DUYỆT VI THẢO ĐƯỜNG BÚT KÝ (Ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), QUYỂN TÁM — NHƯ THỊ NGÃ VĂN (“Tôi nghe như thế này”), PHẦN HAI
Chú tôi là ông Nghi Nam kể: có người họ Vương và người họ Tăng vốn chơi thân với nhau. Vương mê người vợ xinh đẹp của Tăng. Nhân lúc Tăng bị bọn cướp vu khai là đồng bọn, Vương ngầm đút lót cho nha lại giết chết Tăng trong ngục. Đang lúc lo tìm bà mối, bỗng trong lòng hối hận, Vương bèn bỏ mưu ấy, định làm công đức (làm việc lành như cúng chùa, tụng kinh để lấy phúc) để giải oan. Rồi lại nghĩ phép Phật có thật hay không chưa biết được, Vương bèn đón cha mẹ, vợ con của Tăng về nhà mình, phụng dưỡng hết mực chu đáo, như thế mấy năm liền. Việc này tốn mất nửa gia sản, cha mẹ Tăng trong lòng không yên, muốn gả con dâu cho Vương. Vương một mực từ chối, phụng dưỡng lại càng cẩn thận hơn.
Lại mấy năm nữa, mẹ Tăng ốm, Vương hầu thuốc thang, áo không kịp cởi đai (ngày đêm hầu hạ không nghỉ). Lúc sắp mất, mẹ Tăng nói: “Bấy lâu chịu ơn sâu, kiếp sau lấy gì báo đáp?” Vương bèn dập đầu đến chảy máu, kể hết sự thật, xin bà xuống âm phủ gặp Tăng thì giải thích giùm. Bà khẳng khái nhận lời. Cha Tăng cũng tự tay viết một lá thư, nhét vào tay áo bà, nói: “Chết đi mà quả gặp con, thì đưa thư này cho nó. Nếu nó còn báo oán, thì dưới suối vàng đừng gặp nhau nữa.” Sau đó Vương lo chôn cất mẹ Tăng, trông coi thợ làm đến mệt mỏi, ngủ thiếp đi bên huyệt mộ. Bỗng nghe bên tai có tiếng nói lớn: “Oan thì đã giải rồi, nhưng ngươi còn một đứa con gái, quên rồi sao?” Vương giật mình tỉnh dậy, bèn hứa gả con gái cho con trai Tăng. Về sau Vương rốt cuộc được chết yên lành.
Lấy cái tình không thể không giải để cảm hóa mối oan nhất định không thể giải, thật là người ranh mãnh. Nhưng mối oan như thế mà còn giải được, thì biết rằng chẳng có mối oan nào không giải được. Chuyện này cũng đủ để khuyên những người biết hối lỗi.
Anh họ tôi là Húc Thăng kể: có một người đàn bà ăn mày rất hiếu thảo. Mẹ chồng có lần đói quá ngã quỵ ngoài đường, mà tay chị vẫn cầm bát cơm không chịu buông, nói: “Mẹ chưa ăn.” Chị tự kể rằng lúc đầu cũng chỉ theo mẹ chồng đi xin, nghe sai bảo mà thôi. Một hôm hai mẹ con cùng ngủ trong một ngôi miếu cũ. Đêm ấy nghe trên điện có tiếng quát gay gắt: “Sao ngươi không tránh người đàn bà hiếu thảo, để chị ta bị nhiễm âm khí (hơi lạnh của cõi ma) mà phát sốt rét?” Một kẻ thưa rằng tay đang cầm công văn khẩn, vội vàng nên không kịp nhìn thấy. Lại nghe tiếng quở trách: “Bề tôi trung, người con hiếu, trên đỉnh đầu có ánh sáng thiêng chiếu xa mấy thước, ngươi mù sao?” Lát sau nghe tiếng roi vọt và tiếng kêu la, hồi lâu mới im. Hôm sau vào làng, quả nghe nói có một người đàn bà mang cơm ra đồng, bị gió xoáy quật trúng, mắc bệnh nhức đầu. Hỏi về cách cư xử của chị ta, thì quả nổi tiếng hiếu thảo. Từ đó người ăn mày cảm động, thờ mẹ chồng luôn chỉ sợ chưa được chu đáo.
Húc Thăng lại kể: nha lại trong huyện là Lý Mậu Hoa có lần vì việc công mà đi Trương Gia Khẩu. Ra ngoài cửa ải Cư Dung thì ban đêm lạc đường, ông tạm nghỉ trong một ngôi đền thần bên sườn núi. Chốc lát ánh đèn lấp lóa, xa xa thấy xe ngựa lũ lượt kéo đến (?), sắp tới cửa đền. Đoán là thần linh, ông nấp dưới mái hiên hai bên. Thấy mấy vị quan sang cùng vào đền. Vị ngồi bên trái hình như là Thành hoàng (vị thần coi giữ một thành, một vùng), bốn năm vị ngồi ở giữa thì không biết là thần gì. Mấy viên lại ôm sổ sách bày lên án, xem xét từng việc. Nghe trộm lời bàn, thì ra họ đang xét việc thiện ác của cả một quận.
Một vị thần nói: “Người đàn bà này thờ cha mẹ chồng không sai lễ, nhưng chỉ đủ hình thức mà chưa đủ tình thật. Người đàn bà kia cũng làm vui lòng được cha mẹ chồng, nhưng lui về phòng thì cùng chồng nói lời oán trách.” Một vị thần nói: “Phong tục ngày càng suy, đạo thần cũng nên giúp người làm điều thiện. Theo luật âm phủ, người con dâu hiếu thảo được thêm một kỷ (mười hai năm) tuổi thọ; hai người này giảm một nửa là được.” Các vị đều nói: “Phải.”
