Thiên 10 — Quyển 10 — Tôi nghe như thế này (4)

 Duyệt Vi thảo đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển mười: Như thị ngã văn (nghĩa là "Tôi nghe như thế này" — tên một phần trong sách, ghi lại những chuyện tác giả nghe người khác kể), phần bốn.

 Nhiếp Tùng Nham người Trường Sơn kể: nhà tiên sinh Trương Mão Quân ở An Khâu có một lầu sách bị cáo chiếm. Con cáo thường nói chuyện với người. Bà già, đầy tớ gái, tiểu đồng hay gia nhân, hễ ai giấu giếm điều gì, nó đều nói toạc ra trước mặt mọi người. Cả nhà sợ nó như sợ thần thánh, lúc nào cũng dè chừng, không dám làm điều sai. Con cáo ấy đúng là một cái khuôn phép biết nói, một viên quan giám sát vô hình. Nhưng kẻ gian xảo nếu biết cung kính hầu hạ nó, thì nó lại che đi chỗ xấu của kẻ ấy, không chịu nói thẳng. Vì nó thông minh thì thừa, còn ngay thẳng thì thiếu. Có lẽ vì vậy mà cáo vẫn chỉ là cáo.

 Bà ni già họ Đổng ở miếu Sáp Hoa, Thương Châu kể: có lần bà thức giấc lúc nửa đêm, nghe tiếng khánh (nhạc khí bằng đá hoặc đồng, gõ khi tụng kinh lễ Phật) trong điện Phật vang lên lanh lảnh, như có người đang lễ bái. Hôm sau bà kể với đệ tử, đệ tử bảo: "Thầy bị ù tai đấy." Đêm đến lại nghe như thế, bà bèn lén dậy, rón rén ra nhìn trộm. Ánh đèn trước tượng Phật xanh leo lét, chỉ thấy lờ mờ đồ vật. Bà thấy người gõ khánh chính là sư phụ đã mất của mình. Có một thiếu phụ quỳ thẳng lưng trước tượng Phật, lầm rầm khấn mãi. Người ấy quay mặt vào trong nên không biết là ai. Lắng nghe kỹ lời khấn thì là cầu phúc cho người chồng đang ốm.

 Bà sợ quá cuống lên, va phải một vật kêu thành tiếng (?). Khí âm bỗng u ám (?), ánh đèn tối sầm, khi đèn sáng lại thì không còn thấy gì nữa. Ông ngoại đã mất của tôi là Trương Tuyết Phong nói: "Người thiếu phụ ấy đã xuống suối vàng mà còn lo chồng ốm. Nghe chuyện này khiến người ta thêm tình nghĩa vợ chồng."

 Ni cô họ Đổng còn kể: gần đây có một bà già bán hoa, đêm đi ngang mộ một nhà nọ, bỗng thấy hồn bà phu nhân nhà ấy đứng dưới gốc cây, vẫy tay gọi. Không có đường tránh, bà bán hoa đành run rẩy lạy chào. Phu nhân nói: "Đêm nào ta cũng đứng đây đợi một người quen để nhắn tin, mỏi mắt trông chờ, nay mới gặp được bà. Về nói với con gái và con rể ta: mọi mưu mô ngầm của chúng, quỷ thần đều đã biết hết, đừng phí công sức nữa. Ở âm phủ, ta bị đánh roi rất khổ. Những người chết trước dưới âm ai cũng phỉ nhổ, chửi mắng, ta không còn chỗ dung thân, chỉ đành ngày ngày trốn bên gốc cây này, chịu mưa khổ gió lạnh, cay đắng trăm bề. Còn chưa biết phải chìm đắm mấy kiếp mới được vào vòng luân hồi (vòng sinh tử, chết đi rồi đầu thai làm kiếp khác). Hình như nghe nói phải đợi khi số tiền của cải đã cướp của em trai nhà chồng (?) bị tiêu tán sạch, thì ta mới mong có đường sống.

 Lại nữa, con rể ta có mấy tờ thư mật, lúc ốm ta để trong cái hộp nhỏ khảm xà cừ. Dặn chúng lấy ra hủy đi, kẻo sau này thành cớ cho người ta bắt bẻ." Dặn đi dặn lại mấy lần, rồi nghẹn ngào biến mất. Bà già lén nói lại với người con gái. Con gái giận nói: "Bà đi nói giúp cho thằng em chồng đấy à?" Đến khi mở hộp thấy đúng mấy tờ thư ấy, cô ta mới sợ hãi. Về sau nhà người con gái ngày càng sa sút. Họ hàng ai biết chuyện đều chắp tay nói: "Đường sống của phu nhân sắp tới rồi."

 Ông Ba Ngạn Bật, chức Đề đốc (quan võ cao cấp chỉ huy quân đội một vùng) ở Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, Tân Cương), kể: hồi xưa theo quân đi đánh Ô Thập (vùng Uqturpan, Tân Cương), ông nằm mơ thấy mình đến chân một ngọn núi, có sáu bảy cái lều trại quân, nhưng không thấy lính canh. Có mấy chục người ra vào qua lại, phần nhiều trông như quan văn. Ông thử đến nhìn, gặp một ông trước kia làm Hộ quân thống lĩnh (chức quan võ chỉ huy đội cấm quân hộ vệ), đã quen biết. (Tên ông ấy có năm chữ, ông Ba gọi nhanh theo giọng uốn lưỡi, nay tôi không nhớ được.)

 Hai người nắm tay hỏi han nhau. Ông Ba hỏi: "Ông mất đã lâu, nay đến đây làm gì?" Đáp: "Vì cả đời tôi vụng về ngay thẳng, nên được làm quan âm phủ, nay theo quân để ghi sổ những người tử trận." Ông Ba thấy trên bàn có nhiều cuốn sổ, gồm mấy màu: vàng, đỏ, tía, đen. Hỏi: "Sổ này chia theo kỳ phải không?" (tức Bát Kỳ — tám đội quân của nhà Thanh, mỗi đội mang một màu cờ). Ông kia cười nói: "Làm gì có cờ tía cờ đen."

 (Thật ra trước kia có cờ đen, nhưng vì màu đen ban đêm khó nhận ra nên đổi thành cờ lam. Có lẽ ông ấy tình cờ không biết.)

 "Đây chỉ là để phân thứ bậc cao thấp thôi." Hỏi thứ bậc thế nào, đáp: "Người hết lòng vì nước, xông lên quên thân thì ghi vào sổ vàng. Người nghiêm giữ quân lệnh, thà chết không chịu khuất thì ghi vào sổ đỏ. Người theo đám đông xông pha, lăn lộn rồi chết thì ghi vào sổ tía. Người hoảng hốt tháo chạy tan tác, không còn đường sống, bị giày xéo nát thây, bị đuổi giết đứt cổ (?) thì ghi vào sổ đen."

 Hỏi: "Cùng lúc lâm trận, máu đổ thây nằm ngổn ngang, sao có thể phân biệt từng người mà không chút sai lầm?" Đáp: "Việc này chỉ quan âm phủ mới phân biệt được. Đại để người chết thì hồn vẫn còn, tinh khí như lúc sống. Người đáng ghi sổ vàng thì tinh khí như lửa mạnh bốc cao, phừng phừng hừng hực. Người đáng ghi sổ đỏ thì tinh khí như khói hiệu báo động bốc thẳng lên, gió không lay được. Người đáng ghi sổ tía thì tinh khí như ánh chớp lọt qua kẽ mây, lấp loáng qua lại. Trong ba bậc này, bậc cao nhất thành thần, bậc thấp nhất cũng được về cõi lành. Còn người đáng ghi sổ đen thì tinh khí co ro rũ rượi, như tro tàn không còn ngọn lửa. Triều đình khen thưởng tôn vinh người trung nghĩa thì cứ xếp chung một loạt, ai cũng được ân điển khi chết; nhưng dưới âm phủ thì coi họ như ma thường, không còn kể đến nữa."

 Ông Ba nghiêng tai kính cẩn lắng nghe, kinh sợ mà phục trong lòng. Đang định hỏi về tương lai của chính mình thì tiếng pháo làm ông giật mình tỉnh dậy. Về sau ông thường kể chuyện này với thuộc hạ, nói: "Mỗi lần ra trận ta nhớ lời ấy, liền thấy bỏ thân nơi mũi tên lưỡi giáo nhẹ như lông hồng."

 Sách Dạ đăng tùng lục chép chuyện "đứa đầy tớ ngay đơ" của Tạ Mai Trang, nhưng không biết đứa đầy tớ ấy họ Lư tên Chí Nhân. Có lẽ người viết chưa đọc bài "Truyện đứa đầy tớ ngay đơ" do chính Mai Trang viết, chỉ dựa vào lời đồn. Ông Hoắc Dịch Thư, từng làm Kinh Triệu (quan cai quản vùng kinh đô), khi bị đày ra giữ biên ở Quý Tô Đồ (?), có người phu khiêng kiệu tên Vương Nhị, chuyện cũng giống đứa đầy tớ kia. Sau Vương Nhị chết ở ngoài biên ải, ông Hoắc khóc rất thảm. Một đêm, bỗng nghe ngoài màn có tiếng nói: "Dê bị trộm rồi, mau đuổi về phía tây bắc." Ra xem thì quả đúng như vậy. Nghe giọng nói, rõ ràng là hồn Vương Nhị. Ông Hoắc có một người đầy tớ đang xin về, hôm ấy thấy chuyện lạ, bèn tháo hành lý ra không đi nữa, nói với bọn đồng bạn: "Sợ Vương Nhị dưới suối vàng cười mình."

 (Trong câu chuyện trên, "ngay đơ" chỉ tính thật thà cứng cỏi, trung thành tới mức cố chấp.)

 Ở Thương Châu có người mù họ Thái. Mỗi lần đi qua dưới lầu Nam Sơn, lại có một ông già mời anh đàn hát, rồi cùng uống rượu. Dần dần thân thiết, ông già cũng thường đến nhà Thái cùng uống. Ông tự nói họ Bồ, người Giang Tây, vì buôn đồ sứ mà đến đây. Lâu dần mới biết ông là cáo. Nhưng hai bên rất hợp nhau, cáo không giấu, Thái cũng không sợ.

 Khi ấy có vụ kiện về lời đồn chuyện trai gái trong nhà người ta, mọi người bàn tán không thống nhất. Thái tình cờ nhắc tới, nói: "Ông đã thông linh, hẳn biết rõ thực hư." Cáo sầm mặt nói: "Chúng ta là kẻ tu đạo, sao lại can dự vào chuyện vặt nhà người? Chuyện phòng the là chỗ kín đáo, trai gái hẹn hò lén lút, mập mờ khó rõ, nghi ngờ thì dễ sinh. Một con chó sủa theo bóng thì thường đến trăm con chó sủa theo tiếng. Dù có thật đi nữa, can gì đến người ngoài? Vậy mà chỉ vì một ngày sướng miệng, lại thành nỗi nhục mấy đời cho con cháu người ta. Như thế đã làm tổn hại sự hòa hợp của trời đất, chuốc lấy sự ghét bỏ của quỷ thần rồi.

 Huống chi chuyện như bóng cây cung trong chén rượu tưởng là rắn (ý nói tự mình nghi hoặc vô căn cứ), mơ hồ không bằng chứng, mà lại thêm thắt bịa đặt như chính mắt thấy, khiến người ta nhịn không được mà cãi cũng không xong, thường đến nỗi uất ức không nói ra được, ôm oan mà chết. Cái khí oán hận ấy càng qua bao kiếp cũng khó tiêu tan. Nếu có linh hồn, há lại không có quả báo? E rằng trên núi dao cây kiếm (cực hình nơi địa ngục), không thể không đặt sẵn một chỗ cho những kẻ ấy.

 Anh vốn chất phác thật thà, nghe chuyện ấy lẽ ra phải bịt tai, vậy mà còn dò hỏi thật giả, định làm gì? Hay là mù mắt còn chưa đủ, lại muốn bị cày lưỡi (hình phạt kéo lưỡi ra cày dưới địa ngục, dành cho kẻ ác khẩu) nữa sao?" Nói rồi ném chén bỏ đi, từ đó tuyệt giao. Thái hổ thẹn hối hận, tự tát vào má mình, thường kể chuyện này để răn người khác, không tự giấu đi.

 Cậu tôi là ông Trương Mộng Trưng kể: phía tây thôn Ngô gia trang nơi ông ở, có một người ăn mày chết bên đường. Con chó ông ta nuôi canh giữ bên xác không chịu đi. Đêm có sói đến ăn xác, con chó xông lên cắn, không cho sói tới gần. Lát sau bầy sói kéo đến đông, chó kiệt sức ngã gục, rồi bị ăn luôn cùng xác chủ. Chỉ còn lại cái đầu, hai mắt vẫn trợn trừng giận dữ như muốn nứt ra. Có người tá điền canh ruộng dưa tận mắt thấy chuyện này.

 Lại nữa, ông Trình Dịch Môn ở Ô Lỗ Mộc Tề, một đêm có trộm vào nhà, đã trèo qua tường sắp ra ngoài, thì con chó nhà nuôi đuổi theo cắn chân. Tên trộm rút dao chém nó. Đến chết chó vẫn cắn chặt không nhả, nhờ vậy bắt được trộm. Lúc ấy ông Dịch Môn có đứa đầy tớ tên Cung Khởi Long đang phản bội cắn lại chủ. Mọi người đều nói: "Nhà quan Thái thú (quan đứng đầu một phủ) Trình có hai chuyện lạ: một kẻ mặt người dạ thú, một con mặt thú lòng người."

 Khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, viên Kiêu kỵ hiệu (chức quan võ cấp thấp trong quân kỵ) là Tát Âm Xước Khắc Đồ kể: trước kia ông giữ khẩu tạp luân (trạm canh gác biên giới, phiên âm từ tiếng Mãn) ở Giang Sơn. Một hôm trời sắp sáng, có con quạ kêu quang quác ngay trước cửa. Ghét điềm xấu, ông giương cung bắn mũi tên kêu (?), mũi tên rít vút qua, sượt trên lưng con bò cái. Bò sợ chạy mất, ông gọi mấy người lính đuổi gấp. Bò chạy vào một khe núi, gặp hai người đang cày, húc một người ngã. Đỡ dậy xem thì không bị thương nặng, chỉ què chân khó đi. Hỏi ra nhà người ấy không xa, bèn cùng khiêng đưa về.

 Vào nhà ngồi chưa yên, nghe một đứa trẻ hét liên tục "Có trộm!". Mọi người cùng chạy ra giúp bắt, thì ra là tên phạm nhân bị đày trốn trại tên Hàn Vân, đang trèo tường ăn trộm dưa, bèn cùng bắt hắn. Nếu quạ không kêu trước cửa thì Tát Âm Xước Khắc Đồ không bắn; ông ấy không bắn thì bò không sợ chạy; bò không chạy thì không húc người ngã; không húc người ngã thì mấy người lính không đến nhà ấy; chỉ có một đứa trẻ thấy người trộm dưa thì chắc chắn không thể trói bắt được. Vậy mà chuyện nọ dắt chuyện kia, cuối cùng khiến hắn bị bắt và bị xử tử. Con quạ đến đó, há chẳng phải có cái gì nhập vào nó sao? Vì Hàn Vân vốn là tên cướp lớn, người bị hắn cướp giết đã nhiều. Lúc ấy tuy không ai thấy gì, nhưng thật ra cũng cùng một lẽ nhân quả như chuyện Lưu Cương gặp ma.

 Lại có viên Tá lĩnh (chức quan quản lý một đơn vị cơ sở trong Bát Kỳ) là Ngạch Nhĩ Hách Đồ kể: trước kia ông giữ trạm tạp luân ở Cát Mộc Tát. Đêm nghe ngoài lều tròn có tiếng hu hu. Người ra đuổi thì nó lùi dần, người dừng thì nó dừng, người quay về thì nó lại đến. Như thế mấy đêm liền. Một người lính gan dạ cầm dao đi theo, lần theo tiếng quanh co vào trong núi, đến trước một xác chết khô thì im bặt. Nhìn xác thấy có vết thú hoang gặm, đã khô từ lâu. Người lính về kể lại, ông biết là hồn ấy xin được chôn. Ông sắm quan tài chôn cất, từ đó tiếng ấy không đến nữa.

