có muốn chịu sai khiến không?' Đáp: 'Muốn.' Bèn cởi trói, sai đứng bên rót rượu. Người xem có kẻ thở dài không nỡ nhìn. Một ông già bị bắt vào đám giặc nói: 'Bây giờ tôi mới biết nhân quả. Ông nội cậu ta từng ghẹo vợ người đầy tớ, người đầy tớ có lời ngang trái, ông ta liền đánh rồi trói vào cây hòe, bắt đứng nhìn ông ta ngủ với vợ mình.' Chỉ một việc ấy cũng có thể suy ra các việc khác."

 Trong tiệc có một kẻ hào cường nói: "Cá lớn nuốt cá bé, chim dữ vồ bầy chim, thần không giận; sao lại riêng giận con người?" Nhà sư quay đầu nói: "Chúng là cá chim mà thôi; người lại là cá chim sao?" Kẻ hào cường phất áo đứng dậy. Hôm sau, hắn mời khách đến chơi ngôi chùa nhà sư ở trọ, định làm nhục nhà sư, thì sư đã gói hành lý đi rồi; trên vách viết chữ to hai mươi chữ: "Ngươi cũng chẳng cần nói, ta cũng chẳng cần kể; dưới lầu vắng không người, trên lầu có trăng sáng." Người ta ngờ là châm chọc việc khuất tất của kẻ hào cường. Về sau kẻ hào cường rốt cuộc bị diệt cả dòng họ.

 Có một viên Lang quan (quan hàm "lang" làm việc ở các bộ trong triều) bị lật thuyền trên sông Vệ, một người thiếp chết đuối. Tìm được xác thì hai bàn tay mỗi bên nắm một nắm thóc. Mọi người đều lấy làm lạ. Một ông già bên bờ sông nói: "Chuyện ấy không lạ. Phàm người chìm dưới nước, nhìn lên thì tối mà nhìn xuống thì sáng; hoảng hốt rối loạn, ắt lại tìm đường ra từ chỗ sáng, tay đều cào đất. Vì vậy khi khám nghiệm người chết đuối, xem mười móng tay có bùn hay không, để phân biệt người còn sống mà nhảy xuống hay đã chết rồi mới bị ném xuống. Ở đây trước đã có chiếc thuyền chở thóc chìm dưới đáy sông, thóc chưa mục, nên cào được đầy tay." Lời bàn này có thể nói là tinh tế. Chỉ có điều vì sao trên tối dưới sáng thì ông không nói được cái lẽ của nó. Xét sách "Linh hiến" của Trương Hành nói: "Mặt trời ví như lửa, mặt trăng ví như nước; lửa thì sáng ra ngoài, nước thì ngậm bóng vào trong." Lại sách "Nhân vật chí" của Lưu Thiệu nói: "Lửa và mặt trời chiếu ra ngoài, không thấy được bên trong; kim và nước soi ở trong, không sáng ra ngoài được." Vậy thì trên tối dưới sáng vốn là bản tính của nước.

 Trình Niệm Luân, tên Tư Hiếu, khoảng năm Quý Dậu, Giáp Tuất đời Càn Long (1753–1754) đến chơi kinh đô, đánh cờ vây được gọi là quốc thủ (tay cờ bậc nhất nước). Mạo Tường Châu người Như Cao nói: "Hắn với tôi đều là tay hạng nhì; đời nay không có tay hạng nhất, nên hắn vội xưng hùng thôi." Một hôm, học trò tôi là Ngô Huệ Thúc cùng mấy người làm phù cơ, hỏi tiên có giỏi cờ vây không, cơ phán: "Biết." Hỏi có chịu đánh một ván với người phàm không, phán: "Được." Bấy giờ Niệm Luân đang ở trọ nhà tôi, bèn cho cùng đánh. Phàm thế cờ vây thì ghi theo số quân, thế cờ tướng thì ghi theo số đường; đánh với tiên cơ thì làm theo cách cờ tướng, như hạ quân ở đường dọc thứ chín, đường ngang thứ ba thì cơ phán "chín ba", các nước khác cứ thế.

 Mới hạ mấy quân, Niệm Luân ngơ ngác không hiểu, cho rằng mưu tiên khôn lường, rất sợ mất danh, tập trung suy nghĩ tìm tòi đến mức lưng toát mồ hôi tay run, mới dám đáp một quân, trong lòng vẫn còn lo ngay ngáy. Một lúc sau, thấy hình như không có gì lạ, bèn mạnh tay tấn công; tiên cơ rốt cuộc thua sạch cả bàn, cả phòng ồ lên. Cơ bỗng viết chữ to: "Ta vốn là hồn ma, tạm đến chơi đùa, mượn danh Trương Tam Phong (đạo sĩ nổi tiếng đời Minh, được tôn là tiên) mà thôi; vì biết qua loa cờ vây nên mới đáp liều, không ngờ bị vị này làm cho khốn đốn. Nay ta đi đây." Huệ Thúc than: "Trên đường Trường An (chỉ chốn kinh đô, nơi người ta lừa lọc nhau), ma cũng lừa người." Tôi đùa: "Thua một ván là khai thật ngay, vẫn là con ma đần trên đường Trường An."

 Tiên sinh Thân Khiêm Cư ở Cảnh Châu, tên là Hủ, là người đồng niên (người cùng đỗ một khoa thi) của Diêu An công khoa Quý Tỵ. Tính ông hòa nhã dễ dãi, cả đời chưa từng có vẻ mặt giận dữ, mà lại thanh cao đứng riêng một mình, một mảy may không nhận của ai, có phong thái người "quyến giả" (người cương giới giữ mình, không chịu làm điều mình cho là không đúng) đời xưa. Mặc thì ắt là áo bông vải thô, ăn thì ắt là cơm gạo xấu. Có lần học trò biếu thịt tế, ông mang ra chợ đổi lấy đậu phụ, nói: "Không phải thích làm khác người cho bằng được, thật là ăn không quen."

 Có lần ông dự kỳ tuế thí (kỳ khảo hạch hằng năm do quan học chính tổ chức) ở Hà Gian về, sai một đứa tiểu đồng dắt một con lừa; tiểu đồng đi mỏi thì ông cho nó cưỡi, còn mình tự dắt. Chiều tối gặp mưa, vào nghỉ nhờ trong một ngôi miếu thần đổ nát. Miếu chỉ có một gian, bên trong chẳng có gì, dưới đất bẩn thỉu không ngồi được, ông bèn tháo một cánh cửa gỗ đặt nằm ngang trước cửa mà ngủ. Nửa đêm tỉnh giấc, nghe trong miếu có tiếng nhỏ: "Muốn ra để tránh ông, mà ông chắn cửa nên không ra được." Tiên sinh nói: "Ngươi ở trong cửa, ta ở ngoài cửa, hai bên không hại nhau, cần gì phải tránh." Lâu sau lại có tiếng nhỏ: "Nam nữ có phân biệt, ông nên cho tôi ra." Tiên sinh nói: "Trong cửa ngoài cửa chính là phân biệt rồi, ra ngoài thì lại không có phân biệt." Rồi quay mình ngủ say.

 Đến sáng, có người dân làng trông thấy, kinh hãi nói: "Trong này có cáo, thường ra quyến rũ trai trẻ, người vào miếu là bị ném gạch đá, sao ông lại bình yên thế?" Về sau tình cờ ông nói chuyện với Diêu An công, vén râu cười: "Lại có con cáo muốn quyến rũ Thân Khiêm Cư, cũng là chuyện rất lạ." Diêu An công đùa: "Cáo dẫu quyến rũ hết người trong thiên hạ, cũng quyết không đến lượt ông. Chắc là thấy hình dạng kỳ quái, cáo chưa từng thấy, không biết là quái vật gì, nên sợ hãi muốn trốn đi thôi." Có thể hình dung được con người tiên sinh.

 Bậc tiền bối Đổng Khúc Giang kể: năm Đinh Mão đời Càn Long (1747) thi hương, ông ở trọ trong một ngôi chùa ở Tế Nam. Mộng thấy đến một nơi, thấy dưới gốc cây già có một gian nhà nát, xiêu vẹo sắp đổ, một cô gái trang điểm ngồi trong cửa, vẻ buồn thảm u sầu, bị dằn vặt đáng thương. Ngờ là lạc vào phòng trong nhà người, ông dừng lại không dám tiến. Cô gái bỗng hướng về ông từ xa mà lạy, nước mắt ròng ròng ướt tay áo, nhưng trước sau không nói một lời. Ông giật mình tỉnh dậy. Qua mấy đêm, lại mộng như thế, vẻ mặt cô gái càng thảm thiết, dập đầu đến hơn trăm lần. Ông muốn gặng hỏi thì chợt lại tỉnh. Ngờ vực mà không hiểu được, đem kể với người cùng trọ, cũng không ai giải được.

 Một hôm dạo trong vườn chùa, thấy dưới mái hiên có một cỗ quan tài cũ, đã sắp mục; bỗng ngẩng nhìn cái cây ở đó, thì y hệt cái cây thấy trong mộng. Hỏi nhà sư trong chùa, sư nói đó là người thiếp yêu của một vị quan, gửi tạm ở đây, hẹn sẽ đến đón đi, đến nay mấy chục năm bặt vô âm tín, mà nhà chùa lại không dám dời đi chôn, loay hoay không có cách đã lâu. Khúc Giang bỗng hiểu ra; ông vốn thân với quan huyện Lịch Thành, bèn góp tiền mua nửa mẫu đất, trình quan rồi dời đi chôn cất. Bởi vậy biết người chết lấy việc được vùi xuống đất làm yên, để quàn lâu không chôn không phải là điều vong linh mong muốn.

 Chu Thanh Lôi kể: Cao Tây Viên (tức Cao Phượng Hàn, họa sĩ đời Thanh) có lần mộng thấy một người khách đến thăm, danh thiếp đề là Tư Mã Tương Như (văn sĩ nổi tiếng đời Hán). Ông kinh ngạc tỉnh dậy, không hiểu là điềm gì. Qua mấy ngày, ông tình cờ được một con ấn ngọc khắc tên Tư Mã Tương Như, nước bóng cổ lốm đốm, lối khắc chữ triện tinh diệu, thật là khắc bằng dao Côn Ngô (loại dao báu thời cổ, cắt ngọc như cắt bùn). Ông thường đeo bên mình không rời, không phải người rất thân thì không được xem. Khi ông làm quan ở trường muối, cụ Lư Nhã Vũ người Đức Châu làm Diêm vận sứ (quan coi việc muối) vùng Lưỡng Hoài, nghe ông có con ấn ấy, khi tiếp riêng tình cờ đòi xem. Tây Viên rời chiếu quỳ một gối, nghiêm mặt thưa: "Phượng Hàn cả đời kết bạn, thứ gì có cũng có thể dùng chung với bạn bè; thứ không thể dùng chung chỉ có hai: con ấn này và bà vợ ở nhà." Cụ Lư cười cho lui, nói: "Ai cướp đồ của anh, sao mà khờ đến thế?"

 Tranh của Tây Viên phẩm cách rất cao. Về già ông mắc bệnh ở tay chân, tay phải bị liệt, bèn dùng tay trái vung bút; tuy có phần cứng cỏi gồ ghề, lại càng có thú vị riêng. Phong cách thơ cũng phóng khoáng. Tuy chỉ gửi thân ở chức quan nhỏ, lận đận rồi mất, nhưng trong giới sĩ đại phu gần đây, ông vẫn theo kịp phong lưu của bậc tiền bối.

 Văn từ của Dương Thiết Nhai (Dương Duy Trinh, văn sĩ cuối đời Nguyên) kỳ lạ đẹp đẽ; tuy bị gán là "văn yêu" (văn chương quái dị, lệch lạc), cũng không tổn hại đến danh tiếng. Chỉ có chuyện "hài bôi" (lấy chiếc giày nhỏ của kỹ nữ làm chén uống rượu) là bỉ ổi dâm ô, có thể nói là thô tục đến cùng cực, vậy mà được đưa vào thơ phú, truyền làm giai thoại. Về sau những gã trai trẻ ngông cuồng tranh nhau bắt chước, cho là phong lưu của danh sĩ, thật không thể hiểu nổi. Nghe nói có một nhà giàu lớn, tết Trung nguyên (rằm tháng bảy, ngày cúng tổ tiên và vong hồn) cúng tổ tiên, vừa rót rượu đặt lên án thì bỗng một chiếc chén kêu như pháo nổ, toác ra làm đôi. Không ai hiểu vì sao. Lâu sau mới biết mấy hôm trước con trai nhà ấy gọi kỹ nữ, đã dùng chính chiếc chén này để bắt chước chuyện của Thiết Nhai.

 Con bướm tiên ở Thái thường tự, cây bách điềm lành ở Quốc tử giám (trường học cao nhất của triều đình), đều được vua ban thơ văn đề vịnh, ai cũng biết. Cây hòe vàng ở Hàn lâm viện, mấy người ôm mới xuể, u bướu lổn nhổn như hòn non bộ, người ta cũng có kẻ biết. Còn cây cỏ thọ ở bộ Lễ thì không phải ai cũng biết. Cỏ này mùa xuân nở hoa đỏ, kết chùm như ngọc hỏa tề (một loại ngọc màu đỏ), mùa thu kết quả như hạt châu. Các sách "Quần phương phổ" và "Dã thái phổ" đều không chép, không biết tên là gì. Có người nói đó là cỏ "điền thăng công đạo lão" (nghĩa đen: ông già công bằng trên bờ ruộng) — cỏ này trồng trên bờ ruộng giữa hai nhà để làm mốc ranh giới; cày không lấn tới thì không mọc lan ra một nhánh nào, cày hơi lấn vào thì bò lan không dứt, còn vượt quá phần bị lấn, nên có tên ấy. Tôi xem kỹ, lá có răng cưa thì hơi giống, còn hoa thì không giống, thuyết ấy không đúng.

 Cỏ ở phía bắc gian nhà thông, trước thềm chỗ làm việc, phía tây lối đi lát gạch; tương truyền mọc từ đầu triều, lâu năm dần thành dạng dây leo thân gỗ. Nay đã chia làm hai nhánh, cành nhánh tỏa ra chĩa chạc, sừng sững như cây cổ thụ. Tiên sinh Tào Địa Sơn đặt tên là "Trường xuân thảo" (cỏ xuân mãi). Khi tôi làm Thượng thư bộ Lễ, đã làm hàng rào gỗ bảo vệ nó. Học trò tôi là thái thú Trần Mỹ, lúc ấy làm Viên ngoại lang (chức quan phụ tá trong các bộ), được tôi sai vẽ tranh nó. Ấy là vì ơn giáo hóa sâu dày, khí hòa nuôi dưỡng, nên dẫu một ngọn cỏ một con sâu cũng đều được thỏa sự sống như thế.