Lát sau một vị thần lại nói: “Có người đàn bà cực kỳ hiếu thảo mà cũng cực kỳ dâm đãng, xử thế nào?” Một vị nói: “Luật dương gian, tội dâm chỉ đến đánh trượng, còn bất hiếu thì phải giết. Thế là tội bất hiếu nặng hơn tội dâm. Tội bất hiếu đã nặng, thì phúc của người hiếu thảo cũng nặng. Tội nhẹ không thể xóa phúc nặng, nên bỏ qua chuyện dâm mà xét chuyện hiếu.” Một vị nói: “Chịu khó nhọc phụng dưỡng là hiếu nhỏ; hư hỏng nết na làm nhục cha mẹ là bất hiếu lớn. Hiếu nhỏ khó chuộc bất hiếu lớn, nên bỏ chuyện hiếu mà xử tội dâm.” Một vị nói: “Hiếu là đức lớn, không điều ác nào khác che lấp được; dâm là tội lớn, không điều thiện nào khác chuộc được. Nên tội và phúc đều chịu báo ứng riêng.” Vị ngồi bên cạnh khom mình thưa: “Cho tội và phúc trừ bù cho nhau được không?” Vị thần lắc đầu: “Vì dâm mà xóa phúc của hiếu, thì khiến người ta ngờ rằng hiếu thảo không có phúc; vì hiếu mà miễn tội dâm, thì khiến người ta ngờ rằng dâm đãng không có tội. Trừ bù e không được.” Một vị ngồi cách mấy ghế nói: “Vì hiếu mà dẫu cực dâm cũng không bị thêm tội, chẳng phải khiến người ta càng biết giữ hiếu sao? Vì dâm mà dẫu hiếu cũng không được phúc, chẳng phải khiến người ta càng biết răn dâm sao? Trừ bù là đúng.” Một vị trầm ngâm hồi lâu rồi nói: “Việc này xử nặng xử nhẹ đều rất hệ trọng, xin thỉnh ý Thiên tào (cơ quan cai quản trên trời) là được.” Nói xong, các vị đều đứng dậy, ai nấy gọi xe mà tan.
Lý vốn là viên lại lâu năm, thạo hồ sơ án từ, ngầm ghi nhớ những lời ấy, nghĩ đi nghĩ lại mà không quyết được. Không biết Thiên tào phán xử thế nào.
Đổng Khúc Giang kể: ở huyện bên có một góa phụ, một đêm hè bị kẻ gian cạy cửa sổ vào, nhân lúc chị ngủ say mà làm nhục. Chị tỉnh dậy kinh hãi kêu lên thì hắn đã chạy mất. Chị uất giận sinh bệnh mà chết, rốt cuộc không ai biết kẻ gian là ai. Hơn bốn năm sau, người làng là Lý Thập bỗng bị sét đánh chết. Một người đàn bà chắp tay niệm Phật nói: “Nỗi oan của chị ấy đã được rửa rồi. Lúc chị kêu cứu, chính mắt tôi thấy Lý Thập nhảy tường chạy ra, nhưng sợ hắn hung dữ nên không dám nói.”
Ở khu bãi tập võ của tướng quân phía tây kinh thành có một ngôi nhà, học sĩ Chu Lan Pha từng ở. Đêm đêm thỉnh thoảng nghe trên lầu có tiếng ngâm thơ, ông biết là hồ ly nên không lấy làm lạ. Đến khi Lan Pha dời nhà đi, hồ ly cũng dời đi nơi khác. Sau Điền Bạch Nham thuê ở mấy tháng thì hồ ly lại trở về. Bạch Nham cúng rượu và thịt khô, lại bày lời khấn trên bàn rằng:
“Nghe nói căn nhà nhỏ như vỏ ốc này từng là nơi xe hạc (xe của tiên) dừng lại; rồi lại nghe ngài thong dong đi xa, như vị sư không ngủ ba đêm dưới cùng một gốc dâu (ý nói không quyến luyến chỗ ở). Kẻ hèn này bị buộc chân vào một chức quan như quả bầu treo trên giàn (không đi đâu được), trôi nổi như bèo đã mười năm, chạy vạy vay mượn mới chọn được một gian nhà (?) này. Mấy đêm nay loáng thoáng nghe tiếng nói cười (?), dường như xe tiên đã trở lại. Phải chăng vì kẻ hèn này đức mỏng nên bị lấn? Hay vốn có nhân duyên mà đến đây ở chung? Đã được ngài ghé thăm, đâu dám cự tuyệt khách quý. Chỉ mong mỗi bên giữ cửa nhà mình, để người sống và loài u linh đi đường riêng, cả hai đều được yên ổn. Như rêu khác loài cùng mọc trên một ngọn núi cũng chẳng hại gì nhau. Kính bày tấc lòng, cúi mong soi xét.”
Hôm sau, trước lầu rơi xuống một tờ thiếp viết: “Tôi tuy khác loài, nhưng khá thích thơ văn sách vở, vốn không muốn chung đụng với khách tục. Ngôi nhà này mấy chục năm nay đều là chỗ ở của văn nhân, hợp với sở thích xưa nay của tôi, nên tôi đem cả họ đến ở yên. Từ khi tiên sinh Lan Pha thản nhiên bỏ tôi mà đi, những người đến ở sau khiến mắt tôi không chịu nổi bộ mặt con buôn, tai không chịu nổi tiếng đàn hát, mũi không chịu nổi mùi rượu thịt; bất đắc dĩ phải trốn vào núi rừng. Nay nghe tiên sinh là con út của ông Sơn Khương (?) (tức nhà thơ Điền Văn), văn chương ắt có nguồn gốc, nên trông bóng mà về, chẳng phải định quấy rầy. Từ nay trở đi, có khi tôi lục sách bày la liệt như rái cá bày cá (ý nói bày sách ra tra cứu), thỉnh thoảng động đến thẻ đánh dấu trang; hoặc mượn bút viết nguệch ngoạc, tạm mài nghiên (?) một chút. Ngoài ra nếu có mảy may xâm phạm, xin mặc tiên sinh kiện lên thần linh. Mong ngài rộng lòng, chớ nghi ngờ.” Cuối thư ký: “Khang Mặc cúi đầu, cúi đầu.” Từ đó không còn nghe tiếng động gì nữa.
