Thiên 9 — Quyển 9 — Tôi nghe như thế này (3)

 Duyệt Vi Thảo Đường bút ký (ghi chép tản mạn ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển chín: Như thị ngã văn (Tôi nghe như thế này), phần ba.

 Vương Tái Dương, một vị chinh quân (người có tài đức được triều đình mời ra làm quan nhưng từ chối; đây là danh xưng tôn kính), kể rằng có lần ông ngủ lại trong vườn rau của một người bạn. Ông nghe ngoài cửa sổ có người nói: "Gió tuyết lạnh quá, tạm vào nhà trống mà tránh đi." Rồi lại nghe một người khác nói: "Tường sau đổ mất một nửa, lỡ kẻ trộm xông vào thì làm sao? Đã ăn cơm của người thì không thể không làm việc cho người." Ông đoán đó là mấy người đầy tớ canh đêm.

 Trời sáng mở cửa ra thì trên đất không có dấu chân người, chỉ có hai con chó nằm dưới chỗ tường sụt, tuyết đã ngập tới bụng. Tăng Ánh Hoa người Gia Tường nói: "Đây là chuyện ngụ ngôn Tái Dương bịa ra để làm cho bọn đầy tớ bạc bẽo phải hổ thẹn." Tôi thì cho rằng loài chó không cần ai thúc giục mà canh đêm chẳng sai phận sự, thà chịu đói rét chứ quyến luyến chủ không bỏ đi nơi khác. Những kẻ làm đầy tớ trong thiên hạ thật muôn phần không theo kịp. Cái khiến người ta phải hổ thẹn chính là ở chỗ ấy, chứ không phải ở chỗ chó biết nói hay không biết nói.

 Cháu họ tôi là Hàn Thanh kể: con trai một nhà họ Triệu ở Nam Bì bị hồ ly tinh (cáo tu luyện lâu năm thành yêu, biết biến hóa, hay quyến rũ người) mê hoặc. Nó nhập vào thân cậu ta, thường nấp trong vạt áo, ống tay áo mà nói chuyện với người khác. Có lần nhà ấy treo một bức tranh nhỏ vẽ Chung Quỳ (vị thần chuyên bắt quỷ trong tín ngưỡng dân gian) lên vách. Đêm đó nghe trong phòng có tiếng nhảy nhót, ai cũng tưởng đã đuổi được nó đi, nhưng hôm sau nó vẫn nói chuyện như cũ.

 Người ta hỏi nó có thấy Chung Quỳ không, nó đáp: "Chung Quỳ đáng sợ lắm. May là thân hình ông ta chỉ cao hơn một thước (thước: đơn vị đo chiều dài, khoảng ba mươi hai phân), thanh kiếm chỉ dài vài tấc (tấc: một phần mười thước). Ông ta trèo lên giường thì tôi xuống giường, ông ta xuống giường thì tôi lên giường, rốt cuộc chẳng chém trúng tôi được." Vậy thì tranh vẽ quả có linh thiêng sao? Mà nếu tranh có thiêng thì thân hình vị thần cũng đúng y như hình vẽ sao? Giả sử vẽ một hình chỉ to bằng tấc, thì vị thần ấy cũng cầm thanh kiếm nhỏ như mũi kim mà lúc nhúc đi chém tà sao? Thật là không thể nào hiểu nổi.

 Mùa hè năm Mậu Ngọ niên hiệu Càn Long (năm 1738), huyện Hiến sửa thành, mấy trăm dân phu dỡ những đoạn tường răng cưa cũ trên mặt thành. Gạch vỡ ném xuống chân thành, dưới đó lại có mấy trăm dân phu dùng sọt gai khiêng đi. Hễ cơm chín thì gõ mõ gỗ gọi mọi người tụ lại ăn. Đang ăn, một người phu tên Tân Ngũ nói với mọi người: "Lúc nãy đang khiêng gạch, bỗng nghe bên tai có tiếng nói lớn: 'Giết người thì đền mạng, nợ tiền thì trả tiền, mày biết chưa?' Ngoảnh lại thì chẳng thấy ai, lạ thật."

 Lát sau mọi người cùng làm, gạch rơi xuống như mưa đá, một viên trúng ngay Tân Ngũ, vỡ đầu chết. Mọi người hoảng hốt la ó nhốn nháo, rốt cuộc không biết ai ném viên gạch ấy, quan sở tại cũng không tra xét phân xử được. Quan chỉ bắt viên cai phu bỏ ra mười nghìn đồng tiền để mua quan tài khâm liệm mà thôi. Bấy giờ mới biết kiếp trước Tân Ngũ nợ mạng người ném gạch, còn viên cai phu kiếp trước nợ tiền Tân Ngũ. Nhân quả ràng buộc nhau, cuối cùng vẫn bù trả cho nhau. Nếu không có quỷ thần báo trước thì ai mà chẳng cho là chuyện ngẫu nhiên.

 Chư Đồng Tự kể: ở quê ông có một nhà thế gia lâu đời, có một lầu chứa sách, thường khóa kín. Mỗi lần mở ra xem đều thấy trên lớp bụi dày có dấu chân đàn bà, thon nhỏ, chỉ dài hơn hai tấc. Người ta biết là ma quỷ, nhưng mấy chục năm nay lặng lẽ không hề thấy hình, không nghe tiếng, chẳng biết là yêu quái gì.

 Trong làng có anh họ Lưu, tính khinh bạc, mơ tưởng hão được gặp gỡ như Vương Hiên (người đời Đường, theo truyện kể đã gặp hồn người đẹp Tây Thi bên suối và cùng nàng ân ái). Anh ta xin chủ nhà cho một mình ngủ trên lầu, bày trà, hoa quả, rượu và thức nhắm, đốt hương khấn vái tha thiết, rồi thắp nến sáng đi nằm, nín thở chờ đợi. Vẫn chẳng thấy gì, nghe gì. Chỉ dần dần thấy một luồng khí âm u lạnh lẽo như kim châm vào tận da thịt, xương cốt; mắt vẫn thấy, tai vẫn nghe, nhưng miệng không nói được, tay chân không cử động được. Lâu dần cái lạnh thấm vào tận ruột gan, như nằm giữa băng chồng tuyết đống, khổ sở không chịu nổi. Đến sáng mới nói ra tiếng, mà người vẫn còn như bị đông cứng. Từ đó không ai dám ngủ lại trên lầu nữa.

 Hành tung con yêu này có thể gọi là kín đáo mà thanh nhã. Ngay cả cách nó trị anh họ Lưu, không động tiếng động sắc, cũng có cái phong vị sâu sắc của bậc người tao nhã.

 Chuyện Cố Phi Hùng tái sinh có chép trong sách Dậu Dương tạp trở của Đoàn Thành Thức, lại thấy trong Bắc mộng tỏa ngôn của Tôn Quang Hiến. Trong tập thơ của cha ông là Cố Huống cũng có chép bài thơ về việc ấy, hẳn không phải bịa đặt. Gần đây quan thiếu tể (thị lang Bộ Lại, phó quan đứng thứ hai trong bộ) Thẩm Vân Tiêu soạn bài văn bia cho mẹ là Lục thái phu nhân, kể rằng bà về nhà chồng vừa tròn một năm thì chồng (người được truy tặng tước) qua đời. Bà sinh đứa con trai sau khi chồng mất, đứa bé ấy lên ba tuổi (?) thì cũng chết yểu.

 Bà khóc thảm thiết, nói: "Ta còn sống làm kẻ góa bụa chưa chết theo chồng là vì còn có con. Nay hết rồi, ta không nỡ để việc thờ cúng tổ tiên nhà ta từ đây mà dứt." Lúc khâm liệm, bà lấy son đỏ đánh dấu lên cánh tay con, khấn rằng: "Nếu trời không dứt dòng nhà ta, con tái sinh thì lấy dấu này làm bằng." Đó là tháng Chạp năm Kỷ Dậu niên hiệu Ung Chính (năm 1729). Cũng trong tháng ấy, một người trong họ ở sát vách sinh được một đứa con trai, trên cánh tay có vết đỏ rõ ràng. Bà bèn nhận về nuôi làm con nối dõi, đó chính là quan thiếu tể. Khi tôi làm Lễ bộ thượng thư (quan đứng đầu Bộ Lễ), cùng làm việc với quan thiếu tể, chính ông kể lại cho tôi rất tường tận.

 Trong sách nhà Phật vốn có những điều hoang đường, bọn tín đồ lại phóng đại chuyện tội phúc để dụ người bố thí, nên chuyện dối trá càng nhiều. Riêng thuyết luân hồi (linh hồn chết đi rồi đầu thai trở lại, xoay vần nhiều kiếp) thì quả thật có chứng cứ rõ ràng. Đấng nắm giữ số mệnh thường nhân một người, một việc mà ngẫu nhiên hé lộ chút manh mối để làm sáng tỏ lời dạy về đạo làm người. Chuyện của quan thiếu tể chính là mượn sự linh nghiệm của việc đầu thai để tỏ rõ rằng tấm lòng giữ tiết khổ hạnh đã cảm động được trời đất. Các nhà nho cứ khăng khăng nói không có ma quỷ, thì làm sao biết được điều này.

 Kép hát Phương Tuấn Quan thuở nhỏ nổi tiếng nhất vì cả sắc lẫn tài, được giới sĩ phu (tầng lớp người học và quan lại) yêu chuộng. Về già ông buôn bán đồ cổ, thỉnh thoảng lui tới kinh thành. Có lần ông soi gương than: "Phương Tuấn Quan mà ra nông nỗi này, ai tin được rằng đã từng múa áo hát quạt làm nghiêng ngả một thời?" Nghê Dư Cương có bài thơ "Cảm cựu" (cảm nhớ chuyện xưa): "Lưu lạc giang hồ, tóc mai đã điểm sợi bạc; nhớ thuở cầm phách đỏ gõ nhịp hát; con bướm của Trang Sinh bay về đâu (Trang Tử nằm mơ thấy mình hóa bướm, tỉnh dậy không biết mình là Trang Chu mơ làm bướm hay bướm mơ làm Trang Chu; ý nói đời người như giấc mộng); buồn thay hoa tàn chỉ còn sót một cành." Bài ấy chính là làm cho Tuấn Quan.

 Tuấn Quan tự kể vốn là con nhà nho. Năm mười ba, mười bốn tuổi, đang học ở trường làng, bỗng nằm mơ thấy tiếng sênh tiếng hát rộn ràng, nến hoa thắp sáng như đêm cưới, mình bị người ta đẩy vào buồng the. Tự nhìn lại thì thấy mình mặc váy thêu, khoác áo gấm, châu ngọc cài đầy đầu; cúi nhìn đôi chân thì cũng thon nhỏ cong như hình cánh cung (như chân phụ nữ bó chân thời ấy), rõ ràng là một cô dâu mới. Cậu kinh ngạc ngờ vực, không biết làm sao, nhưng bị nhiều người kèm giữ, không tự chủ được, rốt cuộc bị dìu vào trong màn, ngồi kề vai một người đàn ông. Vừa sợ vừa thẹn, cậu toát mồ hôi mà tỉnh dậy. Về sau cậu bị một kẻ phóng đãng dụ dỗ, sa chân vào chốn ca múa, bấy giờ mới hiểu mọi việc đều đã định sẵn từ trước.

 Dư Cương nói: "Vệ Giới (giữ chức tẩy mã) hỏi Nhạc Quảng (giữ chức thượng thư lệnh) vì sao người ta nằm mơ, Nhạc Quảng đáp: 'Là do nghĩ ngợi mà ra.' Có lẽ anh đã ấp ủ ý nghĩ ấy từ lâu nên mới có giấc mơ ấy; đã có ý nghĩ ấy, giấc mơ ấy thì mới sa đọa như thế. Quả sinh ra từ nhân, mà nhân là do lòng mình tạo ra, sao lại đổ cả cho số mệnh kiếp trước được?" Tôi thì cho rằng hạng người chìm đắm trong chốn hèn hạ ô uế ấy, hẳn cũng là nghiệp báo (quả báo do việc làm của mình) từ kiếp trước mà phải chịu ở kiếp này, không thể nói là hoàn toàn không có số mệnh định sẵn ở cõi âm. Lời Dư Cương chẳng qua là lý lẽ nhằm sửa từ gốc, làm trong từ nguồn mà thôi.

 Về sau Tô Hạnh Thôn nghe chuyện nói: "Hiểu Lam (tên hiệu của tác giả) bàn nhân quả theo ba kiếp, là để răn sợ về đời sau; Dư Cương bàn nhân quả theo một ý nghĩ, là để răn giữ ở đời này. Tuy mỗi người làm sáng một lẽ, nhưng rốt cuộc tôi vẫn cho rằng lý của Dư Cương có thể khiến người ta không buông thả lòng mình."

 Ông chú họ của tôi là Hoàng Đồ công kể: có lần ông đến Bắc Phong thăm bạn. Một đêm hè đi dạo ngoài làng, bất giác đi hơi xa, nghe trong ruộng cao lương có tiếng rên rỉ. Lần theo tiếng đến xem thì thấy một cậu bé nằm trần truồng. Hỏi cậu khổ sở vì sao, cậu kể: lúc chạng vạng đi qua đây, gặp một cô gái còn để tóc xõa (tức còn rất trẻ, chưa đến tuổi búi tóc), cô gọi cậu lại nói chuyện. Cậu mê vẻ xinh đẹp của cô, bèn đến gần trêu ghẹo. Cô bảo cha mẹ đều đi vắng, mời cậu về nhà ngồi chơi. Cô dẫn cậu vào chỗ lá cao lương rậm rạp, ở đó có một ngôi nhà ba gian, vắng lặng không một bóng người.

 Cô gái đóng cửa lại, mang dưa và hoa quả ra cùng ăn. Cười nói đã thân mật, hai người cởi áo lên giường. Đến khi ôm nhau nằm xuống gối thì cô gái bỗng hóa thành một người đàn ông, mặt mũi dữ tợn, ra tay hành hạ tàn bạo. Cậu sợ hãi không dám chống cự, rốt cuộc bị làm nhục, bị giày vò đau đớn đến ngất đi. Lâu sau tỉnh lại thì thấy mình nằm giữa đám cỏ dại hoang vu, ngôi nhà cũng biến mất. Thì ra con yêu mê sắc đẹp cậu bé nên hóa ra hình con gái để dụ dỗ. Thấy lợi thì lao vào, rốt cuộc chính mình lại thành mồi, tự chuốc lấy họa là đáng lắm.

 Thầy tôi là tiên sinh Triệu Hoành Sơn, hồi trẻ đi học ở Tây Hồ, thấy lầu chùa yên tĩnh nên đặt giường ở trên ấy. Đêm nghe trong phòng có tiếng sột soạt như có người đi lại. Ông quát hỏi: "Là ma hay là hồ ly? Cớ sao quấy nhiễu ta?" Một lúc sau nghe tiếng ấp úng đáp: "Tôi vừa là ma vừa là hồ ly." Ông lại hỏi: "Ma thì là ma, hồ ly thì là hồ ly, sao lại vừa là ma vừa là hồ ly?"