 Bộ Lễ lại có cây hòe "liên lý" (hai cây khác gốc mà cành thân dính liền vào nhau, xưa coi là điềm lành), ở dưới mái hiên phía nam nơi trai giới (giữ mình thanh sạch, kiêng khem trước khi tế lễ). Tiên sinh Trâu Tiểu Sơn khi làm Thị lang (phó quan đứng đầu bộ) từng vẽ tranh đề thơ, nay vẫn cất trong kho. Nhưng đó chỉ là hai cây hòe một lớn một nhỏ mọc sát cạnh nhau, cành thân quấn ôm lấy nhau mà thôi, không phải liên lý thật.

 Đạo gia nói việc kỳ nhương (cúng cầu để trừ tai họa), Phật gia nói việc sám hối, còn Nho gia thì nói tu dưỡng đức hạnh để thắng điều yêu quái. Hai nhà kia trị cái ngọn, nhà Nho trị cái gốc. Ông tổ trong họ là Lôi Dương công nuôi mấy con dê, một con bỗng đứng lên như người mà múa. Mọi người cho là điềm chẳng lành, định giết dê. Lôi Dương công nói: "Dê làm sao múa được, có cái gì nương vào nó đấy. Chuyện 'đá nói ở nước Tấn', nghĩa trong sách Tả truyện đã rõ (Tả truyện chép có hòn đá biết nói ở nước Tấn, người đương thời giải là do dân oán hận, điềm báo chính sự xấu). Nếu họa đã thành rồi, giết dê thì có ích gì; nếu họa chưa thành mà quỷ thần lấy việc này để răn ta, thì chỉ có tu đức mà thôi, há ở chỗ giết dê." Từ đó mỗi lời nói, mỗi việc làm, ông đều như đang đối diện thánh hiền. Sau ông đỗ bạt cống (học trò ưu tú được chọn tiến cử lên kinh) năm Ất Dậu đời Thuận Trị (1645), năm Mậu Tý đỗ phó bảng (danh sách dự khuyết trong kỳ thi hương), cuối cùng làm đến chức Thông phán (quan phụ tá ở phủ), trọn đời không gặp tai họa nhỏ nào.

 Người anh họ thứ ba là Hiểu Đông kể: năm Đinh Mùi đời Ung Chính (1727) đi thi hội (kỳ thi ở kinh đô lấy đỗ tiến sĩ) về, thấy một người đàn bà ăn xin có cái miệng mọc ở gáy, ăn uống như người thường; đó là "nhân yêu" (người quái dị, điềm gở) chăng? Tôi nói: "Đó chỉ là ngẫu nhiên cảm phải khí khác thường, không phải yêu quái. Ngón chân dính liền, ngón tay mọc thừa cũng khác với mọi người, có thể gọi là yêu được sao?" Những gì tôi từng thấy, có con lợn hai thân một đầu, có con trâu trên lưng mọc một cái chân; lại ở hội làng miếu nhà họ Văn (?), thấy một người bàn tay phải to như cái nia, ngón to như cái chày, còn tay trái thì như thường, ngày ngày dùng tay phải cầm bút viết chữ vẽ tranh để bán. Nếu để những người nói sấm vĩ (thuyết đoán điềm báo, lời tiên tri thần bí thịnh hành đời Hán) thấy, ắt sẽ bảo: đây là "họa lợn", đây là "họa trâu", đây là "bệnh người", báo trước sắp có tai họa nọ; hoặc bảo đây là ứng nghiệm của việc kia. Nhưng những điều lạ tôi thấy, rốt cuộc không có chút ứng nghiệm nào. Cho nên trong học thuyết của các nhà Nho đời Hán, tôi không tin nhất là thuyết âm dương trong Xuân Thu và sách "Hồng phạm ngũ hành truyện" (sách đời Hán đem năm hành kim mộc thủy hỏa thổ ứng với điềm tai dị); trong học thuyết các nhà Nho đời Tống, tôi không tin nhất là Hà đồ Lạc thư và "Hoàng cực kinh thế" (sách của Thiệu Ung đời Tống, dùng số học suy đoán vận hội trời đất).

 Thầy phòng (vị khảo quan đã chấm và tiến cử bài thi của mình trong phòng thi) của tôi là tiên sinh Tôn Đoan Nhân, văn chương uyên bác nhã nhặn mà tính lại nghiện rượu; bài làm khi say không khác lúc tỉnh, các vị trong quán các (Hàn lâm viện và Nội các) cho ông chỉ kém bậc "một đấu rượu trăm bài thơ" (chỉ Lý Bạch). Khi làm Đốc học (quan coi việc học, chủ trì khảo thí một tỉnh) Vân Nam, đêm trăng ông một mình uống rượu dưới bụi trúc, mơ màng thấy một người chăm chăm nhìn bầu rượu chén rượu, ra dáng thèm thuồng. Biết là ma quỷ, ông cũng không sợ, chỉ lấy tay úp lên chén nói: "Hôm nay rượu không nhiều, không nhường được." Người ấy co rúm lại rồi biến mất. Tỉnh rượu, ông hối hận nói: "Biết đến kiếm rượu, ắt không phải ma tầm thường; chịu đến kiếm rượu của ta, là coi ta cũng không tệ, sao lại phụ ý đến thăm của người ta." Ông mua ba bát lớn rượu ngon, đêm bày trên chiếc kỷ nhỏ giữa bụi trúc. Hôm sau xem, rượu vẫn y nguyên. Ông than: "Vị này không chỉ phong nhã, mà còn cương giới, mới đùa một chút đã không nếm một giọt." Có người khách trong phủ nói: "Quỷ thần chỉ hưởng hơi, làm sao uống thật được?" Tiên sinh ngậm ngùi nói: "Thế thì uống rượu phải kịp lúc chưa làm ma, đừng để sau này chỉ được hưởng hơi." Cháu tiên sinh là Ngư San, làm khách trong phủ học chính Phúc Kiến, kể lại cho tôi; tôi thấy các bậc hiền tài đời Ngụy Tấn cách người ta không xa.

 Du Kỳ người Tiền Đường, tôi tình cờ quên tên tự của anh, hình như là Hữu Thân. Năm Quý Mùi đời Càn Long (1763), ở trong nha môn học chính của tôi, tôi tình cờ thấy bài thơ "Đỗ thuyền nơi đồng vắng, không ngủ" của anh: "Lau sậy hoang lạnh, nước đồng phẳng lặng; bốn bề rả rích tiếng sâu đêm; kẻ ngủ giấc dài (người chết) cũng khó ngủ yên, một mình tựa gốc thông khô ngắm trăng sáng." Tôi nói: "Thơ Đỗ Phủ: 'Trẻ đất Ba đều chẳng ngủ, nửa đêm có thuyền đi qua'; thơ Trương Kế: 'Chùa Hàn Sơn ngoài thành Cô Tô, nửa đêm tiếng chuông đến thuyền khách' — đều là đặt bút từ phía đối diện, lấy việc nửa đêm còn nghe được mà tả ra mình chưa ngủ, chứ không phải vịnh thuyền của trẻ đất Ba hay chuông chùa Hàn Sơn. Anh dùng phép ấy, có thể nói là khéo đoạt thai (mượn ý thơ người trước mà biến hóa thành của mình). Nhưng điều Đỗ, Trương nói là cảnh vật trước mắt, anh bỗng dưng nói chuyện ma, chẳng đột ngột lắm sao?" Du quân nói: "Đêm ấy quả thật từ xa thấy dưới trăng có một người tựa cây đứng, hình như là văn sĩ; định lại gần trò chuyện cho đỡ quạnh hiu, cách chừng hơn mười bước thì người ấy dần dần biến mất, nên mới có câu ấy." Chung Hân Hồ đùa: "'Trong mây gà chó, Lưu An đi qua; trên cung trăng sáo đàn, Dạng Đế trở về' (Lưu An là Hoài Nam vương đời Hán, tương truyền thành tiên, gà chó ăn thuốc tiên còn sót cũng bay lên trời; Tùy Dạng Đế là ông vua ăn chơi đã chết) — người đời Đường gọi là 'thơ thấy ma', vẫn còn chê là vay mượn. Như bài này của ông, mới thật không thẹn với cái tên ấy."

 Cụ Hoắc Dịch Thư kể, nghe Hải đại tư nông (tức Thượng thư bộ Hộ họ Hải) nói: có một cậu con nhà thế gia đọc sách ở khu vườn mộ; ngoài vườn có mấy chục nhà dân ở, đều là người giữ mộ cho các nhà quyền quý. Một hôm, ở chỗ tường sụt, cậu thấy một cô gái đẹp ló nửa mặt, vừa định nhìn kỹ thì cô đã tránh đi. Qua mấy hôm, lại thấy cô hái hoa dại ngoài tường, thỉnh thoảng đăm đăm nhìn vào trong tường, có lúc còn trèo lên chỗ tường sụt, lộ nửa người. Cậu cho là chuyện "cô gái nhà bên đông nhìn trộm Tống Ngọc" (Tống Ngọc, văn sĩ nước Sở, kể rằng có cô gái nhà phía đông đẹp nhất vùng trèo tường nhìn trộm mình ba năm; ý nói gái đẹp để ý mình). Cậu khá vương vấn trong mộng tưởng; nhưng thầm nghĩ người ở nơi này đều là hạng thô kệch, không nên có sắc đẹp như thế; lại những người cậu thấy đều mặc váy vải cài trâm gai, không lẽ riêng cô gái này trang điểm lộng lẫy. Lòng ngờ là cáo hay ma, nên tuy đưa mắt liếc tình, mà chưa nói với nhau một câu.

 Một đêm, cậu đứng một mình dưới gốc cây, nghe ngoài tường có hai cô gái thì thầm. Một cô nói: "Người trong lòng em đang dạo trăng, sao không đến với chàng?" Cô kia nói: "Chàng đang ngờ em là cáo là ma, cần gì làm chàng sợ hãi vô ích." Cô kia lại nói: "Trời xanh ngày trắng, đâu ra cáo với ma, gã khờ không hiểu chuyện đến thế." Cậu nghe vậy thầm mừng, vén áo định ra, bỗng sực tỉnh nói: "Tự xưng không phải cáo ma, thì là cáo ma chắc rồi. Kẻ tiểu nhân trong thiên hạ chưa có ai tự xưng là tiểu nhân; chẳng những không tự xưng, mà còn đều chửi tiểu nhân thậm tệ để tỏ ra mình không phải tiểu nhân. Con yêu này dùng đúng mánh ấy." Rồi vung tay bỏ về. Hôm sau âm thầm dò hỏi, quả không có hai cô gái ấy; hai cô gái ấy cũng không đến nữa.

 Ngô Lâm Đường kể: ngày trước đi chơi đất Tần Lũng (vùng Thiểm Tây, Cam Túc), nghe có người thợ săn ở chân núi Thiếu Hoa thấy hai người nằm rũ rượi dưới gốc cây, gọi thì còn gượng dậy được. Hỏi sao khốn quẫn ở đây, một người nói: "Chúng tôi đều là kẻ bị cáo mê hoặc. Lúc đầu tôi đi đêm lạc đường, xin ngủ nhờ một nhà trong núi. Có một cô gái rất xinh đẹp, nhân lúc vắng người ghẹo tôi, tôi không giữ được lòng, liền cùng nhau ăn nằm, bị cha mẹ cô nhìn thấy, mắng nhiếc nhục nhã lắm; tôi quỳ lạy mới khỏi bị đánh. Rồi nghe cha mẹ cô rì rầm bàn bạc như có điều gì. Hôm sau, họ lại nhận tôi làm rể, chỉ giao hẹn rằng trên núi có con gái nhà chủ, cô phải luân phiên đến hầu hạ, năm ngày lên phiên một lần, năm ngày mới về; tôi cũng yên lòng.

 Nửa năm sau tôi mắc bệnh lao, đêm ho không ngủ được, đi dạo dưới rừng, nghe có tiếng cười nói, tình cờ tìm tới xem, thấy mấy gian nhà có người, ôm vợ tôi ngồi trên đá ngắm trăng. Tôi tức giận không chịu nổi, gắng gượng định đánh nhau; người ấy cũng giận nói: 'Đồ chuột nhắt dám dòm vợ ta', cũng vùng lên đánh. May là hắn cũng ốm yếu, hai bên níu nhau cùng ngã. Người đàn bà ngồi yên trên đá, cười cợt nói: 'Các anh đừng đánh nhau, tôi nói rõ cho các anh biết: tôi thật là đi lại giữa hai nhà, đều nói dối là lên phiên, để các anh nghỉ ngơi năm ngày, tích tinh khí để tôi thái bổ (hút tinh khí của người để bồi bổ cho mình — thuật của yêu tinh, hồ ly) mà thôi. Nay việc của tôi đã lộ, tinh khí các anh cũng cạn, không dùng đến các anh nữa, tôi đi đây.' Rồi chợt biến mất. Hai chúng tôi mê lạc không ra được, nên đói lả ở đây, may gặp các ông mà được cứu." Người kia nói cũng như thế.

 Người thợ săn cho ăn lương khô (?), hai người hơi cất bước được, bèn bảo họ dẫn đến xem chỗ ấy. Hai người cùng kinh ngạc nói: "Trước kia tường vốn là đất, cột kèo vốn là gỗ, cửa vốn mở đóng được, cửa sổ vốn mở khép được, đều có hình có chất hẳn hoi, không phải ảo ảnh; sao nay đều là hang đất? Trong sân đất phẳng như đá mài, sạch như lau; sao nay ngoài hang đất ra, đâu cũng gập ghềnh không chỗ đặt chân? Hang rộng không quá mấy thước, cáo nằm thì vừa, sao chứa được hai chúng tôi? Lẽ nào hình thể hai chúng tôi cũng bị nó biến hóa?" Một người thấy trên vách núi đối diện có mảnh sành vỡ, nói: "Đây là cái tôi cầm lên lầu, lỡ tay làm vỡ; nay vách đá dựng đứng không có đường, hồi ấy làm sao lên xuống?" Nhìn quanh quẩn quanh, đều ngẩn ngơ như trong mộng.

 Hai người rất căm cô gái cáo, xin người thợ săn vào núi bắt nó. Người thợ săn nói: "Tình cờ gặp nhau là thành đôi lứa đẹp, đời không có chuyện hời như thế; chuyện quá hời thì ắt có cái không hời ở trong. Cá nuốt lưỡi câu là vì tham mồi; đười ươi bị chích máu là vì ham rượu. Hai anh nên tự giận mình, giận gì con cáo." Hai người bèn buồn rầu im lặng mà thôi.