Bạch Nham từng đem tờ thiếp này cho khách xem: dòng chữ xiêu vẹo, mực nhạt, như viết vội vàng. Có người nói: Bạch Nham gửi thân vào chức quan nhỏ, hay khôi hài đùa đời, nên bày ra chuyện này để gửi gắm lời giễu cợt, mười phần thì chín phần là chuyện ngụ ý; có lẽ đúng chăng? Nhưng đại ý chuyện này giống chuyện Lý Khánh Tử gặp ông già hồ ly; không lẽ chuyện người thì tục mà yêu quái thì thanh nhã lại xảy ra liên tiếp trong cùng một thời. Lại cùng xuất phát từ vùng Sơn Tả (tức Sơn Đông), hoặc Lý dựa vào chuyện của Điền mà thêu dệt, hoặc Điền dựa vào chuyện của Lý mà suy diễn, đều chưa biết được. Lời đồn mỗi người kể một khác, tạm giữ lại cái ý châm biếm đời mà thôi.
Có một cậu con nhà dòng dõi, vì xa xỉ phóng túng mà mắc vào lưới pháp luật. Chết được mấy năm, trong họ hàng có người cầu tiên, bỗng cậu ta nhập vào cơ (phép cầu cơ: dùng que gỗ viết chữ trên mâm cát, tin rằng thần tiên hay vong hồn nhập vào để viết ra lời) tự xưng tên họ, lại bày tỏ hổ thẹn hối hận. Rồi lại viết: “Gia pháp nhà tôi vốn nghiêm. Tôi mắc họa là vì mẹ tôi quá nuông chiều, nuôi tôi thành tính kiêu căng buông thả, nên đẩy tôi xuống giếng mà không biết. Tuy vậy tôi không oán mẹ. Trong kiếp trước tôi nợ mẹ một mạng, nên kiếp này mẹ dùng chính lòng thương mà giết tôi, giấu kín cái việc báo oán. Nhân quả ràng buộc, không phải ngẫu nhiên.” Người xem đều thở dài. Đầu thai để trả oán mà làm đứa con ngỗ nghịch, xưa đã có; đầu thai để trả oán mà làm người mẹ hiền, thì sách vở chưa thấy chép. Nhưng theo lời cậu ta nói, thì rõ ràng hợp lẽ.
Hà Hoa Phong người Uyển Bình, khi làm Đồng tri (chức quan phó, giúp việc tri phủ) phủ Bảo Khánh, có lần đi đường núi mệt mỏi, trông thấy bên bờ nước có một am cỏ, bèn vào tạm nghỉ. Biển đề “Cô Tùng am” (Am cây thông lẻ). Câu đối ở cửa viết: “Cò trắng đa tình giữ ta ở lại; núi xanh lặng lẽ nhìn người bận rộn.” Có một vị sư già ra mở cửa, mời vào pha trà, trà rất thơm và sạch, nhưng thái độ lạnh nhạt, không ra vẻ chủ tiếp khách. Nhà có ba gian, cũng rất mộc mạc thanh nhã. Giữa nhà treo một bức tranh Phật, có đề chữ lối bát phân (một lối chữ lệ cổ) rằng: “Nửa đêm chuông khánh lặng, đầy sân gió sương trong; đèn lưu ly xanh mờ mờ, lặng ngồi đối diện cổ tiên sinh (tức đức Phật).” Không ký tên, ấn triện cũng mờ không nhận ra. Bên cạnh có một câu đối: “Hoa khuất sợ dẫn bướm; mây lười ngại theo gió”, cũng không đề tên người viết. Hoa Phong chỉ vào hỏi: “Đây là thầy tự đề sao?” Sư lạnh lùng không đáp, chỉ lấy tay chỉ vào tai mà thôi. Trên đường về lại đi qua chỗ ấy, thì chỉ thấy ánh nước bóng núi, bốn bề vắng lặng, không thấy chỗ am lúc nãy đâu. Người theo hầu nhớ ra đã để quên một ống điếu, tìm lại thì vẫn còn dưới gốc cây bách già. Rốt cuộc không biết đó là Phật tổ hay ma quỷ. Hoa Phong có vẽ một quyển tranh “Phật quang thị hiện” (ánh sáng Phật hiện ra), lại tự ghi đầu đuôi câu chuyện rất tường tận. Sau khi Hoa Phong mất, chắc tranh ấy cũng đã như mây khói qua mắt (đã thất lạc không còn).
Anh họ trong tộc là Thứ Thần kể: một người bạn đỗ cùng khoa với anh, là cử nhân khoa Giáp Ngọ đời Khang Hy, từng đi chơi núi Tung Sơn. Anh ta thấy một cô gái múc nước suối, thử xin uống, cô vui vẻ cho một gáo; thử hỏi đường, cô cũng vui vẻ chỉ bảo. Nhân đó hai người cùng ngồi dưới gốc cây trò chuyện. Hình như cô khá thạo văn chương, không giống đàn bà nhà nông. Anh ta ngờ là hồ ly, nhưng mến vẻ thanh tú, lại trò chuyện rất ăn ý. Cô gái bỗng giũ áo đứng dậy nói: “Nguy thay, ta suýt hỏng rồi.” Anh ta lấy làm lạ gặng hỏi, cô đỏ mặt nói: “Tôi theo thầy học đạo hơn trăm năm, tự cho lòng mình đã lặng như nước đứng. Thầy bảo: ‘Con chỉ là không khởi vọng niệm (ý nghĩ sai lầm, lòng ham muốn) mà thôi, chứ vọng niệm vẫn còn đó. Không thấy điều đáng ham nên lòng không loạn, thấy thì loạn ngay. Giữa muôn khoảnh cát phẳng mà còn sót một hạt cỏ, gặp mưa là nảy mầm. Ma chướng (trở ngại phá hoại việc tu hành) của con sắp đến, ngày mai thử thì tự biết.’ Nay quả gặp chàng, hỏi đáp quyến luyến, lòng tôi đã khẽ động một niệm; thêm chốc lát nữa thì không tự giữ được. Nguy thay, ta suýt hỏng rồi.” Nói rồi nhún mình nhảy vọt lên ngọn cây, thoắt cái như chim bay đi mất.