 Hồn thức đã lìa thì thân xác còn gì nữa? Con ma này cứ khư khư với cái xác bỏ lại, thật khó tránh khỏi cảnh tằm làm kén tự trói mình. Nhưng câu nói rằng xác để trên mặt đất thì cho quạ diều ăn, chôn dưới đất thì cho kiến ăn, quăng xuống nước thì cho cá ba ba ăn, cũng như nhau cả, chỉ là cái nhìn phóng khoáng của Trang Tử. Sao có thể khiến mọi loài có sự sống đều như bậc tối thượng quên hết tình cảm được? Xem chuyện này thì biết: cẩn thận việc quan tài khâm liệm là tấm lòng của con hiếu; xương thịt người chết phải được chôn giấu là chính sách của người nhân đức. Thánh nhân thấu hiểu tình trạng của quỷ thần, nào có bao giờ nói hồn bay lên, phách chìm xuống (hồn là phần tinh thần, phách là phần gắn với thể xác) rồi là mờ mịt không biết gì đâu.

 Viên huyện lệnh huyện Hiến nọ, trước khi chết, có người lính gác cổng đêm nghe trong thư phòng có tiếng nói: "Mấy năm nay hắn hưởng thụ xa hoa, lộc (phần phúc lợi, bổng lộc định sẵn cho mỗi người) đã tiêu hết rồi. Cha hắn kêu xin với âm phủ, xin ứng trước lộc kiếp sau một năm để lo cho xong việc dở dang, chưa biết có được chấp thuận không." Lát sau, viên huyện lệnh chết đột ngột.

 Ông Đổng Văn Khác thường nói: "Đạo trời, việc gì cũng kỵ quá mức, cho nên quá xa hoa hay quá keo kiệt đều đủ gây điều chẳng lành. Nhưng xét từng việc đã nghiệm thì hình phạt cho sự quá xa hoa, với người giàu thì nhẹ, với người làm quan sang thì nặng; hình phạt cho sự quá keo kiệt, với người làm quan sang thì nhẹ, với người giàu thì nặng. Vì giàu mà quá xa hoa thì chỉ tốn của mình thôi; sang mà quá xa hoa thì thế tất sẽ tham lam lạm quyền, vì quyền nặng thì đòi lấy dễ. Sang mà quá keo kiệt thì chỉ giữ của mình thôi; giàu mà quá keo kiệt thì thế tất sẽ khắc nghiệt so đo, rõ ràng là mưu mẹo nhiều (?). Kẻ sĩ phu nên luôn nghĩ sâu, biết rằng cái gì có lợi cho mình tất làm hại người, việc gì cũng chừa lại phần dư, đó là con đường gọi phúc đến."

 Đứa đầy tớ nhỏ tên Ngọc Bảo kể: một nhà nông ở Đặc Nạp Cách Nhĩ, bỗng có một con bò lạc vào đàn gia súc của họ, rất béo khỏe. Lâu không thấy ai đi tìm, dò hỏi cũng không có ai mất bò, bèn giữ lại nuôi. Con gái nhà ấy mười ba mười bốn tuổi, có lần cưỡi con bò này đến nhà họ hàng. Đi nửa đường, bò không theo lối mòn, chở cô gái vượt đèo băng suối, đi thẳng vào vùng núi hoang. Vách đá dựng đứng, hang sâu, ngã xuống thì tất nát thây. Cô gái chỉ biết ôm cổ bò kêu gào. Người đốn củi chăn trâu nghe tiếng chạy theo nhìn thì bò đã ở trên đỉnh núi trùng điệp, dần dần khuất vào trong mây mù. Có lẽ cô bị hổ sói ăn, hoặc rơi xuống khe vực, đều không biết được. Mọi người đều trách người cha tham chiếm con bò, đến nỗi gặp tai họa lớn. Tôi cho rằng con bò này và cô gái kia vốn có oán thù từ kiếp trước, dù có đuổi bò đi không giữ lại, thì tất cũng có cách khác để báo thù.

 Điêu Phi Vạn người Cố Thành kể: một thôn có hai thầy đồ, sau cơn mưa cùng dạo đến miếu thổ thần (thần đất cai quản một vùng), ngồi trên bậc thềm nói chuyện, lâu không chịu đi. Mặt đất trước miếu sạch phẳng như bàn tay, bỗng thấy đất bốc lên như có nét chữ. Hai người cùng đứng dậy xem, thì thấy trên đất bùn có người dùng gậy vạch mười sáu chữ: "Chẳng tranh thủ lúc mát, tự đi dạy học trò, lại lẫn vào nhà sách, chẳng thấy thẹn hay sao?" Vì miếu không có người ở, cáo chiếm ở trong, trách hai người ồn ào lâu quá. Hồi ấy kỳ thi vừa thêm môn thơ luật (thể thơ có luật lệ chặt chẽ về vần, niêm, đối), Phi Vạn đùa rằng: "Tiện tay viết thành văn, lại là thơ bốn chữ có vần, tôi thua con cáo này rồi."

 Phi Vạn còn kể: có một anh học trò rất gan dạ, thường mong gặp ma mà không được. Một đêm mưa tạnh trăng sáng, anh sai đứa đầy tớ nhỏ xách vò rượu ra bãi mộ, nhìn bốn phía gọi lớn: "Đêm đẹp đi chơi một mình thật buồn tẻ. Các bạn dưới suối vàng, có ai chịu ra uống cùng không?" Lát sau thấy lửa ma lập lòe ẩn hiện trong cỏ. Gọi lần nữa thì nghe tiếng hu hu, cách chừng một trượng (khoảng ba mét) thì đều dừng lại không tiến tới. Đếm bóng thì khoảng hơn mười. Anh lấy chén to múc rượu tưới ra, cả bọn đều cúi xuống ngửi hơi rượu. Một con ma khen rượu rất ngon, xin cho thêm.

 Anh vừa tưới vừa hỏi: "Các ông vì sao không đi luân hồi?" Đáp: "Ai còn gốc lành thì đã đầu thai rồi, ai tội ác đầy tràn thì đã rơi xuống địa ngục. Bọn tôi mười ba người, tội chưa đến mức đầy, đang chờ luân hồi là bốn; vì nghiệp báo (quả báo do việc làm của mình gây ra) mà chìm đắm, không được luân hồi là chín." Hỏi: "Sao không sám hối để cầu giải thoát?" Đáp: "Sám hối phải kịp lúc chưa chết, chết rồi thì không còn chỗ nào để ra sức nữa." Rượu tưới hết, giơ vò lên cho chúng xem, bọn ma đều loạng choạng bỏ đi. Có một con quay đầu lại dặn: "Ma đói được no rượu, không lấy gì báo ơn, xin kính tặng một câu: sám hối phải kịp lúc chưa chết."

 Ông Y Thực, chức Bút thiếp thức (viên thư lại lo việc dịch thuật, sao chép văn thư, thường là người Mãn) ở Viện Hàn lâm, theo quân đi đánh Y Lê, liều chết phá vòng vây, bị đâm bảy mũi giáo. Qua hai ngày hai đêm thì tỉnh lại, phi ngựa một ngày một đêm, vẫn đuổi kịp đại quân. Tôi và Bác Tích Trai cùng làm ở Viện Hàn lâm, thấy ông có vết thương, bèn hỏi kỹ đầu đuôi. Ông kể: lúc bị thương hoàn toàn không thấy đau, chỉ bỗng như ngủ say. Rồi dần dần có cảm giác thì hồn đã lìa khỏi xác. Nhìn bốn phía chỉ thấy gió cát mịt mù, không phân biệt được đông tây. Ông biết rõ mình đã chết. Chợt nghĩ đến con còn nhỏ, nhà nghèo, chua xót thấu xương tủy, liền thấy thân nhẹ như chiếc lá, theo gió dập dờn muốn bay đi. Chợt nghĩ chết uổng thì không cam lòng, thề làm lệ quỷ (ma dữ) để giết giặc, liền thấy thân như cột sắt, gió không lay được. Đang lưỡng lự đứng lặng (?), định đi thẳng lên đỉnh núi để nhìn xem quân địch ở đâu, thì bỗng như tỉnh mộng, thấy mình đã nằm cứng đơ giữa vũng máu trận. Tích Trai thở dài nói: "Nghe kể như vậy khiến người ta thấy chết trận chẳng có gì đáng sợ. Thế thì làm trung thần liệt sĩ thật ra rất dễ, sao người ta lại ngại mà không làm?"

 Trong làng có nhà họ Cổ làm nghề mổ bò, số bò đã giết không đếm xuể. Sau ông Cổ bị mù cả hai mắt. Bà Cổ lúc sắp chết thì da thịt lở loét nứt nẻ, đau đớn muôn phần, tự nói rằng âm phủ đang dùng cách mổ bò để xẻ thịt bà. Bà kêu gào hơn một tháng mới chết. Mẹ của người thiếp hầu tôi là bà Thẩm tận mắt thấy chuyện này. Nghiệp sát sinh (tội giết hại sinh vật) vốn rất nặng; bò có công trong việc cày cấy, giết bò thì tội càng nặng hơn. Sách Minh tường ký chép chuyện Dữu Thiệu Chi đời Tấn, đã có câu: "Nên siêng năng tu hành, không được sát sinh; nếu không thể bỏ hẳn được thì đừng giết bò." Đó là lời răn kiêng giết bò xưa nhất. Sách Tuyên thất chí chép: dạ xoa (một loài quỷ dữ) sống lẫn với người thì sinh dịch bệnh, chỉ tránh người không ăn thịt bò. Sách Dậu Dương tạp trở cũng chép điều này. Nay người không ăn thịt bò gặp dịch quả thật không bị lây. Truyện ghi chép vặt vốn không phải hoàn toàn vô căn cứ.

 Ông Trần Văn Cần người Hải Ninh kể: xưa ở nhà người quen gặp buổi phù cơ (lối cầu tiên: dùng que gỗ viết chữ trên mâm cát, tin rằng thần tiên giáng xuống mượn tay người mà viết), vị giáng xuống đàn là ông Lý Văn Trinh người An Khê. Ông Trần lạy hỏi cách xử thế, Văn Trinh phán: "Lúc đắc ý đừng quá thỏa ý, lúc thất ý đừng quá sướng miệng, thì mãi giữ được kết cục tốt lành." Ông Trần suốt đời đọc nhớ câu ấy, từng dạy học trò: "Lúc đắc ý đừng quá thỏa ý, người hơi biết lợi hại thì làm được; lúc thất ý đừng quá sướng miệng, thì người hiền có khi cũng chưa làm được. Sướng miệng đâu chỉ là oán trời trách người; làm ra vẻ thản nhiên coi khinh, cố nói lời phóng khoáng, thì chuốc họa còn hơn cả oán trách."

 Nhân đó tôi nhớ trong tập Hoa Vương các thặng cảo của cụ cao tổ tôi có chép: tiên sinh Tống Thịnh Dương, húy (tên thật, kiêng không gọi) Đại Tráng, là sinh đồ (người đã đỗ kỳ thi sơ cấp, được học ở trường huyện, phủ) ở Hà Gian, bố vợ của cụ cao tổ tôi, có tặng thơ rằng: "Gã cuồng vẫn tính nết như xưa, phóng khoáng chính là bực bội." Cũng gần như trùng khớp hoàn toàn với điều ông Trần bàn.

 Có một người con gái tộc Ách Lỗ Đặc (một bộ tộc Mông Cổ phía tây, tức Oirat) lấy chồng là dân thường ở Ô Lỗ Mộc Tề, mấy năm thì góa. Chị vốn có nhan sắc, người làm mai ngày ngày gõ cửa. Chị từ chối: "Lấy chồng thì chắc chắn sẽ lấy, nhưng chồng chết không có con, bố chồng đã già, tôi đi thì ông nương tựa vào ai? Xin đợi phụng dưỡng bố chồng đến cuối đời rồi hãy bàn." Có người muốn ở rể nhà chị để thay chị nuôi ông, chị lại từ chối: "Tính tình đàn ông không chắc được, lỡ không hợp với ông thì hối không kịp." Cũng không được. Chị bèn tự mình khó nhọc làm lụng, khiến ông được no ấm yên vui, còn hơn lúc có con trai. Qua sáu bảy năm, ông mất vì tuổi già. Chôn cất xong, chị mới khóc thảm tạ biệt mộ, thay áo màu lên xe đi lấy chồng. Người bàn luận tiếc rằng chị không giữ trinh tiết, nhưng không thể không gọi là hiếu. Ông Vĩnh, Nội các học sĩ, khi ấy trấn giữ vùng này, nghe chuyện than rằng: "Đây là cái gọi là bản chất tốt mà chưa được học."

 Vương Phù Cửu người Tân Thành kể: một người bạn ông được bổ làm huyện lệnh ở Quý Châu, đi vay của một thương nhân Sơn Tây. Thương nhân ép buộc bóc lột, mưu mẹo trăm đường. Người kia bị thúc bách vì hạn lên đường, đành nhún nhường chịu theo, nhưng thương nhân càng bày thêm điều kiện. Tranh cãi đến nửa đêm, ông mới đau lòng ký giấy nợ. Tính ra giấy nợ ghi trăm lạng, thực nhận chưa đến ba mươi lạng.

 Thương nhân đi rồi, ông cất tiền vào rương, đang ngồi một mình thở dài thì bỗng nghe trên mái hiên có tiếng người nói: "Đời không có chuyện bất công nào như thế. Ông quá yếu mềm, khiến người ta tức đầy ngực. Tôi vốn định đến ăn trộm của ông, nay hãy trị tên thương nhân kia một phen, để hả giận cho các quan nghèo trong thiên hạ." Ông sợ không dám đáp. Lát sau góc nhà có tiếng sột soạt, người kia đã vượt tường đi mất. Hôm sau nghe tin thương nhân bị trộm, các giấy nợ cũ mới trong rương đều bị cuỗm sạch. Tên trộm này rất có khí hiệp nghĩa. Nhưng cũng vì thương nhân làm quá đáng, phạm vào điều trời kỵ, nên quỷ thần khéo khiến cho gặp nhau như vậy.

 Hứa Văn Mộc kể: một người họ hàng của ông được bổ chức quan mới, bày đủ lễ vật rượu thịt cúng tổ tiên. Có một ông đồng nhìn thấy được ma, lén nói với người khác: "Vong linh tổ tiên nhà ấy lúc nhận cúng, ai nấy sắc mặt thảm não, như muốn rơi lệ. Còn hồn ông Giáp ở ngõ sau thì ngồi trên nóc nhà đối diện, vắt chân mà cười. Thế là cớ làm sao?" Sau người ấy đến nhậm chức chưa lâu thì bị xử tội chết, mới hiểu vì sao tổ tiên khóc. Nhưng cái mừng của ông Giáp thì mãi không hiểu. Lâu sau có người biết chuyện kín, nói: "Con gái ông Giáp có nhan sắc, người kia từng sai một mụ già đem vàng ngọc dụ dỗ, ngủ với cô ấy mấy đêm. Người không biết nhưng ma biết." Ai bảo ở nơi tối tăm không ai thấy thì có thể buông thả việc làm?

 Vương Mai Tự, hiếu liêm (tức cử nhân — người đỗ kỳ thi cấp tỉnh), kể: phía tây thành Giao Hà có ngôi mộ cổ, cây cối rậm rạp, nghe nói có yêu ma ẩn trong đó, ai xúc phạm thì thường bị sốt rét. Người đốn củi chăn trâu không dám đến gần. Có một ông nho già tính ngay thẳng, hay cậy khí khái. Từ nhà ông lên huyện thành, nơi ấy vừa ở giữa đường, ông đi qua thường ngồi nghỉ, nằm ngửa ngông nghênh, rốt cuộc chẳng thấy chẳng nghe gì, như thế mấy năm. Một hôm, ông lại ngồi trên mộ, cởi trần hóng mát. Về nhà thì phát cuồng nói mê: "Trước kia tưởng ngươi là bậc quân tử xưa, nên mặc ngươi ngông nghênh, không dám xúc phạm. Gần đây ngươi làm việc phụ lòng người, mới biết trước nay ngươi nói năng đi đứng đúng phép đều là bề ngoài vậy mà lòng không vậy. Nay ta không sợ ngươi nữa."