 Lâm Đường lại kể: có một gã trai trẻ bị cáo mê hoặc, ngày càng gầy yếu, mà cáo vẫn thường đến. Sau cùng ngủ với nhau, gã đã mệt lả không còn gần đàn bà được nữa, cáo bèn khoác áo định từ biệt. Gã khóc lóc níu kéo, cáo chẳng thèm đoái hoài. Gã giận trách nó bạc tình, cáo cũng giận nói: "Tôi với anh vốn không có nghĩa vợ chồng, chỉ vì thái bổ mà đến thôi. Tinh tủy anh đã cạn, tôi còn lấy được gì mà không đi? Cũng như kẻ kết giao vì quyền thế, thế suy thì lìa; kẻ kết giao vì tiền của, của hết thì tan. Lúc họ khom lưng chiều chuộng, vốn là vì quyền thế và tiền của, chứ không phải có tình với con người ấy. Anh đối với nhà này nhà nọ, ngày trước đều bám vào cửa họ, nay sao lâu rồi bặt tin? Thế mà lại riêng trách tôi?" Giọng nó rất gay gắt, người hầu bệnh nghe thấy đều thở dài. Gã trai bèn quay mặt vào trong, lặng thinh không nói một lời.

 Uông Húc Sơ kể: thấy người làm phù cơ, vị tiên tự xưng là Trương Tử Dương (Trương Bá Đoan, đạo sĩ đời Tống, tác giả "Ngộ chân thiên"). Hỏi về sách "Ngộ chân thiên" (sách bàn về luyện nội đan của Đạo giáo) thì không đáp được, chỉ phán: "Đại đạo kim đan (phép tu luyện tinh khí thần trong thân để thành tiên), không dám truyền bừa" mà thôi. Gặp lúc có người vợ đầy tớ lấy trộm của cải bỏ trốn, người đầy tớ cầu hỏi còn đuổi bắt được không, tiên phán: "Kiếp trước ngươi lấy tiền dụ người, mua vợ hắn, lại dụ hắn uống rượu đánh bạc, lấy lại tiền của hắn. Người ấy kiếp này gặp lại ngươi; dụ vợ ngươi trốn là trả cái nợ mua vợ, lấy trộm cả của cải là trả cái nợ lấy tiền. Số mệnh cõi âm định trước rồi, đuổi bắt cũng không được, chi bằng thôi đi."

 Húc Sơ nói: "Tiên thật thì không nói càn; nhưng thuyết này một khi tung ra, thì mọi kẻ gian ác trộm cắp đều đổ cho nhân duyên kiếp trước, có thể không cần đuổi bắt, chẳng phải là đẩy sóng thêm gió sao?" Cơ không đáp được. Có người ngờ, nói: "Người làm phù cơ này hay giao du với bọn thiếu niên côn đồ xảo quyệt, biết đâu chẳng có kẻ giấu vợ người đầy tớ rồi dạy hắn nói thế?" Bèn ngầm sai người dò theo, chiều tối quả nhiên hắn đến một ngõ hẻm quanh co. Leo lên nóc nhà rình kín, thì thấy cả bọn tụ lại đánh bạc, người vợ đầy tớ đang trang điểm lộng lẫy đi rót rượu. Lặng lẽ gọi lính tuần vây chỗ ở, cả bọn đều cúi đầu chịu trói.

 Luật pháp cấm thầy pháp, đồng cốt, là vì bọn dân gian ác lẩn vào trong đó. Lam Đạo Hành (đạo sĩ đời Minh) từng mượn thuật này để làm đổ Nghiêm Tung (gian thần đời Minh Gia Tĩnh); người bàn không lấy làm sai lắm, vì ghét Nghiêm Tung. Nhưng các ông Dương, Thẩm (Dương Kế Thịnh, Thẩm Luyện, các trung thần dâng sớ hặc Nghiêm Tung rồi bị giết) đổ máu vỡ đầu mà không tranh được, một tên phương sĩ (người làm phép thuật) thong thả cười nói lại chế ngự được mạng hắn, thì sức thuật ấy cũng lớn thật. May mà kẻ bị đánh đổ là Nghiêm Tung; nếu nhân đó mà đánh đổ cả những người trong sạch chính trực, thì dẫu là Hàn, Phạm, Phú, Âu Dương (Hàn Kỳ, Phạm Trọng Yêm, Phú Bật, Âu Dương Tu — những danh thần đời Tống) có chống đỡ nổi không? Cho nên thuật tiên cơ, sĩ đại phu thỉnh thoảng chơi đùa, xướng họa thơ từ, coi như xem hát thì được; còn nếu mượn nó để bói lành dữ, người quân tử phải sợ cái kết cục của nó.

 Chú họ là Mai Am công nói: ở trấn Hoài có một nhà có năm gian nhà trống, làm riêng một khu sân, dùng để chứa đồ lặt vặt. Trẻ con thường đến chơi đùa, nhảy nhót giẫm đạp, khá ồn ào; khóa cửa cấm thì chúng lén trèo tường thấp vào. Chủ nhà bèn viết chữ to một tờ dán lên cửa: "Nhà này là chỗ tiên cáo ở, không được làm bẩn", chỉ để dọa trẻ con thôi. Mấy ngày sau, đêm nghe ngoài cửa sổ có tiếng nói: "Cảm ơn ông đã mời, nay tôi đã dọn vào rồi, sẽ giữ chặt khu này cho ông." Từ đó hễ có người vào là bị gạch ngói ném; ngay cả đầy tớ chở đồ lặt vặt cũng không dám đến. Lâu ngày không sửa sang, rốt cuộc đổ nát hết, tiên cáo mới bỏ đi. Đó gọi là "yêu quái do người gây ra".

 Tôi có một trang trại ở phía nam Thương Châu, gọi là Thượng Hà Nhai, nay đã bán rồi. Xưa có lầu Thủy Minh năm gian, nhìn xuống sông Vệ, cột buồm thuyền bè qua lại ngay dưới lan can; cùng với lầu Độ Phàm nhà ông ngoại là Tuyết Phong Trương công, đều là chỗ dạo ngắm đẹp. Bà nội đã khuất của tôi mùa hè thường ở đó hóng mát, các cháu luân phiên theo hầu. Một hôm, tôi đẩy cửa sổ nhìn về phía nam, thấy mấy chục người nam nữ lên một chiếc đò ngang, dây buộc đã cởi, một người bỗng vung nắm đấm, đánh một ông già rơi xuống chỗ nước nông gần bờ, quần áo giày dép đều ướt. Ông vừa ngồi dậy tức giận chửi thì thuyền đã chèo đi. Lúc ấy sông Vệ đang lũ lớn, sóng cả đổ thẳng, cuồn cuộn có tiếng; một chiếc thuyền chở lương giương hai buồm xuôi dòng tới, nhanh như tên bắn, đâm chiếc đò vỡ vụn như dăm gỗ, mấy chục người đều chìm hết, chỉ ông già này sống sót. Ông bèn đổi giận làm mừng, chắp tay niệm Phật. Hỏi ông đi đâu, ông nói: "Hôm qua nghe đứa em trong họ được hai mươi lạng bạc, bán đứa con dâu nuôi từ nhỏ cho người ta làm thiếp, hôm nay làm giấy; tôi vội cầm ruộng được số bạc như thế, mang đi chuộc." Mọi người đồng thanh nói: "Cú đấm này là do thần sai khiến." Rồi giục đổi đò đưa ông qua sông. Lúc ấy tôi mới mười tuổi, chỉ nghe là người Triệu gia trang, tiếc là chưa hỏi họ tên. Đó là chuyện năm Quý Sửu đời Ung Chính (1733).

 Bà nội đã khuất lại kể: có người ở Thương Châu ép em dâu đi lấy chồng, lại bán hai đứa cháu gái vào lầu xanh; người làng đều bất bình. Một hôm, y đeo bạc ở lưng đi buôn đậu xanh, đi thuyền lớn đến Thiên Tân, chiều đỗ bên bờ sông, ngồi trên mạn thuyền rửa chân. Bỗng một chiếc thuyền muối bờ tây đứt dây kéo, quét ngang qua, hai mạn thuyền cọ nhau, từ đầu gối y trở xuống xương thịt nát bét như bị cắt, gào thét mấy ngày rồi chết. Một người đầy tớ của ông ngoại đã khuất nghe tin, vội chạy về báo: "Gã kia gặp tai họa thảm như thế, thật là chuyện rất lạ." Ông ngoại thong thả nói: "Chuyện này không lạ; nếu rốt cuộc không như thế, mới là chuyện lạ." Đó là chuyện khoảng năm Giáp Thìn, Ất Tỵ đời Ung Chính (1724–1725).

 Vương Hồng Tự người Giao Hà kể: có người họ Lưu ở Cao Xuyên, nhà ở bảy gian; tự mình ở ba gian giữa; ba gian chái đông, vì vợ mất chưa có đất chôn nên quàn linh cữu ở đó; hai gian chái tây, con nhỏ cùng em gái ông ở. Một đêm, nghe đứa con khóc rất dữ mà không nghe tiếng em gái, ngờ cô còn ở bếp chưa về, ông nhìn qua khe cửa sổ xem đã tắt đèn chưa. Dưới trăng sáng, thấy một dải khói đen uốn lượn từ dưới cửa chái đông đi ra, quấn quanh dưới cửa sổ chái tây, lâu không đi. Đến khi cô em tỉnh dậy vỗ về đứa bé, khói đen mới từ từ thu vào chái đông. Ông biết đó là hồn vợ. Từ đó mỗi đêm trăng nghe con khóc, ông lén dậy nhìn trộm, lần nào cũng thấy như vậy. Ông kể với em gái, cô cảm động mà khóc. Thương thay, lòng cha mẹ, chết rồi vẫn không quên con! Kẻ làm con nhớ thương cha mẹ, có được như thế chăng?

 Thầy tôi đã khuất là Lữ Ám Trai công người Quế Lâm kể: ở quê ông có người làm quan huyện, ngày nhậm chức mộng thấy thầy phòng của mình là ông nọ, dung nhan tiều tụy như có nỗi lo nặng nề. Quan huyện buồn rầu ra đón lạy, nói: "Linh cữu thầy nơi đất khách chưa đưa về, là lỗi của các học trò; nhưng con nhớ việc ấy chưa dám quên. Nay may nhờ ơn được một chức quan, sắp gắng gỏi lo việc mồ mả cho thầy." Bởi ông thầy ấy mất ở nơi bị đày ra biên ải, vẫn còn quàn tạm trong chùa.

 Ông thầy nói: "Tốt lắm. Nhưng đưa xương ta về không bằng đưa hồn ta về. Con biết xương ta ở Điền Nam (Vân Nam), mà không biết hồn ta bị giam giữ ở đây. Ta trước kia làm quan huyện này, có người thử khai khẩn đất hoang, ta báo nhầm lên là đã thăng khoa (đưa ruộng mới khai vào sổ chịu thuế chính thức). Người kêu kiện rất nhiều; trong lòng ta biết lời họ là đúng, nhưng sợ bị cấp trên xét tội, nên trăm cách che đậy, khiến họ không được giãi bày, đến nay thành gánh nặng cho dân. Thổ thần (thần đất địa phương) tố cáo lên Đông Nhạc (thần núi Thái Sơn, theo tín ngưỡng dân gian là vị thần coi việc sống chết, xét tội ở cõi âm). Thần Nhạc bảo việc do sơ suất mà ra, tuy không có lòng tư lợi, nhưng vì sợ bị phát giác mà lỡ đường thăng chức, thì tội ngang với tư lợi; bèn ra lệnh bắt hồn ta, giam giữ ở đây, đợi đến khi khoản thuế ảo này được giảm miễn rồi mới được về. Đói rét khốn khổ không nỡ nói ra. Nghĩ lại tước lộc một thời được bao nhiêu, mà biển nghiệp mênh mông, rốt cuộc mờ mịt không bờ bến, thật đau đớn đến khóc ra máu, đấm ngực.

 Nay may con đến làm quan ở đây, nếu nghĩ tình tri ngộ thuở bình sinh, xin vì ta mà tâu xin xóa bỏ khoản thuế ấy, thì ta được trở vào vòng luân hồi (vòng sinh tử xoay vần, chết đi rồi đầu thai kiếp khác), thoát khỏi cõi ma đói khổ; dẫu cái xác lúc sống để lại có vứt cho kiến mối, cũng không còn ân hận." Quan huyện tra xét giấy tờ cũ, quả có việc ấy; sau khéo léo xin miễn được, lại mơ màng mộng thấy thầy đến từ biệt.
 Cập Phương Ngạn, người đất Giao Hà, kể:

 "Người kể chuyện ma phần nhiều nói bịa, nhưng cũng có chuyện có lý, có vẻ tin được. Tháng bảy năm Ất Mão niên hiệu Ung Chính (năm 1735), tôi đậu thuyền ở phía nam huyện Tĩnh Hải. Trăng non mờ mờ, tôi lên bờ đi dạo, thấy hai người ngồi dưới gốc liễu chuyện trò. Tôi thử lại gần, họ cũng vui vẻ mời ngồi. Lắng nghe thì toàn là chuyện cõi âm, tôi ngờ họ là ma, sợ co rúm muốn trốn. Hai người ngăn lại: 'Ông đừng lạ, chúng tôi không phải ma. Một người là tẩu vô thường (người còn sống nhưng thỉnh thoảng bị âm phủ bắt đi làm việc sai dịch, như đi bắt hồn người chết, xong việc lại trở về), một người là kẻ nhìn thấy được ma.'

 Hỏi vì sao thấy được ma, đáp: 'Sinh ra đã thế, không biết vì sao.' Lại hỏi vì sao làm tẩu vô thường, đáp: 'Đang ngủ thì bỗng bị bắt đi sai khiến, cũng không biết vì sao.' Chúng tôi chuyện trò đến canh hai (khoảng 9 đến 11 giờ đêm), đại để họ kể tỉ mỉ các chuyện báo ứng. Nhân đó tôi hỏi: 'Minh ty (quan phủ cõi âm) xử án theo lẽ của nhà Nho hay theo lẽ của nhà Phật?' Người thấy ma nói: 'Tôi thấy được ma nhưng không nói chuyện được với ma, nên không biết việc này.' Người tẩu vô thường nói: 'Ông không cần hỏi điều ấy, chỉ cần hỏi lòng mình. Hỏi lòng mà không thẹn, đó là điều luật âm phủ gọi là thiện. Hỏi lòng mà thẹn, đó là điều luật âm phủ gọi là ác. Phải trái là lẽ chung của thiên hạ, cõi âm cõi dương cùng một lẽ, sao lại chia ra Nho với Phật?' Lời ấy bình dị, hoàn toàn không giống lời bọn đồng cốt."