Thứ Thần lại kể: ông tổ trong họ là Trưng quân (người được triều đình vời ra làm quan mà không nhận), tên húy là Quýnh. Năm Kỷ Mùi đời Khang Hy, ông được tiến cử dự khoa Bác học hồng từ (khoa thi đặc biệt chọn người học rộng văn hay), nhưng vì tính phóng khoáng, sợ vướng bận mất việc du ngoạn, nên cáo bệnh không dự thi. Ông từng đến Đăng Châu xem hải thị (ảo ảnh trên mặt biển, trông như phố xá hiện ra), ghé nghỉ ở một trường học trong làng. Thấy trên bàn có một chiếc nghiên Đoan (nghiên mực quý làm bằng đá Đoan Khê) cũ, mặt sau khắc mười sáu chữ thảo phóng túng: “Muôn cây âm u, đường xưa núi sâu, ta ngồi trong ấy, viết khúc Thượng Đổ ngâm.” Bên cạnh viết bốn chữ “Tích tai thử tẩu” (Đáng tiếc thay ông già này), có lẽ là tên hiệu của người ấy. Hỏi nghiên từ đâu ra, thầy đồ nói: “Trong rừng phía nam làng có lệ quỷ (ma dữ), người đi đêm gặp phải là ốm. Một hôm mọi người rình nó ra, cầm gậy đánh, đuổi đến một ngôi mộ thì nó biến mất. Mọi người bèn cùng đào lên, trong mộ được chiếc nghiên này; tôi đổi một đấu thóc mà có.” Xét bài Thượng Đổ ngâm là do Mạnh Đạt làm (Mạnh Đạt thời Tam Quốc, mấy lần đầu hàng rồi lại làm phản), thì đây ắt là một bề tôi cũ của triều trước (triều Minh), hàng rồi lại phản, thua trận trốn vào núi rừng mà chết. Lúc sống đã tiến lui không chỗ dựa, chết rồi lại không chịu ẩn mình, đến nỗi chuốc lấy tai họa bị phơi xương. Thật là con quỷ ngoan cố mà chẳng linh thiêng gì.
Biển có dạ xoa (loài quái vật hung dữ), cũng như núi có sơn tiêu (loài quái vật núi); chúng chẳng phải ma chẳng phải quỷ, mà là một giống riêng, nằm giữa người và vật. Tham tri (cách gọi tôn chức đại thần hàng phó tể tướng) Lưu Thạch Am kể: ở vùng ven biển huyện Chư Thành có những người dựng lều đánh cá. Một hôm mọi người đều chèo thuyền ra khơi, có một con dạ xoa vào lều, uống trộm hết một vò (?) rượu, say rồi nằm lăn ra, bị mọi người bắt được. Họ trói lại đánh đập, nó chẳng có chút phép thuật lạ lùng gì, rốt cuộc kiệt sức ngã ra chết.
Cháu trong họ là Di Tôn kể: trước kia ngủ trọ ở một trạm dịch tại Đồng Quan, ánh trăng đầy cửa sổ, thấy bóng hai người in trên giấy cửa. Ngờ là kẻ trộm, nhìn kỹ thì lưng eo mảnh mai, búi tóc rõ ràng, như một cô gái dẫn theo một con hầu. Chọc thủng giấy cửa nhìn trộm thì không thấy hình người đâu, biết là yêu quái, bèn lấy dao đeo bên mình chém qua song cửa. Có hai luồng khói đen, rít lên như tiếng tên còi (mũi tên có gắn còi, bay thì kêu), vượt qua nóc nhà mà đi. Ghét nó đêm sau lại đến, anh dặn đầy tớ mượn súng hỏa mai chờ sẵn. Nửa đêm quả lại thấy bóng, nhưng lần này là hai con hổ ngồi xổm đối nhau. Anh cùng đầy tớ nổ súng bắn một lượt, theo tiếng súng mà bóng biến mất; từ đó không đến nữa. Ngờ rằng đó vốn là hồn vất vưởng, nên không có hình chất; khí dương mạnh mẽ của lửa súng chấn động thiêu đốt, nên tan mất không tụ lại được nữa.
Thư sinh Vương Tương Ngự ở huyện Hiến sinh được một đứa con trai. Ai bế đứa bé thì trên không liền ném xuống mấy chục đồng tiền. Tri huyện họ Dương đến xem, thì ném xuống năm tiền bạc trắng (tiền: đơn vị cân, bằng một phần mười lạng). Đứa bé ấy chẳng bao lâu chết yểu, cũng không có gì lạ khác. Có người nói: Vương thuê kẻ làm trò ảo thuật vận chuyển tiền, định nhân đó vơ vét của cải. Có người nói: do hồ ly làm. Đều không thể biết được. Nhưng người làm quan gặp những việc như thế, dẫu quả thật có ma quỷ nhập vào, cũng phải cấm trị, để không làm mê hoặc dân chúng; chẳng cần bàn chuyện thật hay giả.
Tiên sinh Lý Hựu Đam kể: cuối đời Ung Chính, trong thành Đông Quang, bỗng một đêm chó nhà nào cũng sủa vang như sóng triều dâng. Mọi người kinh hãi chạy ra, thấy dưới trăng có một người tóc xõa dài tới lưng, mặc áo tơi, thắt dây gai (đồ để tang), tay cầm một cái túi lớn, trong túi có tiếng hàng trăm hàng nghìn con ngỗng vịt. Người ấy đứng sừng sững trên nóc nhà người ta, hồi lâu lại dời sang nhà khác. Hôm sau, những chỗ hắn đứng đều có hai ba con ngỗng vịt từ mái hiên ném xuống. Có nhà đem nấu ăn, vị không khác gì gia cầm nuôi thường. Không ai biết là quái gì. Về sau những nhà được ngỗng vịt đều có người chết, mới biết đó là hung sát (hung thần mang tai họa chết chóc) ngẫu nhiên hiện ra. Nhà ông nhạc đã mất của tôi là ông Mã Chu Lục, đêm ấy cũng được hai con vịt; năm ấy em ông là ông Canh Trường, làm Đồng tri ở Tĩnh Nghịch, qua đời. Thế thì lời tiên sinh Hựu Đam đáng tin là không sai. Song từ xưa đến nay người gặp tang nhiều như cát sông Hằng, sao riêng đêm ấy lại báo điềm? Trong đêm ấy, sao riêng mấy nhà được báo điềm? Mà báo điềm đều bằng cách ném ngỗng vịt, thì lại lấy nghĩa gì? Lẽ của quỷ thần có điều biết được, có điều không biết được, cứ để đó không bàn là được.