 Người nhà lạy cầu mãi, ông mê man mấy ngày. Từ đó ông nhụt hẳn khí thế, mỗi lần qua chỗ ấy liền cúi đầu đi vội. Xem chuyện này thì biết yêu ma không đáng sợ: nếu lòng không tà, dù có lấn nó, nó cũng không dám đối chọi. Cũng xem chuyện này mà biết yêu ma rất đáng sợ: nếu việc làm có vết nhơ, dù giấu kín, nó cũng đều dòm thấy.

 Học trò tôi là Uông Huy Tổ người Tiêu Sơn, tự Hoán Tằng, đỗ tiến sĩ (người đỗ kỳ thi cao nhất ở kinh đô) năm Ất Mùi đời Càn Long, nay là tri huyện Ninh Viễn ở Hồ Nam. Khi chưa đỗ, ông làm mạc khách (người giúp việc riêng cho quan, lo giấy tờ, xét án, thuế khóa) lâu năm, có soạn cuốn Tá trị dược ngôn hai quyển (Lời thuốc giúp việc cai trị). Trong đó chép mấy chuyện gần đây, rất đáng để làm gương răn.

 Chuyện thứ nhất: tiên sinh Tôn Cảnh Khê, húy Nhĩ Chu, khi làm huyện lệnh Ngô Kiều, có người mạc khách họ Diệp, một tối đang uống rượu thì ngã nằm ra đất, qua hai canh giờ mới tỉnh. Hôm sau đóng cửa viết tờ sớ trên giấy vàng, đến miếu Thành hoàng (vị thần cai quản thành ấp, cũng xét xử việc âm) lễ bái (?), không ai hiểu vì sao. Qua sáu ngày, lại ngã như trước, rất lâu mới dậy, rồi xin dọn ra ở ngoài nha môn. Ông tự kể: tám năm trước, làm mạc khách ở Quán Đào, Sơn Đông, có một người đi học kiện tên côn đồ trêu ghẹo vợ mình. Vốn định đề nghị quan chủ chỉ trừng phạt tên côn đồ, không cần người vợ ra đối chất, nhưng viên vấn sự (người lo việc tra hỏi) họ Tạ muốn nhìn trộm nhan sắc người đàn bà, xúi giục gọi lên tra hỏi, khiến người đàn bà thắt cổ chết, tên côn đồ cũng phải đền mạng.

 Nay tên côn đồ kiện lên âm phủ, nói rằng nếu người đàn bà không chết thì hắn không đến nỗi phải chết, mà người đàn bà chết là do mạc khách bên trong cho gọi lên tra hỏi. Thần Thành hoàng Quán Đào gửi công văn sang bắt. Hôm trước ông đã viết sớ biện bạch, rằng người đàn bà vốn phải đối chất, vả lại kẻ bày ra ý ấy là họ Tạ. Vừa rồi lại có công văn đến, nói rằng việc gọi lên tra hỏi là nhằm nhìn nhan sắc, không phải để gỡ oan; ý tuy khởi từ họ Tạ, nhưng ngòi bút thật do họ Diệp cầm; họ Tạ đã bị bắt về rồi, họ Diệp không thể tha. "Tôi chắc chắn không thoát được." Qua một đêm thì chết.

 Chuyện thứ hai: ông Đồng, Án sát sứ (quan coi việc hình án cấp tỉnh) Chiết Giang, kể: năm Ất Hợi đời Càn Long, vào dịp thu thẩm (kỳ duyệt xét lại các án tử hình vào mùa thu hằng năm), có một đêm ông lén đi xem các thư lại làm việc thế nào. Mọi người đều đã ngủ say, chỉ một phòng còn sáng đèn. Ông khoét lỗ giấy cửa sổ nhìn trộm, thấy một viên thư lại đang xem hồ sơ án, trước bàn có một ông già và một thiếu phụ đứng. Ông rất kinh ngạc, tạm cứ xem tiếp. Thấy viên thư lại lúc đầu chép một tờ phiếu ý kiến, rồi xé bản nháp viết lại; thiếu phụ sửa vạt áo lui ra. Rồi lại rút một hồ sơ khác, nghĩ ngợi rất lâu, viết một tờ phiếu, ông già cũng vái chào lui ra.

 Ông gọi viên thư lại hỏi, thì hồ sơ xem trước là vụ ở Thai Châu, vì gian dâm mà gây chết người. Lúc đầu định xếp vào loại hoãn quyết (án tử hình được hoãn thi hành, có thể được giảm), sau vì kẻ phạm là học trò có danh phận mà làm điều bại hoại đến chết người, nên đổi sang tình thực (án tử hình xác đáng, phải thi hành). Hồ sơ rút ra sau là vụ ở Ninh Ba, đánh nhau nhiều lần gây chết người. Lúc đầu định xếp tình thực, sau thấy kẻ phạm đòi nợ có lý, người chết là do đánh trả lại, nên đổi sang hoãn quyết. Mới biết thiếu phụ là hồn trinh liệt đã bỏ mình, còn ông già là vong linh tổ tiên của người tù.

 Chuyện thứ ba: nha môn huyện Tú Thủy có lầu Ái Nhật, thang gỗ đã hỏng từ lâu, mỗi khi trời mưa âm u lại nghe tiếng ma khóc. Một viên thư lại già kể: đời Khang Hy, mẹ quan huyện lệnh hay niệm Phật, nên xây lầu này. Đầu đời Ung Chính, có viên huyện lệnh đưa mạc khách họ Hồ theo đến. Giữa mùa hè, họ Hồ không muốn gặp người, ở một mình trên lầu, giấy tờ cơm nước đều thả dây kéo lên kéo xuống. Một hôm nghe trên lầu có tiếng gào thảm, người hầu vội bắc thang lên, thì thấy họ Hồ trần truồng đầm đìa máu, tự đâm vào bụng mình, lại rạch nát (?) khắp người như khắc vẽ. Hắn tự kể: trước kia làm mạc khách ở một huyện tại Hồ Nam, có kẻ gian phu giết chồng người đàn bà, người đàn bà ra quan tự thú. Hắn sợ chủ mình bị tội không xét ra, bèn báo là do quan dò hỏi mà bắt được, thế là người đàn bà bị xử lăng trì (hình phạt xẻo thịt từ từ cho đến chết). Vừa rồi thấy một vị thần dẫn người đàn bà đến, đâm dao vào bụng hắn, ngoài ra không biết gì nữa. Hắn kêu gào qua một đêm thì chết.

 Chuyện thứ tư: một người ở Ngô Hưng nổi tiếng giỏi việc tiền lương thuế khóa, có lần bị đồng sự coi thường, bèn lén tố giác với quan trên chuyện kín về việc biển thủ của người ấy (?), cuối cùng thành vụ án lớn. Về sau hắn tự cắn lưỡi mà chết. Lại có họ Trương người Vô Tích làm mạc khách cho Cừu Lỗ Thanh, huyện lệnh Quy An. Có vụ gian phu giết chồng người đàn bà, ông Cừu cho rằng người đàn bà không cùng mưu nên muốn tha. Họ Trương lớn tiếng nói: "Triệu Thuẫn không đánh kẻ giết vua mà bị coi là giết vua, Hứa Chỉ không nếm thuốc trước cho cha mà bị coi là giết cha; sách Xuân Thu có phép xử tội theo ý định, không thể tha được." Người đàn bà cuối cùng bị xử chết. Sau họ Trương mơ thấy một người con gái xõa tóc cầm kiếm, đấm ngực đến nói: "Ta không đáng tội chết, sao ngươi lại vội giúp cho ta chết?" Rồi cầm dao đâm hắn. Tỉnh dậy thấy chỗ bị đâm đau lắm. Từ đó đêm nào cũng bị ma ám, đến chết.

 Chuyện thứ năm: tiên sinh Hàn Kỳ Tương người Tiêu Sơn, thuở trẻ giỏi nghề viết giấy tờ kiện tụng, lại lận đận thi cử mãi, vả lại không có con, đã dứt ý cầu tiến. Năm Quý Mão đời Ung Chính, ông làm mạc khách ở huyện Công An, mơ thấy thần bảo: "Ngươi vì ngòi bút gây nhiều tội nên bị tước hết lộc và con nối dõi. Nay ngươi xử án nhân từ khoan dung, nên thưởng cho ngươi đỗ đạt và có con, hãy mau về đi." Ông chưa tin. Đêm sau lại mơ như thế. Khi ấy đã đầu tháng bảy, ông đáp rằng không kịp kỳ thi. Thần nói: "Ta có thể đưa ngươi đi." Tỉnh dậy ông vội sửa soạn hành lý về, đi đường sông thuận gió, mùng hai tháng tám đã đến Hàng Châu, được dự thi theo diện di tài (diện vớt cho người bị sót, chưa qua sơ khảo) và thi đỗ. Năm sau quả nhiên sinh được một con trai. Hoán Tằng thật thà chất phác, có phong cách người xưa, lời ông kể hẳn không sai.

 Ông còn chép một chuyện về án tù dính đến việc tuyệt tự: Dương Nghiên Canh người Bình Hồ, khi làm mạc khách ở huyện Ngu Hương, quan chủ kiêm quyền huyện Lâm Tấn, có một vụ án còn ngờ lâu chưa xử. Sau tra ra thật là em đánh chết anh. Đêm ông thảo xong bản nghị án, chưa kịp tắt đèn đã ngủ. Bỗng nghe móc màn trên giường kêu, màn hơi hé, tưởng là gió. Lát sau lại kêu, thì thấy màn đã vắt lên móc, có một ông già râu trắng quỳ trước giường dập đầu. Quát thì biến mất, nhưng giấy trên bàn lật phật có tiếng. Vội dậy xem, thì chính là bản nghị án vừa thảo. Xem đi xem lại kỹ càng, tội quả không oan. Chỉ có điều nhà ấy bốn đời chỉ có một con trai nối dõi, đến đời người cha mới sinh được hai con trai, một đứa chết oan, một đứa lại phải tội, thì việc thờ cúng năm đời sẽ dứt. Ông bèn hủy bản thảo, để án ở diện còn ngờ như cũ. Có lẽ ông cho rằng để án còn ngờ là đúng.

 Tôi cho rằng: xét theo phép nước, kẻ làm mất luân thường thì phải giết; xét theo tình người, kẻ để dứt việc thờ cúng tổ tiên cũng đáng thương. Tha hay giết đều vướng, lòng nhân và lẽ nghĩa thành ra chống nhau. Nếu phải uốn lẽ cho thông, thì có thể nói: kẻ giết người phải đền mạng là để rửa oan cho người chết; nhưng rửa oan cho mình mà làm dứt việc thờ cúng ông cha, thì người anh nếu biết, tất không muốn. Nếu người anh lại muốn, thì đúng là không có lòng người. Vậy dù không bắt đền mạng cũng không phải là oan. Đó là một cách nói. Có người lại cho rằng: tình là việc của một người, phép là việc của cả thiên hạ. Nếu hễ nhà nào chỉ có hai anh em, em giết anh, đều vì thương họ tuyệt tự mà không bắt đền mạng, thì kẻ giết anh để cướp gia sản sẽ nhiều lắm, lấy phép gì để giữ ngay luân thường? Đó cũng chưa hẳn không phải là một cách nói. Không có bậc như Cao Dao (vị quan xử án công minh nổi tiếng thời vua Thuấn), vụ án này thật khó xử, cứ để lại chờ người hiểu lẽ phán định là được.

 Ông Diêu An (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An) kể: trước kia ở nhà cậu là ông Trần Đức Âm, gặp mưa rào, từ giờ Tỵ (khoảng 9 đến 11 giờ sáng) đến giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều) mới tạnh, nước mưa toàn là nước ngâm đay (hôi thối). Khi ấy ông thầy đồ già ở nhà đang giảng sách, mọi người bèn hỏi: "Trận mưa này rốt cuộc là lẽ gì?" Ông đồ quay mặt vào tường nói: "Khổng Tử không nói chuyện quái dị."

 Lưu Hương Uyển kể: hồi trước ở đất Sơn Tây, nghe có một ông nho già đi qua ngôi mộ cổ, người đi cùng nói trong đó có cáo, ông nho già bèn chửi nó, cũng không có gì lạ xảy ra. Ông nho này vốn giỏi làm ăn, mùa đông không mặc áo da, mùa hè không mặc vải mát (?), ăn không có thức ăn mặn, uống không có rượu (?), vợ con không được bữa no. Ông góp nhặt từng chút, được bốn mươi lạng bạc, nấu chảy đúc thành bốn thỏi, niêm giấu kín, mà nói với người khác thì kêu nhà không có một đấu thóc.

 Từ khi chửi cáo, số bạc cất giữ khi thì bỗng nằm trên nóc nhà ngọn cây, phải bắc thang mà lấy; khi thì bỗng ở trong bùn lầy nước nông, phải lội ướt mà tìm; thậm chí bỗng bị ném vào hố xí, phải thò tay mò rồi rửa; khi thì bị dời chỗ khác, lục tìm khắp nơi mới thấy; khi thì mất mấy ngày, rồi từ trên không tự rơi xuống; khi thì đang ngồi tiếp khách, bỗng chui vào vành mũ; khi thì đang vái chào người, bỗng loảng xoảng rơi ra khỏi tay áo. Biến hóa muôn kiểu, không thể nghĩ bàn.

 Một hôm, bốn thỏi bạc bỗng nhảy vọt lên không, như bướm bay lượn, như viên đạn va chạm nhau, càng lúc càng cao càng xa, như sắp bay mất. Bất đắc dĩ, ông phải thắp hương lạy khấn, bạc mới tự rơi vào lòng. Từ đó không bị trêu chọc nữa, nhưng khí thế giảng đạo học của ông đã tiêu tan hết. Khi kể chuyện này, một người bạn nói: "Tôi nghe nói lấy đức mà thắng yêu, chưa nghe lấy chửi mà thắng yêu. Ông ta gặp chuyện là phải." Một người bạn khác nói: "Giá mà bậc Chu, Trương, Trình, Chu (Chu Đôn Di, Trương Tái, anh em Trình Hạo – Trình Di, Chu Hy: các bậc thầy lý học đời Tống) chửi, thì yêu ma tất không dám nổi lên. Tiếc là ông ta có dáng vẻ người xưa mà không có tấm lòng người xưa." Một người nữa nói: "Các bậc Chu, Trương, Trình, Chu tất không khinh suất chửi. Chính vì bên trong không đủ đức nên mới canh cánh (?) trong lòng." Hương Uyển gật đầu nói: "Câu này nói trúng chỗ mấu chốt rồi."

 Hương Uyển còn kể: có một ông cử nhân khá giỏi tích của, nhưng tính keo kiệt. Nhà em gái ông nghèo lắm, lúc ấy sắp đến đêm giao thừa, bếp không có lửa nấu. Cô em đội gió tuyết đi bộ mấy chục dặm, xin vay dăm ba lạng bạc, hẹn mùa xuân năm sau lấy tiền chồng đi dạy học để trả. Ông nhất quyết chối là túng thiếu. Mẹ ông khóc lóc nói giúp, ông vẫn chối như cũ. Bà mẹ tháo trâm hoa tai đưa cho con gái mang đi, ông cử nhân làm như không nghe thấy. Đêm ấy có trộm khoét tường vào, lấy sạch đồ đạc. Ngại dư luận, ông không dám báo quan bắt. Qua nửa năm, tên trộm bị bắt ở huyện khác, khai từng trộm nhà ông cử nhân, đồ vật còn bảy phần mười. Quan bên ấy gửi công văn đến hỏi, ông lại ngại dư luận, không dám nhận. Vợ ông tiếc của không nhịn được, bèn sai con trai đi nhận. Ông cử nhân trong lòng xấu hổ, tránh không tiếp khách nửa năm.