 Trong làng có người nhìn thấy được ma, nói:

 "Ma cũng thường tất bật nhốn nháo như đang lo toan việc gì, nhưng không biết là việc gì. Chúng cũng có mừng giận buồn vui, nhưng không biết do đâu. Đại để ma tranh với ma cũng như người tranh với người thôi. Nhưng chút khí âm yếu ớt không địch nổi khí dương đang thịnh, nên con ma nào cũng sợ người. Có những con không sợ người là vì mấy lẽ. Một là người chiếm chỗ ở của nó, ma bứt rứt không yên, nên hiện hình quái dị để đuổi người đi. Hai là nó quấy phá người để đòi cúng tế. Ba là những hồn mạnh hung hăng ngang ngược, khí dữ chưa tan, như bọn vô lại ở đời hoành hành làm bạo. Cả ba loại ấy gặp người khí vượng thì tránh, gặp người vận rủi mới dám xâm phạm. Còn những hồn oan phách dữ được thần cho phép báo thù để rửa mối hận chất chứa thì không kể trong số này. Còn như lòng dâm dục khởi lên thì ma dâm đến ứng, lòng muốn giết khởi lên thì ma dữ đến ứng, lòng phẫn hận khởi lên thì ma oán đến ứng. Những thứ ấy đều do người đó tự chuốc lấy, lại càng không kể trong số này.

 Tôi từng đi tảo mộ tiết Thanh minh, thấy các cô gái đi chơi xuân. Cô nào lả lơi làm dáng thì lũ ma theo sau cười đùa. Cô nào nhàn nhã đoan trang thì quanh mình không có một con ma. Lại từng thấy ở học cung (trường học nhà nước lập ở huyện, kiêm nơi thờ Khổng Tử) có mấy con ma. Khi thầy giáo dụ (chức quan coi việc học ở huyện) họ Bào bước ra thì chúng co rúm nấp trong cỏ." (Thầy tên là Tử, người Nam Cung, làm giáo dụ huyện Hiến, được chép vào phần truyện các quan tốt, giữ phép công bằng, trong sách địa chí của huyện.) "Khi một thầy huấn đạo (chức phó của giáo dụ) nọ bước ra thì chúng nhảy nhót tự nhiên." Thế thì ma có dám khinh nhờn hay không, lại càng tùy vào con người.

 Bà Thẩm, mẹ của người thiếp hầu của tôi, kể: Ở Diêm Sơn có người họ Lưu mắc chứng long bế (bí tiểu, nước tiểu tắc không ra được), uống trăm thứ thuốc không khỏi. Một đêm ông mơ thấy thần bảo: "Đốt 'đầu đồng' thành tro, uống với rượu thì thông." Hỏi đầu đồng là vật gì, thần đáp: "Là con mà bọn ngươi gọi là dế dũi." Thử dùng, quả nhiên khỏi. Tôi cho rằng bệnh này do thấp nhiệt uất kết (theo Đông y: khí ẩm và khí nóng trong người dồn ứ lại một chỗ). Dùng vật mang tính thấp nhiệt để công phá thấp nhiệt, ấy là mượn tính hay chui luồn, khơi thông và đi xuống của nó mà thôi. Còn nếu là "quan châu đô" (tức bàng quang; sách y học cổ Nội kinh ví bàng quang như viên quan coi kho chứa nước) mà khí không hóa được (chức năng chuyển nước thành nước tiểu bị suy yếu), thì phải chữa từ gốc, không phải con vật này khơi thông được.

 Phó hiến (phó đô ngự sử, quan phó ở Đô sát viện là cơ quan giám sát quan lại) Lương Thiết Tràng kể: Có người đi đêm, bên rừng tre thấy một vật giống người mà không phải người, lóng ngóng mò mẫm mà đi. Quát nó không đáp, biết là yêu quái, người ấy nhặt ngói đá ném. Vật ấy hóa thành khói đen, rụt vào trong rừng, kêu chiêm chiếp: "Tôi vì nghiệp đời trước mà đọa vào đường ngạ quỷ (cõi quỷ đói, một trong sáu cõi luân hồi theo đạo Phật), đã mù lại điếc, khổ sở muôn phần, sao ông nỡ còn bức bách?" Người ấy bèn bỏ đi. Trong "Loan Dương tiêu hạ lục" (một phần trước của chính bộ sách này), tôi đã chép chuyện con ma nữ do Vương Cúc Trang kể, vì khéo gièm pha bày đặt mà chịu quả báo câm. Con ma này chịu quả báo điếc và mù, phải chăng là kẻ khôn lanh quá mức?

 Thầy cũ của tôi là ông Uông Văn Đoan kể: Có kẻ muốn mưu hại người phe khác, khổ nỗi chưa có kế hay. Một tên gian xảo dò biết, lén gói thuốc dâng lên, nói: "Thuốc này vào bụng là chết, nhưng lúc chết trông không khác gì chết bệnh. Dù hấp xương ra khám nghiệm (cách khám tử thi thời xưa để tìm dấu vết chất độc) cũng không khác gì chết bệnh." Kẻ kia mừng lắm, giữ hắn lại uống rượu. Hắn về nhà thì chết ngay đêm ấy, vì kẻ kia đã cho hắn uống chính thứ thuốc ấy trước để bịt miệng. Ông Uông nhân đó thở dài: "Kẻ dâng thuốc giết người để lấy lòng người, mà lại tự giết mình trước. Kẻ dùng thuốc giết người trước để bịt miệng, mà miệng rốt cuộc không bịt được. Bày mưu lập kế lăng xăng để làm gì?"

 Bậc tiền bối Trương Phàn Xuyên lúc ấy cũng ngồi đó, nhân kể: Có kẻ thích trai trẻ, mê một cậu con nhà quan, liệu không có cách nào chiếm được, bèn ngầm dặn người thiếp yêu nhờ bà mối dụ cậu đến, hẹn gặp ở biệt thự, định bắt lấy uy hiếp mà làm nhục. Đến hẹn, nghe cậu đã tới, hắn vội đi chụp bắt, bỗng trượt chân rơi xuống dưới cầu ván ao sen, nước suýt ngập đầu, la hét mới được người dìu lên. Lúc ấy cậu con nhà quan đã trốn mất, còn người thiếp thì tóc rối, thoa cài lệch. Vì cậu ấy đẹp đẽ, người thiếp cũng mê cậu. Sau hắn vô cớ cho người thiếp ấy ra khỏi nhà, bọn tớ gái, bà vú mới hé lộ chuyện. "Âm mưu là điều quỷ thần kiêng ghét", câu ấy hẳn chẳng phải lời suông.

 Bà Cố bán hoa mang một món đồ sứ cũ đến bán, trông giống cái rửa bút nhưng hơi nông. Bốn mặt trong ngoài và đáy đều phủ men (?), giống đồ lò Ca (một lò gốm nổi tiếng đời Tống, men có vết rạn) nhưng không có vết rạn như băng nứt. Lòng đồ phẳng như mặt nghiên mực, riêng chỗ ấy để lộ cốt sứ, đường viền phân ranh rất rõ, không lệch một sợi tóc, hẳn không phải do men bong tróc. Không biết là đồ gì, tôi cho là vô dụng nên trả lại.

 Sau tôi đọc sách "Quảng dị chí", thấy chép chuyện Kê Hồ thấy trên bàn đạo sĩ trong nhà đá có bút son và chén. Sách "Càn Tốn tử" chép chuyện Hà Nhượng Chi thấy con thiên hồ (cáo sống nghìn năm thành tinh) có chén son, bút, nghiên. Sách "Dật sử" lại chép chuyện Diệp Pháp Thiện cầm bát son vẽ bùa. Tôi mới vỡ lẽ: trước đời Đường chưa có nghiên son. Khi chấm điểm, hiệu đính sách vở thì mài son trong chén. Khi dùng bút lớn chấm nhuộm thì đựng son trong bát. Chén hơi nhỏ mà miệng loe, để tiện vuốt bút. Bát hơi to mà miệng khép, để đựng được nhiều son đặc. Thứ bà Cố mang đến chính là chén son, chỉ là các nhà sành đồ cổ xưa nay chưa từng thấy.

 Tôi vội gọi bà đến hỏi cái chén ấy đâu rồi. Bà đáp: "Tôi vốn mua được với giá ba mươi đồng, nghe nói đào từ dưới giếng lên. Vì ông chê vô dụng, tôi đã bán cho sạp đồ lặt vặt được hai mươi đồng. Nay gần một năm rồi, không hỏi ra được nó ở đâu nữa." Tôi tiếc lắm. Người đời phần nhiều bỏ giá cao mua đồ giả, còn đồ cổ thật thì nhiều khi bị gạt bỏ. Tôi chưa đến nỗi là hạng người gọt tròn cây gậy tre vuông, sơn lấp vết rạn cổ trên đàn (ý nói kẻ không biết quý đồ cổ, đem sửa hỏng vật quý), vậy mà còn để vuột mất ngay trước mặt như thế, thì những báu vật bị vùi lấp không ai biết đến sao đếm cho xuể! Về sau tôi lại được một chén son, kiểu dáng như chén này, bị quan tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) Trần Vọng Chi lấy mất. Mới biết vật này trên đời còn nhiều, chỉ là người ta không nhận ra thôi.

 Thầy cũ của tôi là ông Giới Dã Viên kể: Trong họ hàng có người không sợ ma, nghe chỗ nào có nhà dữ là đến ngủ. Có người nói gác sau một ngôi chùa ở Tây Sơn thường xảy ra chuyện quái lạ. Năm ấy gặp kỳ thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh để lấy đỗ cử nhân), người ấy bèn thuê ở trong gác để học. Đêm nào cũng có những hình thù kỳ quái vây quanh bàn giường, người ấy vẫn thản nhiên, chúng cũng không làm hại được.

 Một đêm trăng sáng, người ấy mở cửa sổ nhìn quanh, thấy một cô gái đẹp đứng dưới gốc cây, bèn cười nói: "Dọa ta không được, lại đến quyến rũ ta à? Ngươi là quái gì, lại gần đây." Cô gái cũng cười: "Ngươi vốn không biết ta. Ta là bà cô tổ của ngươi (chị em gái của ông nội), chết chôn ở núi này. Nghe ngươi ngày ngày đấu với ma, ta muốn hỏi: ngươi đọc sách hơn mười năm chỉ để được tiếng không sợ ma thôi sao? Hay còn muốn dấn thân vào khoa cử, làm rạng danh ông cha, lo cho gia đình? Nay đêm thì đấu đá, ngày thì mệt nằm, kỳ thi mỗi lúc một gần mà việc học thi bỏ bẵng, đâu phải ý định ban đầu khi cha mẹ cho ngươi mang lương vào núi! Ta tuy ở dưới suối vàng, nhưng không thể không có tình với nhà cha mẹ đẻ, nên nói thẳng cho ngươi biết, ngươi thử nghĩ xem." Nói xong thì biến mất.

 Người ấy thầm nghĩ lời kia khá có lý, bèn thu xếp hành lý về nhà. Về hỏi kỹ cha mẹ thì không hề có bà cô tổ nào như thế. Anh ta hối hận giậm chân: "Ta bị con ma xảo quyệt lừa rồi!", hăm hở muốn quay lại. Người bạn bảo: "Ma không dám dùng sức đấu với anh, phải biến hình dùng lời hay để khuyên, tức là ma đã sợ anh rồi. Anh cần gì đuổi theo giặc cùng đường." Anh ta mới thôi. Người bạn này có thể gọi là khéo gỡ rối. Nhưng lời ma nói là lẽ phải. Lẽ phải không ngăn nổi, mà lời nói khéo theo tình thế lại ngăn được. Từ đó có thể hiểu ra cách làm tiêu tan cái tính cương cường.

 Trước đây tôi chép chuyện con trăn lớn ở mộ tổ của ông Trát, quan các học (học sĩ Nội các, cơ quan giúp vua xử lý giấy tờ), là theo lời ông Thư Mục Lỗ, quan tổng hiến (đô ngự sử, người đứng đầu Đô sát viện). Ngày mồng mười tháng ba năm Nhâm Tý (năm 1792), quan thiếu tư nông (thị lang bộ Hộ) Tưởng Kích Môn mời đi xem hoa đào, tình cờ tôi ngồi cạnh ông Trát. Tôi nhân đó hỏi kỹ, mới biết lời ông Thư Mục Lỗ không sai.

 Ông Trát lại nói: "Còn một chuyện ít ai biết, ông Thư Mục Lỗ cũng chưa biết. Vợ người giữ mộ là bà Lưu thường ngủ chung với con trăn ấy, nó khoanh trên giường gần kín chỗ. Mỗi lần nó đến, bà đều cho nó uống rượu mạnh, rót vào bát to. Trăn ngẩng đầu ngửi một cái, rượu vơi đi chừng một phân, phần còn lại đã nhạt như nước. Nó nhập vào bà Lưu để chữa bệnh cho người ta, cũng nhiều lần hiệu nghiệm. Một hôm có người muốn mua con trăn, đưa bà Lưu tám nghìn đồng, nhân lúc nó say rượu thì khiêng đi. Sau đó bà bỗng phát cuồng, nói: 'Ta đối đãi ngươi không bạc, ngươi lại bán ta! Ta sẽ lột hồn phách ngươi!', rồi tự đánh mình không thôi. Em trai bà chạy đến báo, tôi đích thân đến xem cũng không làm gì được. Qua vài khắc thì bà chết."

 Yêu vật nhập vào bà đồng là chuyện thường có. Làm trái ý yêu vật mà chuốc họa cũng là chuyện thường có. Riêng việc nhận tiền bán yêu thì khá lạ, mà có người bỏ tiền mua yêu thì lại là lạ trong cái lạ. Con trăn ấy nay vẫn còn ở chỗ đó, ngoài cửa Tây Trực, người địa phương gọi là vườn Hồng Quả.

 Nhà dục anh (nơi nuôi trẻ bị bỏ rơi) và viện dưỡng tế (nơi nuôi người già, người tàn tật nghèo không nơi nương tựa) thì chỗ nào cũng có. Riêng Thương Châu có thêm một viện nuôi người mù, mà không thuộc quan phủ. Người mù tên Lưu Quân Thụy kể:

 "Xưa có một tuyển nhân (người đã đủ tư cách làm quan, lên kinh chờ bộ Lại bổ nhiệm) họ Trần đi qua Thương Châu, tiền lộ phí đã cạn sạch, không vay mượn được ai, tiến lui không đường, định gieo mình xuống sông. Có một người mù thương tình, dốc hết túi giúp ông lên đường. Ông Trần vào kinh, quả được làm quan, thăng dần đến châu mục (quan đứng đầu một châu), lúc nào cũng nhớ ơn người mù. Ông tự bỏ ra mấy trăm lạng bạc, định đền ơn như Hàn Tín đền ơn bà giặt lụa (Hàn Tín lúc hàn vi được bà giặt lụa cho ăn, sau làm vương đem nghìn vàng đền bà). Nhưng tìm khắp không gặp được người mù ấy, đến tên họ cũng không ai biết, bèn bỏ tiền xây viện này để nuôi người mù."