 Hồi lâu nó mới đáp: "Tôi vốn là hồ ly mấy trăm tuổi, nội đan (khối tinh khí luyện kết bên trong thân theo thuật tu tiên) đã thành. Chẳng may bị đồng loại bóp cổ chết, lấy cắp mất viên đan, hồn tôi vất vưởng không đi đâu được, nay thành con ma của hồ ly." Ông hỏi sao không kiện xuống âm phủ, nó đáp: "Phàm đan luyện thành bằng thổ nạp, đạo dẫn (phép hít thở và vận khí trong thân), thì như máu và khí gắn liền với thân, hòa làm một, không phải từ ngoài đến, người khác không lấy cắp được. Còn đan luyện thành bằng thái bổ (hút tinh khí của người khác để bồi bổ cho mình) thì như của cướp được, vốn không phải của mình, nên kẻ khác có thể giết mà hút lấy. Tôi quyến rũ người để lấy tinh khí, đã làm hại nhiều người lắm. Giết người thì phải chết, tôi chết là đúng tội, dù có kiện lên thần, thần cũng không xét. Cho nên đành ủ ê ở lại đây thôi."

 Ông hỏi: "Ngươi ở lầu này để làm gì?" Nó đáp: "Tôi vốn ẩn hình nín tiếng, tu phép thái âm luyện hình (phép tu của loài thuộc khí âm, nương theo khí âm như ánh trăng để luyện thân hình). Vì dương khí của ông hun đốt, hồn phách âm của tôi không yên, nên phải ra xin thương xót, mong cho cõi âm cõi dương đều được yên ổn." Nói xong chỉ nghe tiếng dập đầu, hỏi gì cũng không đáp nữa. Ngày hôm sau ông dọn đi ngay. Ông thường đem chuyện này kể với học trò: "Lấy cái không phải của mình thì rốt cuộc chẳng giữ được, lại còn vừa đúng là tự giết mình, đáng sợ thay!"

 Anh họ tôi là Vạn Chu kể: ở Giao Hà có một người đàn bà nhà nông, mỗi lần về thăm cha mẹ đẻ đều cưỡi một con la. Con la rất khỏe và thuần, không cần người dắt cũng biết đường. Có khi chồng bận, chị tự cưỡi đi một mình, chưa từng xảy ra chuyện gì. Một hôm chị về hơi muộn, trời âm u không trăng, không phân biệt được hướng nào. Con la bỗng chạy chệch ngang, chở chị thẳng vào ruộng cao lương. Lá dày cây rậm, lạc lối không ra được. Nửa đêm đến một ngôi chùa đổ nát, chỉ có hai người ăn mày ngủ dưới mái hiên. Tiến lui đều không có cách, bất đắc dĩ chị phải ở lại ngủ cùng họ.

 Hôm sau hai người ăn mày đưa chị về. Người chồng thấy nhục, định bán con la cho lò mổ. Đêm ấy anh mơ thấy có người bảo: "Con la này kiếp trước lấy trộm tiền của anh. Anh đuổi bắt gắt quá, nó trốn thoát được, anh bèn sai lính bắt trói vợ nó, giam giữ một đêm. Nay nó làm la là để đền món tiền đã trộm; còn việc chở vợ anh vào chùa hoang là để đáp lại việc anh bắt giữ vợ nó. Cần gì anh lại gây thêm oan trái cho kiếp sau?" Anh giật mình tỉnh dậy, hết lòng ăn năn. Tối hôm ấy con la bỗng tự lăn ra chết.

 Gã đầy tớ nhà tôi là Nhậm Ngọc, lúc bệnh nguy kịch, người trông nom ban đêm nghe ngoài cửa sổ có tiếng bò rống. Ngọc hoảng sợ rồi tắt thở. Hôm sau mọi người bàn tán chuyện lạ ấy, vợ hắn khóc nói: "Hồi trẻ nhà tôi từng trộm giết mấy con bò, không ai biết."

 Có người họ Dư làm mạc liêu (người giúp việc riêng cho quan) đến già, chuyên coi việc hình danh (xét xử án hình và luật pháp) hơn bốn mươi năm. Về sau ông nằm bệnh sắp chết, dưới ánh đèn ánh trăng mơ hồ như thấy có ma đến quấy phá. Ông Dư khẳng khái nói: "Ta giữ lòng trung hậu, thề không dám giết oan một người nào, con ma này đến làm gì?" Đêm đó ông mơ thấy mấy người máu me đầm đìa, khóc mà nói:

 "Ông chỉ biết hà khắc thì gây oán, không biết khoan hậu cũng có thể gây oán. Kẻ côi cút yếu đuối bị người ta giết hại thảm khốc, lúc chết đau đớn muôn bề, hồn lẻ loi nuốt lệ, ôm hận dưới chín suối (cõi người chết), chỉ mong kẻ hung bạo bị xử tử để giải mối uất ức. Vậy mà ông chỉ thấy kẻ sống là đáng thương, không thấy người chết là đáng xót, dùng ngòi bút uốn éo câu chữ, quanh co gỡ tội cho chúng, khiến kẻ hung tàn lọt lưới, xương trắng chìm trong oan khuất.

 Ông thử đặt mình vào chỗ ấy mà xem: nếu ông vô tội mà bị người ta giết, hồn phách biết được, đứng bên nhìn kẻ xử vụ án đổi vết thương nặng thành nhẹ, nhiều vết thành ít, kẻ sai thành kẻ đúng, cố ý thành vô ý, để kẻ thù mà ông nghiến răng căm hận thong thả được tháo gông, vẫn ngang dọc ngoài đời, thì ông biết ơn hay oán hận? Không nghĩ đến điều ấy, lại còn hớn hở cho việc dung túng kẻ ác là âm công (phúc đức ngầm được cõi âm ghi nhận). Những người chết oan không thù ông thì còn thù ai?"

 Ông Dư kinh sợ tỉnh dậy, đem giấc mơ kể hết cho con trai, rồi tự đấm vào mình mà nói: "Ta nghĩ sai rồi! Ta nghĩ sai rồi!" Nằm xuống gối chưa yên thì tắt thở.

 Lưu Quả Thực người Thương Châu, làm thái sử (cách gọi người làm quan ở Hàn lâm viện, cơ quan văn học cao nhất của triều đình), lòng dạ phóng khoáng, có phong thái tiêu sái của danh sĩ đời Tấn. Ông là bạn thân của Di Sơn lão nhân và Liên Dương sơn nhân, nhưng chí hướng mỗi người mỗi khác. Về già ông ở nhà, sống bằng nghề dạy học, nhưng chỉ nhận những học trò mồ côi nghèo khó mang lễ đến xin học, tiền công thầy chẳng đáng là bao. Giỏ cơm bầu nước thường trống rỗng (cảnh nghèo túng, như Nhan Hồi học trò Khổng Tử), mà ông vẫn thản nhiên.

 Có lần ông mua hơn một đấu (đơn vị đong lường thóc gạo) gạo, đựng trong vò, ăn hơn một tháng không hết, ông lấy làm lạ lắm. Bỗng nghe trên mái hiên có tiếng nói: "Tôi là thiên hồ (hồ ly tu luyện đắc đạo bậc cao), mến chí khí thanh cao của ông nên ngày ngày lén thêm vào đấy thôi, ông đừng lấy làm lạ." Ông Lưu vặn lại: "Ý ông thật là tốt, nhưng ông chắc chắn không cày cấy được, vậy thóc này ở đâu ra? Ta không thể uống nước suối Đạo Tuyền (suối tên là 'Trộm', Khổng Tử khát cũng không uống vì ghét cái tên; ý nói không nhận của bất chính) được. Về sau đừng làm thế nữa." Con hồ ly thở dài bỏ đi.

 Đứa cháu đã mất của tôi là Nhữ Bị, tên tự là Lý Hàm, từng mơ thấy có người đọc thơ cho nghe. Tỉnh dậy còn nhớ được một cặp câu: "Oanh hoa qua quýt, xuân như giấc mộng; gió mưa mịt mù, đêm dài như năm." Cháu kể với tôi, tôi ngạc nhiên vì đó không phải điềm lành. Quả nhiên tháng bảy nhuận năm Mậu Thìn (năm 1748) cháu chết trẻ. Về sau vợ cháu là Trương thị người Vũ Cường nhận con của em chồng làm con nối dõi, giữ tiết khổ hạnh suốt đời, hơn ba mươi năm chưa từng cởi áo ngủ một đêm nào. Đến nay bọn hầu gái, vú già vẫn còn kể lại được. Bấy giờ mới hiểu hai câu thơ ấy là điềm báo cảnh góa phụ nằm một mình trong phòng vắng.

 Khoảng năm Bính Ngọ, Đinh Mùi niên hiệu Ung Chính (năm 1726–1727), có hai vợ chồng dân lưu tán đi ăn xin qua Thôi Trang, cả hai đều mắc dịch bệnh. Lúc sắp chết, họ cầm tờ văn tự kêu khóc ngoài chợ, xin bán đứa con gái nhỏ làm hầu gái, lấy tiền mua hai cỗ quan tài. Bà nội tôi là Trương thái phu nhân lo chôn cất hai vợ chồng và nhận nuôi đứa bé, đặt tên là Liên Quý. Tờ văn tự ghi cha là Trương Lập, mẹ là Hoàng thị, nhưng không ghi quê quán. Hỏi thì họ đã không nói được nữa.

 Liên Quý tự kể: nhà ở Sơn Đông, cổng trông ra đường trạm, thường có xe ngựa của các quan lớn qua lại, cách đây chừng hơn một tháng đường đi bộ, nhưng không nói được tên huyện. Lại kể: năm ngoái đã được nhà họ Hồ trước cửa hỏi cưới, nhà họ Hồ cũng đi ăn xin nơi khác, không biết ở đâu. Hơn mười năm sau vẫn không thấy họ hàng nào đến tìm, bèn gả cho người giữ ngựa tên Lưu Đăng. Đăng tự kể là người Tân Thái, Sơn Đông, vốn họ Hồ, cha mẹ đều mất, được nhà họ Lưu nuôi nên theo họ Lưu. Hồi nhỏ còn nhớ cha mẹ đã hỏi cho mình một cô gái, nhưng không biết họ tên cô ấy.

 Đăng vốn họ Hồ, Tân Thái lại nằm trên đường trạm, dân lưu tán đi xin ăn tính đường cũng mất chừng hơn một tháng, đều khớp với lời Liên Quý. Người ta ngờ rằng đây là chuyện tấm gương Lạc Xương tan rồi lại hợp (công chúa Lạc Xương đời Trần cùng chồng bẻ đôi tấm gương mỗi người giữ một nửa khi loạn lạc, về sau nhờ nửa gương mà đoàn tụ; chỉ vợ chồng ly tán rồi sum họp), chỉ có điều không có chứng cứ rõ ràng. Chú tôi là Túc Phủ công nói: "Chuyện này chỉ cần thêm thắt đôi chút là có thể đưa vào truyền kỳ (vở kịch hát kể chuyện ly kỳ). Tiếc là cô gái ngu như hươu như lợn, chỉ biết ăn no ngủ say, không xứng để tô điểm, thật đáng tiếc."

 Biên Tùy Viên, một vị chinh quân, nói: "'Người nước Tần chưa chết hết, mới tin Phù Sinh bị vu oan; bô lão đất Thục còn sống, mới biết Gia Cát bị nói oan nhiều', đó là lời trong sách Sử thông của Lưu Tri Kỷ. Chuyện Phù Sinh (vua nước Tiền Tần, sử chép là bạo chúa) có trong Lạc Dương già lam ký, chuyện Gia Cát (Gia Cát Lượng, thừa tướng nước Thục) có trong truyện Mao Tu Chi của sách Ngụy thư. Phố Nhị Điền chú giải Sử thông lại cho là không rõ xuất xứ, có lẽ là ngẫu nhiên khảo cứu sót. Sách sử còn không tránh khỏi tô vẽ, huống chi truyền kỳ?

 Vở Tây lâu ký tả Mục Tố Huy đẹp như tiên, thế mà Ngô Lâm Đường kể rằng ông nội ông hồi nhỏ còn được thấy cô ta, người thấp bé mà đẫy đà, chỉ là một người đàn bà tầm thường. Vậy thì cái gọi là giai nhân trong truyền kỳ phần nhiều là hư cấu. Con hầu này tuy thô kệch, nếu có người hiếu sự theo điệu mà soạn lời, đưa lên sân khấu ca hát, thì mai kia trên tấm thảm đỏ của sàn diễn, sao lại không thành oanh yến kiều diễm, hoa thắm duyên dáng? Lời bàn của tiên sinh vẫn chưa tránh khỏi cái lỗi tin hết vào sách."

 Niếp Tùng Nham kể: ở một ngôi chùa tại Giao Châu, phía sau lầu chứa kinh có vườn rau. Một đêm, nhà sư mở cửa sổ hóng mát, trăng sáng như ban ngày, thấy một người lững thững dưới gốc cây già. Ngờ là kẻ trộm rau, sư gọi hỏi là ai. Người ấy cúi gập mình đáp: "Xin thầy đừng sợ, tôi là ma." Sư hỏi: "Ma sao không về mộ mình?" Đáp: "Ma cũng có bè đảng, mỗi loại theo loại của mình. Tôi vốn là người học trò, chẳng may bị chôn ở bãi tha ma, không thể sánh hàng với bọn thầy thuốc ngựa, kẻ cày ruộng dưới nắng hè (hạng người lao động tầm thường). Bọn họ cũng ghét tôi không cùng loại, lạc lõng khó hòa hợp, nên thà ra đây tránh ồn ào." Nói xong từ từ biến mất. Về sau vẫn thường thấy bóng nó từ xa, nhưng gọi thì không đáp nữa.

 Dinh quan học sứ (quan coi việc học hành, thi cử của một tỉnh) ở Phúc Châu vốn là dinh của bọn hoạn quan thu thuế thời nhà Minh. Bọn hoạn quan hung bạo ngang ngược, thường lén giết người vô tội, nên đến nay vẫn hay xảy ra chuyện quái lạ. Khi tôi coi việc học ở Phúc Kiến, bọn gia nhân đêm nào cũng hoảng sợ. Mùa hè năm Giáp Dần, cha tôi là Diêu An công đến dinh, nghe nói có phòng nọ có ma, liền dời giường vào đó, cả đêm yên ổn.

 Tôi (Quân, tên tác giả) từng nhân lúc rảnh khẽ can, xin cha đừng đem tấm thân nghìn vàng ra đọ với ma. Cha bèn dạy tôi: "Nhà nho bảo không có ma là lời bàn cổ hủ, cũng là cãi gượng. Nhưng ma ắt sợ người, vì âm (khí tối, lạnh, thuộc cõi ma quỷ) không thắng được dương (khí sáng, ấm, thuộc người sống). Nếu có lúc ma xâm phạm người, ắt là vì dương khí người ấy không đủ thắng âm. Mà dương khí thịnh đâu phải nhờ khí huyết cường tráng hay tính tình hung hãn! Trong lòng người, hiền từ là dương, độc ác là âm; ngay thẳng là dương, thâm hiểm là âm; công bằng chính trực là dương, tư lợi quanh co là âm. Cho nên trong hình tượng của Kinh Dịch, dương là quân tử (người có đức), âm là tiểu nhân (kẻ hèn kém).

 Nếu lập tâm chính đại thì khí của mình thuần là dương cương. Dù có tà ma cũng như trong căn phòng tối mà quạt lò lớn cho lửa bùng lên, băng giá tự khắc tan. Con đọc sách cũng khá nhiều, đã từng thấy trong sử sách có bậc người đoan chính, học giả lớn nào bị ma đánh chưa?" Tôi lạy hai lạy nhận lời dạy. Đến nay mỗi khi nhớ lời cha dạy, vẫn rùng mình kính sợ như cha đang ở bên cạnh.