 Mẹ con là thiên tính, anh em là tình thân, vậy mà vì keo kiệt mà coi nhau như người dưng, nghe chuyện thật khiến người ta nắm tay tức tối. Thế rồi tên trộm thừa dịp lấy sạch, khiến người ta hả dạ lần thứ nhất. Mất mà không dám kêu, tìm được mà không dám lấy, lại khiến người ta hả dạ lần thứ hai. Đến khi đau thắt ruột gan, tự giấu cái xấu của mình, lại bị chính vợ làm hỏng, cái xấu rốt cuộc không giấu được, càng khiến người ta hả dạ không kể xiết. Đảo lộn trêu chọc khéo đến thế, bảo không phải có ai sắp đặt sao được? Nhưng ông ta còn biết xấu hổ mà không tiếp khách, tôi vẫn cho là còn đủ khả năng làm điều thiện. Nếu nuôi lớn được nỗi xấu hổ ấy, thì dù nổi tiếng là người hiếu thảo, thương anh em cũng được.

 Ông biên tu (chức quan ở Viện Hàn lâm lo việc biên soạn sử sách) Lư Tễ Ngư bị bệnh thương hàn (bệnh do khí lạnh xâm nhập, theo đông y), lầm mời một người chỉ đọc sách Cảnh Nhạc toàn thư (sách y học của Trương Cảnh Nhạc đời Minh, chủ trương dùng thuốc bổ ấm) đến chữa, người ấy cho uống nhân sâm, ông chết ngay. Bà cụ thân mẫu hối hận, khóc rất thảm. Mỗi lần bà cất tiếng khóc, liền nghe vách ván kêu răng rắc. Đêm đến có khi nghe tiếng quanh giường gọi "Mẹ ơi", rõ ràng là giọng Tễ Ngư. Có lẽ ông không muốn mẹ già quá đau buồn. Thương thay, chết rồi mà vẫn không quên cha mẹ!

 Bậc tiền bối Cúc Đình Hòa người Hải Dương kể: có người vợ nhà quan sắp chết, tay trái nắm đứa con trai nhỏ, tay phải nắm đứa con gái nhỏ, nghẹn ngào mà chết. Phải gỡ mạnh mới tách được tay, mắt vẫn mở trừng chưa nhắm. Về sau, dưới đèn hay dưới trăng, người nhà thường thấy bóng bà từ xa, nhưng gọi không thưa, hỏi không nói, vẫy không đến, lại gần thì không thấy. Có khi mấy đêm không hiện, có khi một đêm hiện mấy lần. Có khi trông như đứng trước mặt ai đó, mà người ấy lại không thấy; có khi chỗ này vừa thấy thì chỗ kia lại thấy. Đại để như bọt nước, như hoa ảo trên không, như ánh chớp, như tia lửa đá, chớp mắt đã tắt, búng tay lại hiện.

 Tuy không gây hại, nhưng ai nấy trong lòng đều như có bà vợ trước đã mất ở đó, nên người vợ sau đối với con riêng không dám phân biệt; đầy tớ trai gái, bà già người hầu đối với con của bà cũng không dám coi khinh hiếp đáp. Đến khi con trai cưới vợ, con gái lấy chồng, thì dần không thấy nữa. Nhưng cách mấy năm, có khi lại thấy một lần. Cho nên cả nhà lúc nào cũng nơm nớp lo sợ như bà đang ở bên cạnh. Có người ngờ là cáo nhập vào, đó cũng là một cách giải thích. Có điều cáo thì quấy nhiễu người, còn đây lại không đến gần người; vả lại cáo được lợi gì mà phải vất vả hơn mười năm để luôn tạo ra cái bóng ảo ấy? Có lẽ vì quyến luyến đến tột cùng nên tinh linh không tan, và làm con cái thì biết rằng lòng cha mẹ, chết rồi lại càng tha thiết như thế. Há chẳng đáng xót xa cảm động sao?

 Đình Hòa còn kể: có người, sau khi anh chết, đã nuốt trọn tài sản của đứa cháu mồ côi, ép buộc lấn chiếm, khiến đứa cháu gần như không sống nổi. Một đêm, vợ chồng hắn đang ngủ say, bỗng mơ thấy người anh hốt hoảng gọi: "Dậy mau, dậy mau, lửa đến rồi!" Tỉnh dậy thì khói lửa mịt mù, không có đường ra, chỉ phá được cửa sổ mà thoát. Thở chưa kịp ổn thì nhà đã sập, chậm một chút thì đã thành tro. Hôm sau, hắn vội gọi đứa cháu đến, trả lại hết những gì đã chiếm. Người ta lấy làm lạ sao trong mấy ngày mà hắn bỗng từ kẻ như tên cướp Chích thành người như Bá Di (người thanh liêm nổi tiếng thời cổ). Hắn rơi lệ tự trách, người ta mới biết nguyên do. Con ma này khéo giữ trọn tình ruột thịt, hơn hẳn việc làm ma dữ báo thù.

 Ông Lương Khâm, huyện lệnh Cao Thuần, khi làm Ngạch ngoại chủ sự (chức quan cấp thấp ngoài số định biên) ở bộ Hộ, cùng làm ở ty Tứ Xuyên với ông Diêu An. Bấy giờ quy chế sáu bộ rất nghiêm, ai có việc không đến sở được, phải sai người báo với viên chưởng ấn (quan giữ ấn của ty); chưởng ấn gửi giấy cho viên ty vụ (quan lo việc văn thư, sổ sách); ty vụ hằng ngày tổng hợp trình lên quan đường (quan đứng đầu bộ), gọi là "xuất phó". Không thể vô cớ mà không đến. Một hôm, ông Lương không đến sở, lại cũng không báo, mọi người lấy làm ngờ. Ông Diêu An và ông Lý Căn Hầu người Phúc Kiến ở gần nhà ông Lương, hết giờ làm cùng đến thăm.

 Thì ra tối hôm trước, sau khi ông Lương đi ngủ, bỗng nghe tiếng va đập ầm ầm như ngựa dữ giẫm đạp. Gọi hỏi thì không ai đáp. Ông sợ hãi dậy xem, thì thấy hai đứa đầy tớ và một người đánh xe trần truồng vật lộn, đấm đá nhau rất dữ, nhưng đều câm miệng không nói một lời. Lúc ấy hàng xóm đã ngủ, trong nhà không có ai khác, không biết làm sao, đành ngồi nhìn họ đánh nhau. Đến khi chuông báo canh vang lên thì cả ba cùng ngã gục, sáng ra mới tỉnh, vết thương chồng chất như vảy cá, mặt mũi bầm dập. Hỏi thì không ai biết gì, chỉ nhớ tối hôm ấy cùng ngồi hóng mát ở cửa sau, xa xa thấy trên nền nhà đổ có mấy con chó nhảy nhót, bèn đùa ném gạch, chúng tru lên rồi chạy. Đi ngủ xong thì xảy ra chuyện ấy. Có lẽ chó vốn là cáo, dưới trăng nhìn không rõ chăng?

 Ông Lương người Thái Hòa, cùng quê với Chính Nhất chân nhân (người đứng đầu phái Đạo giáo Chính Nhất, giỏi trừ yêu), định đến kêu với vị ấy. Ông Diêu An nói: "Cáo tự chơi đùa, can gì đến người. Vô cớ ném chúng, lỗi không ở chúng. Bênh kẻ sai mà đánh kẻ đúng thì không thuận lẽ." Ông Lý cũng nói: "Phàm đầy tớ tranh chấp với người, nên trước hết kiềm chế người nhà mình. Có lý còn không được dung túng, để chúng ỷ thế làm càn, huống chi là không có lý?" Ông Lương bèn thôi.

 Trước kỳ thi hội (kỳ thi ở kinh đô dành cho cử nhân) năm Ất Mùi đời Càn Long, có một cử nhân đi qua phố phía tây chùa Vĩnh Quang, thấy một cô gái đẹp đứng ngoài cửa, trong lòng rất thích, bèn nhờ người làm mai nói giúp, bỏ ba trăm lạng bạc lấy làm thiếp, rồi ở luôn tại nhà cô gái, hai bên cũng rất hợp nhau. Đến khi thi xong ra khỏi trường thi trở về, thì thấy cửa sổ rách, tường bụi bặm, vắng tanh không một bóng người, rác bẩn chất đống, như đã bỏ hoang nhiều năm. Hỏi hàng xóm thì họ nói: "Nhà này bỏ trống lâu rồi. Nhà ấy đến ở mới hơn một tháng, một đêm tự bỏ đi, không biết đi đâu." Có người bảo là cáo, trong truyện ghi chép vặt từng có chuyện như thế. Có người bảo là dùng cô gái làm mồi, lừa lấy tiền rồi trốn xa, giả làm cáo. Cáo mà giả làm người thì đã là ranh mãnh; người mà giả làm cáo, há chẳng ranh mãnh hơn sao? Tôi ở kinh đô năm sáu mươi năm, thấy những chuyện loại này không đếm xuể, đây chỉ là một chuyện.

 Ông Uông Tuyền Hương, chức Ngự sử (quan có nhiệm vụ giám sát, can gián, đàn hặc quan lại), kể: người buôn vải họ Hàn bị một con hồ ly cái quấn lấy (?), ngày càng gầy yếu. Bạn bè xin bùa phép trấn trừ, nó tạm đi rồi lại đến. Một đêm, đang nằm cùng Hàn, nó bỗng khoác áo ngồi dậy nói: "Chàng có ý nghĩ gì khác lạ chăng? Sao bỗng thấy khí cương chính châm chích người, bồn chồn không yên." Hàn nói: "Tôi không có ý gì khác, chỉ là người hàng xóm họ Ngô bị ép trả nợ, phải bán con làm kép hát. Tôi không nỡ để con cháu nhà gia giáo sa vào hạng hèn, định bỏ ra bốn mươi lạng chuộc về, nên trằn trọc chưa ngủ." Hồ ly vùng dậy đẩy gối nói: "Chàng có ý nghĩ ấy, tức là người lương thiện. Hại người lương thiện thì bị phạt nặng, từ đây thiếp đi đây." Nó áp miệng vào miệng Hàn, thổi hơi rất lâu, rồi vẫy tay đi. Từ đó Hàn khỏe mạnh như cũ.

 Tiên sinh Đới Toại Đường nói: từng thấy một vị đại quan, ngày mồng tám tháng tư đến chùa lễ sám hối và phóng sinh (thả sinh vật bị bắt ra cho sống, coi là việc tích đức). Ông tình cờ dạo bước dưới hoa, gặp một nhà sư du phương chắp tay hỏi: "Ngài đến đây làm gì?" Đáp: "Làm việc thiện." Lại hỏi: "Sao lại làm việc thiện vào hôm nay?" Đáp: "Vì là ngày Phật đản." Lại hỏi: "Ngày Phật đản mới làm việc thiện, vậy ba trăm năm mươi chín ngày còn lại đều không nên làm việc thiện sao? Hôm nay ngài phóng sinh, là công đức trước mắt, không biết số con vật bị giết trong bếp nhà ngài mỗi năm có ngang với số này không?" Vị đại quan nhất thời không đáp được.

 Vị tri khách tăng (sư lo việc tiếp khách trong chùa) quát thay: "Người quyền quý hộ trì Phật pháp, làm rạng rỡ Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng), lão sư nghèo sao dám nói càn?" Nhà sư du phương vừa đi vừa cười: "Hòa thượng áo tía (sư được vua ban áo tía, có địa vị) không nói, thì hòa thượng nghèo không thể không nói." Rồi vung tay bỏ đi thẳng, không biết đi đâu. Một nhà sư già thở dài khẽ nói: "Vị xà lê (tiếng gọi thầy tăng) này thật không biết điều, nhưng trong đạo của ta thì đúng là bỗng nghe tiếng sư tử gầm (ý nói lời thuyết pháp mạnh mẽ, đánh thức người mê)."

 Xưa nhà sư Minh Ngọc ở Ngũ Đài từng nói: "Lòng lòng niệm Phật thì ý ác không sinh, chứ không phải mỗi ngày niệm mấy tiếng Phật là công đức. Ngày ngày ăn chay thì nghiệp sát sinh dứt hẳn, chứ không phải mỗi tháng kiêng mấy ngày là công đức. Thịt nướng béo ngọt, sáng tối ăn no chán, mà mỗi tháng định ngày này ngày nọ không ăn thịt, liền gọi là người thiện. Vậy thì quà đút lót công khai đưa nhận, không giữ gìn liêm chính, mà mỗi tháng định ngày này ngày nọ không nhận tiền, có gọi là quan thanh liêm được không?" Lời ấy như khớp với lời nhà sư du phương.

 Ông Lý Hạnh Phủ, chức Tổng hiến (tức Đô ngự sử, quan đứng đầu cơ quan giám sát), thì nói: "Đó là nói cho người trong đạo Phật. Kẻ sĩ phu ăn chay suốt đời thì thế nào cũng không làm được. Được mấy ngày giữ chay trong tháng thì mấy ngày ấy giảm được sát sinh; được mấy người giữ chay trong tháng thì mấy người ấy giảm được sát sinh. Há chẳng hơn hoàn toàn không giữ sao?" Đó cũng là mỗi người thấy một mặt, mỗi người nói rõ một lẽ. Chỉ không biết nếu Minh Ngọc còn sống thì có còn chỗ nào để tranh biện nữa không.

 Ông Đông Ngạc Lạc, chức Trưởng sử (quan đứng đầu bộ máy giúp việc) ở phủ Hằng vương — (theo sách Bát kỳ thị tộc phổ thì họ này là Đổng Ngạc, nhưng ông tự viết là Đông Ngạc, giấy tờ sổ sách cũng ghi Đông Ngạc; đúng như sách Công Dương truyện nói "tên gọi theo chủ nhân") — bị biếm đày ở Mã Nạp Tư, một nơi trực thuộc Ô Lỗ Mộc Tề. Một hôm ông đến Ô Lỗ Mộc Tề, vì tránh nắng nên đi đêm, cho ngựa nghỉ dưới gốc cây, gặp một người quỳ một gối chào hỏi, nói là người lính thú tên Lưu Thanh. Ông nói chuyện với hắn khá lâu, rồi lên ngựa định đi. Thanh nói: "Có chuyện nhỏ xin ông nhắn hộ một lời: đứa nô lệ nhà quan ở phòng ấn tín là Hỉ Nhi nợ Thanh ba trăm đồng, nay Thanh nghèo quá, nó nên trả lại."

 Hôm sau gặp Hỉ Nhi, ông thuật lại lời Thanh. Hỉ Nhi sợ đến mồ hôi như mưa, mặt xám như tro. Ông lạ, gặng hỏi duyên cớ, mới biết Thanh đã ốm chết từ lâu. Khi Thanh mới chết, ông Trần Trúc Sơn thương anh chăm chỉ cẩn thận, đưa ba trăm đồng cho Hỉ Nhi mua rượu thịt và tiền giấy để cúng Thanh. Hỉ Nhi thấy Thanh không có người thân, bèn nuốt trọn, không ai biết, không ngờ ma lại đến đòi. Trúc Sơn vốn không tin nhân quả, đến đây kinh sợ nói: "Việc này không sai, lời này hẳn không phải bịa đặt. Tôi vẫn cho rằng người đời làm ác chỉ sợ người khác biết, chỗ nào người không biết thì muốn làm gì cũng được. Nay mới biết thuyết không có ma rốt cuộc không thể dựa vào. Vậy thì kẻ mang tội lỗi giấu kín, há chẳng đáng lo sao?"