 Người mù ấy và ông Trần đều có thể gọi là người có đức như người xưa. Quân Thụy lại kể rằng những người mù trong viện để riêng một gian nhà, sớm tối thắp hương lạy ông Trần. Tôi bảo bên cạnh ông Trần cũng nên đặt một chỗ thờ người mù kia. Quân Thụy ấp úng: "Người mù sao được ngồi ngang với quan?" Tôi nói: "Nếu vì chức quan mà thờ ông ấy thì người mù tất nhiên không được ngồi ngang. Còn nếu vì nghĩa mà thờ ông ấy, thì nghĩa của người mù ngang với ông quan, sao lại không được ngồi?" Việc này xảy ra trong niên hiệu Khang Hy. Quân Thụy kể với tôi vào khoảng năm Ất Hợi, Bính Tý niên hiệu Càn Long (1755–1756), khi ấy còn kể được tên những người ở trong viện. Nay đã hơn ba mươi năm, không biết viện còn hay đã bỏ.

 Cuối đời Minh có binh loạn. Bác tổ (anh của ông nội) tôi là ông Trấn Phiên khi ấy mới mười một tuổi, bị bắt đem đến Lâm Thanh. Ông gặp người làm thuê cũ của nhà là Lý Thủ Kính, được anh ta dùng xe một bánh đẩy đưa về. Đường gập ghềnh giữa chốn binh mã, mấy lần gặp nguy, anh ta vẫn không bỏ đi. Bấy giờ bà Tống thái phu nhân còn sống, đem vàng thưởng. Thủ Kính dập đầu tạ trước, rồi đặt vàng lên bàn nói: "Chủ cũ lưu lạc, lòng tôi không nỡ ngồi yên, đâu phải vì cầu thưởng mà đến?" Rồi anh khóc lạy mà đi, từ đó không trở lại nữa. Thủ Kính tính ngay thẳng cộc cằn, bạn bè ai làm điều gian thì anh dai dẳng (?) cãi lại, nên bị mọi người bài xích, phải thôi việc. Thế mà lúc hoạn nạn anh vẫn không phụ lòng như vậy.

 Việc gì cũng có điềm báo trước mà không ai biết vì sao, như mặt trời sắp mọc thì ráng sáng, trời sắp mưa thì chân cột đá ẩm. Phải chăng bên kia động thì bên này ứng? Tôi từ bốn tuổi đến nay, không ngày nào rời bút nghiên. Ngày mồng hai tháng ba năm Nhâm Tý, tình cờ ở trực lư (phòng nghỉ của quan trực trong cung), tôi nói đùa với các ông: "Xưa Đào Tĩnh Tiết (nhà thơ Đào Uyên Minh đời Tấn) tự làm bài ca viếng mình, tôi cũng tự đề một câu đối: 'Chìm nổi biển quan như chim âu, sống chết đống sách tựa con mọt.' Trăm năm sau, các ông viết câu ấy viếng tôi là đủ." Ông tham tri (cách gọi văn hoa chỉ quan đại thần dự bàn chính sự) Lưu Thạch Am nói: "Vế trên chẳng giống ông chút nào. Nếu dùng để viếng Lục Nhĩ Sơn thì mới thật đúng." Ba ngày sau, tin Nhĩ Sơn mất báo đến. Há chẳng phải điềm báo đã hiện ra trước sao?

 Ông Thân Thương Lĩnh kể: Có kẻ sĩ đọc sách ở nhà riêng ngoài vườn. Ngoài tường có một nấm mộ hoang, không biết của ai. Người làm vườn nói ban đêm đôi khi có tiếng ngâm thơ. Anh lén nghe mấy đêm liền mà không nghe thấy gì. Một đêm bỗng nghe được, anh vội mang rượu ra tưới lên mộ, khấn: "Dưới suối vàng mà còn khổ công ngâm vịnh, ắt là bậc văn nhân. Âm dương tuy cách trở, nhưng người cùng chí hướng thì chẳng khác nhau, xin hãy hiện thân cùng chuyện trò." Chốc lát có bóng người thong thả hiện ra trong bóng cây, rồi bỗng quay đầu bỏ đi. Kẻ sĩ ân cần vái lạy khấn xin hai ba lần, mới nghe loáng thoáng ngoài hàng cây có tiếng người: "Cảm ơn ông có lòng quý, tôi không dám vì mình khác loài mà ngại. Đang định một phen chuyện trò thanh nhã, phá tan trăm năm quạnh quẽ, nhưng nhìn từ xa thấy ông áo mũ lộng lẫy, phong độ ra vẻ giàu sang, chẳng hợp với bọn áo vải cũ như chúng tôi. Kẻ sĩ mỗi người một chí, tôi không dám thân gần, chỉ mong ông lượng thứ." Kẻ sĩ buồn bã trở về, từ đó tiếng ngâm cũng không còn nghe nữa.

 Tôi nói: "Đây là chuyện ngụ ngôn đùa đời của tiên sinh thôi. Lời ấy tiên sinh không chính tai nghe, bên cạnh lại không có ai khác nghe, chẳng lẽ kẻ sĩ bị ma chế giễu mà còn chịu tự kể ra?" Tiên sinh vuốt râu nói: "Lời Sừ Nghê than dưới gốc hòe (thích khách Sừ Nghê đời Xuân Thu không nỡ giết trung thần Triệu Thuẫn, than thở một mình rồi đâm đầu vào cây hòe mà chết, vậy mà sách Tả truyện vẫn chép lời than ấy), tiếng Hồn Lương Phu kêu trong giấc mộng (Tả truyện chép hồn Hồn Lương Phu hiện trong mộng vua Vệ mà kêu oan), ai nghe được đâu? Sao anh lại chỉ vặn vẹo lão phu?"

 Hiếu liêm (người đỗ cử nhân) Khâu Nhị Điền kể: Trong núi ở Vĩnh Xuân có một ngôi chùa bỏ hoang, chỉ còn đất cháy. Tương truyền ban đầu có một nhà sư ở đó, giỏi phép chú thuật (đọc thần chú để trừ tà). Học trò của sư ban đêm có khi thấy sơn tiêu (yêu quái trong núi), xin thầy dùng phép trấn áp. Sư nói: "Người là người, yêu là yêu, hai bên không dính dáng. Người đi ban ngày, yêu đi ban đêm, hai bên không hại nhau. Muôn vật cùng sinh ra, loài nào cũng được sống theo cách của mình. Yêu không cấm người ra ban ngày, sao người lại cấm yêu ra ban đêm?"

 Lâu dần ban ngày yêu cũng quấy người, phòng ở của sư không chỗ nào yên. Sư mới dùng chú thuật, nhưng yêu đã thành thế mạnh, bè đảng đã đông, rốt cuộc không trấn áp được. Sư tức giận đi vân du, tìm được người giỏi trừ yêu cùng về. Người ấy lên đàn, truyền lệnh gọi thần tướng xuống trợ giúp, lửa sét đánh xuống, yêu bị diệt sạch mà chùa cũng cháy rụi. Sư đấm ngực nói: "Lỗi của ta! Lúc đầu chú thuật của ta đủ sức thắng nó mà không chịu ra tay. Đến khi sức đạo của ta không còn đủ thắng nó thì lại liều muốn thắng. Cầu cái hư danh khéo cảm hóa mà tan nát đến nỗi này. Câu 'nuôi nhọt để lại họa' chính là nói ta vậy."

 Lưu Bát "xe bay" là người đánh xe cho cháu họ tôi là Thụ San. Hắn đánh xe thì ra roi hết cỡ, thúc ngựa hết sức. Gặp xe cùng đường, nhất định phải vượt lên trước mới thôi, nên có tên ấy. Ngựa mạnh hay yếu hắn không hỏi, ngựa đói hay no hắn không hỏi, ngựa sống hay chết hắn cũng không hỏi. Làm cho mấy chủ, hắn đã làm chết khá nhiều ngựa. Một hôm, hắn đánh xe đưa Thụ San đến nhà các anh em họ, rồi đánh xe không trở về. Giữa đường ngựa lồng lên, hắn bị bánh xe nghiến, ngã trong vệt bánh. Vết thương khá nhẹ, vậy mà hắn mê man bất tỉnh, khiêng về thì đã tắt thở. Kẻ hiếu thắng ắt tự chuốc họa, kẻ bất nhân cũng ắt tự chuốc họa. Đông Dã Tắc nổi tiếng cả nước vì giỏi đánh xe, nhưng vắt kiệt sức ngựa nên rốt cuộc xe đổ (chuyện chép trong sách Trang Tử), huống chi tên đánh xe thuê này! Hắn tự hủy mạng mình, chẳng phải là bất hạnh.

 Ông nội tôi là Quang Lộc công (ông được triều đình truy tặng hàm Quang lộc đại phu) có một trại ở phía đông sông Vệ, đất Thương Châu. Đất ấy thường đọng nước, vũng nước xiên chéo hai bên như chữ "nhân" (người), nên gọi là Nhân Tự Uông (vũng hình chữ nhân). Sau tiếng địa phương đọc trại "nhân tự" thành "ngân tử" (bạc), lại đổi "uông" thành "oa" (chỗ trũng), mà khi bật môi đọc nhẹ thì âm lại gần với "oa" là đứa bé, càng sai xa tên gốc. Đất cằn dân nghèo, ngày càng tiêu điều. Cách trại tám dặm về phía nam là Lang Nhi Khẩu (miệng con sói). (Tiếng địa phương đọc gộp hai chữ "lang nhi" bằng cách bật môi, âm gần như "lạt", thanh bằng.) Quang Lộc công nói: "Người đối mặt với miệng sói, thảo nào không sinh sôi được." Ông bèn đổi cổng trại quay về hướng bắc. Thẳng phía bắc năm dặm là Mộc Cô Khẩu. (Chữ "cô" tiếng địa phương đọc lơ lửng giữa "quả" và "qua".) Từ khi đổi cổng, Nhân Tự Oa dần giàu lên, còn Mộc Cô Khẩu dần tiêu điều. Phải chăng địa khí đã chuyển dời? Hay thuyết "cô hư" (thuật tính phương hướng tốt xấu theo can chi: phương "cô" là phương khuyết, bất lợi, phương đối diện với nó là "hư"; quay về hướng thuận thì thịnh, gặp hướng nghịch thì suy) quả là có thật?

 Trong sân phơi ở Nhân Tự Uông có một đống củi, tục gọi là "đóa", đã chất ở đó nhiều năm. Người địa phương nói trong đó có linh quái, ai xúc phạm thì thường gặp tai họa, có bệnh tật mà cầu khấn thì cũng có khi linh nghiệm. Không ai dám rút một cọng, nhặt một lá. Năm Ất Tỵ niên hiệu Ung Chính (1725), mất mùa đói to, Quang Lộc công quyên sáu nghìn thạch thóc, nấu cháo cứu đói. Một hôm củi không đủ, muốn dùng đống củi này mà không ai dám động tay, ông bèn tự đến khấn: "Ngươi đã có linh thì ắt hiểu lẽ phải. Nay mấy nghìn người bụng rỗng chờ chết, lẽ nào ngươi không có lòng thương xót? Ta định dời ngươi sang giữ kho, lấy củi này cứu người đói, chắc ngươi không từ chối." Khấn xong, ông chỉ huy mọi người kéo củi, không có chuyện gì khác lạ. Củi hết thì thấy một con rắn lớn cụt đuôi nằm cuộn bất động. Người ta lấy sọt lớn khiêng nó vào kho, chốc lát nó biến mất, từ đó cũng không còn linh nữa. Nhưng đến nay đã sáu bảy chục năm, không ai dám lẻn vào kho trộm thóc, vì đã có giao ước giữ kho. Vật độc đến đâu cũng phải chịu khuất trước lẽ phải. Câu "yêu không thắng được đức" là nói thế.

 Cháu họ tôi là Thụ Bảo kể: Ở Hàn Điếm có người họ Sử nghèo xơ xác. Cha sắp mất, nhà chỉ còn một chiếc áo dài vải xanh, định dùng để khâm liệm. Mẹ anh nói: "Nhà lâu nay không có gì nấu, đem áo này đổi gạo còn sống thêm được hơn một tháng, cớ gì vùi xuống đất?" Họ Sử không nỡ, cuối cùng vẫn dùng áo ấy liệm cha. Việc này nhiều người biết. Gặp lúc có người đánh mất chiếc vòng bạc, lục tìm khắp không thấy, họ Sử bỗng nhặt được trong đống phân đất. Mọi người đều nói: "Ấy là trời đền áo cho anh, khen anh hiếu thảo." Người mất vòng đem sáu nghìn đồng chuộc lại, vừa đúng giá chiếc áo. Đây là chuyện gần đây. Có người bảo là ngẫu nhiên. Tôi nói: "Nếu cho là ngẫu nhiên, thì Vương Tường (người con hiếu thảo đời Tấn, nằm trên băng cầu cá cho mẹ, cá chép tự nhảy lên) cũng đâu có bắt được cá lần thứ hai, Mạnh Tông (người con hiếu thảo đời Tam Quốc, khóc trong rừng tre mùa đông, măng mọc lên cho mẹ ăn) cũng đâu có măng mọc lần thứ hai. Sự cảm ứng giữa cõi âm và cõi dương thường chỉ mượn một việc để lộ ra cái lẽ nhiệm mầu của nó thôi. Anh biết sao được."

 Lý Tình Lân ở Cảnh Châu kể: Có anh học trò họ Lưu dạy trẻ trong một ngôi chùa cổ. Một đêm trăng mờ, anh nghe ngoài cửa sổ có tiếng sột soạt, nhòm qua khe thì thấy chỗ tường sứt hình như có hai bóng người, vội kêu có trộm. Bỗng bên kia tường có tiếng nói: "Chúng tôi không phải trộm, đến có việc cầu ông." Anh hoảng hỏi cầu gì, đáp: "Vì nghiệp đời trước, chúng tôi đọa vào cõi quỷ đói đã gần trăm năm. Mỗi lần nghe bếp chùa nấu nướng thì cơn đói đốt như lửa. Thấy ông có vẻ có lòng từ, xin ông ban chút canh thừa cháo nguội, rưới cúng cho một lần, được chăng?"