 Con trai nhà họ Thiệu ở Thúc Châu tính khinh bạc phóng đãng. Nghe nói ở ngôi mộ cổ tại trấn Hoài có cô gái hồ ly rất đẹp, hắn thường đến rình. Một hôm thấy cô ngồi trên bờ ruộng, hắn vừa định đến gần tán tỉnh thì cô nghiêm mặt nói: "Ta tu phép phục khí luyện hình (hít thở khí trời và luyện thân thể để thành đạo) đã hơn hai trăm năm, thề không quyến rũ một ai, ngươi chớ sinh lòng mơ tưởng. Vả lại bọn quyến rũ người kia đâu có thật lòng yêu thương? Chỉ là hút lấy tinh khí mà thôi. Tinh khí cạn thì người chết, đã gặp chúng thì chưa ai thoát được, ngươi cần gì tự lao mình xuống hố." Nói rồi phất tay áo, một luồng gió lạnh vù tới, bụi bay mờ mắt, cô đã biến mất. Cha tôi là Diêu An công nghe chuyện nói: "Con hồ ly này nói được những lời như thế, ta đoán chắc nó sẽ được lên cõi trời."

 Anh em Lý Kim Lương, Lý Kim Quế ở huyện Hiến đều là cướp lớn. Một đêm Kim Lương mơ thấy cha bảo: "Làm cướp có kẻ bại, có kẻ không bại, con biết chưa? Của cải của quan tham lại nhũng có được nhờ tra khảo, dọa nạt; của cải của bọn gian hùng mọt nước có được nhờ cưỡng đoạt, lừa lọc; của cải trong cha con anh em có được nhờ giấu giếm, chiếm riêng; của cải giữa bạn bè họ hàng có được nhờ ép xin, lừa dụ; của cải của bọn gia nô xảo quyệt, nha lại lanh lợi có được nhờ đục khoét, nuốt trộm; của cải của nhà buôn lớn, nhà giàu có được nhờ cho vay lãi nặng bóc lột; cùng mọi thứ của cải do tính toán khắt khe, hại người lợi mình. Lấy những của ấy thì không sao. Kẻ nào tội ác nặng thì dù đến giết đi cũng không sao, vì những kẻ ấy vốn bị đạo trời ghét bỏ.

 Còn nếu người vốn lương thiện, của cải kiếm bằng lẽ phải, thì đó là người được đạo trời ban phúc. Nếu xâm phạm họ là làm trái trời, mà trái trời thì cuối cùng ắt bại. Anh em con trước đây đã cướp nhà một người góa phụ giữ tiết, khiến mẹ con người ta kêu oan, quỷ thần trừng mắt giận dữ. Nếu không chừa bỏ thì tai họa chẳng còn xa đâu." Hơn một năm sau, quả nhiên cả hai anh em đều bị xử tử.

 Lúc vào ngục, Kim Lương biết mình không thoát nên kể chuyện này cho Sử Chân Nho, viên thư lại phòng hình (người lo giấy tờ án hình ở nha môn). Chân Nho là người cùng làng tôi, từng đem chuyện kể với cha tôi, bảo rằng kẻ cướp cũng có đạo của kẻ cướp. Anh ta lại thuật lời tên cướp lớn Lý Chí Hồng: "Ta bắn tên lệnh, phi ngựa (sống nghề cướp) ba mươi năm, cướp bóc đã nhiều, thấy người khác cướp bóc cũng nhiều. Kẻ bại chừng hai, ba phần mười, kẻ không bại chừng bảy, tám phần mười. Nhưng hễ ai làm nhục đàn bà con gái nhà người thì đếm đốt ngón tay mà tính, chưa từng có ai không bại." Vì thế hắn thường răn đồ đảng mình. Đạo trời giáng họa cho kẻ dâm ác, lẽ ấy quả thật không sai.

 Mùa hè năm Tân Mão (năm 1771), tôi theo quân từ Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, ở Tân Cương) trở về, thuê một ngôi nhà phía đông đường phố Châu Sào, làm láng giềng với quan niết ty (quan án sát, coi việc hình án một tỉnh) Long Thừa Tổ. Dãy nhà thứ hai có năm gian, gian cực nam thì tấm rèm thường bị hất tung lên hơn một thước như có gió thổi, bốn gian kia thì không. Không ai hiểu vì sao. Trẻ con vào gian ấy liền sợ khóc, nói trên giường có một ông sư béo đang nhìn chúng cười cợt. Một kẻ tu hành áo đen lại thành ma dữ, sao lại chiếm nhà người ta, càng không thể hiểu nổi.

 Lại nữa, sau canh ba (khoảng nửa đêm) thường nghe trong nhà họ Long có tiếng đàn bà khóc, mà nhà họ Long cũng nghe thấy, lại bảo tiếng khóc ở bên nhà tôi, ngờ vực không rõ. Nhưng biết chắc đó không phải đất lành, tôi bèn dọn đến phía sau thư phòng Song Thụ Trai của tiên sinh Giá Nam. Những người ở hai ngôi nhà ấy đều gặp chuyện chẳng lành. Quan tư khấu (thượng thư Bộ Hình) Bạch Hoàn Cửu không bệnh mà chết đột ngột, chính là ở nhà họ Long. Thuyết nhà dữ quả không phải lời hư.

 Thầy tôi là tiên sinh Trần Bạch Nhai nói: "Ở nhà lành chưa chắc đã gặp lành, nhưng ở nhà dữ thì chưa chắc đã tránh được dữ. Cũng như gió hòa ấm áp chưa chắc làm người ta khỏi bệnh, còn rét buốt khí độc thì vừa chạm vào đã sinh bệnh. Thuốc tốt bồi bổ chưa chắc làm người ta khỏe ngay, còn thuốc công phạt mạnh thì uống một lần đã tháo dạ. Điều này quả có lý, không thể khăng khăng dựa vào số mệnh mà tranh với nó. Mạnh Tử có nói: 'Cho nên người biết mệnh thì không đứng dưới bức tường sắp đổ.'"

 Quách Thạch Châu người Lạc Dương kể: ở huyện bên cạnh có hai ông bà nhận hai trăm lạng bạc của một nhà giàu, bán con dâu góa làm thiếp. Đến ngày, họ ép chị mặc áo màu, dìu lên xe. Chị không chịu đi, họ bèn lấy khăn đỏ trói quặt tay ra sau, bà mối ôm chị ngồi trên xe. Người xem phần nhiều thở dài bất bình, nhưng bên họ ngoại người đàn bà không còn ai, không ai đứng ra trước được.

 Đúng lúc người đánh xe giục xe lăn bánh, người đàn bà kêu lên một tiếng, gió lốc nổi lên dữ dội, ba con ngựa đều hoảng sợ lồng lên không sao ghìm được. Chúng không chạy về nhà giàu mà chạy thẳng vào huyện thành. Băng qua bùn lầy như đi trên đường cái, dù đường hẹp cầu chênh vênh cũng không lật đổ, đến cửa huyện nha thì đứng sững lại. Việc kia vì thế mà hỏng. Do đó mới biết chuyện người đàn bà thường dân kêu trời thì sấm sét đánh xuống (điển cũ: một người đàn bà nước Tề bị oan kêu trời, sét đánh xuống cung vua) không phải là lời hư trong sách vở.

 Cậu họ tôi là Diêu Giới Nhiên nói: "Chuyện ma oan báo thù chép trong sách vở không phải một, nghe truyền miệng cũng không phải một. Tháng năm năm Quý Mùi (năm 1763), ta từ Cảnh Gia Am ở Diêm Sơn trở về Thôi Trang, đã tận mắt thấy. Người ấy chừng hơn năm mươi tuổi, đội nón cỏ, mặc áo vải (?), dùng một con lừa thồ chăn gối, buộc dưới gốc liễu bên bờ sông, ngồi tựa vào gốc cây. Ta cũng buộc ngựa nghỉ một lát.

 Bỗng người ấy bật dậy, hai tay làm như đang chống đỡ, nói: 'Hại mạng mày thì đền mạng mày thôi, cần gì phải đánh nhau thế này.' Giằng co hồi lâu, lời nói dần lắp bắp không nghe rõ. Bỗng hắn tung mình nhảy lên, đã chìm nghỉm trong sóng nước. Hơn mười người cùng chứng kiến đều chắp tay niệm Phật. Tuy không biết hắn đền món oan gì, nhưng 'hại mạng thì đền mạng' là chính miệng hắn nói ra."

 Mùa hè năm Mậu Tý (năm 1768), con hầu nhỏ tên Ngọc Nhi mắc bệnh lao mà chết, lát sau lại sống dậy nói: "Lính âm phủ sai con về đòi tiền." Người nhà mua tiền vàng mã đốt cho, nó mới chết. Lát sau lại sống dậy nói: "Màu bạc không đủ, lính âm phủ không nhận." Lại mua giấy bạc giấy vàng gấp thành thỏi đốt cho, nó chết hẳn không sống lại nữa. Nhân đó tôi nhớ năm Nhâm Tý niên hiệu Ung Chính (năm 1732), em trai tôi là Ánh Cốc lúc sắp mất cũng y như thế. Vậy đốt vàng mã quả có ích sao? Lính âm phủ vòi vĩnh như thế thì quan âm phủ còn coi việc gì?

 Quan thị ngự (ngự sử, quan can gián và hạch tội quan lại) Hồ Mục Đình kể: ở quê ông có người lúc còn sống đã kiêm làm quan âm phủ, kể chuyện âm phủ rất tường tận. Tôi không nhớ hết, đại khái giống như những gì sách vở đã chép. Chỉ có điều người ấy bảo lục đạo luân hồi (sáu cõi mà chúng sinh đầu thai xoay vần theo nghiệp: cõi trời, cõi người, cõi a-tu-la, cõi súc sinh, cõi quỷ đói, cõi địa ngục) không cần ai đưa đi, mỗi người tùy theo thiện ác lúc sống, như nước chảy về chỗ ướt, lửa bén vào chỗ khô, khí cùng loại thì cảm ứng với nhau, tự nhiên đến đúng con đường của mình. Lời này rất có lý, xưa nay những người bàn chuyện ma quỷ chưa ai nói tới.

 Hồ ly quyến rũ người là để thái bổ chứ không phải vì háo sắc, nhưng thỉnh thoảng cũng có con háo sắc. Anh họ tôi là An Hô Bắc kể: có người ban đêm ngủ trong rừng sâu, nghe trong bụi cỏ có tiếng nói: "Anh yêu thằng bé nhà nọ, việc đã xong chưa? Việc này dương khí quá thịnh hun đốt, làm hao mòn chân âm (phần tinh khí âm căn bản trong thân), cực kỳ hại cho việc tu đạo, sao anh bỗng động ý nghĩ ấy?" Lại nghe một tiếng khác đáp: "Cảm ơn anh khuyên răn. Thật vì mến vẻ xinh đẹp của nó nên không dứt lòng được. Nhưng thằng bé tuy dung mạo đẹp đẽ mà lòng không có ý tà. Tôi đã hiện ra đủ trò dâm đãng trong giấc mơ để dụ nó, nó vẫn dửng dưng không động lòng, rốt cuộc chẳng làm gì được, tôi đã dứt ý ấy rồi." Người kia thấy lạ, lén đến nhìn trộm thì thấy hai con hồ ly nhảy chồm chạy mất.

 Nhậm Tử Điền người Thái Châu, tên là Đại Xuân, học rộng nhớ dai, đặc biệt giỏi về chú sớ Tam Lễ (lời chú giải ba bộ kinh về lễ: Chu Lễ, Nghi Lễ, Lễ Ký) và huấn cổ Lục thư (môn học về cách cấu tạo chữ Hán và giải nghĩa chữ cổ). Năm Kỷ Sửu niên hiệu Càn Long (năm 1769), ông đỗ tiến sĩ (học vị của kỳ thi cao nhất) đứng đầu hạng nhì, rồi lận đận làm quan ở các bộ, về già mới được bổ ngự sử, chưa kịp nhậm chức thì mất. Từ khi lập triều đến nay, tiến sĩ đứng đầu hạng nhì mà không được vào Hàn lâm viện chỉ có ba người, Tử Điền là một.

 Ông tự kể năm mười lăm, mười sáu tuổi, ngẫu nhiên chép bài thơ cung từ (thơ tả đời sống trong cung vua) lên quạt cho người thiếp hầu của chú. Người chú nghi ngờ, khiến người thiếp thắt cổ tự tử. Hồn cô ta đi kiện dưới âm phủ. Tử Điền nằm bệnh thoi thóp, hồn cũng bị bắt đi, bị tra hỏi suốt bốn, năm ngày, quan âm phủ xét hỏi trước công đường bảy, tám lần. Tuy xét ra là do vô ý, nhưng rốt cuộc vẫn bị kết tội vô ý làm chết người, bị giảm bớt quan lộc, cho nên đường làm quan mới lận đận như thế.

 Xá nhân (chức quan lo văn thư ở Nội các) Giả Độn Phu nói: người xử vụ án ấy dưới âm phủ chính là lang trung (quan cấp trung ở các bộ) Cố Đức Mậu. Hai người trước đó không hề quen nhau, một hôm gặp mặt thì như người quen cũ. Lúc ấy tôi cũng ngồi đó, tận mắt thấy họ kể lại chuyện âm phủ. Tử Điền đứng trước ông ta mà vẫn còn run sợ.

 Bậc đàn anh Dương Hòe Đình người Tức Mặc kể: ở Tế Ninh có một cậu bé bị hồ ly mê đắm, đêm nào cũng chung chăn gối. Đến năm hai mươi mấy tuổi vẫn không đêm nào thiếu. Có người bảo cậu để râu, râu vừa hơi dài thì trong lúc ngủ đã bị hồ ly cạo mất, lại còn bị bôi son trát phấn. Nhiều lần dùng bùa chú xua đuổi đều không trị được. Về sau thuyền của Chính Nhất chân nhân (giáo chủ phái Chính Nhất của Đạo giáo, tức Thiên sư họ Trương) đi qua Tế Ninh, nhà ấy dâng đơn xin trị tội. Chân nhân gửi công văn cho Thành hoàng (vị thần coi giữ một thành). Hồ ly bèn đến chỗ Chân nhân tự trình bày, không thấy hình, nhưng người bên cạnh đều nghe được tiếng.

 Nó kể: kiếp trước nó là đàn bà, cậu bé này là một nhà sư. Một đêm nó đi qua cổng chùa, bị bắt nhốt vào hầm kín, nhẫn nhục chịu làm nhục mười bảy năm, uất ức mà chết. Nó kiện xuống âm phủ, quan âm phủ xử rằng nhà sư chịu tội ở địa ngục xong thì kiếp sau phải trả nợ. Đúng lúc ấy nó vì tội khác bị đọa làm thân hồ ly, ẩn náu trong núi rừng hơn trăm năm, chưa gặp được. Nay luyện hình thành đạo, vừa gặp kiếp sau của nhà sư là cậu bé này nên mới báo được. Đủ mười bảy năm thì tự khắc đi, không cần phải xua đuổi. Chân nhân rốt cuộc cũng chẳng làm gì được. Về sau không biết hết hạn nó có đi thật không. Nhưng theo lời nó thì đủ biết người ta có nợ ai, dù cách mấy kiếp vẫn phải trả.