 Sau khi dẹp yên Xương Cát, lấy con trai con gái của bọn phản nghịch bị bắt trong quân chia thưởng cho các tướng. Viên Tham tướng (chức quan võ trung cấp) ở Ô Lỗ Mộc Tề thực sự chủ trì việc này. Hắn tự lấy bốn đứa trẻ đẹp nhất, dạy hát múa, cho thoa son phấn thơm, mặc áo màu đeo hoa tai ngọc, dáng điệu muôn vẻ, giống hệt những cô gái kiều diễm, ai thấy cũng đều mê mẩn. Sau hắn được đổi làm Phó tướng ở Kim Tháp Tự. Đến ngày lên đường, bọn trẻ kiểm lại quần áo hành lý, bỗng bốn đôi giày thêu trong rương nhảy vọt ra, bay múa khắp nhà như đàn bướm. Lấy gậy đánh mới rơi xuống đất, mà vẫn còn ngọ nguậy như muốn động đậy, kêu ư ử thành tiếng. Người hiểu biết lấy làm lạ, cho là điềm chẳng lành. Đi đến Tịch Triển, hắn dùng roi đánh một viên quan coi trạm, bị đại thần trấn thủ đàn hặc (dâng sớ tố tội quan lại), bị xử đày ra giữ biên ở Y Lê, rồi chết ở nơi bị đày.
 Ở vào lúc cực kỳ nguy cấp, có khi người ta bỗng nghĩ ra kế lạ; việc trông như vô lý, vô tình, có khi lại có nguyên do riêng. Người ta phá lệ mà làm, nên không thể cứng nhắc mà phán xét (giữ hình ảnh "dán chặt trụ đàn mà gảy": trụ chỉnh dây đàn bị dán chết thì không đổi được cung bậc, ý nói cố chấp, không biết linh động).

 Ở làng tôi có một bà lão, không vì cớ gì, dẫn mấy chục đàn bà ập đến một nhà ở làng bên, xô cửa xông vào cướp con gái nhà ấy mang đi. Nếu bảo là gây sự thì hai nhà xưa nay không qua lại; nếu bảo là cướp vợ thì bà lão lại không có con trai. Người trong làng kinh ngạc, không ai hiểu vì sao. Nhà cô gái kiện lên quan; quan lập tức ra trát bắt người, nhưng bà lão đã đưa cô gái trốn trước, không rõ tung tích. Đám tớ gái, đàn bà đi theo cũng tản đi bốn ngả, liên lụy đến nhiều người (?). Tra hỏi qua lại nhiều lần, mới có một người khai thật:

 Bà lão có một đứa con trai mắc bệnh lao, sắp chết. Bà vuốt ve con mà khóc thảm: "Con chết là số mệnh, chỉ tiếc không để lại được đứa cháu nào, khiến ông cha rốt cuộc thành ma đói (không có con cháu cúng tế)." Người con rên rỉ nói: "Cháu thì không chắc có được, nhưng cũng còn hy vọng. Con lén tư thông với con gái nhà kia, nàng đã có mang tám tháng rồi. Chỉ sợ đẻ ra thì thế nào đứa bé cũng bị giết." Sau khi con chết, bà lão lẩm bẩm một mình hơn mười ngày, rồi đột nhiên làm việc này — có lẽ là cướp cô gái để giữ lấy cái thai.

 Quan bùi ngùi nói: "Vậy thì không cần truy bắt. Qua hai ba tháng bà ta sẽ tự về." Đến hạn, quả nhiên bà bế cháu về đầu thú. Quan chẳng biết làm sao, chỉ xử theo điều luật "bất ưng trọng" (điều luật trị tội "làm việc không nên làm", mức nặng), định tội đánh gậy nhưng cho nộp tiền chuộc mà thôi.

 Việc này như thỏ vụt chạy, chim cắt vụt sà xuống, chậm tay một chút là lỡ mất; bà lão này cũng nhanh nhạy như thần. An Tĩnh Hàm kể rằng: lúc bà đưa cô gái trốn đi trong đêm, bà dùng ba cỗ xe chở đám tớ gái, đàn bà, cùng với mình chia làm bốn ngả mà đi, nên không ai đoán được bà ở đâu; lại không đi đường cái quan, mà đi ngang đi chéo, quanh co, rẽ ngả này lại sang ngả khác, nên không ai biết bà đi về đâu; hơn nữa sáng đi tối nghỉ, không dừng lại ở đâu quá một ngày, đợi đến lúc sinh nở mới thuê nhà, nên không ai lần ra chỗ bà trú ngụ. Tính toán của bà thật hết sức chu đáo.

 Cô gái trở về bị cha mẹ ruồng bỏ, bèn cùng bà lão nuôi đứa con côi, rốt cuộc không đi lấy chồng nữa. Vì lúc đầu nàng đã dan díu tình riêng (giữ hình ảnh "Trăn Vị": tên hai con sông nước Trịnh, trong Kinh Thi có bài kể trai gái hẹn hò bên sông này, chỉ chuyện yêu đương lén lút), nên không được triều đình nêu khen là người tiết hạnh; nay tôi cũng không ghi họ tộc của nàng.

 Lý Khánh Tử kể: có lần ông ngủ lại thư phòng của một người bạn. Trời sắp sáng, bỗng có hai con chuột nhảy nhót đuổi nhau, khắp phòng như bánh xe bị gió lốc cuốn quay tít, như viên đạn bắn nảy tung, bình, đồ thờ, chậu rửa (?) đụng phải cái gì là đổ cái ấy, tiếng loảng xoảng vỡ nát khiến người ta hoảng sợ hồi lâu. Một con chuột nhảy vọt lên mấy thước rồi rơi xuống đất, lại nhảy lên lại ngã xuống, rồi nằm cứng đờ. Nhìn kể thì bảy lỗ trên mặt (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng) đều chảy máu, không biết vì sao.

 Vội gọi gia đồng kiểm lại đồ đạc, thấy trong cái khay (?) có mấy chục viên thuốc kích dục đang phơi, bị gặm mất quá nửa, mới vỡ lẽ là chuột ăn nhầm thuốc này, dâm cuồng không kìm được; chuột cái không chịu nổi sự quấy nhiễu nên trốn tránh, chuột đực không có chỗ phát tiết, sức nóng dồn bên trong thiêu đốt mà chết. Người bạn ra xem, vừa kinh vừa buồn cười, rồi rùng mình nói: "Đến mức này cơ à! Tôi biết sợ rồi." Bèn đem hết số thuốc cất trữ đổ xuống nước.

 Thuốc tính khô nóng mãnh liệt, lại còn được luyện chế, thì sức đã mạnh mà độc cũng sâu. Tôi đã thấy nhiều người hỏng việc vì nó. Như chuyện Hàn Thoái Chi (tức Hàn Dũ, văn hào đời Đường, tương truyền chết vì uống lưu huỳnh) uống lưu huỳnh, bậc hiền giả còn không tránh khỏi. Người bạn của Khánh Tử chắc là số chưa đến lúc tận, nên nhìn con chuột mà chợt tỉnh ngộ chăng.

 Trương Trạc trong sách "Triều dã thiêm tái" chép: Lưu Nhân Quỹ, thứ sử (quan đứng đầu một châu) Thanh Châu đời Đường, vì chở hàng đường biển mà mất quá nhiều thuyền, bị cách chức làm dân thường, bèn sang Liêu Đông góp sức trong quân. Ông bị bệnh, nằm dưới chân thành Bình Nhưỡng, vén màn trướng xem quân lính đánh thành. Có một người lính đi thẳng tới ngồi quay lưng chắn trước mặt ông, quát mà không chịu đi. Chốc lát, trên thành bắn tên xuống, trúng ngay tim người lính, chết. Nếu không có người lính ấy thì Nhân Quỹ suýt bị tên lạc bắn trúng.

 Đại học sĩ Ôn công (tức Ôn Phúc), khi đi đánh Ô Thập (vùng đất ở Tân Cương) giữ chức lĩnh đội đại thần (đại thần chỉ huy một cánh quân), đang đốc quân đánh thành thì khát quá, về lều uống nước. Vừa lúc một thị vệ (lính hầu cận vua) cũng vào xin nước, ông bèn nhường đệm cho ngồi. Ông vừa cầm bát lên thì giặc bất ngờ bắn đại bác, một viên đạn chì xuyên ngực người thị vệ, chết ngay. Giả sử người ấy đến chậm một lát thì ông ắt không thoát. Chính ông kể với tôi chuyện này, hết sức giống chuyện Lưu Nhân Quỹ.

 Về sau ông đi đánh Đại Kim Xuyên, rốt cuộc tử trận ở Mộc Quả Mộc. Mới biết sống chết của mỗi người đều có chỗ của nó; dẫu số phải chết trận, nếu chưa đúng chỗ thì gặp hiểm vẫn được vẹn toàn. Vậy thì kẻ co rúm sợ hãi tìm cách thoát thân, chẳng phải chỉ là thêm một lần né tránh vô ích hay sao?

 Người và vật là hai loài khác nhau, cáo thì ở giữa người và vật. Cõi âm và cõi dương là hai đường riêng, cáo thì ở giữa cõi âm và cõi dương. Tiên và yêu khác lối, cáo thì ở giữa tiên và yêu. Cho nên nói gặp cáo là chuyện quái lạ cũng được, nói gặp cáo là chuyện thường cũng được.

 Từ thời Tam Đại (ba triều Hạ, Thương, Chu) trở về trước thì không có gì để khảo. Sử Ký, thiên "Trần Thiệp thế gia" chép chuyện đốt lửa trong lồng tre rồi giả tiếng cáo kêu: "Đại Sở hưng, Trần Thắng vương" (nước Sở lớn sẽ dấy lên, Trần Thắng sẽ làm vua), ắt là thời ấy đã có loại quái này nên mới mượn nó. Sách "Tây Kinh tạp ký" của Ngô Quân chép: Quảng Xuyên vương đào mộ Loan Thư, đánh bị thương một con cáo trong mộ, về sau mộng thấy ông già đến báo oán — đó là lần đầu cáo hóa thành hình người, thấy vào đời Hán. Sách "Triều dã thiêm tái" của Trương Trạc chép: từ đầu đời Đường trở đi, dân chúng phần nhiều thờ thần cáo, ngạn ngữ thời ấy có câu: "Không có cáo yêu, chẳng thành làng", vậy là đến đời Đường thì nhiều nhất. Sách "Thái Bình quảng ký" chép chuyện cáo mười hai quyển, đời Đường chiếm chín phần mười, đủ để chứng minh.

 Các sách ghi chép không giống nhau; còn nguồn gốc, đầu đuôi thì điều Lưu Sư Thoái tiên sinh thuật lại là tường tận hơn cả. Số là ở phía nam Thương Châu cũ có một ông thầy đồ kết bạn với cáo; Sư Thoái nhờ ông thầy đồ giới thiệu gặp mặt. Con cáo dáng người thấp nhỏ, trông như người năm sáu mươi tuổi, áo mũ chẳng cổ chẳng kim, giống đạo sĩ. Cúi chào cũng điềm đạm, khiêm tốn. Hỏi han xong, hỏi ý ông đến thăm. Sư Thoái nói: "Những chuyện người đời qua lại với quý tộc nhà ông, lời đồn mỗi người một khác, trong đó có nhiều chỗ chưa rõ. Nghe nói ông là người rộng rãi, không giấu giếm, nên xin ông giải cho những điều thắc mắc."

 Cáo cười nói: "Trời sinh muôn vật, mỗi vật đều có tên. Cáo tên là cáo, cũng như người tên là người vậy. Gọi cáo là cáo, cũng như gọi người là người, có gì phải kiêng? Còn trong bọn chúng tôi, tốt xấu không đều, cũng như trong loài người có kẻ tốt kẻ xấu lẫn lộn như lúa với cỏ dại. Người không giấu cái xấu của người, cáo việc gì phải giấu cái xấu của cáo? Ông cứ nói, đừng ngại."

 Sư Thoái hỏi: "Cáo có phân biệt loại nọ loại kia không?" Đáp: "Loài cáo nào cũng có thể tu đạo, nhưng loại linh nhất gọi là 'bệ hồ' (?). Cũng như nhà nông thì ít người đọc sách, nhà nho thì nhiều người đọc sách vậy." Hỏi: "Loại cáo ấy (?) sinh ra đã linh cả sao?" Đáp: "Cái đó tùy dòng giống. Do con chưa thành đạo sinh ra thì là cáo thường; do con đã thành đạo sinh ra thì tự biết biến hóa."

 Hỏi: "Đã thành đạo thì hẳn giữ được dung nhan trẻ mãi, vậy mà truyện kể cáo cũng có ông già bà lão, là sao?" Đáp: "Cái gọi là thành đạo, là thành đạo làm người. Ăn uống, chuyện nam nữ, sinh lão bệnh tử, cũng giống người cả. Còn bay lên mây thành tiên lại là chuyện khác. Cũng như trong trăm nghìn người, có một hai người cầu làm quan. Kẻ luyện hình phục khí (phép tu của Đạo gia: rèn luyện thân thể và tập thở, hấp thụ khí trời đất) thì như người chăm học mà thành danh; kẻ mê hoặc người để thái bổ (hút lấy tinh khí của người qua việc ân ái để bồi bổ cho mình) thì như kẻ đi đường tắt để cầu được dùng. Nhưng muốn chơi đảo tiên, lên thiên tào (các sở quan trên trời) thì phải luyện hình phục khí mới được. Còn mê hoặc thái bổ thường gây hại nhiều, hay phạm luật trời."

 Hỏi: "Lệnh cấm, thưởng phạt, ai trông coi?" Đáp: "Thưởng phạt nhỏ thì do con đầu đàn quản; thưởng phạt lớn thì quỷ thần cõi đất xét. Nếu không có lệnh cấm thì đi lại không hình, ra vào không dấu, việc gì mà chẳng làm được?" Hỏi: "Mê hoặc thái bổ đã không phải chính đạo, sao không đưa vào lệnh cấm, mà phải đợi hại người mới trị?" Đáp: "Ví như khéo léo dụ người lấy của, khiến người ta vui lòng giúp, phép vua không cấm; đến khi cướp người giết người mới xử đền tội. Sách 'Liệt tiên truyện' chép chuyện bà bán rượu (bà già học được thuật phòng the của tiên, ăn ở với nhiều thiếu niên), có bao giờ bị âm phủ trừng phạt đâu?"

 Hỏi: "Nghe nói cáo sinh con cho người, chưa nghe người sinh con cho cáo, vì sao?" Cáo hơi cười: "Chuyện ấy không đáng bàn. Chẳng qua là có lấy mà không có cho thôi." Hỏi: "Đem hòn đá kê khung cửi tặng người khác, không sợ Ngưu Lang ghen sao?" (giữ hình ảnh điển: Chức Nữ có hòn đá kê khung cửi; ý hỏi cáo cái đã có chồng mà đi lại với người, không sợ chồng ghen sao). Lại cười: "Ông nói phóng quá, thật chưa biết rõ. Phàm con gái chưa chồng thì như chuyện Quý Cơ với Tăng tử (con gái nước Lỗ tự gặp và chọn vua nước Tăng làm chồng), được tự chọn bạn đời; đàn bà đã có chồng thì có đôi cố định, không dám vượt rào. Còn như tặng hoa thược dược, hái hoa lan (hình ảnh trai gái hẹn hò trong Kinh Thi), ngẫu nhiên vượt lễ, thì tình người lẽ vật đại để chẳng khác nhau, cứ so sánh mà biết."

 Hỏi: "Có con ở nhà người, có con ở đồng hoang, vì sao?" Đáp: "Con chưa thành đạo thì chưa thoát khỏi thân thú, ở xa người thì lợi, không phải rừng núi thì không tiện. Con đã thành đạo thì mọi việc như người, ở gần người thì lợi, không phải thành thị thì không tiện. Con đạo hạnh cao thì thành thị hay rừng núi đều ở được, như nhà đại phú đại quý, sức đủ để có mọi thứ, ở làng hoang xó hẻo hay ở đô thị lớn cũng thế cả."

 Sư Thoái cùng nó bàn rộng, đại ý nó chỉ khuyên người học đạo, nói: "Bọn chúng tôi khổ công một hai trăm năm mới hóa được thân người; các ông hiện đã là thân người, công phu đã xong quá nửa, vậy mà cứ lơ mơ để rồi mục nát cùng cỏ cây, thật đáng tiếc." Sư Thoái thông thuộc Tam Tạng (toàn bộ kinh điển Phật giáo), bèn dẫn nó bàn về Thiền, nó từ chối: "Địa vị nhà Phật cao tột, nhưng nếu tu chưa tới mà một khi vào luân hồi (vòng sinh tử đầu thai liên tiếp) thì liền mê mất bản lai diện mục (bản tính chân thật vốn có). Chẳng bằng hãy cầu không chết, như thế mới chắc chắn. Tôi cũng đã nhiều lần gặp bậc thiện tri thức (người thầy hiểu đạo, dẫn dắt người tu), nhưng không dám thấy cái khác mà đổi lòng."