 Anh hỏi: "Tụng kinh, làm lễ sám hối của nhà Phật đủ cứu giúp người dưới cõi âm, sao không xin sư chùa siêu độ cho?" Đáp: "Ma được siêu độ cũng phải do có nhân lành từ đời trước. Kiếp trước chúng tôi bon chen làm quan, ai thế mạnh thì xu nịnh, ai thế suy thì ngoảnh mặt như người dưng. Lúc đắc chí chẳng hề giúp người khốn cùng, cứu kẻ hoạn nạn để gieo nhân lành, nay thế suy rồi thì sao gặp được duyên lành ấy? May là của đút lót có nhiều, chúng tôi không tiếc lắm, với người quen cũ nghèo hèn cũng có chút giúp đỡ, nên đôi khi còn được người thương, được hưởng chút cặn thừa. Nếu không thì như mẹ ngài Mục Liên bị giam trong đại địa ngục (?) (theo kinh Phật, mẹ của Mục Kiền Liên, đệ tử Phật, bị đọa làm quỷ đói, thức ăn đưa tới miệng đều hóa thành lửa), thức ăn đến miệng đều hóa lửa dữ, dù sức Phật cũng chẳng cứu được."

 Anh Lưu thương xót, nhận lời. Hai con ma cảm kích nghẹn ngào mà đi. Từ đó anh thường lấy canh thừa rượu cặn rưới ra ngoài tường, cũng như có gì phảng phất về hưởng (?), nhưng không thấy hình, không nghe tiếng. Hơn một năm sau, ban đêm nghe ngoài tường có tiếng gọi: "Lâu nay được ơn ông, nay đến từ biệt." Anh hỏi đi đâu, đáp: "Hai chúng tôi không có cách nào thoát kiếp, chỉ nghĩ làm điều thiện để tự cứu mình. Trong rừng này chim hoang rất nhiều. Có ai bắn ná, chúng tôi làm chim sợ bay cao trước. Có ai giăng lưới, chúng tôi đuổi chim đi để khỏi sa vào. Nhờ một tấm lòng ấy cảm động thần linh, nay đã được giao vào vòng luân hồi (được đi đầu thai)." Anh từng đem chuyện kể với người, nói: "Ma chìm đắm còn có sức giúp loài vật, sao người lại chối là không làm được?"

 Anh họ tôi là Trung Hàm khi làm tri huyện Tinh Đức, gần thành có hổ dữ, đã làm bị thương mấy thợ săn mà không bắt được. Người trong huyện xin: "Không mời thợ săn họ Đường ở Huy Châu thì không trừ được nạn này." (Đới Đông Nguyên người Hưu Ninh kể: Đời Minh có người họ Đường mới cưới vợ thì bị hổ giết. Người vợ sau sinh một con trai, khấn: "Con không giết được hổ thì không phải con ta. Con cháu đời sau nếu không giết được hổ cũng đều không phải con cháu ta." Vì thế họ Đường đời đời giỏi bắt hổ.)

 Anh tôi bèn sai lính mang lễ vật đến mời. Lính về báo họ Đường đã chọn hai người nghề giỏi nhất, sắp đến. Đến nơi thì là một ông già râu tóc bạc phơ, chốc chốc lại ho khục khặc, và một cậu bé mới mười sáu mười bảy tuổi. Anh tôi rất thất vọng, tạm cho dọn cơm. Ông già nhận thấy anh tôi không vừa ý, quỳ một gối thưa: "Nghe nói con hổ này cách thành chưa đến năm dặm, xin cho đi bắt trước, ban cơm sau cũng chưa muộn." Anh tôi bèn sai lính dẫn đường. Lính đến cửa hang thì không dám đi tiếp. Ông già cười: "Có tôi đây, anh còn sợ à?"

 Vào hang được nửa đường, ông già quay bảo cậu bé: "Con vật này hình như còn ngủ, cháu gọi nó dậy." Cậu bé giả tiếng hổ gầm, quả nhiên hổ từ trong rừng lao ra, vồ thẳng vào ông già. Ông già cầm một chiếc rìu cán ngắn, dài tám chín tấc, rộng bằng nửa chừng ấy, vung tay đứng sừng sững. Hổ vồ tới, ông nghiêng đầu né, hổ nhảy vọt qua đầu ông thì đã máu chảy ngã lăn. Xem ra thì từ dưới cằm đến khấu đuôi đều chạm lưỡi rìu mà toác ra. Anh tôi bèn tặng hậu rồi tiễn về. Ông già tự kể đã luyện tay mười năm, luyện mắt mười năm. Lấy chổi lông quét vào mắt ông, ông không chớp. Để người lực lưỡng đu vào cánh tay, buông thõng người treo xuống, tay ông cũng không lay.

 Sách Trang Tử nói: "Tập luyện thành thục thì mọi tinh thần đều quy phục. Người khéo không vượt qua được người quen tay." Tin thay! Tôi từng thấy quan xá nhân (chức quan văn lo việc soạn thảo văn thư trong triều) Sử Tự Bưu cầm bút viết tranh chữ trong bóng tối mà chẳng khác gì thắp đèn. Lại nghe ông Lệ Văn Khác ở Tĩnh Hải cắt một trăm mảnh giấy vuông một tấc, mỗi mảnh viết một chữ, đem từng mảnh xếp chồng lên nhau soi ra phía mặt trời, không một nét nào lệch mảy may. Đều chỉ là do tập luyện, chẳng có mánh khéo gì khác.

 Lý Khánh Tử kể: Một nhà dân ở Sơn Đông có cáo ở trong nhà đã mấy đời. Không ai thấy hình nó, cũng không nghe nó nói. Đêm nào có cháy hay có trộm thì nó đập cửa lay cửa sổ cho chủ nhà biết mà thôi. Nhà có chỗ dột hỏng thì có tiền bạc rơi loảng xoảng xuống bàn để đem sửa. Tính ra số tiền thường dư hai phần mười so với chi phí, như để trả công. Dịp lễ tết nó thường có chút quà để ngoài cửa sổ. Có khi nhà đáp lại bằng đồ ăn, để dưới cửa sổ chỗ nó ở, chớp mắt đã không thấy. Nó chưa từng ra quấy người. Trẻ con có khi trêu nó, ném ngói sỏi vào cửa sổ, thì nó lại từ cửa sổ ném trả ra. Có đứa muốn xem nó ném ra, cứ ném vào mãi, nó cũng ném ra mãi, rốt cuộc không giận.

 Một hôm, trên mái hiên bỗng có tiếng nói: "Nhà ông tuy là nhà nông, nhưng con cái hiếu thảo, anh em hòa thuận, mẹ chồng nàng dâu, chị em dâu đều nhu thuận, nên thường được thần lành che chở. Vì thế tôi ở lâu nhà ông để tránh kiếp sét (tai kiếp trời giáng sét mà loài cáo tu luyện phải trải qua). Nay đại kiếp đã qua, kính tạ chủ nhân, tôi đi đây." Từ đó bặt hẳn. Xưa nay cáo ở nhà người, chưa con nào cẩn trọng như thế. Phải chăng nó lĩnh hội được ý "hòa quang" của Lão Tử (hòa ánh sáng của mình vào chung với mọi người, không phô bày tài năng)? Rốt cuộc nhờ cẩn trọng mà nó tự bảo toàn, không chịu họa bị pháp sư trừ yêu. Cái nhìn của nó hơn người một bậc vậy.

 Cháu họ tôi là Ngu Đôn, con của anh họ tôi là Mậu Viên. Tháng ba năm Nhâm Tý, cháu theo tôi kiểm duyệt sách ở các Văn Uyên (thư khố trong cung cất giữ bộ sách lớn Tứ khố toàn thư), cùng ở căn nhà cũ Hòe Tây ở Hải Điến. (Đây là biệt thự của con rể tôi là Bành Hú, tôi sửa sang lại làm chỗ nghỉ khi đến lượt vào chầu và trực trong cung.) Ngu Đôn kể:

 "Cha cháu có chiếc gối mây sơn son, mua ở phiên hội làng Thôi Trang đã nhiều năm. Một mùa hè, mỗi lần gối lên lại nghe vo vo, cha tưởng là ù tai vì làm lụng mệt. Hơn mười ngày sau, tiếng càng to, như côn trùng vỗ cánh. Hơn một tháng nữa, tiếng vọng ra ngoài, không cần áp tai vào gối cũng nghe. Cha ngờ vực, bổ gối ra xem, thì một con ong eo nhỏ vỗ cánh bay ra."

 Bốn mặt gối không có kẽ hở nào, dù nhỏ bằng mũi kim hạt cải, con ong sao đẻ trứng vào trong được? Nếu đẻ trứng từ trước lúc sơn, sao qua mấy năm mới nở? Có người bảo là hóa sinh (tự nhiên biến hóa mà sinh ra, không do trứng hay bào thai, theo cách phân loại sinh vật thời xưa). Nhưng ong sinh ra từ nhộng chứ không do hóa sinh. Giả sử quả là hóa sinh, sao chỗ khác không hóa mà lại hóa trong gối, gối khác không hóa mà lại hóa trong gối này? Trong gối không ăn không uống, sao hơn hai tháng vẫn sống? Giả như không bổ ra, lẽ nào nó không chết? Lẽ này thật không hiểu nổi.

 Ngu Đôn lại kể: Thầy dạy của cháu là tri châu Lâm Vũ Môn ở Dịch huyện tự kể rằng ông nội ông hơn tám mươi tuổi, đã lú lẫn không nhận ra người, cũng không đi lại được, nhưng vẫn ăn khỏe. Cụ chỉ ngồi trơ trong một phòng, buồn bực không vui, nên con cháu thường khiêng cả ghế đưa cụ ra ngoài cổng ngắm cảnh cho khuây. Một hôm cụ sai người hầu vào lấy đồ, ngồi một mình đợi. Người hầu trở ra thì cả người lẫn ghế đều biến mất. Cả nhà khóc lóc hoảng sợ, không biết làm sao, mang lương đi tìm khắp bốn phía cũng không thấy dấu vết. Gặp lúc có người bạn từ núi Lao về, giữa đường gặp Vũ Môn, gọi từ xa: "Chẳng phải anh đang tìm ông nội sao? Cụ đang ở chùa nọ trong núi, vẫn bình yên." Vũ Môn vội phi ngựa đến tìm, quả đúng. Chỗ ấy cách Dịch huyện mấy trăm dặm. Sư trong chùa không biết cụ đến bằng cách nào. Cụ chỉ thấy có hai người khiêng mình bay đi, cũng không biết là ai. Chuyện này rất quái mà cũng chẳng quái, có lẽ là sơn tiêu, hồ ly đùa bỡn ông già làm trò chơi thôi.

 Hiếu liêm Qua Đình Mô, tên chữ Thức Chi, là con trưởng của bậc tiền bối Qua Giới Chu. Anh tư chất sáng suốt, thơ văn và thư pháp đều có phong cách của cha. Trong số bạn bè của cha, anh chỉ thờ tôi làm thầy. Tôi mong anh sẽ tiến xa, vậy mà hơn bốn mươi tuổi anh mới được bổ một chức học quan (quan coi việc học ở địa phương). Sau anh mắc bệnh về tâm trí, lúc phát lúc dừng, rốt cuộc chết sớm. Tôi rất thương xót.

 Tình cờ tôi nói chuyện này với cháu họ là Thụ Giác. Thụ Giác nhân đó kể: Trước khi mất, có lần Thức Chi đọc sách đến nửa đêm, nhân cảnh làm được một câu: "Thu vào song vắng đèn leo lét." Anh chưa nghĩ ra vế đối thì bỗng một người bạn vén rèm bước vào. Anh mời ngồi chuyện trò, nhân kể câu ấy. Người bạn nói: "Sao không đối là 'Hồn về quê cũ trăng lạnh lùng'?" Thức Chi kinh ngạc: "Sao anh nói lời của ma?" Chớp mắt người ấy biến mất. Anh mới biết đó không phải người. Ấy là khí suy đã hiện ra trước, ma cảm thấy khí suy nên đến ứng. Vì thế không bao lâu Thức Chi cũng qua đời. Chuyện này khá giống chuyện trong sách "Linh quái tập" chép bài thơ Tào Đường làm ở chùa Phật Giang Lăng, với câu "Đáy nước có trời xuân mênh mang".

 Ông tông thừa (chức quan ở Tông nhân phủ, cơ quan coi việc họ hàng nhà vua) Tào Mộ Đường kể: Có người đi đêm gặp ma, ra sức đánh nhau với nó. Chốc lát lũ ma kéo đến đông, đứa ném cát sỏi, đứa níu kéo tay chân. Người ấy đỡ trái chống phải, bị đánh tơi bời, ngã mấy lần, mà càng tức giận, vẫn liều chết đánh không thôi. Bỗng trên dốc có ông sư già cầm đèn gọi: "Đàn việt (tiếng nhà sư gọi người thế tục, nghĩa là thí chủ) hãy dừng tay! Đây là sào huyệt của ma. Đàn việt tuy là dũng sĩ, nhưng đã lọt vào vòng vây. Khách và chủ thế khác nhau, ít và nhiều sức khác nhau. Lấy cái dũng của một người địch với biến hóa vô cùng của bọn chúng, dù là Bôn, Dục (Mạnh Bôn, Hạ Dục, hai dũng sĩ sức khỏe phi thường thời xưa) cũng không mong thắng, huống chi người không bằng Bôn, Dục! Biết khó mà lui mới là hào kiệt. Sao không tạm nhịn một lúc, theo lão tăng về nghỉ tạm ở ngôi chùa hoang?"

 Người ấy chợt tỉnh ngộ, cố sức thoát ra, đi theo bóng đèn. Lũ ma xa dần, ông sư già cũng không biết đi đâu mất. Người ấy ngồi nghỉ đến sáng mới tìm được đường về. Ông sư này không biết là người hay ma, nhưng có thể gọi là bậc thiện tri thức (theo nhà Phật: người hiểu đạo, dẫn dắt người khác đi đúng đường).

 Người Hải Điến bắt được một con chim lớn, hình dáng như ngỗng xám, nhưng mỏ dài sắc, tròng mắt lồi, nhìn trừng trừng đáng sợ. Nó không phải cò già (?), không phải hạc, không phải ô tác, không phải chim cốc, không ai biết gọi tên gì, cũng không ai dám mua. Ông Kim Hải Trú lúc ấy đang ở lại trực tại vườn Trừng Hoài, riêng ông mua về nấu ăn. Vị không ngon lắm. Mới ăn một hai miếng, ông thấy trong ngực lạnh như băng tuyết, cứng như sắt đá, uống rượu mạnh cũng không thấy ấm lên. Ông mệt rũ mấy ngày mới khỏi.