 Bạn đồng niên (người cùng đỗ một khoa thi) của tôi là Hạng Đình Mô kể: xưa ông từng dạy học ở nhà một vị quan Hàn lâm, gặp ai vị ấy cũng giảng đạo lý. Một hôm có người đồng hương làm quan ở địa phương mang quà đến biếu. Vị ấy tự bày tỏ rằng cả đời mình cần kiệm, vốn chẳng cần những thứ này. Khách thấy ông ta ra vẻ thanh cao khó gần, bèn ngần ngừ mang quà về. Tiễn khách xong, vị ấy đi đi lại lại trước sảnh, buồn bực bần thần như mất của, cứ thế mấy khắc (khắc: đơn vị thời gian, khoảng mười lăm phút). Người nhà mời vào ăn trưa thì bị mắng nhiếc giận dữ. Bỗng nghe có mấy người khúc khích cười trộm. Nhìn thì không thấy ai, tìm thì tiếng ở trên trần nhà, hóa ra là hồ ly tinh.

 Quan thiếu đình úy (phó quan coi việc xét xử án ở Đại lý tự) Trần Canh Nham, hồi còn làm quan Hàn lâm, bị yêu ma quấy nhiễu. Ông dọn nhà để tránh thì nó cũng theo đến. Nó thường ném những mảnh giấy nhỏ nói ra chuyện kín của ông, toàn là chuyện người ngoài không thể biết. Ông càng sợ, thường thành kính cúng tế. Một hôm nó ném giấy trách ông đối xử bạc bẽo với đứa cháu, và nói: "Nếu không giúp đỡ hậu hĩnh thì tai họa sắp đến." Mọi người nhân đó ngờ đứa cháu, ngầm hẹn nhau rình xét.

 Đêm ấy nghe tiếng đập vỡ đồ đạc, mọi người xông ra chộp bắt, quả nhiên là đứa cháu. Canh Nham tính vốn hiền hậu, lại rất thương yêu ruột thịt, chỉ nói: "Cháu cần tiền thì cứ bảo chú, cần gì phải làm thế." Rồi cười cho về ngủ. Từ đó được yên.

 Về sau quan biên tu (chức quan biên soạn ở Hàn lâm viện) Ngô Phác Viên đột nhiên bị cháy nhà, không biết lửa từ đâu đến, hai lần dọn nhà thì hai lần bị cháy. Tôi nghĩ chắc cũng như chuyện Canh Nham. Phác Viên nói: "Tôi vốn cũng ngờ thế, nhưng lần thứ ba dọn đến hội quán Tuyền Châu, đang ngồi với khách giữa sảnh thì bỗng lửa bùng dữ dội, từ trên trần phóng xuống. Chỗ ấy người không trèo lên được, cũng không vào được. Có lẽ đúng là yêu ma làm."

 Xá nhân Trình Dã Viên ở nhà cũ của Tào Trúc Hư. Một đêm sơ ý để cháy nhà, tranh chữ đồ cổ phần lớn bị thiêu hủy. Trong đó có một cuộn Lan Đình (bản Lan Đình tự, kiệt tác thư pháp của Vương Hy Chi) do Chử Hà Nam (Chử Toại Lương, nhà thư pháp đời Đường, được phong tước Hà Nam công) chép lại, là món người ta cầm cố lấy năm trăm lạng bạc. Đang lo khi chủ cũ (?) đến chuộc thì chẳng biết tính sao, bỗng nhặt được cuộn ấy trong đống tro. Hộp và khăn gói đều cháy rụi (?), mà cuộn chữ không hề sứt mẻ chút nào.

 Em họ tôi là Trương Quế Nham dạy học ở nhà Dã Viên, tận mắt trông thấy. Phải chăng đây là điều Bạch Hương Sơn (nhà thơ Bạch Cư Dị đời Đường) gọi là "bất cứ ở đâu cũng có thần linh che chở"? Hay là thành hay hủy đều có số định, cuộn chữ này không nằm trong kiếp nạn của trận lửa ấy? Dẫu sao chuyện cũng thật lạ, sẽ là một giai thoại đẹp cho các nhà thưởng ngoạn sau này.

 Bạn đồng niên của tôi là Kha Ngu Phong, khi làm ngự sử, có lần ngủ nhờ nhà một người bạn trong nội thành. Thư phòng có ba gian, gian phía đông ngăn bằng vách lụa, khóa kín không dám mở. Ông kê giường ở gian ngoài, dưới cửa sổ phía nam. Ngủ đến nửa đêm, nghe trong gian phía đông có tiếng như vịt kêu, ông lấy làm lạ, chăm chú nhìn. Lúc ấy trăng sáng đầy cửa sổ, ông thấy một luồng khói đen từ khe cửa gian phía đông chui ra, bò sát đất mà đi, dài hơn một trượng (trượng: mười thước), uốn lượn như con trăn lớn, cái đầu lại là đầu một người đàn bà, búi tóc rõ ràng.

 Nó ngóc đầu nhìn lên, lượn vòng trên mặt đất, kêu như vịt không ngớt. Ngu Phong vốn gan dạ, vỗ giường quát. Nó từ từ lùi lại, lại theo khe cửa (?) chui vào. Sáng ra ông kể với chủ nhà, chủ nhà nói: "Xưa nay vẫn có con quái ấy, có khi mấy năm mới hiện ra một lần, không hại ai, cũng chẳng báo điềm lành dữ gì." Có người nói: trước khi mua ngôi nhà này, chủ cũ có người thiếp hầu chết trong gian ấy, nhưng không rõ ngọn ngành.

 Có tên đầu mục bọn thư lại giỏi cờ bạc, lấy tiền của người ta dễ như thò tay vào túi lấy đồ, như cướp mà không cần cầm vũ khí. Đồ đảng của hắn ngầm giúp đỡ, ra hiệu bằng ý, bằng nét mặt, mánh khóe trăm bề, sai khiến nhau như cánh tay điều khiển ngón tay, thông suốt với nhau như hơi thở. Bọn buôn muối lắm tiền thì như cá đớp mồi, như chim trĩ gặp chim mồi. Như thế gần mười năm, túi vàng có đến hàng vạn. Hắn sai con trai đi buôn ở Trường Lô (vùng làm muối ven biển Bột Hải), mong kiếm lời một phần mười.

 Đứa con cũng xảo quyệt, nhưng phóng đãng, mê gái. Có người từng bị mánh khóe của cha hắn làm cho tan nhà, căm thù đến tận xương, bèn xin được cùng đi, rồi ngầm dẫn hắn vào xóm lầu xanh. Giữa áo múa quạt hát, hắn say mê quên về, tiêu tán mất chín phần mười vốn liếng. Tên đầu mục nghe phong thanh, tự đến kiểm tra thì đã không thể cứu vãn. Người bàn chuyện cho rằng việc tuy do người mưu tính nhưng cũng có đạo trời. Kẻ thù nảy ra ý ấy, có lẽ là thần linh đã mở lối cho lòng hắn chăng? Nếu không thì sao trước ngu mà sau lại khôn.

 Điêu Phi Vạn người Cố Thành kể: ở quê ông có người lấy cô gái hồ ly sinh được con trai. Cha mẹ người ấy giận dữ mắng chửi. Cô gái hồ ly khóc nói: "Cha mẹ chồng đuổi, theo lẽ con không dám cãi. Nhưng con còn chưa dứt sữa, xin tạm mang nó đi." Hơn hai năm sau, cô bỗng bế con đến gặp chồng nói: "Con đã lớn, nay trả lại anh." Người chồng nghe lời cha mẹ dặn, quay mặt đi không nói. Cô hồ ly thở dài, bế con đi mất.

 Con hồ ly này rất có tình lý của con người. Nhưng đứa trẻ bị bế đi rồi không biết kết cục ra sao? Là do người sinh ra thì vẫn là người, ở nhà ăn đồ nấu chín, lẫn vào chốn xóm làng chăng? Hay do yêu sinh ra thì vẫn là yêu, biến hóa thông linh, ẩn náu nơi gò hoang mồ mả chăng? Hay tuy là yêu mà vẫn mang họ cha, sinh con đẻ cháu, ở vào cõi chẳng phải yêu chẳng phải người chăng? Hay tuy là người mà vẫn nương theo họ mẹ, đi lại hang hốc, ở vào khoảng vừa là người vừa là yêu chăng? Tiếc rằng chỉ thấy đầu không thấy đuôi, rốt cuộc không có cách nào hỏi cho ra.

 Bạn đồng niên của tôi là quan biên tu Tưởng Tâm Dư kể: ở quê ông có ngôi nhà bỏ hoang của một nhà thế gia, thường thấy những cô gái đẹp trang điểm lộng lẫy trèo tường nhìn ra ngoài. Có anh võ sinh (người đỗ kỳ thi võ bậc thấp) họ Vương, thô lỗ mà gan dạ, ôm chăn đến ngủ một mình ở đó, mong được gặp gỡ. Đến nửa đêm vẫn lặng ngắt, anh bèn vỗ gối nói một mình: "Người ta bảo nhà này có cô gái hồ ly, giờ đi đâu rồi?" Ngoài cửa sổ có tiếng khẽ đáp: "Cô Sáu biết hôm nay chàng đến, đã tránh ra đầu suối ngắm trăng rồi."

 Hỏi: "Ngươi là ai?" Đáp: "Là con hầu của cô Sáu." Lại hỏi: "Sao lại tránh riêng ta?" Đáp: "Không biết vì sao, chỉ nghe cô nói sợ gặp ông 'tướng quân phụ bụng' này (điển cũ: chê kẻ võ biền bụng to mà chẳng có chút chữ nghĩa, phụ lòng cái bụng), con cũng chẳng hiểu là nói gì." Về sau anh Vương cứ đem chuyện ra hỏi người ta: "Tướng quân phụ bụng là chức võ quan phẩm mấy?" Ai nghe cũng phì cười. Sau tôi hỏi người cùng quê, họ nói: "Có người ấy thật, có chuyện ấy thật, nhưng anh ta lang thang suốt đêm chẳng thấy gì cả." Còn những lời đối đáp kia là do Tâm Dư thêm thắt. Tâm Dư thích đùa, có lẽ đúng là thế.

 Mẹ tôi là Trương thái phu nhân từng thuê một bà lão họ Trương nấu bếp, người Phòng Sơn, nhà ở sâu trong Tây Sơn. Bà kể ở quê bà có một người cực nghèo bỏ nhà đi kiếm ăn. Anh ta chưa từng ra ngoài, đi được nửa ngày thì lạc đường. Đường đá gập ghềnh, mây mù u ám, không biết đi đâu, đành ngồi dưới gốc cây khô chờ trời sáng để phân biệt nam bắc. Bỗng có một người từ trong rừng đi ra, ba bốn người theo sau, ai nấy đều dữ tợn to lớn, khác hẳn người thường. Anh biết nếu không phải thần núi thì cũng là yêu quái, liệu không trốn được, bèn sụp xuống lạy, khóc kể nỗi khổ.

 Người kia động lòng thương, nói: "Đừng sợ, ta không hại ngươi đâu. Ta là thần hổ, nay đang chia phần ăn cho bầy hổ. Đợi hổ ăn thịt người, ngươi thu nhặt quần áo của cải, thế là tự sống được." Rồi dẫn anh đến một chỗ, hú một tiếng dài lanh lảnh, bầy hổ kéo đến tụ họp. Người ấy giơ tay chỉ huy, lời nói líu lo không hiểu được. Chốc lát bầy hổ tản đi hết, chỉ còn một con nằm phục trong bụi rậm. Chốc sau có một người gánh hàng đi qua rừng, con hổ chồm lên định vồ, bỗng lại né tránh lùi đi. Lát sau một người đàn bà đi tới, hổ bèn vồ ăn thịt. Thần hổ lục thắt lưng mụ ta, được mấy lạng bạc, đưa cho anh, lại bảo:

 "Hổ không ăn thịt người, chỉ ăn cầm thú. Những kẻ bị hổ ăn là người mà như cầm thú vậy. Đại để người nào thiên lương (lương tâm trời phú) chưa mất thì trên đỉnh đầu ắt có ánh sáng thiêng, hổ thấy liền tránh. Kẻ nào thiên lương đã tắt thì ánh sáng thiêng tắt hết, chẳng khác gì cầm thú, hổ mới ăn được. Gã đàn ông vừa rồi hung bạo chẳng có tình người, nhưng của cướp được vẫn đem nuôi chị dâu góa và cháu mồ côi, không để họ đói rét. Nhờ một ý nghĩ ấy mà ánh sáng thiêng rực rỡ như viên đạn, cho nên hổ không dám ăn.

 Còn mụ đàn bà sau thì bỏ chồng lén đi lấy chồng khác, lại hành hạ đứa con riêng của vợ trước người chồng sau đến nỗi khắp mình chẳng còn chỗ da nào lành. Mụ lại lấy trộm vàng của chồng sau để mang cho con gái của chồng trước, chính là số bạc giấu trong người mụ đấy. Vì bao điều ác ấy mà ánh sáng thiêng tắt hết, hổ nhìn mụ không còn là thân người nữa, nên mới ăn thịt. Nay ngươi gặp được ta cũng là vì ngươi khéo thờ mẹ kế, bớt phần ăn của vợ con để phụng dưỡng bà, ánh sáng thiêng trên đầu cao hơn một thước, cho nên ta mới dẫn dắt ngươi, chứ không phải vì ngươi lạy lục van xin. Hãy gắng làm việc thiện, còn có phúc về sau."

 Rồi thần chỉ đường về, đi một ngày một đêm thì anh về đến nhà. Cha bà lão Trương là họ hàng với người ấy nên biết rõ chuyện. Bấy giờ trong nhà có vợ một gã đầy tớ hay hành hạ đứa cháu mồ côi bảy tuổi, nghe bà Trương kể chuyện thì có phần nương tay. Lời xưa nói: "Thánh nhân mượn đạo thần linh để dạy người", quả là có lý.

 Lân tinh (đốm sáng xanh lập lòe ở bãi tha ma) là lửa ma. Sách Bác vật chí bảo đó là do máu chiến trận tạo thành, không đúng. Lấy đâu ra máu chiến trận ở khắp mọi nơi? Ma là phần khí còn sót lại của người. Ma thuộc âm, nhưng phần khí sót lại thì thuộc dương. Dương bị âm ủ kín thì tụ lại thành ánh sáng. Cũng như khí mưa cực âm thì đom đóm hóa sinh, khí biển cực âm thì âm hỏa (thứ lửa sáng lạnh trên mặt biển ban đêm) bốc cháy. Lân tinh thường thấy vào thu đông mà ẩn vào xuân hạ, vì thu đông khí ngưng tụ, xuân hạ khí tản mát. Nếu có thấy vào xuân hạ thì không phải ở phòng tối nhà hoang, ắt cũng là ở vách đá sâu, hang hẻm kín, đều là nơi khí âm thường tụ lại.

 Lân tinh phần nhiều ở đồng bằng, đồng hoang, đầm lầy ẩm ướt, vì dương nương vào âm, mà đất thuộc loại âm, nước cũng thuộc loại âm, nên nó theo về loại gốc của mình. Anh tôi là Tình Hồ từng cùng niên trượng (cách gọi người cùng khoa thi với cha mình) Thẩm Phong Công đi đêm, thấy lân tinh ở trên ngọn cây cao, xanh lấp lánh như bó đuốc, xưa nay chưa từng nghe thấy. Thơ Lý Trường Cát (nhà thơ Lý Hạ đời Đường) có câu: "Cú già nhiều năm hóa thành mộc mị (yêu tinh cây), tiếng cười, lửa biếc từ trong tổ bốc lên." Ngờ rằng ông cũng từng thấy chuyện lạ ấy nên mới làm câu thơ như thế. Điều anh tôi thấy có lẽ là do mộc mị làm ra chăng.
 Có người lái buôn mang một cái nghiên mực lớn đến bán. Đá màu xanh biếc thuần, trên có những đốm đỏ lấm tấm như máu. Thử chấm nước mài (?) thì mặt đá trơn, không ăn mực. Lưng nghiên khắc một bài thơ trường ca (thơ dài, câu chữ tự do), rằng:

 "Tổ Long (tức Tần Thủy Hoàng) nổi giận quất roi vào đá ương, trên đá vết máu đỏ như son phấn. Bao phen biển hóa nương dâu đổi dời, nước giã cát mòn, còn lại hơn một thước. Hoa bay lấm tấm đính cánh đỏ rơi, cỏ thơm mơn mởn ánh sắc xanh non (?). Người miền biển vớt được từ sóng bạc, người cá than thở, gái rồng tiếc thương. Cớ sao lại ép nó làm đá mài mực, khác nào bắt Mao Tường, Tây Thi (hai mỹ nhân đời xưa) làm việc hầu hạ thấp hèn (?). Da ngọc mịn màng vốn chẳng chịu nổi mài nghiền, như đá chặn thịt rốt cuộc bị vứt bỏ."