 Lúc chia tay, Sư Thoái nói: "Hôm nay gặp nhau cũng là trời cho, ông có lời nào tặng tôi chăng?" Nó ngần ngừ hồi lâu rồi nói: "Câu 'từ đời Tam Đại về sau, chỉ sợ người ta không ham danh' là nói cho hạng người thấp kém. Các bậc thánh hiền từ xưa đều lòng dạ ôn hòa, không một mảy may làm bộ. Các nhà nho Lạc, Mân (các nhà Tống nho: anh em họ Trình ở Lạc Dương, Chu Hy ở đất Mân) nhướng mày trợn mắt, nên sinh ra bao nhiêu chuyện rắc rối như dây sắn dây leo. Tiên sinh hãy nghĩ kỹ." Sư Thoái thẫn thờ như mất hồn. Vì Sư Thoái tính tình quá cứng cỏi khắt khe, có lúc thái quá.

 Cừu Văn Đạt công kể, từng nghe Thạch Đông Thôn nói: Có một viên kiêu kỵ hiệu (chức võ quan cấp thấp trong quân kỵ), khá đọc sách, thích bàn văn nghĩa. Một đêm trực trên thành Tuyên Vũ Môn, ra hóng mát, đi dạo đến phía đông vọng lâu (?), thấy hai người tựa vào lỗ châu mai nói chuyện với nhau. Biết là cáo hay ma, ông nín thở rình nghe.

 Một người giơ tay chỉ về phía bắc nói: "Đây vốn là thư viện Thủ Thiện đời Minh, nay thành nhà thờ Thiên Chúa của người Tây. Họ tính toán vị trí tinh tú, chế tạo đồ vật, thật khéo đến không ai theo kịp; còn đạo của họ thì đổi chác kinh Phật rồi gán ghép thêm lý lẽ nhà nho. Trước tôi có đến nghe lén, hễ bàn đến chỗ không có lối kết thì họ lại lấy Thiên Chúa ra mà gỡ nút, cho nên rốt cuộc không thịnh được. Nhưng xem họ làm việc, tâm cơ cũng rất ranh mãnh." Người kia nói: "Ông bảo họ ranh mãnh, tôi lại lấy làm lạ vì họ ngốc quá. Họ vâng lệnh vua nước họ vượt biển sang đây, chẳng qua muốn biến Trung Quốc theo đạo họ. Lường thế sự mà xem, làm gì có lẽ ấy! Vậy mà từ Lợi Mã Đậu (Matteo Ricci, giáo sĩ người Ý sang Trung Quốc cuối đời Minh) về sau, người cứ nối nhau kéo sang, chưa đạt ý nguyện thì không chịu thôi. Chẳng phải là điên đảo sao?"

 Người trước lại nói: "Đâu chỉ bọn này ngốc, ngay cả những người dựng thư viện Thủ Thiện cũng ngốc lắm. Bọn hoạn quan gian ác nắm quyền nước, đang ngầm rình chỗ sơ hở của người quân tử để tha hồ bài xích, vậy mà họ lại tụ tập đàm luận suông, trao cho kẻ gian cái cớ 'kết bè đảng', bị vơ một mẻ lưới sạch, còn trách ai? Huống chi ba nghìn học trò thì chỉ Khổng Tử mới được; Mạnh Tử tự lượng không bằng Khổng Tử, người cùng giảng tập chỉ có vài người như Công Tôn Sửu, Vạn Chương mà thôi. Các nhà nho Lạc, Mân không có đạo đức của Khổng Tử mà cũng tụ tập học trò hàng nghìn hàng vạn, cú vọ lẫn chim loan (kẻ xấu người tốt lẫn lộn), các phe tranh nhau, thành ra bè đảng, nước cũng theo đó mà mất. Các nhà nho Đông Lâm không lấy vết xe đổ làm gương, lại chạy theo hư danh mà chuốc họa thật. Nay đến viếng dấu xưa, sao có thể không trách bậc hiền giả!"

 Hai người đang cùng than thở, chợt quay lại thấy người, liền mờ đi rồi biến mất. Đông Thôn nói: "Thiên hạ đổ xô theo như bầy vịt, vậy mà cáo ma ngoài cõi đời lại xì xào không bằng lòng. Người sai chăng? Hay cáo ma sai?"

 Vương Tây Viên tiên sinh khi làm tri phủ Hà Gian, có người nói ở con sông Bát Lý Trang thuộc huyện Hiến, người đi đêm thường gặp ma; chỉ có viên sai dịch của huyện là Phùng Đại Bang đi qua thì ma không dám ra. Có người gặp ma, giả xưng họ tên Phùng thì ma cũng lui tránh. Tiên sinh nghe vậy nói: "Một tên sai dịch huyện mà làm được ma sợ, ắt có duyên cớ." Bèn ngầm dò xét để trị tội. Có người can: "Vốn không có chuyện ấy, dân chúng bịa ra thôi." Tiên sinh nói: "Sai dịch huyện đâu chỉ một người, mà riêng bịa chuyện về Phùng Đại Bang, thế cũng ắt có duyên cớ." Vẫn ra lệnh bắt; Đại Bang sợ, bỏ trốn. Đó là chuyện khoảng năm Canh Ngọ, Tân Mùi (1750–1751). Tiên sinh rời phủ mấy năm rồi mà Đại Bang vẫn chưa về, nay chẳng biết ra sao.

 Trong làng có người họ Thôi kiện nhau với kẻ cường hào, lẽ phải về mình mà không được minh oan, uất ức quá, gần muốn tự sát. Đêm mộng thấy cha bảo: "Người có thể lừa, thần thì khó lừa; người có bè đảng, thần thì không có bè đảng. Ở dương gian càng bị oan ức bao nhiêu, thì dưới âm phủ càng được giải oan thỏa đáng bấy nhiêu. Những kẻ hôm nay ngang dọc như ý, mười năm nữa đều là kẻ run rẩy đối chất trước nghiệp kính đài (đài gương ở âm phủ soi rõ mọi việc làm lúc sống). Ta làm chức coi trà ở âm phủ, đã thấy quan phán ghi vào sổ rồi. Con giận làm gì?" Từ đó họ Thôi hết oán hận, không nói thêm lời nào nữa.

 Có một kẻ giỏi xui kiện. Một hôm viết đơn kiện cho người ta, định vu vạ cho nhiều người, đầu mối rối rắm, nhất thời chưa gỡ ra được. Hắn muốn ngồi yên nghĩ cách, bèn dặn không cho khách vào, đến vợ cũng phải sang ở phòng khác. Người vợ trước đó đã liếc mắt đưa tình với con trai nhà hàng xóm, nhưng trong nhà không có kẽ hở nào, rình hơn một năm mà không có dịp gần nhau; đến lúc này mới có cơ hội. Về sau, hễ hắn nghĩ việc thì vợ lại làm ồn để quấy, hắn ắt quát đuổi ra, thành lệ. Anh hàng xóm nhân lúc ấy mà đến, cũng thành lệ, suốt đời hắn không bị lộ. Hắn chết hơn một năm, vợ có mang với trai, bị kẻ thù tố cáo; quan tra hỏi do đâu mà tư thông, nàng khai hết sự thật. Quan vỗ bàn than: "Tên này ngòi bút xui kiện khéo thật, nhưng sao biết được Tạo Hóa còn khéo hơn!"

 Những vụ án không thể xử được không hẳn nằm ngoài tình lý; càng nằm trong tình lý lại càng không thể làm rõ. Học trò tôi là Ngô Quan Hiền khi làm tri huyện An Định, tôi từ Tây Vực (vùng Tân Cương) tòng quân trở về, ngủ lại ở huyện nha, nghe có một thiếu niên và một thiếu nữ, đều mười sáu, mười bảy tuổi, cùng kêu oan trước kiệu. Cậu trai nói: "Đây là vợ nuôi từ bé của tôi; cha mẹ chết, nó muốn bỏ tôi đi lấy người khác." Cô gái nói: "Tôi vốn là em gái ruột của anh ta; cha mẹ chết, anh ta muốn chiếm tôi làm vợ." Hỏi họ thì chúng còn nhớ; hỏi quê quán thì cha mẹ đều là ăn mày lưu lạc, ngày ngày dời chỗ, không nhớ là người ở đâu. Hỏi những người cùng ăn mày thì họ nói: "Chúng đến đây mới mấy ngày thì cha mẹ đều chết, không biết đầu đuôi; chỉ nghe chúng gọi nhau là anh em, nhưng nhà nghèo, con dâu nuôi từ bé với chồng cũng thường gọi nhau là anh em, không phân biệt được."

 Có viên thư lại già xin thưa: "Việc này như bắt gió bắt bóng, chẳng có chứng cứ thật, lại không thể dùng hình tra khảo. Xử cho chia lìa hay xử cho ở với nhau đều khó bảo đảm không sai. Nhưng xử chia lìa mà sai thì chẳng qua lầm tay phá một cuộc hôn nhân, cái lỗi nhỏ; xử cho ở với nhau mà sai thì lầm tay làm loạn luân thường, cái lỗi lớn. Sao không xử chia lìa?" Cân nhắc đi lại nhiều lần, không có cách nào khác, rốt cuộc theo lời viên thư lại già.

 Nhân đó nhớ lại khi cha tôi là Diêu An công làm quan ở bộ Hình: viên chức tạo (quan coi việc dệt vải lụa cho cung đình) Hải Bảo đang bị tịch thu gia sản, quan sai ba người lính bộ canh giữ nhà. Nhà có mấy trăm gian; đêm khuya gió tuyết, ba người khóa chặt cửa ngoài, cùng vào một phòng ngủ kín sâu bên trong sưởi ấm. Thắp đèn cùng uống rượu, sau khi say mềm, có người khều bấc làm tắt đèn; ba người trong bóng tối va vào nhau, rồi đánh lẫn nhau, đánh đến nửa đêm, ai nấy mệt lả nằm vật ra, đến sáng thì một người chết. Hai người kia, một tên Đới Phù, một tên Thất Thập Ngũ, cũng bị thương nặng, may không chết.

 Khi tra hỏi, cả hai đều khai cùng đánh đến chết, chịu đền mạng không oán. Còn đêm ấy trong tối đen, thấy ai túm mình thì túm lại, thấy ai đánh mình thì đánh trả, không biết ai túm mình, ai đánh mình, cũng không biết mình túm ai, đánh ai; vết thương nặng nhẹ thế nào, vết nào do ai đánh, chẳng những hai người không biết, mà dẫu dựng người chết dậy hỏi cũng nhất định không biết. Đã là một mạng không cần hai người đền, thì quan tùy ý chỉ một người cũng chẳng sao. Còn nếu cứ phải tra cho ra người nào, thì dẫu dùng tam mộc (ba thứ hình cụ bằng gỗ: gông, cùm tay, cùm chân) tra khảo gắt gao, cũng chỉ được lời khai bừa mà thôi. Rốt cuộc không biết làm sao, giằng co hơn một tháng, gặp lúc Đới Phù ốm chết, nhân đó mà kết án.

 Diêu An công từng nói: "Vụ này nếu bắt tội kẻ gây sự trước thì cũng thành án được; nhưng xét lời khai, thực ra không ai biết kẻ nào gây sự trước. Dẫu cố gò ép mà tìm, còn không bằng tùy ý chỉ một người." Đến nay nghĩ đi nghĩ lại, rốt cuộc vẫn không tìm ra cách tra xét nào. Làm quan xử án đâu phải dễ!

 Vương Nhạc Phương người huyện Văn An kể: trong làng ông có một bà đồng nhìn thấy được ma. Có lần bà đến nhà một vị quan, nói riêng với một bà vú: "Trước giường bà chủ kia có một con ma nữ, mặc áo xanh thẫm, máu thấm đẫm ngực, cổ gần đứt mà chưa lìa, đầu gập ngược ra sau, treo lủng lẳng sau lưng, trông rất đáng sợ; chắc bà chủ sắp ốm." Chốc lát bà chủ lên cơn sốt nóng lạnh dữ dội. Bà vú đem lời bà đồng kể lại; người nhà sắm tiền giấy, rượu, đồ ăn cúng tiễn, lập tức khỏi.

 Tôi từng nói: gió, lạnh, nắng nóng đều có thể sinh bệnh, sao cứ phải có ma quấy? Một bà đồng nói: "Bệnh do gió, lạnh, nóng thì lúc phát cảm thấy dần dần, lúc khỏi cũng bớt dần dần; bệnh do ma thì bỗng nhiên nặng, bỗng nhiên dứt. Lấy đó mà phân biệt, rõ ràng không sai." Lời này xem ra cũng có lý.

 Trần Thạch Lư kể: có cậu con nhà thế gia cùng mấy người khách xem hát ở lầu Cửu Như. Đang lúc uống rượu say sưa, thấy một người khách bị trúng ác (bỗng ngã lăn bất tỉnh, người xưa cho là do khí tà xâm nhập), ngã xuống đất. Mọi người đang đỡ dậy đổ thuốc cứu, người ấy bỗng ngồi bật dậy, trợn mắt nhìn thẳng, trước thì đấm ngực khóc lớn, trách đứa con chơi bời trác táng; sau thì nghiến răng nắm tay, kể tội các khách đã rủ rê dụ dỗ, lời lẽ sắc mặt đều dữ dằn, như muốn xông vào đánh cắn. Cậu con nhận ra giọng cha mình, quỳ mọp run rẩy, mặt cắt không còn hột máu. Đám khách đều co rúm lén chuồn, có người lảo đảo trượt chân vỡ trán; ai ngồi đó cũng thở dài. Đó là chuyện năm Giáp Dần đời Ung Chính (1734), Thạch Lư tận mắt thấy, nhưng không chịu nói họ tên.

 Thầy cũ của tôi là A Văn Cần công nói: "Nhà nào không giao du khách khứa thì con em không được gần gũi kẻ sĩ, chỉ thấy toàn vú già, tớ gái, đầy tớ, có gương tốt gì đâu. Nhà nào khách khứa quá đông thì ắt có bạn bè trác táng, xấu xa lẫn vào trong đó, suồng sã nhiễm thói, để lại cho con em tai hại khôn cùng." Mấy mươi năm nay, tôi đối chiếu rõ ràng với những điều thấy nghe, biết lời ông thật là thuốc hay đá chữa (lời răn dạy quý như thuốc chữa bệnh).

 Vương sinh ở Ngũ Quân Tắc kể: có ông nông dân đêm canh vườn táo, thấy ngoài vườn hình như có bóng người, ngờ là kẻ trộm, bèn rình xem. Chốc lát một người từ phía đông đến hỏi: "Ông đứng đây làm gì?" Người kia nói: "Lúc tôi hấp hối, gã kia đứng bên cạnh thầm có lời mừng rỡ; tôi ôm hận hơn hai mươi năm rồi. Nay gã cũng bị bắt xuống âm phủ, tôi đứng đây chờ xem gã bị trói dắt đi qua." Lòng oán độc ở con người thật ghê gớm thay!

 Giáp với Ất có hiềm khích, vợ Giáp không biết. Giáp chết, vợ bàn chuyện tái giá, Ất đem sính lễ hậu cưới về. Sau ba ngày cưới, hai vợ chồng cùng đi thăm anh chị dâu; lúc về, Ất đi vòng qua mộ Giáp, trước mặt những người cày ruộng và người mang cơm ra đồng, vỗ vai vợ mà gọi lớn: "Giáp ơi, có nhận ra vợ mày không?" Người vợ uất giận, muốn lao đầu vào cây; mọi người đang níu kéo thì bỗng một cơn gió lốc ào tới, bụi cát mờ mắt, rồi cả hai vợ chồng như mất hồn. Đỡ về nhà, lúc mê lúc tỉnh, suốt đời không khỏi. Người đầy tớ già nhà ông ngoại tôi là Trương Tài, là bà con thân thích của họ, tận mắt chứng kiến.