 Có người nói: "Sách 'Tuyên thất chí' của Trương Độc chép: tục truyền người chết mấy ngày sau sẽ có con chim từ trong quan tài bay ra, gọi là 'sát' (theo tín ngưỡng dân gian, là hồn khí của người chết, sẽ rời nhà vào một ngày định trước). Có anh họ Trịnh từng ở Thấp Xuyên, cùng quan trong quận đi săn ngoài đồng, lưới được một con chim lớn màu xám, cao hơn năm thước, gỡ ra xem thì bỗng biến mất. Người trong làng nói có người chết đã mấy ngày, thầy bói bảo hôm ấy 'sát' sẽ đi, nhà ấy rình xem, quả có con chim lớn màu xám từ trong quan tài bay ra. Lại sách 'Nguyên hóa ký' chép Vi Bàng ngủ nhờ nhà người, bắn rơi con quỷ sát, nấu ăn thấy vị rất ngọt ngon. Thứ ông ăn có lẽ chính là quỷ sát biến thành, nên khí âm lạnh đông cứng như thế chăng?" Nghê Dư Cương lúc ấy cùng trực, nghe thế cười nói: "Lại thêm một vị tiến sĩ Chung Nam nữa rồi." (Ý nói ông Kim như Chung Quỳ, theo truyền thuyết là tiến sĩ ở núi Chung Nam, chuyên bắt ma ăn thịt.)

 Từ Hoàng Thôn đến cửa Phong Nghi (tục gọi là cửa Nam Tây) dài bốn mươi dặm. Mạch nước, nguồn suối chằng chịt nối liền, sau mưa dầm thì nước đọng lầy lội, xe ngựa đi lại khá khó khăn. Có người tên Lý Tú đánh xe không từ Cố An về, thấy một thiếu niên chừng mười lăm mười sáu tuổi, xinh đẹp như con gái, đang khập khiễng trong bùn, dáng rất mệt mỏi. Lúc ấy mặt trời sắp lặn. Thấy Tú đi qua, cậu có vẻ muốn xin đi nhờ mà ngại ngùng không dám nói. Tú vốn lẳng lơ, gợi chuyện, mời cậu lên xe. Cậu ngượng nghịu mà lên. Dọc đường Tú mua quả bánh cho ăn, cậu cũng không từ chối mấy. Dần dần thân mật, Tú xen lời trêu ghẹo, cậu chỉ đỏ mặt (?) mỉm cười.

 Đi được mấy dặm, Tú nhìn mặt cậu thấy hình như hơi già đi, vẫn chưa để ý. Đi thêm hơn mười dặm, trời chiều nhá nhem, thấy mày mắt cậu cũng như dần đổi khác. Gần đến cửa tây Nam Uyển (vườn săn của vua ở phía nam Bắc Kinh) thì đã thành trán rộng, gò má cao, râu lún phún (?). Tú lấy làm lạ, ngỡ mình hoa mắt, không dám hỏi. Đến quán trọ xuống xe thì người ấy đã râu tóc bạc phơ, thành một ông già. Ông nắm tay Tú từ biệt: "Được ông thương yêu, cảm kích lắm. Chỉ tiếc tuổi già sức yếu, đêm nay không thể ngủ chung giường, thẹn đã phụ lòng ông." Rồi cười một tiếng mà đi, rốt cuộc không biết là quái gì. Em họ của Tú làm đầu bếp cho tôi, từng nghe chính Tú kể lại. Tú còn tự hối rằng thời trẻ hư hỏng nên mới chuốc lấy sự trêu nhục của hồ ly ma quỷ.

 Vương Nhạc Phương ở Văn An kể: Có anh học trò họ Dương, dung mạo xinh đẹp, tự lo có khi gặp kẻ cưỡng bức, bèn chuyên tâm luyện võ, mười sáu mười bảy tuổi đã địch được mấy chục người. Gặp dịp đến Thông Châu dự thi, anh tạm ở kinh thành, tình cờ một mình đi chơi đình Đào Nhiên. Anh gặp hai người Hồi (người theo đạo Hồi), cố mời vào quán rượu. Biết rõ ý chúng, anh vẫn tạm cùng ăn uống, lại cố ý đòi món ngon. Hai người Hồi mừng lắm, dụ anh đến một ngôi chùa vắng, kẹp hai bên mà ngồi, rồi liền ôm anh vào lòng. Anh một tay đè một người, quật cả hai ngã xuống đất, lấy chân đạp lên lưng, cởi dây lưng của chúng trói quặt tay ra sau, rút dao kề cổ: "Đứa nào động đậy thì chết." Anh lột quần chúng ra mà làm nhục cả hai, lại kể tội: "Bọn mày tuổi gần ba mươi, đâu đáng để chơi bời. Nhưng bọn mày đã làm nhục nhiều người, ta báo thù cho những cậu bé yếu ớt." Rồi anh thong thả cởi trói, vung tay đi thẳng.

 Sau anh cùng đi đường với Nhạc Phương, gặp một trong hai tên ấy. Anh nhìn hắn cười, hắn che mặt chạy trốn như chuột. Anh mới kể hết đầu đuôi với Nhạc Phương. Nhạc Phương nói: "Giết người thì phải đền mạng, cướp của thì phải trả của, ấy là luật. Đó là những thứ phải đền. Riêng kẻ hiếp người thì có luật trị tội, không có luật bắt nó phải chịu bị hiếp lại. Đó là thứ không phải đền. Việc anh làm, gọi là hả lòng thì được, gọi là hợp lẽ thì chưa."

 Cháu họ tôi là Thụ Linh kể: Hiếu liêm Qua Trọng Phường ở Nam Thôn đến Tuân Tổ Trang dự đám tang nhà họ Tào. (Tiếng địa phương gọi làng này là Trăn Tử Trang: "tuân" thành "trăn" là đọc sai vì cùng vần, "tổ" thành "tử" là đọc chuyển vì cùng phụ âm đầu. Gần đó lại có cầu Niệm Tổ, nay cũng đọc sai thành Nghiệm Tả.) Nghe nhà hàng xóm có con gà đẻ một quả trứng, đêm đến phát sáng, Trọng Phường cùng mấy người khách đến xem. Lúc ấy trời đã tối, soi dưới đèn thì chẳng khác trứng thường. Cất đèn đi thì quả nhiên trứng tỏa ánh sáng lấp lánh, quầng sáng quanh trứng rộng bằng cái mâm cái bát. Đặt vào góc phòng, đứng ngoài cửa nhìn vào thì cả phòng sáng như ban ngày. Có khách nói: "Con gà này bị giao long (loài rồng ở dưới nước) cảm ứng nên đẻ ra trứng quái lạ thế này. E lâu ngày nó phá vỏ chui ra, sẽ bất lợi cho chủ nhà." Hôm sau Trọng Phường về ngay, không biết rốt cuộc ra sao.

 Xét bài "Hải phú" (bài phú về biển) của Mộc Hoa có câu: "Băng nơi dương không tan, lửa nơi âm ngầm cháy." Ấy là khí dương ẩn trong chỗ khí âm chất chứa, bị dồn nén đến cực độ thì bốc ra ngoài. Sách "Lĩnh Nam dị vật chí" nói cá và sò lớn sinh ở biển, để chỗ tối thì phát sáng. Sách "Lĩnh biểu lục dị" cũng nói đầu cá hoàng lạp ban đêm sáng như đèn lồng, thịt nó cũng mảnh nào cũng sáng. Vì vật sinh ra từ nước thì cùng tính với nước. Phải nước biển mới có lửa, phải hải sản mới có ánh sáng, vì chỗ nước tụ nhiều tức là chỗ khí âm đọng nhiều. Cho nên trăm sông không giữ nén được khí dương, chỉ biển mới giữ nén được. Còn như cỏ mục tháng nóng hóa thành đom đóm, là do khí âm chồng chất, mưa dầm liên miên, khí dương bị hun lên mà hóa thành côn trùng. Cây "dạ lượng" (cây sáng ban đêm) ngoài biên ải phương bắc là do hang băng núi tuyết, khí dương tụ lại bám vào cây. Đom đóm chẳng bao lâu thì chết. Cây dạ lượng đem trồng vào chậu, qua một hai năm cũng không sáng nữa. Ấy là ra khỏi chỗ ẩn kín, khí được thư thả thì dần tan đi.

 Chỉ có trứng gà sáng ban đêm thì không hiểu nổi lẽ gì, thuyết giao long cảm ứng cũng chưa chắc đúng. Xét sách "Dậu Dương tạp trở" của Đoàn Thành Thức có nói nấm độc ở Lĩnh Nam ban đêm phát sáng, ăn vào chết rất nhanh. Ấy là nơi khí chướng lệ (khí độc gây bệnh ở vùng rừng núi nóng ẩm) tụ lại, nhân hơi ấm nóng mà phát thành ánh lửa. Quả trứng này có lẽ do khí độc tình cờ tụ vào con gà, hoặc gà ăn nhiều sâu bọ độc, lâu ngày ủ kết lại, giống như nấm độc phát sáng, cũng chưa biết chừng.

 Cháu họ tôi là Ngu Đôn kể lại lời Lưu Tông Vạn ở Nhiệm Khâu: Có một người kỳ nhân (người thuộc Bát kỳ, tức người Mãn Châu và những người được biên vào hệ thống quân dân của nhà Thanh) đến Nhiệm Khâu thu tô. Đúng lúc dân làng diễn tuồng ban đêm, ông xem đến canh hai mới tan. Trên đường về, ông khát nước vì say rượu, thấy một quán trà bên gốc cây, bèn buộc ngựa đi vào. Chủ quán ra nói lửa tắt rồi, chỉ còn trà nguội. Chủ vào trong hồi lâu, bưng ra nửa chén trà, màu đỏ thẫm, sánh đặc, mùi hơi tanh. Ông uống hết, xin thêm. Chủ nói: "Bình hết rồi. Để tôi tìm chút còn sót, ông ngồi đây đợi một lát, đừng nhòm vào."

 Chờ lâu không thấy chủ ra, ông lén nhòm qua khe cửa, thì thấy treo một cô gái trần truồng, bụng bị mổ, lấy que gỗ chống banh ra, chủ quán đang cầm chén cạo lấy máu. Ông hoảng sợ lui ra, lên ngựa phóng chạy, nghe phía sau có tiếng đòi tiền trà, dọc đường không dứt. Đến nhà trọ thì ông đã mê man ngã xuống. Chủ trọ nghe tiếng ngựa ra xem, dìu vào. Hôm sau ông mới tỉnh, kể đầu đuôi. Mọi người cùng đi tìm dấu vết, đến chỗ buộc ngựa thì chỉ thấy đồng cỏ hoang, cây già, mộ hoang chồng chất. Trên bụi gai treo một con rắn, bụng bị xẻ giữa, lấy cọng cỏ chống ngang ra mà thôi.

 Chuyện này giống chuyện trong "Truyền kỳ" của Bùi Hình chép Lư Hàm gặp tượng tỳ nữ minh khí (đồ tùy táng chôn theo người chết) giết rắn làm rượu. Nhưng tỳ nữ kia giữ khách lại là có ý tìm bạn đời, còn con ma này bán trà để làm gì? Ma cần tiền âm phủ (vàng mã), lại đòi tiền người sống để làm gì?

 Điền Hương Cốc kể: Phía tây nam trấn Cảnh Hà có một xóm nhỏ chừng ba bốn chục nhà. Có người họ Trâu nửa đêm nghe chó sủa, khoác áo ra xem. Dưới trăng mờ, ông thấy trên mái nhà có một người khổng lồ đang ngồi, sợ quá kêu to. Hàng xóm cùng ra, nhìn kỹ dần mới biết là con bò nhà nuôi đang ngẩng đầu ngồi chồm hổm, không biết làm sao mà lên được. Chốc lát tin đồn ầm lên, cả đàn ông đàn bà đều kéo đến xem chuyện lạ. Bỗng một nhà bốc cháy, lửa mạnh gió dữ, cả làng gần như thành đất cháy. Mọi người mới biết đó là "ngưu họa" (điềm quái do bò gây ra) báo trước hỏa hoạn.

 Cha tôi là Diêu An công nói: "Lúc ấy đang mùa thu hoạch, rơm đậu, cỏ lúa chất đống giữa rào cao lương với nhà tranh, liền nhau dằng dặc. Nhà nông làm lụng vất vả, nhà nào nửa đêm cũng ngủ say. Nếu bỗng dưng gặp cháy thì làng này không còn ai sống sót. Lòng trời nhân ái, dùng con bò làm kinh động cho người ta tỉnh giấc, sao lại cho là yêu quái?"

 Một ông hiếu liêm cùng quận với tôi, lúc chưa đỗ thì phóng túng không câu nệ, hay lui tới lầu xanh, nhưng các kỹ nữ đều lạnh nhạt với ông. Chỉ có một kỹ nữ tên là Tiêu Thụ (người này không rõ họ tên thật, đây là tên trong xóm gọi đùa) là quý trọng ông, nói: "Người này đâu phải kẻ nghèo hèn mãi!" Nàng thường mời ông uống rượu vui chơi, lại lấy tiền tiếp khách của mình giúp ông ăn học. Đến kỳ thi, nàng lại bỏ tiền sắm hành trang cho ông, lo cả củi gạo cho nhà ông. Ông cảm động, nắm tay nàng thề: "Nếu ta đỗ đạt, nhất định cưới nàng."

 Tiêu Thụ từ chối: "Em quý chàng là vì giận chị em trong nghề chỉ biết con nhà giàu, muốn người ta biết chốn phấn son lụa là vẫn có người tinh mắt. Còn lời hẹn đầu bạc thì em không dám nghe. Tính em lẳng lơ, chắc không làm nổi đàn bà nhà lương thiện. Nếu đã về làm vợ mà vẫn buông thả chuyện trăng hoa, chàng chịu sao nổi. Nếu bị giam trong khuê phòng như ngồi tù, em chịu sao nổi. Thà mỗi người giữ lại chút tình chưa cạn, nhớ nhau lâu dài, còn hơn lúc đầu vui vầy, cuối cùng chia lìa." Sau ông làm huyện lệnh, mấy lần mời nàng, nàng không đến. Ngoài tuổi trung niên, khách khứa của nàng thưa dần, nàng cũng chưa từng đến nha môn của ông lần nào, có thể gọi là người con gái hiếm có. Giá Hàn Hoài Âm (Hàn Tín, công thần lập nên nhà Hán, được phong Hoài Âm hầu, sau bị giết) hiểu được ý này thì đâu đến nỗi chịu cảnh "chim hết thì cất cung" (xong việc thì người có công bị bỏ, bị giết).