Đạo sĩ Vương Côn Hà kể: trước kia đi chơi Gia Hòa (tức Gia Hưng, thuộc Chiết Giang), đầu thu trời mát trong, ông dạo bước bên hồ, đi xa chỗ đông người. Tình cờ gặp khu vườn bỏ hoang của một nhà quan, khóm trúc rậm, cây cổ thụ, vắng không bóng người. Ông thơ thẩn tựa nghỉ trong đó, bất giác ngủ trưa. Mơ thấy một người mặc áo đội mũ kiểu xưa vái dài nói: “Rừng hoang vắng vẻ, hiếm gặp khách quý; nay được gặp bậc quân tử, thật thỏa lòng mong mỏi. Xin đừng vì tôi là loài khác mà ruồng bỏ.” Trong lòng biết là quỷ thần, ông hỏi từ đâu đến. Người ấy đáp: “Tôi là Trương … (?) người Lỗi Dương. Cuối đời Nguyên lưu lạc sang đất này, chết rồi được chôn nơi đất khách. Tôi yêu phong thổ ở đây nên không còn nghĩ chuyện trở về. Vườn này đã đổi hơn mười đời chủ, tôi vẫn ở lại chưa đi.”
Hỏi: “Người ta ai cũng sợ chết ham sống, sao riêng ông lại say mê cái thú làm ma?” Đáp: “Sống chết tuy khác, nhưng tâm hồn không đổi, cảnh vật xung quanh cũng không đổi. Núi sông gió trăng, người thấy được thì ma cũng thấy được; lên cao ngắm cảnh, ngâm vịnh thơ ca, người có thì ma cũng có; ma có kém gì người? Vả lại những cảnh đẹp sâu thẳm hiểm trở mà người không đến được, ma có thể cho hồn đi tới; những cảnh vắng lặng trong trẻo tột bậc mà người không thấy được, ma có thể thưởng ngoạn ban đêm; người có khi còn không bằng ma. Những kẻ sợ chết ham sống kia là vì ham muốn quấy rối trong lòng, vợ con ràng buộc; một sớm phải bỏ hết mà vào cõi mờ mịt, cũng như quan to cởi ấn về ẩn nơi rừng suối, thế nào cũng không khỏi buồn rầu. Họ không biết rằng người vốn ở nơi rừng suối, cày ruộng đào giếng, sống an vui thư thái, thì trong lòng vốn chẳng có gì phải buồn rầu.”
Hỏi: “Lục đạo luân hồi (sáu cõi mà chúng sinh sau khi chết phải tái sinh vào tùy theo nghiệp: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) có người chủ quản, sao ông lại được tự do?” Đáp: “Kẻ cầu được tái sinh như người cầu làm quan, chỉ biết nghe theo người trên sai khiến; kẻ không cầu tái sinh như người trốn danh vọng, chỉ tùy ý mình. Nếu không cầu tái sinh, thần cũng không ép.” Lại hỏi: “Ông gửi lòng vào nơi xa xôi như thế, chắc làm thơ nhiều?” Đáp: “Hứng đến thì có khi được một câu đối, một câu thơ, thường không thành bài; cảnh qua là quên, cũng không tìm nhớ lại. Tình cờ nhớ được, có thể đưa bậc cao minh xem, chỉ ba năm bài thôi.” Rồi ngâm to: “Nắng tàn rọi núi vắng, bóng chiều (?) xanh thẫm khép.” Côn Hà gõ nhịp khen hay. Lại ngâm: “Lá vàng…” vừa được hai chữ, bỗng nghe tiếng ồn ào gọi nhau, ông giật mình tỉnh dậy, thì ra là thuyền đánh cá vừa chèo vừa gọi nhau. Ông lại tựa gậy nhắm mắt ngồi, nhưng không mơ lại được nữa.
Côn Hà lại kể: thầy của ông tinh thông phép Lục nhâm (một phép bói cổ, dựa vào can chi và giờ khắc để đoán việc), nhưng không bói cho ai. Hồi Côn Hà còn nhỏ, một hôm thầy dậy sớm, đưa cho một mảnh thư nhỏ, dặn: “Cầm cái này đến nhà kia mượn sách, nhất định phải đến vào giờ Thân (khoảng 3 đến 5 giờ chiều). Đến sớm hay muộn đều bị đòn.” Hai nơi cách nhau bảy tám mươi dặm, cậu chạy vấp ngã mới tới kịp, thì anh em nhà ấy đang đánh cãi nhau. Họ mở thư ra xem, chỉ có một dòng chữ nhỏ: “Mượn truyện Vương Tường trong sách Tấn thư để đọc.” Anh em nhìn nhau lặng thinh, cuộc đánh nhau liền thôi. Vì người em chính là con của bà mẹ kế. (Vương Tường đời Tấn hết lòng thờ mẹ kế, người em khác mẹ là Vương Lãm cũng hết lòng che chở anh.)
Ngoài cửa ải Gia Dục có sa mạc Qua Bích (sa mạc Gobi), đường xuyên qua dài một trăm hai mươi dặm, toàn cát đọng, không có tấc đất nào. Chỉ ở giữa có một gò lớn tên là Thiên Sinh Đôn (Gò trời sinh), có lính đồn trú canh giữ; mùa đông trữ băng, mùa hè trữ nước, để cung cấp cho sứ giả và người đưa công văn qua lại. Trước đây khi Uy Tín công Nhạc Chung Kỳ đi đánh phía tây, ông ngờ gò này vốn là một quả núi đất bị cát bay vùi lấp, chỉ lộ ra cái đỉnh; đã có núi thì ắt có nước, bèn sai lính đào. Đào sâu đến mấy chục trượng, bỗng những người cầm mai đều rơi tụt xuống. Người ở trên miệng hố cúi xuống nghe, thấy tiếng gió như sấm gầm, bèn thôi không đào nữa. Hố nay đã sập. Lúc tôi ra ngoài ải, dường như vẫn còn thấy dấu vết.