 (Lúc cầu cơ, có người khách hỏi chuyện "đá chặn thịt", cơ phán: "Lấy từ sách Mộng Khê bút đàm" — tích một hòn đá quý bị dùng vào việc đè thịt, ý nói của quý bị dùng sai chỗ.)

 "Tiếng đàn khó gặp người tri âm, người xưa vẫn lấy làm buồn; dùng người mà không lường tài, lỗi ấy tại ai? Con cóc ngọc của ông già họ Mễ (Mễ Phất, nhà thư pháp đời Tống, mê đá và nghiên) trên án sách, hẳn cũng vì ngươi mà đau lòng rơi lệ."

 Sau bài thơ có đề: "Ngày Trùng Cửu (mồng 9 tháng 9 âm lịch) năm Kỷ Mùi niên hiệu Khang Hy, Xan Hoa đạo nhân giáng cơ (hiện về qua buổi cầu cơ — lối cầu thần tiên bằng cách hai người cầm cây bút gỗ để nó tự viết chữ trên mâm cát). Tình cờ đem cái nghiên vụng này xin đề thơ, liền vung bút viết bài thơ dài, nhân đó khắc vào lưng nghiên để ghi lại điều lạ." Chỗ ký tên chỉ có hai chữ "Dịch Điên", không ghi họ, không biết là ai. Xan Hoa đạo nhân cũng không tra cứu được. Lời thơ cảm khái, u uất, không giống lời của tiên, ngờ rằng cũng là hồn ma của một kẻ có tài mà lận đận. Người bán đòi mười lạng bạc, tôi trả bốn lạng, hắn không chịu bán. Về sau hỏi lại thì nói đã có một ông quan huyện ở Tứ Xuyên mua đi rồi.

 Đầy tớ nhà tôi tên Kỷ Xương, vốn họ Ngụy, theo tích Hoàng Độc Tử (?) (chuyện người đầy tớ xưa đổi sang mang họ chủ) mà theo họ chủ. Lúc nhỏ thích đọc sách, khá thạo văn chương, viết chữ chân phương cũng đẹp. Hắn rất nhiều mưu tính, cả đời chưa từng chịu thiệt việc gì. Về già mắc bệnh lạ: mắt không nhìn được, tai không nghe được, miệng không nói được, tứ chi không cử động được, toàn thân tê liệt, không biết đau ngứa; đặt nằm ngửa trên giường thì trơ ra như gỗ đá, chỉ có hơi thở là chưa dứt. Biết hắn chưa chết, người nhà theo giờ đưa đồ ăn thức uống vào miệng, hắn vẫn còn nhai nuốt được mà thôi. Thầy thuốc bắt mạch thì thấy lục mạch (sáu vị trí bắt mạch ở hai cổ tay theo Đông y, dùng để xét tình trạng các tạng phủ) đều bình hòa, chẳng có dấu hiệu bệnh gì; danh y cũng không biết chữa thế nào. Cứ như thế mấy năm mới chết. Lão tăng Quả Thành nói: "Bệnh này thân chết mà lòng còn sống, xưa nay sách thuốc không hề chép, có lẽ là nghiệp báo (quả báo do việc làm của chính mình gây ra) chăng? Nhưng tên đầy tớ này cũng không có tội ác gì lớn, chẳng qua chỉ chăm chăm vụ lợi cho mình, tính toán không sót nước nào mà thôi." Kẻ khéo léo là kẻ mà Tạo hóa ghét — đúng thay!

 Vợ của tên đầy tớ Lý Phúc hung hãn ngang ngược không ai bằng, ngày ngày cãi lại cha mẹ chồng, trước mặt thì chửi, sau lưng thì nguyền rủa, chẳng điều gì không làm. Có người khéo nhắc rằng bất hiếu sẽ bị âm phủ trị tội, mụ liền ngoảnh đầu cười khẩy: "Ta giữ trai giới Quan Âm (ăn chay theo những ngày quy định để thờ Bồ Tát Quan Âm), tụng chú Quan Âm; Bồ Tát dùng pháp lực rất sâu xóa sạch tội lỗi cho ta, Diêm La Vương (vua cõi âm xét tội người chết) làm gì được ta?" Về sau mụ mắc bệnh dữ, đau đớn trăm bề, mà vẫn còn nói: "Đây là do ta tụng chú chưa súc miệng, đốt hương lại lấy lửa bếp, nên mới bị báo như vậy, chứ chẳng phải vì gì khác." Ngu thay!

 Thái thú (quan đứng đầu một phủ) Thái Tất Xương từng được giao xử việc ở âm phủ. Trung thừa (tức tuần phủ, quan đứng đầu một tỉnh) Chu Thạch Quân hỏi ông việc lễ Phật sám hối (thành tâm nhận tội, cầu được tha) có ích gì không. Ông Thái đáp: "Những oan trái thường thường thì Phật có thể đặt kẻ kiện cáo vào chỗ tốt lành, kẻ ấy được điều mình muốn thì mối oán tự tan, giống như ở trần gian có việc hòa giải vậy. Còn nghiệp nặng thù sâu, không phải loại trần gian có thể hòa giải, thì cũng không phải thứ Phật có thể sám hối cho được; dù là Đức Thích Ca Mâu Ni cũng chẳng làm gì được." Lời này giản dị mà gần với lẽ phải. Nhà Nho thì cho rằng phép Phật hoàn toàn vô ích, nhà Phật thì cho rằng mọi tội ác đều có thể xóa sạch — cả hai bên đều sai cả.

 Nhà tôi cách biển chỉ trăm dặm, nên Hà Gian xưa gọi là Doanh Châu (châu bên biển). Địa thế dốc về phía đông, càng đi càng cao dần, nên bờ biển rất dốc đứng, nước triều không tràn lên được, nước sông cũng không đổ ra được. Chín con sông (Cửu Hà) đều nằm ở Hà Gian, mà vua Vũ khi khơi sông không cho chảy thẳng ra biển, lại dẫn lên phía bắc mấy trăm dặm, đến Kiệt Thạch mới cho đổ ra — chính là vì lẽ đó. Ngoài biển cứ vài năm hoặc vài chục năm, từ xa trông thấy giữa nước mây mịt mùng (?) có ánh đỏ rực trời, gọi là "biển cháy". Mỗi lần như thế lại có xà gãy, cột gãy theo nước triều dạt vào, người ta nhặt về làm củi. Qua vài ngày, ắt có người đồn với nhau rằng thợ này thợ nọ đã bị thần gọi đi xây long cung. Nhưng chưa từng có ai tận mắt gặp người thợ ấy kể lại cảnh nhà ngọc của người cá, cung điện bằng vỏ sò dưới biển; chỉ là lời đồn mà thôi. Tôi cho rằng đó có lẽ là thuyền lớn vượt biển xa bị cháy, ánh lửa phản chiếu trên mặt nước, khoảng không chẳng có gì che chắn, nên cách nghìn trăm dặm vẫn trông thấy được. Xà, cột các thứ thì trên thuyền đều có, cũng chưa hẳn là gỗ của cung điện.

 Có tên bộ dịch (lính sai đi bắt tội phạm) ở huyện Hiến, từng được sai đi bắt một tên cướp dữ, đã trói được rồi. Vợ tên cướp có nhan sắc, tên cướp xin dâng vợ cho hắn ngủ cùng để được thả cho trốn. Hắn không nghe. Về sau, hắn vì nhiều năm làm bậy, ăn hối lộ nhiều, bị xử chém. Hai ngày trước khi hành hình, tường nhà ngục đổ, đè hắn chết. Viên coi ngục họ Diệp vì tội không sửa tường sớm mà bị đánh trượng nặng.

 Trước đó, viên coi ngục họ Diệp mơ thấy mình đứng dưới sân công đường, nghe quan lại trên đường bàn chuyện tên bộ dịch. Vị quan chỉ tay nói: "Một điều thiện không che được nghìn điều ác, nhưng nghìn điều ác cũng không che được một điều thiện. Tha hẳn thì không được, giảm thì được." Rồi có viên lại ôm hồ sơ đi ra, hoàn toàn không quen biết; nhìn kỹ vị quan cũng không quen, bấy giờ mới hiểu chỗ mình đến không phải là huyện đường. Tỉnh dậy, ông ngầm mừng cho tên bộ dịch, cho rằng hắn sắp được tha tội chết. Đâu biết thần cho việc được giữ nguyên cái đầu (không bị chém) là "giảm". Người ta xét cả đời tên bộ dịch chỉ có một điều thiện ấy, vậy mà rốt cuộc được khỏi bị hành hình. Đạo trời sáng tỏ, có bao giờ không cho người ta về sau làm điều tốt để chuộc lỗi đâu.

 Ngô Lâm Đường ở Ngô Giang kể: có người họ hàng của ông gặp gỡ một hồ nữ (hồ ly hóa thành con gái), tuy không đau ốm gì, nhưng cứ ngơ ngẩn như người thiếu tinh thần; cha mẹ lo lắng. Nghe có vị sư du phương biết trị yêu, bèn thử đến cầu. Sư nói: "Con yêu này với cậu nhà có duyên từ kiếp trước, không có ý hại; chỉ tại cậu tự đắm đuối quá độ thôi. Nhưng e rằng yêu không hại cậu thì cậu cũng khó tránh tự hại mình, nên khéo léo tiễn nó đi." Bèn ban đêm đến nhà, ngồi xếp bằng tụng chú tiếng Phạn. Người nhà từ xa thấy dưới ánh nến như có một cô gái mặc áo thêu, thong thả lạy hai lạy. Sư giơ phất trần lên nói: "Để dành phần duyên chưa hết, làm niềm vui ở kiếp sau, chẳng phải cũng được sao?" Cô gái vụt biến mất, từ đó dứt hẳn.

 Lâm Đường biết sư là người khác thường, nhân hỏi chuyện thần tiên gặp gỡ người trần. Sư nói: "Những điều sách truyện xưa nay ghi chép, có cái là ngụ ngôn, có cái mượn tên người khác, có cái mượn để giãi bày ân oán, có cái do thích nói chuyện quái lạ để khoe điều lạ tai, có cái tô điểm chuyện phong lưu làm giai thoại, có cái vốn chẳng có gì mà gửi tình vào lời lẽ diễm lệ, như nhà thơ bắt chước làm thơ tình. Đại để mười phần thì tám chín phần là giả, chỉ một hai phần là thật. Mà một hai phần thật ấy lại phần nhiều là hồn ma có tài, hồ ly linh thiêng, yêu hoa, quỷ cây, chứ không có lấy một vị thần tiên nào. Hễ xưng là thần tiên thì ắt là lời dối. Thần thì chính trực mà sáng suốt, tiên thì thanh thoát mà tĩnh lặng; lẽ nào đã có tên trên đan đài, thân nương nơi tử phủ (đan đài, tử phủ: chốn ở của các bậc tiên trên trời trong Đạo giáo), lại có những ả lẳng lơ, con gái phóng đãng lẫn lộn ở giữa, động một chút là đi hẹn hò vụng trộm (nguyên văn 'hội ở Tang Trung', điển trong Kinh Thi chỉ việc trai gái hẹn hò lén lút) hay sao?" Lâm Đường phục sự hiểu biết tinh tường của sư, cho là điều xưa nay chưa từng nghe. Khi kể chuyện này, Lâm Đường không nêu tên sư. Về sau tôi hỏi con ông là Chung Kiều, Chung Kiều nói: "Khi gặp vị sư ấy tôi mới năm sáu tuổi, lúc đó không nghe ai gọi tên, nay không còn biết hỏi ai nữa. Chỉ nhớ giọng nói, hình như là người Hàng Châu."

 Nhà Lý Thược Đình cầu cơ, vị tiên xưng là Khưu Trường Xuân (đạo sĩ nổi tiếng đời Nguyên, phái Toàn Chân). Bút treo lơ lửng mà viết, nhanh như gió mưa, chữ như lối thảo cuồng của Điên Trương và Hoài Tố (hai nhà thư pháp đời Đường nổi tiếng viết chữ thảo phóng túng). Có người khách lạy xin phương thuốc luyện đan. Cơ phán: "Thần tiên có đan quyết (bí quyết tu luyện bên trong thân), không có đan phương. Đan phương là thuật nung luyện kim loại, khoáng thạch thành thuốc uống. Những chữ lò, đỉnh, chì, thủy ngân trong sách Tham đồng khế (sách kinh điển về luyện đan của Đạo giáo) đều là tên ví von, không phải nói chuyện nung luyện thật; bọn phương sĩ (người theo thuật luyện đan, cầu tiên) thêu dệt theo nhau, thành ra để lại tai hại không cùng. Kim loại khoáng thạch vốn khô nóng mãnh liệt, lại thêm sức lửa, dương khí quá thịnh bốc lên, khí huyết căng tràn, nên gân sức dường như mạnh gấp bội; nhưng nó hao mòn chân khí (khí gốc nuôi sự sống), tai họa ngầm cũng sâu. Hãy xem người trồng hoa, bón lưu huỳnh thì cây có thể nở hoa giữa trời lạnh, nhưng sau khi nở rộ thì cây ắt chết khô. Bởi hơi nóng bị dồn nén hun ở dưới thì tinh hoa trào lên trên; trào hết thì lập tức khô héo. Cần gì phải thả mấy năm ham muốn mà vứt bỏ tấm thân quý nghìn vàng?" Người kia sợ hãi đứng dậy. Về sau Thược Đình đem chuyện kể với Điền Bạch Nham, Bạch Nham nói: "Tiên giáng cơ đại để đều là mượn tên; vị tiên này nói được lời như thế, có lẽ là Khưu Trường Xuân thật chăng."

 Nhà Ngô Vân Nham cầu cơ, vị tiên cũng xưng là Khưu Trường Xuân. Một người khách hỏi: "Truyện Tây Du Ký quả là do tiên sư viết ra để giảng ý sâu xa của phép luyện kim đan phải không?" Cơ phê: "Phải." Lại hỏi: "Sách của tiên sư viết đầu đời Nguyên, vậy mà trong đó Cẩm y vệ ở nước Tế Tái, Tư lễ giám ở nước Chu Tử, Đông thành binh mã ty ở nước Diệt Pháp, Thái học sĩ, Hàn lâm viện, Trung thư khoa của vua Đường Thái Tông, đều giống chế độ quan chức đời Minh, là vì sao?" Cây cơ bỗng đứng im, hỏi lại cũng không trả lời nữa. Biết là đã cùng lời mà trốn mất. Vậy thì Tây Du Ký là do người đời Minh mượn danh, không còn nghi ngờ gì.