 Pháp Nam Dã ở Giao Châu phiêu bạt ở kinh đô, nghèo khổ buồn rầu lắm. Một hôm ngồi chơi ở nhà quan ngự sử (quan có nhiệm vụ can gián vua và giám sát quan lại) Lý Phù Thiên, ông kể từng thấy ở quán trọ Lạc Khẩu có hai bài thơ. Bài một: "Lưu lạc giang hồ mười bốn xuân, nàng Từ đã luống tuổi vẫn còn chốn bụi trần (Từ phi đời Lương đã đứng tuổi mà còn phong tình, ý chỉ người đàn bà đứng tuổi vẫn còn sống nghề ca kỹ). Lầu tây một giấc mộng uyên ương, trăng sáng nhòm song cũng cười người." Bài hai: "Ôm tình không nỡ gửi vào tiếng tỳ bà, mấy lần cúi đầu vuốt mái tóc đen. Đa tạ công tử nhà sang đất Tây Xuyên, còn chịu cầm nến đỏ ngắm hoa tàn." Bài thơ không ghi năm tháng, tên họ, không biết ai làm. Tôi nói: "Đây là ông tự gửi gắm nỗi lận đận của mình thôi. Nhưng năm mươi sáu chữ ấy đủ sánh với cả bài 'Tỳ bà hành' (bài thơ của Bạch Cư Dị kể về người ca nữ đã già, lưu lạc)."

 Anh học trò Lý Văn Uyên ở Ích Đô là em của Nam Giản. Anh ham đồ cổ như Nam Giản, còn học rộng và giỏi biện luận thì hơn anh mình. Chẳng may anh chết trẻ. Nam Giản nhờ tôi viết bài văn khắc trên mộ, tôi bận rộn chưa làm kịp, lại đánh mất cả bản ghi tiểu sử của anh, đến nay còn ân hận. Có lần ở thư phòng Sinh Vân của tôi, anh bàn về lễ nghi thời cổ, nhân kể một chuyện đã nghe:

 Ở Bác Sơn có anh học trò đi đêm trong rừng rậm, thấy một vị quan sang ngồi dưới gốc thông gọi lại nói chuyện. Nhìn kỹ thì là ông dượng họ đã mất. Bất đắc dĩ, anh đến gần lạy chào. Ông hỏi han việc nhà rất kỹ. Anh nhân đó hỏi: "Người xưa nói thể xác chôn ngoài đồng, còn thần hồn thì nương vào bài vị trong miếu (tấm gỗ ghi tên người chết để thờ). Bác có từ đường, sao lại ở đây?"

 Ông nói: "Đó là câu nệ câu sách 'đời xưa không cúng tế ở mộ'. Miếu là nơi tế, bài vị là chỗ để tế. Thần về hưởng lễ thì nương vào nơi ấy, chỗ ấy thôi. Nếu thần ở mãi trong miếu, bám mãi vào bài vị, thì tổ tiên các đời với con cháu, người sống với ma sẽ ở lẫn lộn với nhau. Vả lại có miếu có bài vị là nói về những người có tước lộc. Nay trong một huyện một làng, vạn nhà chưa được một hai nhà dựng được miếu, nghìn nhà chưa được một hai nhà lập được từ đường, trăm nhà chưa được một hai nhà đặt được bài vị. Nếu thần chỉ nương bài vị mà không nương mộ, thì tổ tiên của hàng trăm nghìn ức vạn nhà nghèo hèn đều là ma không nơi nương tựa. Có lẽ nào như thế?

 Hiểu tình trạng của quỷ thần, không ai bằng thánh nhân. Lễ chôn minh khí đã có từ đời Hạ Hậu thị (nhà Hạ, triều đại cổ nhất Trung Hoa). Nếu thần ở bài vị mà không ở mộ, thì minh khí phải đặt trong miếu, thế mà đều chôn trong mộ. Như thế là lấy đồ dâng thần mà đặt vào chỗ thần không đến, thánh nhân lại lẩm cẩm đến thế sao? Người nước Vệ chôn vợ chồng thì để hai huyệt riêng, đó là lễ nhà Ân. Người nước Lỗ chôn vợ chồng thì để chung một huyệt, đó là lễ nhà Chu. Khổng Tử khen cách của nhà Chu. Nếu thần không ở mộ thì chôn chung hay chôn riêng chẳng khác gì nhau, còn gì để khen hay chê?

 Sách Lễ ký nói: 'Cha mất, không nỡ đọc sách của cha, vì dấu tay cha còn đó. Mẹ mất, không nỡ dùng chén của mẹ, vì hơi miệng mẹ còn đó.' Một vật nhỏ còn như vậy, thế mà lại coi thể xác của ông bà cha mẹ như không có gì, rồi dựng riêng mấy tấc gỗ mà bảo đây là thần của cha ta mẹ ta, chẳng phải là không biết suy từ việc nhỏ ra việc lớn sao? Chuông chùa sắp điểm, ta tạm biệt cháu. Nay cháu đã gặp ta, từ nay đừng để bọn nhà Nho hủ lậu làm cho mê muội nữa." Anh học trò vội vàng đứng dậy thì phía đông đã sáng. Nhìn lại, anh đang đứng ngay trước lối vào mộ ông dượng.

 Trần Dụ Trai kể: Có người thuê ở trong một đạo quán (nơi đạo sĩ tu hành), ăn nằm với một cô gái là cáo hóa thành, đêm nào cô cũng đến. Bỗng mấy ngày không thấy, không đoán ra vì sao. Một đêm cô vén rèm cười bước vào. Hỏi sao lâu không đến, cô đáp: "Trong quán mới có một đạo sĩ đến, mọi người gọi là tiên. Em lo hắn có phép thần nên tạm tránh. Đêm nay em hóa thành con chuột nhỏ, lén nhòm qua kẽ tường, thì ra chỉ là kẻ khoác lác lừa đời, nên lại đến."

 Hỏi sao biết hắn không có phép, cô đáp: "Tiên giả, Phật giả chỉ có hai ngón nghề. Một là cố làm ra vẻ im lặng, khiến người ta không lường được. Hai là cố làm ra vẻ điên cuồng, khiến người ta ngờ là có điều gì gửi gắm trong đó. Nhưng người im lặng thật thì ắt thuần hậu, yên ổn; hễ ai gồng mình giữ dáng là giả. Người thật sự gửi mình vào điên cuồng thì ắt đi lại tự tại; hễ ai rối rít phô trương là giả. Cũng như bọn văn sĩ các anh, muốn được tiếng tăm cao, hoặc làm ra vẻ gàn dở lạnh lùng để người ta ngờ là 'quyến' (người giữ mình thanh cao, không chịu làm điều trái lòng), hoặc say rượu chửi bới để người ta ngờ là 'cuồng' (người chí lớn, phóng khoáng, coi thường lễ tục). Cùng một mánh cả. Đạo sĩ này phô trương quá lắm, đủ biết hắn chẳng làm được gì." Lúc ấy chúng tôi đang cùng uống rượu ở nhà ông Tiền Giá Hiên. Ông nói: "Con cáo này mắt sáng như gương, nhưng lời lẽ sắc quá, khó tránh khỏi không chừa đường lui cho người."

 Bà Tào nấu bếp có con trai đi tu làm sư. Bà kể con bà từng gặp một nhà quan ở Việt Đông (Quảng Đông) đến chùa đặt cơm chay cúng dường. Ông ấy kể vợ mất đã mười chín năm. Một đêm, nàng hiện hình dưới đèn nói: "Từ khi xuống suối vàng, không lúc nào em không nhớ chàng, vẫn mong sau khi chàng trăm tuổi sẽ được gặp lại một lần. Không ngờ nay em bị xếp vào vòng luân hồi để đi đầu thai, từ đây mờ mịt muôn đời, không còn ngày gặp lại. Vì thế em liều phạm lệnh cấm của âm phủ, đút lót người áp giải để đến từ biệt chàng." Người chồng kinh hãi, đau xót, vừa định nói thì bỗng có cơn gió xoáy vào phòng cuốn nàng đi, còn văng vẳng tiếng khóc. Vì thế ông cúng cơm cho sư, làm lễ sám hối, để giúp nàng được phúc ở đời sau. Đôi vợ chồng này có thể gọi là không phụ nhau. Bài "Trường hận ca" có câu: "Miễn lòng bền như thoa vàng, trên trời dưới thế sẽ có ngày gặp nhau." Biết đâu nhờ một tấm lòng ấy lại gieo được nhân duyên cho đời sau.

 Sách "Quế uyển tùng đàm" chép: Lý Vệ công (Lý Đức Dụ, tể tướng đời Đường) tặng sư chùa Cam Lộ cây gậy tre vuông, nói tre này xuất từ nước Đại Uyển, thân chắc đặc mà vuông vức, mắt đốt và mầm gai mọc đối nhau ở cả bốn mặt. Xét ra tre vuông nay ở Mân, Việt (Phúc Kiến, Quảng Đông) có nhiều, chẳng phải vật lạ. Đại Uyển nay là vùng Cáp Tát Khắc (Kazakh), đã thuộc bản đồ triều đình, đất ấy xưa nay không mọc tre, lấy đâu ra tre vuông!

 Sách "Cổ kim chú" chép nước Ô Tôn có quả hạch Thanh Điền, to bằng quả bầu đựng được sáu thăng, khoét rỗng đựng nước vào, chốc lát thành rượu. Xét ra Ô Tôn nay là đất Y Lê. Hỏi người Ngạch Lỗ Đặc (người Oirat, một bộ tộc Mông Cổ ở phía tây), họ đều nói không có thứ ấy. Sách "Đỗ Dương tạp biên" lại chép Nguyên Tái dựng nhà Vân Huy trong dinh riêng. "Vân" là tên một loại cỏ thơm, xuất từ nước Vu Điền, trắng sạch như ngọc, vùi xuống đất không mục, giã thành bột trát tường, nên gọi là Vân Huy. Vu Điền nay là đất Hòa Điền, cũng chưa nghe có vật này. Chỉ ở Tây Vực có loài cỏ tên Mã Nỗ Căn, giống cây thương truật (cây thuốc có thân rễ thơm), sư người phiên đốt lên cúng Phật, khá quý. Nhưng màu nó không trắng, cũng không trát tường được. Đó đều là lời tiểu thuyết gán ghép.

 Lê Hạnh Đường kể: Có một thiếu niên, cha đi buôn xa lâu không về, không ai quản thúc, bị chủ sòng bạc dụ dỗ, thua mấy trăm lạng bạc. Chủ sòng bàn sẽ bỏ tiền trả nợ cho mọi người, nhưng ép cậu viết văn tự bán nhà. Bất đắc dĩ cậu phải làm theo. Lo không biết ăn nói sao với mẹ và vợ, cậu không về nhà mà đêm vào rừng thắt cổ. Vừa buộc dây thì nghe tiếng vó ngựa rầm rập, ngoái lại thì ra là cha về. Cha kinh hãi hỏi sao làm thế. Liệu không giấu được, cậu kể thật. Cha chẳng giận chút nào, nói: "Đó cũng là chuyện thường, sao đến nỗi thế. Chuyến này ta kiếm được, đủ bù vào. Con cứ về nhà, ta tự đi trả tiền, đòi lại văn tự."

 Lúc ấy sòng bạc chưa tan, người cha xô cửa xông vào. Vốn đều quen biết nhau, ông chỉ mặt gọi tên từng người, trước mắng tội dụ dỗ, sau trách tội ép bức. Mọi người ngơ ngác không cãi được. Rồi ông nói: "Đứa con hư đã viết văn tự nhà, ta cũng khó vì chuyện cờ bạc mà kiện lên quan. Nay ta trả tiền cho ngươi, mai ngươi chia cho mọi người, trả văn tự nhà cho ta, được chăng?" Chủ sòng biết mình đuối lý, xin làm theo. Người cha bèn cởi túi tiền đeo ở lưng đưa cho chủ sòng. Chủ sòng kiểm từng thứ rồi nhận. Ông lấy được văn tự liền đốt ngay trên ngọn đèn, giận dữ bỏ đi.

 Người con về nhà dọn cơm chờ cha, đến sáng vẫn không thấy về. Cậu đến sòng dò hỏi, người ta nói ông đã đốt văn tự rồi đi. Cậu đang lo có chuyện gì khác thì hôm sau chủ sòng mở rương, thấy toàn là thỏi giấy. Tiền do chính tay mình nhận, mọi người đều tận mắt thấy, không có cách nào thanh minh, chủ sòng đành bỏ tiền túi riêng ra trả. Ai cũng ngờ là gặp ma. Hơn mười ngày sau, tin báo tang quả nhiên đến: người cha đã chết mấy tháng rồi.

 Lý Tiều Phong kể: Ngoài cửa Dũng Kim ở Hàng Châu có một chiếc thuyền chài đậu dưới chân một ngôi miếu thần. Người trên thuyền nghe trong miếu có tiếng người ồn ào, rồi tiếng thần quát: "Bọn ngươi là ma hoang, sao dám làm nhục văn sĩ? Tội đáng đánh roi." Lại nghe tiếng biện bạch: "Đêm vắng trăng sáng, các hồn ma tạm dạo bên bờ nước cho khuây nỗi buồn tù túng. Hai anh đồ nghèo này cứ giảng đạo lý, bàn thơ văn, lải nhải không thôi. Mọi người đều không hiểu, thật chán nghe. Chúng tôi có thì thầm với nhau, hơi tỏ ý không vừa lòng, rồi lần lượt lánh đi thì có, chứ không dám xúc phạm gì." Thần lặng thinh một lúc rồi nói: "Bàn văn là việc tao nhã, nhưng cũng phải chọn chỗ, chọn người. Các tiên sinh thôi đi." Chốc lát những đốm lửa ma như đom đóm từ trong miếu bay ra, xa xa nghe tiếng cười khúc khích không ngớt, rồi tản đi bốn phía.

 Lưu Lai (?), người Thương Châu, có mẹ sinh năm Nhâm Thân niên hiệu Khang Hy (1692). Đến năm Nhâm Tý niên hiệu Càn Long (1792), bà đã một trăm lẻ một tuổi mà vẫn khỏe mạnh, ăn uống được. Mấy lần gặp ân chiếu (chiếu vua ban ơn, như ban thóc lụa cho người cao tuổi), lý trưởng muốn báo quan cho bà lĩnh thóc lụa, bà đều một mực từ chối. Năm ngoái, người ta muốn xin triều đình ban khen, dựng cổng đá ghi tiết hạnh cho bà, bà cũng một mực từ chối. Có người hỏi vì sao không muốn, bà khảng khái nói: "Đàn bà góa nhà nghèo, số phận lận đận mỏng manh, chính vì long đong khốn khổ nên được thần linh thương xót, cho sống thọ thế này. Hễ cầu lấy cái phúc quá phận thì ngày chết sẽ đến." Bà cụ này nhìn xa thật. Xét đời bà, ắt không có những mưu cầu lăng xăng ngoài phận, nên lòng thảnh thơi trong lặng, giữ gìn được sự hòa hợp tự nhiên trong người, mà sống được lâu như vậy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video