Xét nhà Phật có thuyết về các huyệt đất, nước, gió, lửa (bốn yếu tố cấu thành vật chất theo đạo Phật, ẩn trong lòng đất). Tôi nghe ở Thiểm Tây có người dời mộ, lúc mở huyệt thì quan tài đã cháy sém một nửa; viên Thiên tổng (chức võ quan cấp thấp) Như Đại Nghiệp tận mắt thấy; đó là do lửa trong đất đốt. Lại ở huyện Hiến, nhà họ Lưu có bà mẹ mất, mở huyệt để chôn chung với chồng thì không thấy quan tài người cha đâu; lần theo dấu thì thấy nằm cách bảy tám bước, cắm ngược trong đất. Cha tôi đã mất là ông Diêu An (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An nên gọi thế) tận mắt thấy. Tham tri Bành Vân My cũng nói: ở quê ông có người dời mộ, xương trong quan tài dồn lại một góc như đống củi. Đó là do gió trong đất thổi.
Thế mới biết khí lớn của trời đất vận chuyển trong lòng đất: khí âm hóa thành nước, khí dương thì hóa thành gió, thành lửa. Nước và đất đều thuộc loại âm, cùng một khí sinh ra nhau, nên chỗ nào cũng có. Khí dương thì bị bọc trong khí âm: phần yếu thì tính nóng sáng, hay động của nó bị âm làm tan đi; phần hơi mạnh thì tụ lại thành lưu huỳnh, chu sa, phèn đá và những thứ tương tự; phần mạnh nhất thì dồn nén lại mà thành gió thành lửa. Vì thế chúng thường tụ ở một chỗ, chứ không phải chỗ nào cũng thấy.
Trong thành Y Lê không có giếng, đều phải lấy nước ở sông. Một viên Tá lĩnh (chức quan võ trong quân Bát kỳ, chỉ huy một đơn vị lính) nói: “Sa mạc toàn cát đọng không có nước, nên cây cỏ không mọc. Nay trong thành có nhiều cây già, nếu dưới gốc không có nước thì cây sống sao được?” Bèn nhổ cây, đào giếng ngay dưới rễ, quả nhiên đều có mạch nước, chỉ là phải dùng dây gàu dài thôi. Mới biết người xưa nói đất Ung Châu (vùng tây bắc Trung Quốc) đất dày nước sâu, rõ ràng là không sai. Xá nhân (chức quan lo việc văn thư) Từ Chưng Viễn từng dự việc ấy, có kể với tôi. Viên Tá lĩnh này có thể gọi là người biết xét lẽ sự vật. Chưng Viễn nói được tên ông ta, tiếc là tôi đã quên mất.
Về sau khi xây thành Ô Lỗ Mộc Tề, người ta rút kinh nghiệm việc Y Lê không có nước, bèn chọn đất gần sông để tiện lấy nước chảy. Tôi làm bài thơ tạp vịnh về đất này có câu: “Nửa thành gò cao nửa thành thấp, suối trong trong thành chảy về tây; giếng vàng thành bạc chẳng cần dùng, tùy ý khơi dòng tới luống hoa.” Là ghi đúng sự thật. Nhưng có khi tuyết tan nước dâng, thì cửa Nam vì thế không mở được. Lại thêm chân núi Bắc sơn sát gần lầu canh; lên lầu hát của đền Quan Đế trên đỉnh gò thì mọi thứ nhỏ nhặt trong thành đều thấy hết. Nên thơ tôi lại có câu: “Núi quây cây cỏ khói biếc phẳng, thành mới xa xa nối thành cũ; đi đến đền nhỏ nơi hát múa, trên thảm xanh nhìn bàn cờ.” (ý nói từ trên cao nhìn xuống thành như nhìn bàn cờ)
Khi ông Ba Ngạn Bật trấn thủ, Tham tướng (chức võ quan cấp trung) Hải Khởi Vân xin xây chắc một đồn nhỏ ở chân núi, tạo thế ỷ giốc (thế hai cánh quân hỗ trợ nhau, như một người nắm sừng một người nắm chân để bắt hươu). Ông Ba nói: “Ngươi chỉ biết đánh trận ngoài đồng, chứ không hiểu binh pháp. Núi Bắc tuy nhìn xuống trong thành, nếu giặc dựng lều trên đó, ta có thể đắp pháo đài bắn ngược lên. Tính lửa bốc lên trên, thế bắn thuận lợi; địa thế lại gần, ngắm bắn cũng không khó; giặc tuy đông cũng không đóng tụ được. Nếu xây đồn nhỏ ở trên, quân nhiều thì đất hẹp không chứa nổi, quân ít thì sức yếu không giữ được; một khi bị giặc chiếm, lại thành chỗ dựa che chắn cho giặc.” Các tướng đều thán phục. Nhân ghi việc đào giếng ở Y Lê, chép kèm chuyện này ở sau.
Ô Lỗ Mộc Tề nước suối ngọt, đất tốt, ngay cả hoa cỏ cũng đều tươi tốt. Hoa Giang Tây lạp (một loài cúc tây) đủ năm màu, đóa to như chén lớn, cánh rủ rườm rà như cúc tây; hoa Ngu mỹ nhân to như hoa thược dược. Khi Đại học sĩ Ôn công đang giữ chức Thị lang Thương trường (quan phó coi kho lương) ra trấn nhậm nơi đây, trước thềm có một khóm Ngu mỹ nhân bỗng đổi sang màu lạ: cánh đỏ thẫm như chu sa, nhụy xanh đậm như lông vẹt, dưới nắng rực rỡ có ánh sáng, như sao vàng lấp lánh, dù vẽ tô màu cũng không bằng. Ông chẳng bao lâu được thăng làm Tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh) Phúc Kiến mà đi. Tôi lấy chỉ màu buộc vào cuống hoa, mùa thu lấy hạt, năm sau đem gieo thì vẫn chỉ ra hoa thường. Mới biết hoa ấy là điềm lành, giống như ở Dương Châu, hoa thược dược thỉnh thoảng nở thứ “kim đái vi” (thược dược có vành vàng quanh giữa, tương truyền là điềm có người làm tể tướng).