 Dì tôi họ Vương ở Văn An là em gái thứ năm của mẹ tôi lúc sinh thời. Dì kể: hồi chưa lấy chồng, ngồi trên lầu Độ Phàm, từ xa thấy bên bờ sông đậu một chiếc thuyền, có một bà trung niên nhà quan gục bên cửa sổ khóc, người đứng xem đông như bức tường. Bà vú mở cửa sau ra xem, về kể rằng đó là phu nhân một vị Tri phủ (quan đứng đầu một phủ). Bà ngủ trưa trong thuyền, mơ thấy con gái đã chết của mình bị người ta trói lại làm thịt, kêu gào thảm thiết; giật mình tỉnh dậy, tiếng vẫn còn văng vẳng bên tai, như phát ra từ thuyền bên cạnh. Sai thị tì đi tìm xem, thì thấy người ta đang giết một con lợn con, máu đang chảy vào chậu, chưa xong. Trong mơ bà thấy con gái bị trói chân bằng dây thừng, trói tay bằng dải lụa đỏ; xem lại hai chân trước con lợn thì quả đúng như vậy, càng đau đớn muốn chết, bèn trả gấp đôi giá mua lại con lợn rồi đem chôn. Bọn người hầu kháo nhau rằng cô con gái ấy chết năm mười sáu tuổi, lúc sống rất dịu dàng, chỉ phải cái thích ăn gà, bữa nào cũng phải có, không có thì không cầm đũa; mỗi năm thường giết bảy tám trăm con gà. Có lẽ là do nghiệp sát sinh vậy.

 Ở Giao Hà có một thư sinh, chiều tối một mình dạo giữa đồng, xa xa thấy như có một cô gái tránh vào ruộng kê nếp, ngờ là gái lẳng lơ đi hẹn hò, bèn sấn đến xem, nhưng lặng ngắt chẳng thấy gì. Nghĩ là nàng nấp sâu trong bụi rậm, không đuổi theo nữa. Về nhà thì lên cơn sốt rét dữ dội, lại nói mê rằng: "Ta là ngạ quỷ (ma đói). Vì ngài có tướng hưởng bổng lộc làm quan nên ta không dám xúc phạm, mới nấp trong đám cỏ, không ngờ ngài bỗng ngó tới, lại cất công đi tìm. Ngài đã có tình như thế, thì ta xin ngài cho ít đồ ăn. Xin ban cho chút lễ cúng mọn, ta sẽ từ biệt ngay." Người nhà sắm tiền giấy, rượu, thức ăn cúng, anh ta khỏi bệnh ngay. Tiến sĩ Tô Ngữ Niên nói: "Người này vốn không có lòng tà, chỉ vì tình cờ sinh chuyện mà bị con quỷ ấy thừa cơ lấn. Kẻ tiểu nhân đối với người quân tử thường rình chỗ hở mà chen vào; lời nói việc làm há có thể không cẩn thận ư!"

 Nóng lạnh đổi thay trong chớp mắt (ý nói thói đời thấy người thịnh thì theo, suy thì bỏ), đến ma quỷ cũng vậy. Biên tu (chức quan ở Viện Hàn lâm lo việc biên soạn) Trình Ngư Môn kể: Vương Văn Trang công mỗi khi theo hầu tế lễ ở Bắc giao (đàn tế Đất ở ngoại ô phía bắc kinh thành) đều ngủ nhờ ở một khu vườn mộ ngoài cửa An Định. Vườn ấy vốn có ma quấy, nhưng ông chưa từng thấy. Có một năm, dưới đèn ông nhìn thấy, qua nửa năm thì ông mất. Thế mới là cái gọi là "quỷ núi chỉ biết được việc trong một năm" chăng?

 Thân Thiết Thiềm người Thái Nguyên kể: ngày trước từ Tô Châu lên phía bắc, vì bánh lái bị va hỏng, phải đậu thuyền ở phía nam Hưng Tế. Bờ ruộng hoang, bến sông vắng, lặng ngắt không một bóng người, mà ban đêm nghe trong đám cỏ có tiếng ngâm thơ. Biết là ma, ông cùng người bạn lắng nghe; ma ngâm cả thảy vài chục bài, giọng nghẹn ngào đứt quãng, không nghe rõ lắm. Thiết Thiềm chỉ nghe được một câu: "Sao lạnh lấp lánh tỏa tia gai nhọn." Người bạn nghe được hai câu: "Đêm khuya tượng đá trước mộ thì thầm, trăng tối chim quỷ xa (loài chim ma chín đầu trong truyền thuyết) bay về."

 Xá nhân (chức quan nhỏ lo việc giấy tờ ở nội các) Trương Hoàn Chất thuê một ngôi nhà, có người bảo trong nhà có hồ ly. Hôm sau khi dọn vào, bút nghiên trong phòng sách đều bị xê dịch, lại mất một tờ thiếp giấy đỏ. Đang lúc nhốn nháo hỏi han, bỗng một đồng tiền rơi keng xuống bàn, như thể trả tiền tờ giấy đỏ. Lát sau có người ồn ào báo tờ giấy đỏ bị mất đang dán ở căn nhà trống phía sau. Hoàn Chất ra xem thì thấy viết bốn chữ chân phương "Nội thất dừng bước" (nhà trong, xin đừng vào), nét chữ khá ngay ngắn. Hoàn Chất nói: "Con hồ ly này tinh quái, e sau này nó bày trò quậy phá." Bèn dọn đi. Nghe nói ngôi nhà ấy ở phố chùa Bảo An, tôi ngờ đó chính là nhà của Ông Đàm Khê.

 Tiên sinh Lý Hựu Đam kể: ở Đông Quang có một nhà có hồ ly. Một hôm bỗng có gạch ngói ném xuống làm vỡ chậu vại. Người chủ nhà chửi, ban đêm nghe có người gõ cửa sổ nói: "Ông ngủ chưa? Tôi có một lời: làng xóm láng giềng ở sát vách nhau, con trẻ có khi va chạm, đó là chuyện thường tình; tha được thì tha, nhất định không tha được thì báo với cha anh nó, tự khắc sẽ xử. Vội vàng buông lời độc ác, xét về lẽ e là không nên chăng? Vả lại bọn chúng tôi ra vào không hình, đi lại không lường, đều là chỗ ông không nghe thấy, không nhìn thấy, không đề phòng tới; ông xắn tay áo gây sự, liệu có may mắn gì không? Xét về thế cũng ắt không địch nổi. Ông hãy nghĩ cho kỹ." Người chủ khoác áo dậy tạ lỗi, từ đó hai bên yên ổn. Gặp lúc trong họ hàng có người vì chút xích mích của đầy tớ mà sinh đánh nhau, suýt thành vụ án lớn, tiên sinh Hựu Đam than: "Thật khiến người ta nhớ con hồ ly nhà kia."

 Dinh Tổng đốc Bắc Hà (quan coi việc đê điều sông ngòi phía bắc) có một tòa lầu năm gian, bị dơi chiếm đã nhiều năm, lớn nhỏ không biết bao nhiêu mà kể; trong đó có một con màu trắng, to như bánh xe, là con đầu đàn. Chúng có thể gây ra điều quái lạ, các đời tổng đốc đều khóa lầu không ở. Ông Lý Thanh Thời người Phúc Kiến mời Chính Nhất chân nhân (vị Thiên sư đứng đầu phái Chính Nhất của Đạo giáo, chuyên trừ tà) đến trị, quả nhiên dơi đều dời đi. Không lâu sau ông Lý mất, dơi lại quay về. Từ đó không ai dám đụng đến nữa. Tôi cho rằng Thang Văn Chính công đuổi thần Ngũ Thông (loại tà thần dâm ác được thờ ở Giang Nam) là để trừ hại cho dân; còn dơi tự ở một tòa lầu, chẳng gây hại gì cho người, việc làm này của ông Lý thật là việc có thể thôi mà không chịu thôi. Còn việc ông đột ngột qua đời thì chỉ là tình cờ đúng lúc, không thể nói là do dơi tác quái. Thọ yểu đã có số, lẽ nào yêu quái nắm được quyền ấy?

 Khi tôi bảy tám tuổi, thấy tên đầy tớ Triệu Bình cậy mình gan dạ. Lão bộc Thi Tường xua tay nói: "Mày đừng cậy gan, tao đã vì cậy gan mà thất bại rồi. Hồi trẻ tao khí thế hăng nhất, nghe nhà nọ có ngôi nhà dữ, không ai dám ở, tao bèn ôm chăn chiếu (?) vào nằm trong đó. Gần nửa đêm, nghe đánh rắc một tiếng, trần nhà nứt giữa, bỗng rơi xuống một cánh tay người, nhảy nhót không ngừng; lát sau lại rơi xuống một cánh tay nữa, rồi rơi hai chân, rồi rơi thân mình, sau cùng mới rơi cái đầu, cùng nhảy tung khắp nhà như khỉ vượn. Tao sững sờ không biết làm sao. Chốc lát chúng đã ghép lại thành một người, vết dao vết gậy đầy mình, máu tanh đầm đìa, giơ tay đến thẳng định bóp cổ tao. May đêm hè hóng mát, cửa sổ treo còn chưa đóng, tao vội nhảy qua cửa sổ chạy thục mạng mới thoát. Từ đó tim gan vỡ nát cả, đến nay vẫn không dám ngủ một mình. Mày cứ cậy gan mãi, e không khỏi giống như tao chăng?" Bình không cho là phải, nói: "Bác vốn sai to rồi, sao không bắt lấy trước một khúc, khiến nó không ghép lại thành hình được?" Về sau, một đêm hắn uống rượu say trở về, quả nhiên bị một bầy ma chặn đường, xốc nách ném xuống hố phân, suýt ngập đầu.

 Người bạn đồng niên (người đỗ cùng khoa thi) Chung Thượng Đình kể: hồi ông làm quan ở Ninh Đức, có người mạc hữu (người được quan mời riêng về giúp việc giấy tờ, kiện tụng) bệnh nặng, đang uống thuốc thì mơ màng thấy hai con quỷ nói: "Âm phủ có một vụ án, đợi ông đến đối chất, thuốc không cần uống nữa." Người mạc hữu nói: "Vụ án ấy (?) đã hơn năm mươi năm rồi, sao nay vẫn chưa xong?" Quỷ đáp: "Pháp luật âm phủ rất nghiêm mà việc dùng luật cũng rất thận trọng. Hễ còn dính chút ngờ vực, dù biết rõ sự việc, nếu nhân chứng chưa đủ thì rốt cuộc không kết án, cho nên thường phải đợi đến vài chục năm." Hỏi: "Như thế chẳng phải là dây dưa làm khổ người sao?" Đáp: "Đó cũng là chuyện một phần nghìn vạn, chẳng thường có." Tối hôm ấy người kia quả nhiên chết. Vậy thì nhân quả báo ứng có lúc không thấy ứng nghiệm, có lẽ là vì lẽ này chăng? Lại như tiểu thuyết chép nhiều chuyện hồn người sống bị gọi đi hầu tra xét, có lẽ nên chậm hay nên nhanh là tùy việc nặng nhẹ, gấp hoãn chăng? Tóm lại, sớm muộn tuy khác nhau, nhưng lẽ thiêng của thần minh rốt cuộc không hề mù quáng — điều đó chắc chắn đáng tin.

 Có bà lão họ Điền nói dối rằng nhà mình thờ thần hồ ly, đàn bà con gái kéo đến thắp hương hỏi việc lành dữ rất đông, bà kiếm được khá nhiều tiền. Bỗng chốc bầy hồ ly kéo đến đông nghịt, đòi rượu đòi thịt, dốc hết số tiền kiếm được cũng không đủ cung phụng; rồi chúng đập vỡ chum vại, đốt hỏng quần áo đồ đạc, van xin cũng không đuổi đi được. Bà sợ quá, định dọn đi nơi khác; lúc sắp đi, nghe trên mái nhà có tiếng cười to: "Mụ còn dám mượn danh để vơ tiền nữa không?" Từ đó im hẳn, bà cũng không dọn đi nữa. Nhưng ngay cả của cải có từ trước cũng đã hao mất quá nửa. Chuyện này tôi nghe mẹ tôi kể hồi nhỏ.

 Lại có một đạo sĩ xưng là thờ Vương Linh Quan (vị thần hộ pháp của Đạo giáo, mặt đỏ, cầm roi), gieo đồng tiền xem việc có lúc linh nghiệm, người đến cầu cúng cũng đông. Tình cờ mấy gã thiếu niên côn đồ dắt kỹ nữ vào miếu, bị đạo sĩ ngăn lại. Chúng bèn lén mượn của phường hát bộ áo mũ đóng vai Linh Quan và quỷ tốt, nhân lúc đạo sĩ làm lễ tiếu (lễ cúng tế của Đạo giáo) ban đêm, bất thần từ nóc nhà nhảy xuống, ngồi chễm chệ quát mắng tội mê hoặc dân chúng, sai quỷ tốt trói lại, cầm chùy gai sắt sắp tra khảo. Đạo sĩ hoảng sợ cúi đầu nhận tội, kể hết chuyện lừa dối lấy tiền. Thế là cả gian nhà phá lên cười; bọn chúng cởi áo mũ, hát vang mà đi ra. Hôm sau tìm đạo sĩ thì hắn đã trốn mất. Đây là việc tháng bảy năm Giáp Dần niên hiệu Ung Chính; tôi theo cha tôi là Diêu An công ngủ trọ ở cầu Sa Hà, nghe chủ quán kể.

 Tống Bán Đường người An Ấp từng làm quan ở huyện Ngân. Ông kể: ở huyện Ngân có một nho sinh khá giỏi văn mà lận đận thi mãi không đỗ. Trong lúc ốm, anh mơ đến một dinh quan lớn, xem hình dáng thì biết là âm phủ. Gặp một viên lại là người quen cũ, bèn hỏi bệnh này mình có chết không. Đáp: "Thọ của anh chưa hết mà lộc đã hết, e không lâu nữa sẽ đến đây." Anh nói: "Cả đời tôi chỉ đi dạy học kiếm ăn, không phung phí quá phận, sao lộc lại hết trước?" Viên lại thở dài: "Chính vì nhận tiền gạo dạy học của người mà lơ là việc dạy dỗ; âm phủ cho là không có công mà ăn trộm miếng ăn, tức là phung phí, nên trừ bớt phần lộc đáng được hưởng để bù vào phần đã ứng trước, vì thế thọ chưa hết mà lộc đã hết. Bởi nghĩa của thầy được đặt ngang với cha và vua (ba bậc người phải thờ như nhau), danh phận vốn tôn quý; tham lợi tiền học mà làm hỏng con em nhà người, tội bị trách phạt cũng nặng nhất. Người có lộc quan thì trừ lộc quan, người không có lộc quan thì trừ lộc ăn, từng ly từng tí tính toán không sai. Người đời chỉ thấy kẻ sĩ có tài, nhà nho thông thái, người thì nghèo, người thì chết yểu, liền bảo đạo trời khó hiểu, nào biết những kẻ làm lỡ việc của người, tự lỡ đời mình, phần nhiều là mắc tội này." Anh bàng hoàng tỉnh dậy, quả nhiên bệnh không qua khỏi. Lúc sắp mất, anh đem chuyện này răn người thân, nên người quen cũ mới biết được.