 Lấy lẽ thẳng mà báo oán thì thánh nhân không cấm; nhưng làm quá đáng thì thánh nhân không làm. Sách Tố Vấn (sách y học cổ) nói: "Quá cao thì sinh hại" (?). Tục ngữ nói: "Đầy thì đổ." Ất đã quá cao, quá đầy đến cùng cực, mắc họa là đáng lắm.

 Kinh Diệm khẩu (nghi lễ nhà Phật bố thí thức ăn cho ngạ quỷ, tức loài ma đói miệng phun lửa) mà các nhà sư tụng, lời lẽ khá quê mùa; nhưng nghe nói các câu chú gọi hồn, thí thức ăn trong đó quả thật là do Phật truyền lại. Khi ở Ô Lỗ Mộc Tề (Urumqi, Tân Cương), tôi tình cờ bàn chuyện này với đồng liêu, người tin người không. Có tên quan nô ở ấn phòng (phòng giữ ấn tín của nha môn) là Bạch Lục, vốn là tên cướp lớn bị đày ra đây, bỗng nói:

 "Chuyện ấy không sai đâu. Trước kia tôi gặp một nhà giàu làm lễ Diệm khẩu, định nhân lúc lộn xộn mà ra tay, nhưng không có kẽ hở, bèn nằm rạp trên góc mái một tòa lầu cao. Nhìn xuống thấy lúc rung chuông tụng chú, có vô số bóng đen, cao chừng hai ba thước, có cái trèo tường vào, có cái chui lỗ vào, đi lại chập chờn, chỗ nào không có người đều kín cả. Đến lúc rải gạo, bóng đen bỗng tụ bỗng tan, bỗng trước bỗng sau, như vây quanh tranh giành, có dáng ngửa đón, cúi nhặt, nhưng chỉ lờ mờ phảng phất, màu như khói nhẹ, hình hơi giống người, nhưng không phân biệt được mặt mũi chân tay." Vậy thì ma vẫn đi kiếm ăn, lẽ nào không tin là có?

 Tấm bia ghi việc Bùi Sầm, thái thú (quan đứng đầu một quận) Đôn Hoàng đời Hậu Hán, đánh bại Hô Diễn vương (một vua của Hung Nô), hiện ở trong đền thờ Quan Đế trên hồ Ba Lý Khôn (Barkol, Tân Cương). Quân đồn điền khai khẩn đất đã đào được nó trong lòng đất. Việc này không thấy chép trong sách Hậu Hán thư, nhưng câu văn cổ kính, nét chữ chất phác, quyết không phải người đời sau làm giả. Vì ở tận Tây Vực hẻo lánh, không ai rập bia, nên góc cạnh nét chữ còn nguyên vẹn.

 Năm Canh Dần đời Càn Long (1770), viên du kích (chức võ quan cấp trung) Lưu Tồn Nhân — đó là tên tự của ông, tên thật tôi quên mất —, người Vũ Tiến, khắc một bản gỗ phỏng theo, rắc thuốc súng lên rồi đốt cho loang lổ, trông giống hệt bia cổ. Hai bản rập cùng lưu truyền trên đời; các nhà thưởng ngoạn đồ cổ đều cho bản rập từ bia đá cũ là mới, bản rập từ tấm gỗ mới là cũ; tranh cãi với họ thì họ ngạo nghễ không tin. Đồ cùng thời, có người tận mắt thấy, mà thật giả còn đảo lộn như thế, huống hồ là chuyện cách nghìn trăm năm!

 Thuyết tượng số của Kinh Dịch (cách giải Kinh Dịch dựa vào hình tượng và con số của các quẻ), lời Tiểu tự của Kinh Thi (các lời dẫn ngắn đầu mỗi bài, nói ý nghĩa bài thơ), ba bộ truyện giải Kinh Xuân Thu — người làm ra chúng hoặc từng tận mắt gặp thánh nhân, hoặc cách thời xưa chưa xa, các thầy dạy kinh truyền cho nhau đầu mối rõ ràng. Thế mà các nhà nho đời Tống bảo: "Người trước đời Hán đều không biết, chúng ta dùng lý mà biết." Cũng giống như chuyện này vậy.

 Năm Khang Hy thứ mười bốn (1675), nước phương Tây tiến cống sư tử, các bậc tiền bối trong quán các (các quan văn ở Hàn lâm viện, Nội các) nhiều người làm thơ phú vịnh. Tương truyền chẳng bao lâu sư tử trốn mất, chạy nhanh như gió, giờ Tỵ (khoảng 9–11 giờ sáng) giật đứt xích mà giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa–1 giờ chiều) đã ra khỏi Gia Dục Quan — đó là chuyện bịa đặt vô căn cứ (giữ hình ảnh "lời người Tề Đông": người phía đông nước Tề, bị coi là hay nói nhảm).

 Khi Thánh Tổ (vua Khang Hy) tuần du phương nam, theo sông Vệ trở về kinh, vẫn còn chở con sư tử này trên thuyền. Bà ngoại tôi là Tào thái phu nhân từng nhìn trộm qua khe cửa sổ lầu Độ Phàm: thân nó như con chó vàng, đuôi như đuôi hổ nhưng dài hơn, mặt tròn như mặt người, không nhọn hẹp như các loài thú khác. Nó bị buộc vào cột "tướng quân" ở mũi thuyền. Người ta trói một con lợn để cho nó ăn; con lợn ở trên bờ còn kêu eng éc, đến gần thuyền thì câm bặt. Đến khi đặt trước sư tử, sư tử cúi đầu ngửi một cái, lợn đã sợ mà chết.

 Lúc sắp nhổ neo, sư tử bỗng gầm một tiếng vang dội, như vô số chiêng đồng cùng đánh một lúc. Hơn mười con ngựa trong chuồng nhà ông ngoại tôi cách bức tường nghe thấy đều run rẩy nằm rạp dưới máng; thuyền đi hồi lâu vẫn chưa dám động đậy. Quả tin nó là chúa muôn loài.

 Khi sư tử mới đến, Lại bộ thị lang (quan phó của bộ Lại, bộ coi việc bổ nhiệm quan lại) là A công, tên Lễ Bại (?), vẽ giỏi, là Cố Khải Chi, Lục Thám Vi (hai danh họa đời xưa) của đương thời, từng chấm bút (?) vẽ đối diện con sư tử một bức tranh, nét bút tinh diệu. Tranh xưa cất ở nhà tiền bối Bác Tích Trai, do A công tự tay tặng ông nội ông ấy. Về sau bán lại cho tôi. Tôi từng nhờ một nhà thưởng ngoạn đề nhãn; A công vốn không ký tên, mà đời Nguyên từng có việc dâng sư tử, nên ông ấy đề là "Tranh vẽ chân dung sư tử của người đời Nguyên". Tích Trai nói: "Tài vẽ của quan thiếu tể (tức thị lang bộ Lại) vốn không kém người đời Nguyên, lời đề ấy chưa phải là sai."

 Năm Canh Thìn đời Càn Long (1760), tiền bối Qua Giới Chu cầu cơ (một lối gọi thần tiên xuống viết chữ qua cái giá cơ trên mâm cát). Vị tiên tự xưng là Trương Tử Loan người đời Đường, đang định đến đảo Doanh Châu (đảo tiên trong truyền thuyết) thăm Lưu Trường Khanh (nhà thơ đời Đường), rồi cùng đi chơi núi Thiên Mỗ. Có người hỏi việc, vị tiên viết một bài thơ: "Thân từ cõi lạ đến, thường thấy đảo Doanh Châu; mặt trời lặn, gió chiều mát, một cánh nhạn bay vào mây xa mất hút." Ngầm ý mình như chim hồng bay cao ngoài vòng sự vật, không dự vào chuyện phải trái ở đời.

 Giới Chu cùng bàn thơ, vị tiên liền vui vẻ xướng họa, để lại ba bài liên cú về những thắng cảnh đã đi chơi là Phá Thạch Nhai, núi Thiên Mỗ, Lư Sơn rồi đi. Giới Chu khi ấy đang soạn huyện chí Hiến huyện, nhân đó chép phụ vào cuối sách. Bài Phá Thạch Nhai, phần đầu là thơ luật năm chữ, tám vần đối nhau, thanh điệu và vần đều hài hòa. Từ vần thứ chín trở đi bỗng chuyển sang thể "Hành lộ nan" của Bào Tham quân (Bào Chiếu, nhà thơ thời Nam triều) và "Thục đạo nan" của Lý Thái Bạch; ba trăm năm thơ Đường không có lối kết cấu ấy, thật không đúng phép.

 Bài thơ lại gieo chung bốn bộ vần Đông, Đông, Canh, Thanh (các nhóm vần trong vận thư, theo phép thơ cổ mỗi bài thường chỉ gieo trong một nhóm), bắt chước bài "Thử nhật túc khả tích" của Xương Lê (Hàn Dũ), theo lệ coi bảy bộ vần có âm cuối mũi là một nhóm, thì lại có vẻ là người đã đọc chút sách cổ. Có lẽ là một con ma biết qua loa văn chương, mạo danh người đời Đường.

 Hà Thành ở cách huyện mười lăm dặm về phía đông, là thành cũ của huyện Lạc Thọ đời Tùy. Một người dân thôn Tây đào đất được một tấm gương rộng hơn một trượng (khoảng hơn ba mét), đã bị đụng vỡ mất một nửa. Người thấy mỗi người lấy một mảnh mang về để trong nhà, đêm nào cũng phát sáng, mấy nhà đều như vậy. Đây cũng như tấm gương thần của Vương Độ (trong truyện "Cổ kính ký" đời Tùy Đường, gương sáng tối theo trăng tròn khuyết). Chỉ có điều đã vỡ nát mà vẫn còn được như thế thì càng lạ. Có người ngờ sao gương lại lớn đến vậy; tôi cho rằng ắt là đồ trong cung điện của Hà Gian vương. Lục Cơ viết thư cho em là Lục Vân có nói: "Trong điện Nhân Thọ có tấm gương vuông lớn rộng hơn một trượng, ai đi qua đều hiện rõ bóng hình." Vậy là đời Tấn vẫn còn theo lối chế tác ấy.

 Khoảng năm Kỷ Mão, Canh Thìn đời Càn Long (1759–1760), ở huyện Hiến đào được tấm mộ chí của Trương Quân Bình đời Đường, do minh kinh (người đỗ khoa thi về kinh sách) Lưu Thân soạn năm Đại Trung thứ bảy (853). Nét chữ còn xem được, văn thì rất quê kệch. Tôi rập ra đưa tiền bối Lý Liêm Y xem, nói: "Ông bảo người xưa việc gì cũng hơn người nay, đây chẳng phải văn đời Đường sao? Thiên hạ phần nhiều chỉ lấy danh mà khoe nhau. Nếu xét thực chất, giỏi viết chữ thì ắt phải kể đời Tấn, nhưng thời ấy ắt cũng có chữ cực vụng; giỏi làm thơ thì ắt phải kể đời Đường, nhưng thời ấy ắt cũng có thơ cực dở. Đâu phải đứa ở đời Tấn ai cũng là Vương Hi Chi, Vương Hiến Chi, kẻ mổ thịt bán rượu đời Đường ai cũng là Lý Bạch, Đỗ Phủ.

 Tây Thi với cô gái nhà phía đông (cô gái xấu bắt chước Tây Thi nhăn mặt) thực ra cùng một họ (?); Đạo Chích (tên cướp khét tiếng) với Liễu Hạ Huệ (bậc hiền nhân) lại là anh em ruột. Lẽ nào đẹp thì đẹp cả, hiền thì hiền cả? Nhà thưởng ngoạn được một nghiên mực đời Tống, dẫu trơn không ăn mực, cũng quý như ngọc cầu, Hà đồ (những bảo vật quốc gia thời cổ); được một con ấn đời Hán, dẫu chữ sai không thành chữ, cũng quý hơn ngọc trai ngọc bích. Hỏi họ lấy gì làm quý, thì nói: quý vì nó cổ. Thơ Đông Pha có câu: 'Sở thích khác người đời, như chua với mặn.' Là nói chuyện này chăng?"

 Lưu Quân Trác, một nhà nho già ở Giao Hà, tên là Phác, xưa nay cẩn thận, đôn hậu, được gọi là bậc trưởng giả, mở lớp dạy học ở nhà tôi hơn hai mươi năm. Anh họ tôi là Mậu Viên (tên Thản Cư), em họ tôi là Đông Bạch (tên Hi Hiên) đều là học trò ông. Có lần ông dự kỳ tuế thí (kỳ khảo hạch hằng năm dành cho người đã đỗ tú tài) ở Hà Gian trở về, giữa đường gặp mưa, xin ngủ nhờ nhà dân. Chủ nhà nói: "Nhà chỉ có hai gian, cũng ở tạm được, nhưng xưa nay có yêu quái, không biết là cáo hay ma. Nếu ông không sợ thì xin cởi hành lý." Bất đắc dĩ ông ngủ lại.

 Tắt đèn rồi, trên trần nhà vang lên ầm ầm như ngựa dữ phi nước đại. Quân Trác dậy mặc áo đội mũ, vái dài, ngẩng lên khấn: "Tôi là anh học trò nghèo lận đận, tình cờ ngủ nhờ đây. Muốn hại tôi ư? Tôi không phải kẻ thù của các vị. Muốn đùa tôi ư? Tôi với các vị xưa nay không thân. Muốn đuổi tôi ư? Đêm nay thì chắc chắn không đi được, sáng mai thì chắc chắn không ở lại. Hà tất quấy nhiễu thêm?" Chốc lát nghe trên trần như có tiếng bà già nói: "Khách nói rất có lý, chúng mày chớ có lỗ mãng." Nghe tiếng chân lộp cộp đi về góc tây bắc, rồi lặng ngắt.

 Quân Trác từng bảo học trò: "Gặp chuyện ngang ngược bất ngờ, hãy bình tâm tĩnh khí, có khi sẽ êm. Lúc ấy nếu ta giận dữ chửi mắng, chưa chắc chúng đã không ném gạch ném ngói."

 Lại có Lưu Cảnh Nam thuê một chỗ trọ; đêm dọn đến, bị cáo quấy phá dữ dội. Cảnh Nam quát: "Ta tự bỏ tiền thuê nhà, sao bọn mày dám chiếm chỗ như chim cưu chiếm tổ chim khách?" Cáo lớn tiếng đáp: "Giả như ông ở đây trước, ta đến sau tranh giành, thì lỗi ở ta. Ta ở nhà này năm sáu mươi năm rồi, ai mà chẳng biết. Ông thuê nhà chỗ nào chẳng được, cứ phải đến ở chung, thế là cậy khí thế mà lấn người, ta đâu chịu nhường ông!" Hôm sau Cảnh Nam dọn đi.

 Hà Lệ Am tiên sinh nói: "Con cáo Quân Trác gặp thì chịu khuất trước lẽ phải; con cáo Cảnh Nam gặp thì dùng lẽ phải mà làm người ta khuất." Người anh quá cố của tôi là Tình Hồ nói: "Làm cho cáo chịu khuất thì dễ; chịu khuất trước cáo mới khó."

 Đạo gia có phép thái âm luyện hình (phép tu: chôn xác để khí âm luyện lại thân thể, đến hạn thì sống lại), chôn mấy trăm năm, mãn hạn thì sống lại. Điều này chỉ nghe nói chứ chưa thấy. Còn người xưa dùng thủy ngân khâm liệm thì xác không mục, quả là có thật. Đổng Khúc Giang nói: "Phàm người có tội đáng bị lục thi (hình phạt đào xác lên băm chém), dẫu chôn nhiều năm, xác vẫn không mục. Khi đốt xương Lã Lưu Lương (văn nhân bị kết tội chống nhà Thanh sau khi đã chết), mở quan tài ra, mặt vẫn như người sống, chém vào vẫn còn chút máu. Ấy là quỷ thần giữ xác lại để chịu tội." Một người họ hàng của Khúc Giang — lúc ấy ông có nói tên tự, nay tôi quên mất —, khi đó làm quan ở Chiết Giang, vâng lệnh đến coi việc này, tận mắt chứng kiến.