Tiên sinh Tân Đồng Phủ có bài thơ ghi chuyện lạ: “Sáu cõi luân hồi ai bảo chuyện mờ mịt, người hóa dê, dê hóa người, bánh xe xoay nhanh không ngừng; đàn tam huyền gảy lên khúc điệu biên ải, tận mắt thấy con lừa xanh nghiêng tai nghe.” Bài ấy làm năm Tân Sửu đời Khang Hy, khi ông dạy học ở nhà tôi. Trước đó, có một người làng làm nghề bán hàng rong, nợ ông nội tôi nhiều tiền không trả, lại còn nói lời bội bạc; ông nội tính khoáng đạt, chỉ cười mà thôi. Một hôm ông ngủ trưa dậy, bảo cha tôi là ông Diêu An: “Gã bán hàng rong ấy chết đã lâu, vừa rồi bỗng mơ thấy hắn, là sao nhỉ?” Chốc lát người giữ chuồng báo ngựa đẻ ra một con la xanh. Mọi người đều bảo: “Gã bán hàng rong đến trả nợ cũ.” Ông nội nói: “Người nợ ta không trả nhiều lắm, sao chỉ gã ấy đến trả? Gã ấy nợ người khác cũng nhiều, sao lại chỉ đến trả ta? Việc có khi ngẫu nhiên trùng hợp, đừng thần thánh hóa lời ấy, khiến con cháu người ta phải mang nhục.” Nhưng hễ người giữ chuồng đùa gọi “gã bán hàng rong”, con la liền ngẩng đầu ra vẻ tức giận. Lúc sống, gã ấy thích gảy đàn tam huyền (đàn ba dây), hát điệu biên ải; có ai đứng trước con la mà gảy khúc ấy, nó liền dỏng tai lên nghe.
Sách xưa viết chữ trên thẻ tre, viết sai thì dùng dao cạo đi sửa lại, nên gọi là “đao bút” (dao và bút). Hoàng Sơn Cốc (nhà thơ đời Tống) đặt tên cho tập thư từ của mình là “Đao bút”, đã không phải nghĩa gốc. Nay gọi người viết đơn kiện là “đao bút”, thì ý là ngòi bút sắc như dao, lại là một nghĩa khác nữa. Khi tôi làm Đốc học (quan coi việc học và thi cử của một tỉnh) ở Phúc Kiến, có một sinh viên vì xúi người vu cáo mà bị đày ra biên giới. Nghe nói trước khi hắn bị lộ, lúc đang thảo đơn cho người, cây bút trong tay nổ đánh bốp một tiếng, nứt toác ở giữa như bị bổ, vậy mà hắn vẫn thản nhiên không biết sợ, cuối cùng mắc họa. Lại có Vương Nhạc Phương người Văn An kể: ở quê ông có người dựng chuyện hãm hại người lương thiện; đang viết bản thảo, hắn lạ thấy chữ đều màu đỏ, nhìn kỹ thì là máu từ đầu ngòi bút chảy ra. Hắn ném bút đứng dậy, từ đó bỏ nghề ấy, rốt cuộc được chết yên lành. Tôi cũng từng thấy một kẻ giỏi kiện tụng, bày mưu cho người vu cho một nhà giàu tội dụ dỗ giấu vợ người ta; nhà giàu suýt tán gia bại sản. Án chưa xong, thì vợ của kẻ giỏi kiện ấy lại bị người dụ bỏ trốn. Không biết kẻ dụ là ai, rốt cuộc hắn cũng chẳng dùng được tài kiện tụng của mình.
Đạo trời thêm bớt bù trừ, không thể đo lường hết. Báo ứng thiện ác có khi ứng nghiệm, có khi không ứng nghiệm; có khi ứng ngay, có khi ứng chậm; cũng có khi ứng một cách khéo léo. Khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, vùng Cát Mộc Tát báo lên rằng phạm nhân bị đày tên Lưu Doãn Thành vì nợ nần quá nhiều, bị dồn ép phải treo cổ tự tử. Tôi sai lại xóa tên hắn trong sổ. Thấy trong hồ sơ án cũ của hắn có ghi: “Về việc cho vay nặng lãi bóc lột, bức chết mạng người.”
Nơi đóng quân của viên Tuần kiểm (chức quan nhỏ coi việc tuần tra, bắt trộm cướp) ở Ô Lỗ Mộc Tề gọi là Hô Đồ Bích; “hô đồ” dịch ra nghĩa là ma, “hô đồ bích” dịch ra nghĩa là “có ma”. Từng có một người lái buôn đi đêm, trong bóng tối thấy dưới gốc cây có bóng người, ngờ là ma, bèn gọi hỏi. Người ấy đáp: “Tôi chiều tối đến đây, sợ ma không dám đi tiếp, đang đợi có bạn cùng đi thôi.” Nhân đó hai người cùng đi, dần dần chuyện trò thân mật. Người ấy hỏi có việc gì gấp mà đội rét đi đêm. Lái buôn nói: “Tôi vốn nợ một người bạn bốn nghìn đồng, nghe vợ chồng anh ấy đều ốm, e không đủ tiền ăn uống thuốc thang, nên đi mang trả.” Người kia lùi lại đứng sau gốc cây nói: “Tôi vốn định làm hại ông để đòi chút cúng tế. Nay nghe ông nói, mới biết ông thật là bậc nhân hậu. Tôi không dám phạm đến ông, xin đi trước dẫn đường cho ông, được chăng?” Bất đắc dĩ, lái buôn đành đi theo. Hễ đường sá hiểm trở, nó đều báo trước. Chốc lát vầng trăng khuyết hơi nhô lên, đã nhìn rõ được đồ vật; nhìn kỹ thì là một người không đầu. Lái buôn run sợ lùi lại, con ma cũng chợt biến mất.