 Đạo sĩ Bàng Đẩu Xu người huyện Hùng, từng làm khách ở nhà quan Hồng lư (quan thuộc Hồng lư tự, lo việc nghi lễ triều đình) họ Cao ở huyện Hiến. Cha tôi là Diêu An công thuở nhỏ thấy ông ta bốc quân cờ bày lên bàn: khoảng giữa ngang dọc quanh co, khó nhận ra; bên ngoài là tám cửa (bát môn — tám cửa của trận đồ theo thuật số, có cửa sống, cửa chết…) thì rõ ràng đếm được. Thả một con chuột nhỏ vào, nếu vào từ cửa Sinh thì nó quanh co tìm kẽ mà ra được; nếu vào từ cửa Tử thì nó loanh quanh suốt ngày không ra được. Nhờ đó mới tin chuyện bát trận đồ ở bãi Ngư Phúc (trận đồ bằng đá tương truyền do Gia Cát Lượng bày) quả không phải lời bịa. Nhưng Đẩu Xu nói đây chỉ là trò chơi thôi. Còn nước mất hay còn là do mệnh trời, đánh trận thắng hay bại là do mưu người, mọi thứ thuật số đều vô dụng. Từ xưa đến nay, đã có ai dựa vào Lục Nhâm, Độn Giáp, Tinh cầm (các môn bói toán, tính toán thời thế theo thiên văn, can chi) mà làm nên việc chưa (?)? Như bùa chú, ếm yểm, đời có nhiều thuật ấy, cũng có lúc khá linh nghiệm; nhưng mấy nghìn năm nay, những thời chiến tranh cát cứ, lúc ấy há lại không có người truyền thuật đó, vậy mà chưa từng nghe vua nào, chúa nào, tướng nào, quan tể tướng nào chết vì bị nước địch ếm bùa. Các việc khác cứ thế mà suy ra. Diêu An công nói: "Lời này không phải thầy thuật số nói ra được, lẽ này cũng không phải thầy thuật số hiểu được."

 Cậu họ tôi là ông An Giới Nhiên kể: tá điền Lưu Tử Minh, nhà khá giả, có hồ ly ở trong gian nhà kho. Mấy chục năm chẳng quấy nhiễu gì, chỉ mỗi năm vào dịp lễ tết cúng năm chén rượu với mấy quả trứng gà mà thôi. Có khi gặp hỏa hoạn hay trộm cướp, hồ ly lại gõ cửa gõ cửa sổ làm hiệu cho chủ nhà biết. Hai bên yên ổn đã lâu. Một hôm bỗng nghe tiếng cười khúc khích không dứt, hỏi thì không đáp, lại cười dữ hơn. Ông Lưu giận quát mắng, bỗng nghe đáp: "Ta tự cười kẻ hậu đãi anh em kết nghĩa mà ghét bỏ anh em ruột; ta tự cười kẻ hậu đãi con riêng của vợ với chồng trước mà ghét bỏ con của vợ trước mình. Có liên quan gì đến ông mà ông giận đến thế?" Ông Lưu rất xấu hổ, không biết đáp sao. Lát sau nghe trên mái nhà đọc to sách Luận Ngữ: "Lời nói nghiêm chính, có thể không nghe theo ư? Sửa lỗi mới là quý. Lời nói ôn tồn khéo léo, có thể không vui lòng ư? Suy ngẫm cho kỹ mới là quý." Thở dài mấy tiếng rồi im bặt. Ông Lưu từ đó sửa đổi phần nào cách làm của mình. Sau tôi đem chuyện kể với Thiệu Ám Cốc, Ám Cốc nói: "Đây là điều bà con ruột thịt, bạn thân khó nói, mà hồ ly nói được; đây là điều lời lẽ nghiêm trang khó lọt tai, mà hồ ly dùng lời bông đùa khiến người tỉnh ngộ. Đông Phương Sóc (tên chữ Mạn Thiến, người đời Hán nổi tiếng hay dùng lời khôi hài để can vua) cũng chẳng hơn được. Nếu anh có đến nhà kho họ Lưu, nên vái về phía cửa ba vái."

 Ở Mã Nạp Tư (Manas, vùng Tân Cương) có vợ của một phạm nhân bị đày, vào núi kiếm củi, bất ngờ bị bọn Mã Cáp Thấm bắt. (Mã Cáp Thấm là dân lưu tán của tộc Ngạch Lỗ Đặc — người Oirat, một bộ tộc Mông Cổ ở miền tây —, không vua chúa, không bộ lạc, hoặc vài chục người một toán, hoặc vài người một toán, ẩn hiện trong núi sâu, gặp chim ăn chim, gặp thú ăn thú, gặp người thì ăn thịt người.) Người đàn bà bị chúng bắt, đã bị lột áo trói vào gốc cây, bên cạnh đốt lửa to, vừa cắt một miếng thịt ở đùi trái thì bỗng nghe một tiếng súng nổ, tiếng người ồn ào, tiếng vó ngựa rầm rập vang khắp rừng hang. Bọn chúng tưởng quan quân ập đến, bỏ đó mà chạy. Thì ra lính trong doanh chăn ngựa, tình cờ dùng súng điểu thương bắn gà rừng, bắn trúng nhầm đuôi ngựa; một con ngựa nhảy cẫng lên, cả đàn ngựa đều hoảng, theo nhau chạy vào giữa muôn núi, nên lính cùng hò hét đuổi theo. Giả như chậm một chốc thôi thì người đàn bà ấy đã bị xẻo thịt tan tành rồi. Há chẳng như có ai xui khiến sao? Người đàn bà từ đó ăn chay trường, thường nói với người: "Tôi chẳng phải xu nịnh Phật (?) để cầu phúc. Trong thiên hạ không nỗi đau nào bằng bị xẻo thịt, không nỗi sợ nào bằng bị trói chờ xẻo thịt. Mỗi lần tôi thấy giết mổ, lại nhớ lúc chính mình chịu đau đớn, nghĩ chúng sinh kia đau đớn sợ hãi chắc cũng như tôi, nên thật không nuốt nổi." Lời này cũng đáng đem nói với những kẻ tham ăn trên đời.

 Tên đầy tớ Lưu Kỳ nuôi một con trâu và một con chó. Trâu thấy chó là húc, chó thấy trâu là cắn, mỗi lần đánh nhau đến chảy máu không thôi. Nhưng trâu chỉ húc con chó này, thấy chó khác thì không; chó cũng chỉ cắn con trâu này, thấy trâu khác thì không. Về sau buộc hai con ở hai nơi, trâu có khi nghe tiếng chó, chó có khi nghe tiếng trâu, đều ngẩng đầu trừng mắt nhìn. Sau đó cha tôi làm quan ở bộ Hộ, tôi theo lên kinh, không biết rốt cuộc hai con vật ra sao. Có người nói: "Loài cầm thú không biết nói đều nhớ được kiếp trước. Con trâu con chó này có lẽ là mối oan cừu từ kiếp trước như kinh Phật nói, đến nay vẫn còn nhận ra nhau chăng?" Tôi cho rằng thuyết oan cừu kiếp trước thì chắc chắn không nghi ngờ gì, còn nói chúng nhớ được kiếp trước thì e chưa hẳn. Trong họ hàng có chị dâu em chồng ghét nhau: người chị dâu hòa thuận với các em chồng khác, chỉ với cô em này thì như kẻ thù; cô em chồng hòa thuận với các chị dâu khác, chỉ với người chị dâu này thì như kẻ thù — lẽ nào họ nhớ được kiếp trước? Bởi lòng oán độc bén rễ trong tính thức (cái biết sâu kín vốn có trong bản tính, theo nhà Phật), một sớm gặp nhau thì như những vị thuốc tương phản, tuy là rễ khô cỏ mục, vốn chẳng biết gì, nhưng khí vị tự nó kích nhau mà xung đột. Nhân quả quấn quýt, đã gây ra thì không gì không bị báo; ba kiếp chỉ như một cái chớp mắt, há nên chỉ vì một cái liếc mắt hằn học mà trả thù cho hả dạ?

 Bác họ tôi là ông Quân Chương kể: ông Trương ở Thanh huyện đời Minh trước, là cha vợ của ông tổ mười đời nhà tôi là ông Tán Kỳ, từng hẹn với người trong huyện cùng ký tên kiện viên lại ở huyện, cưỡi ngựa đi. Qua trước mộ tổ, có cơn gió xoáy táp vào đầu ngựa, ngựa hoảng, ông ngã xuống. Người theo hầu khiêng về, ông lên cơn sốt rét đột ngột, lúc mê lúc tỉnh, mơ màng như thấy ma quỷ. Người nhà định mời đồng cốt cúng giải, ông bỗng ngồi dậy, nói bằng giọng người cha đã mất: "Các con đừng cầu cúng, kẻ táp vào ngựa mày chính là ta. Phàm kiện cáo đều vô ích: nếu lý mình sai thì lấy gì làm chứng; nếu lý mình đúng thì công luận còn đó, ai nấy đều bất bình thay, thế là thắng rồi, cần gì phải kiện? Huống hồ kiện nha dịch, kiện viên lại thì họa càng lớn: kiện không thắng thì họa ở ngay trước mắt; may mà thắng thì quan có đến có đi, còn bọn này con cháu đời đời ở đó, ắt sẽ trả thù, họa ở ngày sau. Vì thế ta mới ngăn không cho mày đi." Nói xong lại nằm xuống gối, mồ hôi ra như mưa, đến khi ngủ dậy thì khỏi hẳn. Sau đó những người cùng ký tên đều thua kiện, mới tin đó không phải lời mê sảng. Ông Quân Chương nghe chuyện này từ ông bác là Trạm Nguyên công. Trạm Nguyên công cả đời không dính vào kiện tụng với ai, chính là giữ lời răn ấy.

 Đời có thuật Viên quang (thuật xem gương tròn): căng tờ giấy trắng lên tường, đốt bùa gọi thần, cho đứa trẻ năm sáu tuổi nhìn vào; đứa trẻ ắt thấy trên giấy hiện ra một tấm gương tròn lớn, trong gương người vật rõ ràng, chỉ ra việc tương lai, cũng giống như phép Quái ảnh (lối bói vẽ hình tượng để ngầm báo việc sắp xảy ra). Có điều Quái ảnh chỉ ngầm cho thấy hình tượng, còn thuật này thì hiện rõ hình dạng. Bàng Đẩu Xu biết thuật này. Có anh nho sinh vốn thân thiết suồng sã với Đẩu Xu, từng dòm ngó một người đàn bà, lén nhờ Đẩu Xu làm phép Viên quang xem có thành không. Đẩu Xu hoảng hốt nói: "Việc này sao có thể làm nhờn với quỷ thần!" Anh ta cố ép mãi, bất đắc dĩ ông đành đốt bùa. Đứa trẻ nhìn chăm chú hồi lâu, nói: "Thấy một cái đình, giữa đặt một chiếc giường, Tam nương tử ngồi trên đó cùng một chàng trai trẻ." Tam nương tử là người vợ lẽ đã mất của anh nho sinh. Anh đang mắng đứa trẻ nói láo, Đẩu Xu cười lớn: "Tôi cũng thấy rồi. Trong đình còn có một tấm biển, đứa trẻ không biết chữ thôi." Anh giận hỏi chữ gì, đáp: "Bốn chữ 'Kỷ sở bất dục'." (trích câu của Khổng Tử: "Điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác".) Anh nho sinh lặng thinh, phẩy áo bỏ đi. Có người nói Đẩu Xu đốt không phải bùa thật, mà trước đó đã dùng bánh trái dụ đứa trẻ, dạy nó nói như vậy — có lẽ gần đúng. Tuy là đùa ác, nhưng rốt cuộc không mất nghĩa bạn bè khuyên răn lỗi lầm cho nhau.

 Mẹ tôi kể: nhà ông ngoại thường ban đêm thấy một vật nhảy múa trước lầu, thấy người thì lủi trốn. Dưới trăng nhìn qua khe cửa sổ, thấy nó mặc áo xanh sẫm, hình thù lù đù như con ba ba lớn, thấy tay chân mà không thấy đầu, không biết là quái gì. Ông chú ngoại là Tử Hành công sai mấy người đầy tớ khỏe mạnh cầm dao gậy dây thừng nấp ngoài cửa, đợi nó ra thì bất thần chụp lấy. Nó lảo đảo chạy trốn vào gầm cầu thang. Cầm đuốc soi xem thì ở góc tường có một tấm khăn gấm xanh gói một chiếc thuyền bạc, hai bên có bốn bánh xe, vốn là đồ chơi trẻ con hồi nhà ông ngoại còn thịnh. Bấy giờ mới hiểu cái áo xanh là tấm khăn gói, tay chân là bốn bánh xe. Đem nấu chảy được hơn ba mươi lạng bạc. Một bà lão nói: "Hồi tôi còn làm thị tì, trong phòng mất món này, bọn tôi đều bị đánh đập thảm hại, không biết ai trộm giấu vào đây, mà thành ra yêu quái này." Sách Sưu thần ký chép lời Khổng Tử: "Các loài lục súc (sáu loài gia súc), các loài rùa rắn cá ba ba, cây cỏ, thần khí của chúng đều có thể hóa yêu quái, nên gọi là 'ngũ dậu'. Phương nào trong ngũ hành (năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ cấu thành vạn vật theo quan niệm xưa) cũng có loài ấy. 'Dậu' nghĩa là già, nên vật già thì thành quái. Giết đi là hết, có gì đáng lo?" Vậy thì vật để lâu mà biến hình, vốn là lẽ thường vậy.

 Vợ chồng hai kiếp như chuyện Vi Cao với Ngọc Tiêu (Ngọc Tiêu hẹn với Vi Cao rồi chết, kiếp sau đầu thai làm thiếp của Vi Cao), hẳn là có thật. Lý Tây Nhai ở Cảnh Châu kể: kỳ thi Hội năm Ất Sửu, ông gặp một vị hiếu liêm (tức cử nhân, người đã đỗ thi Hương) người Quý Châu, kể rằng ở quê ông có một nhà dân sinh được đứa con trai, vừa biết nói đã bảo: "Kiếp trước tôi là con gái nhà họ nọ, vợ nhà họ kia, chồng tên là thế này, tên chữ là thế kia. Khi tôi chết, chồng bao nhiêu tuổi, năm nay hẳn bao nhiêu tuổi; chỗ ở cách nhà này chỉ bốn năm ngày đường." Lời ấy dần lan ra. Đến khi đứa trẻ mười bốn mười lăm tuổi, người chồng cũ biết chuyện, tìm thẳng đến hỏi; gặp nhau thì nước mắt nước mũi chan hòa, kể chuyện kiếp trước đều khớp cả. Đêm ấy hai người ôm chăn ngủ chung, bà mẹ không ngăn được. Ngờ vực lén nghe, thì sau khi tắt đèn đã thủ thỉ chuyện trò như đôi trai gái. Bà mẹ giận, đuổi người chồng cũ đi; đứa con uất ức không ăn, người chồng cũ cũng nấn ná ở quán trọ không chịu đi. Một hôm canh phòng hơi lơi, hai người cùng nhau trốn đi, không biết về đâu. Chuyện này thật lạ, xưa nay chưa từng nghe. Đây gọi là "phát ra từ tình mà không dừng lại ở lễ" vậy.