 Nhưng loại này đều không quấy phá người; loại quấy phá gọi là cương thi (xác chết cứng đờ biết cử động). Cương thi có hai loại: một là xác mới chết chưa khâm liệm, bỗng nhảy dậy vồ người; một là xác chôn lâu không thối rữa, biến hình như yêu quái núi rừng, đêm có khi ra đi lang thang, gặp người là vồ. Có người nói hạn bạt (con quỷ gây hạn hán) chính là loại này, không ai rõ.

 Người chết thì hình thể và thần hồn lìa nhau. Nếu bảo thần không nhập vào xác, thì sao xác có thể có cảm giác, cử động? Nếu bảo thần nhập vào xác, thì thế là sống lại rồi, sao lại không làm người mà thành yêu? Huống chi những xác mới chết mà vùng dậy, dẫu là cha mẹ con cái, có khi ôm chặt không buông, mười ngón tay bấm sâu vào thịt xương. Nếu không có tri giác thì sao nhảy nhót được? Nếu có tri giác thì sao vừa tắt thở mà đã không nhận ra người thân? Vậy thì hẳn là có vật tà dựa vào, khí độc làm cho mê, chứ không phải hồn phiêu dạt biến ra.

 Sách "Tân Tề Hài" của tiền bối Viên Tử Tài chép chuyện xác chết biết đi của một kẻ sĩ ở Nam Xương ban đêm đến gặp bạn: thoạt đầu cầu khẩn, rồi cảm kích, rồi quyến luyến buồn bã, rồi biến hình vồ cắn. Ông cho rằng hồn (phần tinh thần nhẹ, linh thiêng của con người) thì thiện mà phách (phần nặng, gắn với thể xác) thì ác; hồn thì linh mà phách thì ngu. Lúc mới đến, một điểm linh chưa mất, phách bám theo hồn mà đi; khi việc lòng đã xong, hồn tan đi thì phách ở lại. Còn hồn thì là người ấy, hồn đi thì không còn là người ấy nữa. Những chuyện xác dời, bóng đi ở đời đều do phách làm ra; chỉ người có đạo mới chế ngự được phách. Lời ấy cũng chắc nịch, có lý sâu sắc. Nhưng với cái thấy hẹp hòi như nhìn qua ống trúc của tôi, rốt cuộc vẫn ngờ là còn có nguyên do khác.

 Nhậm Tử Điền kể: ở quê ông có người đi đêm, dưới trăng thấy trong hàng tùng bách trên đường vào mộ có hai người ngồi cạnh nhau: một người đàn ông chừng mười sáu mười bảy, tuấn tú dễ mến; một bà già tóc bạc rủ xuống gáy, lưng còng chống gậy, như người bảy tám mươi tuổi trở lên. Hai người tựa vai cười nói, ra chiều rất mến nhau. Anh ta thầm lấy làm lạ: mụ già dâm đãng nào lại đi đùa cợt với trai trẻ thế kia. Đi lại gần thì hai bóng từ từ tan biến. Hôm sau hỏi mộ ấy của nhà ai, mới biết anh kia chết trẻ, vợ ở góa thủ tiết hơn năm mươi năm, chết rồi được chôn chung ở đây.

 Kinh Thi nói: "Sống thì ở khác nhà, chết thì chung một huyệt." Đó là tình đến chỗ tột cùng. Kinh Lễ nói: "Người nhà Ân chôn thì để riêng; người nhà Chu chôn thì để chung." Hay thay, thánh nhân thông suốt lễ của cả cõi âm lẫn cõi dương, nên lấy tình người mà biết được tình quỷ thần. Không gần tình người thì sao hiểu được ý của lễ?

 Cháu họ tôi là Triệu Tiên kể: có một thư sinh học trong chùa, gặp lễ Diệm khẩu, thấy nghi dung nghiêm chỉnh, chỉ huy ra lệnh như có thể sai khiến quỷ thần, bèn than: "Âm phủ kính trọng đạo ấy còn hơn đạo Nho." Trong bóng đèn mờ mờ, có một ông già bên cạnh nói:

 "Sắp đặt trị lý vũ trụ là nhờ thánh hiền; tiên Phật chẳng qua dùng đạo thần linh để bù vào chỗ chưa tới mà thôi. Cho nên âm phủ coi trọng thánh hiền hơn tiên Phật. Nhưng cái được coi trọng là thánh hiền thật; còn thánh hiền giả thì ngấm ngầm chọc giận trời, tội còn nặng hơn tiên giả Phật giả. Thời xưa phong tục chất phác, loại này còn hiếm; bốn năm trăm năm nay, tù phạm ngày một đông, đã phải lập thêm một ngục riêng.

 Bởi lẽ người theo đạo Phật, đạo Lão chẳng qua khéo nói chuyện tội phúc, dụ người bố thí; trừ bọn yêu đảng tụ tập mưu làm phản ra, kẻ tự xưng mình là tiên là Phật, nghìn vạn người không có một. Còn bên Nho thì kẻ tự cho mình là thánh hiền nhan nhản khắp nơi. Lòng dân có thể lừa, lẽ thần khó dối, cho nên lúc sống ngồi trên ghế da hổ (ghế của thầy giảng học), chết rồi chìm xuống địa ngục A Tì (tầng địa ngục sâu nhất, khổ nhất). Vì chúng làm hại lòng người, bị thánh hiền ghét."

 Thư sinh kinh hãi, hỏi: "Việc âm phủ, sao ông biết?" Trong khoảnh khắc búng tay, đã không thấy gì nữa.

 Giáp và Ất có thù cũ, Ất ngày đêm mưu lật đổ Giáp. Giáp biết, bèn ngầm sai một người phe mình đi đường khác vào làm việc nhà Ất. Hễ bày mưu cho Ất thì đều tính toán không sót chỗ nào; hễ Ất làm việc gì thì đều ngầm lấy tiền của Giáp giúp chi phí, tốn ít mà được việc gấp đôi. Qua một hai năm, người ấy rất được tin dùng, những người Ất xưa nay tin cậy đều phải lui ra đứng ngoài.

 Người ấy bèn nhân dịp nói với Ất: "Giáp trước kia lén trêu ghẹo vợ tôi, tôi giấu không dám nói, nhưng thực lòng căm hận tận xương; vì sức không địch nổi nên không dám đụng. Nghe ông cũng có thù với Giáp, nên tôi đến nhà ông góp sức như chó ngựa. Sở dĩ hết lòng với ông là để đền ơn tri ngộ, cũng là vì mưu tính chuyện này. Nay có chỗ hở có thể đánh, ta cùng mưu tính." Ất mừng quá mức mong đợi, xuất nhiều tiền giao cho hắn lo hại Giáp.

 Hắn bèn lấy tiền của Ất đi đút lót cho Giáp, chỗ nào cũng lo lót chu đáo. Bẫy đã giăng xong, hắn bịa ra tội ác của Giáp, rồi kể tên những người làm chứng báo cho Ất, xui Ất làm đơn kiện. Đến khi ra tòa tra hỏi thì việc nào cũng là chuyện không có thật, người làm chứng cũng đều trở giáo, Ất thua tan tành, bị kết tội vu cáo, xử đày ra biên. Ất căm giận lắm, nhưng vì thân với hắn đã lâu, mọi chuyện kín trong đời đều nằm trong tay hắn, nên không dám làm gì nữa, rốt cuộc uất ức mà chết. Lúc chết thề sẽ kiện xuống âm phủ, nhưng qua mấy mươi năm, rốt cuộc không có báo ứng.

 Người bàn cho rằng mối họa do Ất gây ra trước; Giáp thế không thể cùng tồn tại, nên liều mình làm việc hiểm, chẳng qua là đánh để tự cứu, tội không ở Giáp. Người kia vốn là gián điệp của Giáp cài vào, ai trung với chủ nấy, đối với Ất không phải là phụ lòng, cũng không thể buộc tội nặng; cho nên quỷ thần không xét đến. Việc này xảy ra cuối đời Khang Hy. Sách "Việt tuyệt thư" chép Tử Cống nói với vua Việt: "Có lòng mưu hại người mà để người biết, thì nguy." Há chẳng đúng sao!

 Phạm Hồng Hi người trong làng chơi thân với một con cáo. Cáo uống rượu giỏi, Phạm cũng uống giỏi, kết làm anh em, thường cùng nhau say rồi ngủ. Bỗng lâu ngày cáo không đến. Một hôm gặp nhau trong ruộng cao lương, Phạm hỏi sao bỗng bỏ mình, cáo quay đầu nói: "Anh em ruột còn hại nhau, huống gì anh em kết nghĩa?" Rồi đi thẳng không ngoảnh lại. Bởi lúc ấy Phạm đang kiện tụng với em mình. Bài "Bạch đầu ngâm" của Dương Thiết Nhai có câu: "Mua thiếp nghìn vàng, gửi thân chứ chẳng gửi lòng; ngài đã sẵn có vợ, đêm đêm ngâm khúc Bạch đầu (khúc hát than chồng thay lòng)." Cũng đúng như điều con cáo này thấy.

 Phàn Trường, một bộ dịch (lính bắt cướp) huyện Hiến, cùng bạn đi bắt một tên cướp lớn. Tên cướp nhảy thoát, bọn họ bắt trói vợ hắn giữ ở "quan điếm" — nơi bộ dịch tra khảo cướp gọi là quán quan, thực ra là nhà riêng. Người bạn ôm lấy chị ta trêu ghẹo; chị sợ bị đánh, im lặng không dám cựa, chỉ cúi đầu khóc thầm, dây lưng đã bị nới ra. Trường bất chợt trông thấy, giận nói: "Ai mà chẳng có vợ con gái, ai dám chắc vợ con gái mình không gặp hoạn nạn? Người ta sa vào tay mình mà mày dám làm thế à? Tao lập tức báo quan ngay bây giờ." Người bạn sợ, thôi. Lúc ấy là giờ Tuất (khoảng 7–9 giờ tối) ngày mười bảy tháng bảy năm Ung Chính thứ tư (1726).

 Con gái Trường lấy chồng nhà nông, đêm ấy bị cướp vào nhà, đã bị lột áo trói quặt tay, sắp bị làm nhục, thì cũng có một tên cướp quát ngăn lại; đó là vào giờ Tý (khoảng 11 giờ đêm–1 giờ sáng). Giữa hai việc chỉ cách nhau một giờ Hợi. Hôm sau Trường nghe tin, ngửa mặt nhìn trời, lưỡi cứng lại không nói nên lời.

 Nhà vua ban cho Cừu Văn Đạt công ở hẻm Thạch Hổ, phía trong cửa Tuyên Vũ. Trước Văn Đạt, nơi đây là Hữu dực tông học (trường học dành cho con cháu tôn thất thuộc cánh Hữu của quân Bát kỳ); trước tông học là phủ của Ngô ngạch phò (phò mã, chồng công chúa); trước Ngô ngạch phò là dinh của đại học sĩ Chu Diên Nho đời Minh. Năm tháng đã lâu, nhà lại sâu thẳm kín đáo, nên không tránh khỏi thỉnh thoảng có chuyện quái lạ, nhưng không hại người.

 Phía tây phòng khách có hai gian nhỏ gọi là Hảo Xuân Hiên, là chỗ Văn Đạt tiếp khách thân. Trên vách phía bắc có một cửa, lại thông ngang sang hai gian nhỏ nữa; đám tôi tớ ngủ ở đó, ngủ say thường bị yêu quái khiêng ra ngoài, không biết là ma hay cáo, nên không ai dám ngủ ở đấy. Riêng thầy dạy đàn họ Tiền không sợ, mà cũng chẳng có chuyện gì lạ. Mặt họ Tiền bị bệnh lang ben (da có từng mảng loang lổ), trông rất già xấu. Tưởng Xuân Nông đùa: "Dung nhan ông còn hơn cả ma, ma sợ mà chạy đấy."

 Một hôm họ Tiền khóa cửa đi ra ngoài, về thấy trên bàn có một chiếc mũ đi mưa có tua (?), làm rất khéo, mới như chưa đội bao giờ. Mọi người chuyền tay nhau xem, ai cũng kinh ngạc bật cười. Từ đó biết là cáo chứ không phải ma, nhưng không ai dám lấy. Họ Tiền nói: "Tôi già cả ốm yếu lụ khụ, bị nhiều người khinh rẻ; ngoài quan tư không (chức quan coi việc xây dựng thời cổ, ở đây chỉ Văn Đạt công, lúc ấy làm thượng thư bộ Công) ra, người thương xót tôi chẳng được mấy ai. Mũ tôi quả là rách nát, con cáo này thương tôi nghèo đấy." Rồi vui vẻ lấy đội, cáo cũng không lấy lại. Phải chăng nó thật tặng họ Tiền? Tặng họ Tiền là có ý gì? Thật là không thể hiểu nổi.

 Tôi từng cùng Đỗ Ngưng Đài, quan thiếu tư khấu (phó quan bộ Hình, bộ coi việc hình án), ngủ lại ở Nam Thạch Tào, nghe phu kiệu hai nhà nói chuyện với nhau: "Hôm qua có chuyện lạ. Anh họ tôi là Chu Mỗ giữ mộ cho người ta ở Hải Điến, vào thành chưa về, vợ ngủ một mình, nghe dưới gốc cây trong vườn có tiếng đánh nhau, chọc thủng giấy cửa sổ nhìn trộm, thấy hai người xắn tay áo đánh nhau dữ dội; một ông già giơ gậy can ngăn mà không được. Chốc lát hai người vật nhau ngã xuống đất, cùng hiện nguyên hình là cáo, nhảy nhót vùng vẫy, đụng ông già cũng ngã. Ông già gượng dậy, mỗi tay đè một con, kêu: 'Đồ con nghịch bất hiếu! Chị Năm họ Chu giúp tôi với!' Chị Chu nằm rạp không dám ra. Ông già giậm chân: 'Ta sẽ kiện lên thần Thổ địa.' Rồi hậm hực tan đi.

 "Đêm sau nghe khắp vườn tiếng chuông lục lạc, như đang lùng bắt ai. Chị thấy cái bình sành trên bàn hình như hơi động, lạ quá nhìn vào, thì trong bình có tiếng nói nhỏ: 'Xin đừng nói ra, tôi sẽ báo ơn.' Chị Chu giận nói: 'Ơn cha mẹ còn không chịu báo, nói chi đến ta!' Rồi cầm bình ném ra ngoài cửa vào bệ bia đá, vỡ đánh choang, liền nghe có tiếng kêu ăng ẳng, đoán là nó đã bị bắt." Một người phu kiệu nói: "Đánh nhau xô cha mẹ ngã thì có gì to tát, mà đến nỗi bị thần Thổ địa lùng bắt, thật đáng sợ." Ngưng Đài nhìn tôi cười: "Không phải phu kiệu thì không nói được câu ấy."

 Trong làng có bà Trương tự nói từng làm "tẩu vô thường" (người sống bị âm phủ sai làm việc, như đi bắt hồn, trong lúc ngủ hay lên đồng), nay đã xin thôi. Trước kia bà xuống âm phủ, từng hỏi một viên lại dưới đó: thờ Phật có ích không. Viên lại nói: "Phật chỉ khuyên người làm điều thiện; làm thiện thì tự được phúc, không phải Phật ban phúc. Nếu cúng dường để cầu Phật ban phúc, thì quan thanh liêm còn không nhận hối lộ, lẽ nào Phật lại nhận hối lộ?" Lại hỏi sám hối (ăn năn tội lỗi trước Phật) có ích không. Viên lại nói: "Sám hối phải dũng mãnh tinh tấn (hăng hái, chuyên cần không lơi), ra sức bù đắp lỗi trước. Người nay sám hối chỉ là thú tội để cầu khỏi bị phạt, thì có ích gì?" Lời này không phải lời mà bà đồng chịu nói, dường như có chỗ nghe được thật.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video