 Hoắc Tòng Chiêm ở Đông Quang kể: có cô con gái nhà giàu, năm sáu tuổi vì ban đêm ra ngoài xem hát mà bị kẻ bắt cóc đem bán. Qua năm sáu năm, kẻ bắt cóc bại lộ, khai từng dùng thuốc mê bắt cô bé này; quan gửi công văn đến hỏi, mới được về nhà. Lúc về, xem trên da thịt thì vết roi, vết gậy, vết kéo cắt, vết dùi đâm, vết sắt nung, vết nước sôi, vết móng cào, vết răng cắn, khắp người như chạm khắc; mẹ ôm con khóc mấy ngày, mỗi lần nhắc đến lại ướt đẫm vạt áo. Trước đó, cô gái kể bà chủ tàn bạo không còn tính người; lúc nhỏ chẳng biết làm sao, chỉ run rẩy chờ chết. Lớn dần lên, chịu không nổi đau khổ, định tự tử, thì đêm mơ thấy ông già bảo: "Con đừng nghĩ quẩn. Bị nung sắt hai lần nữa, đánh roi một trăm cái nữa là trả xong nghiệp báo rồi." Quả nhiên một hôm bị trói vào cây đánh roi, vừa đủ một trăm thì viên lại huyện cầm giấy quan đến. Bởi mẹ cô đối xử với thị tì cực kỳ tàn nhẫn, những đứa run rẩy đứng hầu ít đứa nào không mang vết máu, bà chỉ liếc mắt một cái là kẻ hầu chung quanh mặt cắt không còn hột máu; cho nên thần báo ứng vào con gái bà. Vậy mà bà rốt cuộc không chịu sửa đổi, về sau lên nhọt độc ở cổ mà chết, con cháu nay cũng sa sút. Tòng Chiêm lại kể: có một bà vợ nhà quan, gặp thị tì có lỗi thì không đánh roi, chỉ lột quần bắt nằm sấp trần truồng dưới đất, tự cho là giống như "roi cỏ bồ" (roi bằng cỏ bồ, đánh không đau, chỉ để tỏ ý làm nhục cho biết hổ thẹn). Về sau bà mắc bệnh điên động kinh, hễ canh giữ hơi lơi là lại cởi truồng nhảy múa.

 Tiên sinh Cập Nhụ Ái kể: người đầy tớ của ông đi uống rượu ở làng bên về, say nằm ngủ giữa đường, tỉnh dậy thì sương cỏ ướt áo, trăng đã gần đứng bóng. Đang vươn vai ngáp, thấy một người co ro đứng sau gốc cây, gọi hỏi là ai, đáp: "Ông đừng sợ, tôi là ma. Ở đây bầy ma thích trêu chọc người say, nên tôi đến canh giữ cho ông." Hỏi: "Xưa nay không quen biết, sao lại che chở tôi?" Đáp: "Ông quên rồi sao? Sau khi tôi chết, có kẻ bịa lời đồn bậy về vợ tôi, ông bất bình nói rõ là bị vu oan. Vì vậy dưới chín suối tôi vẫn mang ơn." Nói xong thì biến mất, chưa kịp hỏi là ai. Bản thân anh cũng không nhớ có chuyện ấy. Một lời vô tình mà dưới suối vàng đã nghe biết; vậy kẻ cố ý đặt điều, trong cõi u minh há tránh được cảnh người ta nắm tay nghiến răng căm giận ư?

 Mộ Hà Gian Hiến vương (Lưu Đức, hoàng tử đời Hán, có công sưu tầm sách kinh điển) ở cách thành huyện Hiến tám dặm về phía đông. Trước mộ có đền, trước đền có hai cây bách, tương truyền là cây từ đời Hán, không rõ thực hư, ngờ là người đời sau trồng bù. Hai bên có hai mộ chôn theo, huyện chí chép bên trái là Mao Trường, bên phải là Quán Trường Khanh (đều là học giả truyền Kinh Thi đời Hán). Nhưng ở Nhâm Khâu cũng có mộ Mao Trường, không ai rõ được. Có người nói: Mao Trường đời Tống được truy phong tước Lạc Thọ bá; huyện Hiến chính là đất Lạc Thọ xưa; còn mộ Mao công ở Nhâm Khâu là của Mao Hanh — lẽ ấy có lẽ đúng. Cậu họ tôi là ông An Ngũ Chiêm kể: trong niên hiệu Khang Hy, có bọn trộm dòm ngó đồ chôn theo như cá ngọc, bèn trồng dưa trước mộ, ngầm từ trong túp lều tròn đào đường hầm. Gần đến mộ, chúng dùng dùi dài thăm dò, có luồng khí trắng theo mũi dùi phụt ra, tiếng như sấm sét, hất bọn trộm ngã lăn cả, chúng không dám đào nữa. Người bàn cho rằng mộ vua đóng kín hai nghìn năm, địa khí bị dồn nén lâu ngày nên gặp kẽ hở thì trào ra, chứ chẳng phải thần linh gì. Tôi cho rằng công của Hiến vương ở Lục kinh (sáu bộ kinh điển của Nho gia), tất nhiên có quỷ thần che chở. Người đào mộ cổ nhiều lắm, sao chỗ khác địa khí không bị dồn nén lâu mà trào ra?

 Ma quỷ nói chuyện trong bụng người, tôi thấy và nghe cả thảy ba chuyện. Một là Biên tu Lý Y Sơn người Vân Nam, vì cầu cơ mà xướng họa thơ với hồ nữ, chị em hồ nữ mấy người đều vào ở trong bụng ông, thường xuyên nói chuyện với ông; Chính Nhất chân nhân trị cũng không đuổi được, rốt cuộc ông bị điên động kinh suốt đời. Tôi ở Viện Hàn lâm tận mắt thấy. Hai là Trương Văn Hạc người Uyển Bình, khi làm quan Đạo đài (quan coi một đạo, gồm vài phủ) Nam Nhữ Quang, cùng một mạc hữu họ Sử nghỉ ở trạm dịch; có khách đưa danh thiếp xin gặp ông Sử, hai người trò chuyện suốt đêm. Đến sáng thì khách và đầy tớ của khách đều biến mất, bỗng nghe tiếng nói phát ra từ trong bụng ông Sử. Sau làm lễ bái sao Đẩu (lễ cầu khấn sao Bắc Đẩu của Đạo giáo để giải hạn) đuổi đi được; nhưng chẳng bao lâu nó lại về trong bụng, đến khi ông Sử chết mới thôi. Ngờ là oan cừu kiếp trước. Chuyện này nghe Thiếu tể (tức thị lang, phó quan đứng đầu một bộ) Kim Thính Đào kể. Ba là một ni cô ở Bình Hồ, có con ma trong bụng nói chuyện lành dữ, phần nhiều ứng nghiệm, người cúng dường kéo đến tấp nập. Ma tự nói kiếp trước nợ tiền ni cô này nên lấy việc này để trả, giống chuyện Điền Bố chép trong sách Bắc mộng tỏa ngôn. Người ta ghé tai vào dưới nách ni cô cũng nghe được tiếng nói. Ngờ là Chương liễu thần (loại tượng gỗ nhỏ bằng gỗ long não hoặc gỗ liễu mà thầy phù thủy luyện cho biết nói, báo việc). Chuyện này nghe Thiếu tể Thẩm Vân Tiêu kể.

 Nước Tấn giết gián điệp nước Tần, sáu ngày sau người ấy sống lại; có lẽ vì bị giết bằng cách thắt cổ hay đánh gậy nên mới sống lại được. Có điều không biết trước khi sống lại thì người ấy thế nào. Chú giải kinh sách có khuôn phép, không thể kể lặt vặt như tiểu thuyết. Tá điền Trương Thiên Tích từng chết bảy ngày, mẹ anh nghe trong quan tài có tiếng gõ đập, mở ra xem thì anh đã sống lại. Hỏi sau khi chết thấy gì, đáp: "Chẳng thấy gì, cũng không biết đã qua bảy ngày, chỉ như chợt ngủ đi rồi chợt tỉnh mộng thôi." Bấy giờ có ông đồ nho già dạy học ở nhà tôi, nghe chuyện vỗ đùi nhảy cẫng lên nói: "Trình, Chu (Trình Hạo, Trình Di và Chu Hy, các nhà Nho đời Tống chủ trương không có quỷ thần linh hồn) thật là thánh nhân! Chuyện quỷ thần, Khổng Mạnh còn chưa dám quả quyết là không có, chỉ hai tiên sinh dám quả quyết. Nay người chết sống lại, quả đúng như các ngài nói, nếu chẳng phải thánh nhân thì sao được như vậy!" Tôi cho rằng Thiên Tích chỉ là khí uất kết lại mà bị thi quyết (chứng ngất lịm cứng đờ như xác chết), mê man không biết gì, người nhà tưởng nhầm là chết, chứ không phải chết thật. Chuyện thái tử nước Quắc (bị ngất như chết, được danh y Biển Thước cứu sống) chép trong sách Sử ký, ông già này chưa đọc chăng?

 Bậc đế vương dùng hình phạt và ban thưởng để khuyên người làm lành; bậc thánh nhân dùng lời khen chê để khuyên người làm lành. Chỗ nào hình phạt ban thưởng không với tới, lời khen chê không làm người ta bận tâm, thì Phật dùng nhân quả để khuyên người làm lành. Việc tuy khác nhau mà ý là một. Bọn sư sãi (nguyên văn 'truy đồ' — người mặc áo màu đen, chỉ tăng sĩ) nắm lấy thuyết tội phúc để dụ dỗ dọa nạt dân ngu, không lấy nhân phẩm tà hay chính để phân thiện ác, mà lấy việc có bố thí hay không để phân thiện ác. Thuyết "ruộng phúc" (cúng dường nhà chùa như gieo hạt vào ruộng, sẽ được gặt phúc) thịnh lên thì ý gốc của Cù Đàm (tên họ của Đức Phật Thích Ca) bị che lấp.

 Nghe nói có người "tẩu vô thường" (người sống mà hồn được âm phủ sai đi làm việc bắt hồn người chết), đem việc tụng kinh sám Huyết bồn (kinh sám hối tội máu uế khi sinh nở của phụ nữ, tin rằng có thể cứu khỏi ao máu dưới địa ngục) có ích gì không hỏi viên lại âm phủ. Viên lại đáp: "Làm gì có chuyện ấy! Trai gái giao hợp, muôn vật sinh ra, đó là khí tự nhiên của trời đất, là cái máy âm dương vận hành không ngừng. Sinh ra thì phải sinh nở, sinh nở thì ắt dơ bẩn; dù là người đàn bà hiền, người mẹ đức hạnh cũng không thể khác, chẳng phải tội tự mình gây ra. Nếu cho là tội, thì ăn uống không thể không đại tiểu tiện, mũi miệng không thể không có nước mũi nước bọt, những cái ấy cũng dơ bẩn, cũng phải có tội ư? Kẻ bày ra thuyết đó là vì thấy kẻ dễ bị mê hoặc nhất là đàn bà, mà điều đàn bà ắt không tránh khỏi là sinh nở; bèn cho đó là có tội, lại cho tội ấy không sám hối thì không xong, thế là tiền của chốn khuê phòng đều đổ vào việc làm công đức cả. Anh ra vào âm phủ, hẳn có thấy có nghe, ao máu thật ở đâu, kẻ rơi vào ao máu thật là ai, vậy mà còn nghi mà hỏi sao?" Người tẩu vô thường về sau đem kể với người ta, nhưng rốt cuộc không ai tin lời ấy. "Thói quen đã nặng thì khó quay lại" là thế đấy.

 Sư Minh Ngọc kể: ở Tây Sơn có một nhà sư, thấy các cô gái đi dạo chơi xuân, chợt động một niệm. Đang đứng tựa thẫn thờ nghĩ ngợi thì có một thiếu phụ bỗng liếc mắt đưa tình, dần dần trò chuyện ngọt ngào, nói nhà cách đây không xa, chồng đi xa đã lâu, tối nay sẽ cầm một ngọn đèn đứng ngoài rừng dẫn đường, dặn dò rồi từ biệt. Sư đúng hẹn đến, quả có một ngọn đèn lập lòe, cách không tới nửa dặm. Sư xuyên rừng lội suối đi theo, rốt cuộc không đuổi kịp. Rồi ngọn đèn lúc ẩn lúc hiện, chợt bên trái chợt bên phải, sư chạy ngược chạy xuôi, lạc mất đường, mệt không đi nổi, ngã nằm dưới một gốc cây già. Trời sáng nhìn kỹ thì vẫn ở chỗ cũ; đi vào rừng lại xem, rêu xanh cỏ biếc đầy những dấu chân chồng chất, mới hiểu ra suốt đêm mình chỉ chạy vòng quanh gốc cây này, như trâu kéo cối xay. Tự biết lòng động nên sinh ma, sư vội đến bạch với thầy mình xin sám hối, về sau cũng không sao.

 Lại kể: có một nhà sư ở Sơn Đông, thường thấy trên gác kinh có cô gái đẹp nhìn xuống. Biết là yêu, nhưng nghĩ yêu cũng tốt chán, bèn đi thẳng lên tìm, thì chẳng thấy gì, gọi cũng không ra. Như thế hơn trăm lần, sư thành ngơ ngẩn mắc bệnh tâm thần, đến nỗi chết. Lúc sắp chết mới tự kể ra. Đây có lẽ là oan nghiệt kiếp trước, mượn cớ để đòi mạng chăng? Nhưng rốt cuộc hai nhà sư đều tự làm hỏng mình, chứ chẳng phải ma hay yêu làm hỏng họ.

 Ngô Huệ Thúc kể: có một thầy thuốc vốn cẩn trọng, đôn hậu. Một đêm có bà lão cầm một đôi xuyến vàng đến mua thuốc phá thai, thầy thuốc rất kinh hãi, cự tuyệt thẳng thừng. Tối hôm sau bà lại mang thêm hai cành hoa cài bằng ngọc trai đến, thầy càng kinh hãi, ra sức đuổi đi. Hơn nửa năm sau, thầy bỗng mơ bị âm phủ bắt đến, nói có người kiện thầy giết người. Đến nơi thì thấy một cô gái xõa tóc, cổ thắt khăn đỏ, khóc kể chuyện xin thuốc không được cho. Thầy thuốc nói: "Thuốc là để chữa cho người sống, sao dám giết người để kiếm lời? Cô tự vì gian dâm mà hỏng việc, liên quan gì đến tôi?" Cô gái nói: "Lúc tôi xin thuốc, cái thai chưa thành hình, nếu phá được thì tôi khỏi chết; ấy là phá một cục máu không biết gì, mà giữ toàn một mạng người đang sắp chết. Đã không có thuốc thì không thể không sinh, đến nỗi đứa con bị bóp chết, chịu bao đau đớn, tôi cũng bị dồn đến đường cùng mà thắt cổ. Thế là ông muốn giữ toàn một mạng, lại hóa giết hai mạng. Tội không về ông thì về ai?" Quan âm phủ thở dài nói: "Lời cô là cân nhắc theo thời thế; còn điều người kia giữ là cái lý. Từ đời Tống đến nay, cố chấp một cái lý mà không lường lợi hại của thời thế, há chỉ có một người này thôi đâu. Cô hãy thôi đi." Rồi vỗ bàn đánh "cộp", thầy thuốc giật mình tỉnh dậy.

 Huệ Thúc lại kể: có người chết vì dịch bệnh rồi sống lại, nói ở âm phủ gặp người quen cũ, áo quần rách rưới, cổ đeo gông. Gặp nhau vừa buồn vừa mừng, người kia bất giác nắm tay thở dài: "Ông cả đời giàu sang, rốt cuộc không mang được đến đây sao?" Người ấy nhăn mặt nói: "Giàu sang đều mang đến đây được, chỉ là người ta không chịu mang thôi. Lúc sống có làm công đức thì đến đây có lúc nào không giàu sang đâu? Nhắn với người đời nên sớm lo tính mang theo." Lý Nam Giản nói: "Hay thay lời ấy, hơn hẳn câu nói giàu sang đều là không."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video