Phùng Cự Nguyên khi làm Giáo dụ (quan coi việc học ở huyện) huyện Xích Thành kể: trong núi Xích Thành có một ông già, tương truyền là người đời Nguyên. Cự Nguyên đến gặp, gọi ông là tiên nhân. Ông nói: “Ta chẳng phải tiên, chỉ nhờ thổ nạp đạo dẫn (phép thở ra khí cũ, hít vào khí mới, kết hợp co duỗi thân thể để điều hòa khí huyết, dưỡng sinh) mà không chết thôi.” Hỏi phép ấy thế nào, ông đáp: “Không ra ngoài các đan kinh (sách dạy luyện đan, tu tiên), nhưng đan kinh không nói hết được. Chừng mực từng li từng tí của nó tinh vi đến cực điểm. Nếu không có khẩu quyết chân truyền (bí quyết thầy truyền miệng cho trò), cứ theo sách mà làm, thì như xem sách cờ mà đánh cờ, đánh ắt thua; như câu nệ toa thuốc mà chữa bệnh, bệnh ắt nguy. Chậm nhanh trước sau hơi lệch một chút, thì hoặc kết thành ung nhọt, hoặc ứ trệ thành co quắp, thậm chí tinh khí rối loạn, thần (phần tinh thần) không về chỗ, đến nỗi thành điên, động kinh. Như vậy chẳng những vô ích mà thôi đâu.”
Hỏi: “Thuật của Dung Thành, Bành Tổ (thuật dưỡng sinh bằng chuyện chăn gối) có thể kéo dài tuổi thọ không?” Đáp: “Đó là đạo tà. Kẻ làm không đúng phép thì họa đến ngay; kẻ làm thật đúng phép cũng chỉ làm người ta cường tráng. Cường tráng đến cực điểm, ắt có nạn vỡ bung tràn lan. Ví như trái lẽ mà tích của, không phải là không giàu nhanh, nhưng tuyệt không có lẽ hưởng được lâu. Ông chớ bị mê hoặc.” Lại hỏi: “Uống thuốc để kéo dài tuổi thọ, phép ấy thế nào?” Đáp: “Thuốc là để đánh dẹp bệnh tật, điều hòa bồi bổ khí huyết, chứ không phải để nuôi dưỡng sự sống. Thứ mà các phương sĩ (thầy thuật luyện đan cầu tiên) uống chẳng qua là cỏ cây, kim loại, khoáng thạch. Cỏ cây không thể không mục nát, kim loại khoáng thạch không thể không tiêu tan; chính chúng còn chẳng tự tồn tại được, mà bảo nhờ chút khí thừa của chúng lại sống mãi được sao?”
Lại hỏi: “Người thành tiên quả thật không chết sao?” Đáp: “Thần tiên có thể không chết, mà cũng lúc nào cũng có thể chết. Có sống ắt có chết, là lẽ thường của vạn vật. Luyện khí giữ thần đều là làm ngược lại để chế ngự lẽ ấy. Sức chế ngự không lơi thì khí tụ mà thần cũng tụ; sức chế ngự có lúc lơi thì khí tan mà thần cũng tan; tan thì chết. Như nhà nhiều của, cần kiệm thì giàu mãi, không cần không kiệm thì nghèo dần, lại thêm xa hoa phóng đãng thì nghèo ngay. Bậc thần tiên kia vốn cũng nơm nớp lo không tự giữ nổi, chứ không phải nội đan (khối tinh khí luyện thành trong thân theo thuật tu tiên) một khi luyện thành là muôn kiếp không hoại.” Cự Nguyên xin làm lễ bái thầy. Ông nói: “Ông không có duyên với đạo này, hà tất bỏ phí nghề chính của mình, chi bằng thôi đi.” Cự Nguyên buồn bã trở về. Qua Lỗ Trai người Cảnh Châu kể lại cho tôi, khen lời ông già đều chân thật, không giống lời phương sĩ khoe khoang mê hoặc.
Cha tôi là ông Diêu An kể: có người cầu cơ chữa bệnh, vị tiên giáng cơ tự xưng là “Lô trung nhân” (Người trong bụi lau). Hỏi: “Có phải Ngũ tướng quốc chăng?” (Ngũ Tử Tư thời Xuân Thu, khi chạy trốn từng được ông lái đò gọi là “người trong bụi lau”). Đáp: “Ông ấy là nói kín, còn ta thì thật lấy cái này làm hiệu.” Phương thuốc của vị ấy khi hiệu nghiệm khi không. Vị ấy nói: “Ta chữa được bệnh, không chữa được mệnh.” Một hôm cơ giáng ở nhà bác Ngưu Hy Anh — ông Diêu An gọi tên chữ của bác Ngưu bằng hai chữ ấy, không biết âm có đúng không; bác Ngưu tên húy là … (?), lấy vợ là người trong nhà (?) bà An thái phu nhân, vợ trước của cha tôi. Có người xin phương chữa chứng hư tổn (cơ thể suy nhược, hao kiệt), tiên phán: “Bệnh của ông không phải thuốc chữa được; chỉ cần dứt bỏ ham muốn, còn hơn xa rễ cỏ vỏ cây.”
Lại có người xin phương cầu con, tiên phán: “Cầu con thì có phương, lại hiệu nghiệm như thần; nhưng có phương cũng như không, hiệu nghiệm cũng như không hiệu nghiệm. Tinh huyết hóa sinh thành người, trong đó vốn đã ngậm dục hỏa (theo y học cổ, là nhiệt độc sinh ra từ ham muốn), còn phát độc thành bệnh đậu mùa, mười đứa ắt mất một hai. Huống chi lại dùng thuốc nóng trợ vào, kết lại thành thai, thì độc ngấm bên trong ắt gấp mấy lần, nên mỗi khi lên đậu, trăm đứa không còn một. Người ta chỉ biết lúc con chết yểu thì tiếc nó không thọ, mà không biết từ ngày chưa sinh đã ngầm sẵn mầm chết. Sinh ra mà như không sinh, thì cầu con có gì đáng quý? Lẽ ấy rất rõ, mà các bậc hiền xưa chưa nhận ra. Kẻ ở núi này chí ở giúp người, không nỡ dùng thuật này lừa người.” Thuyết ấy, lẽ ấy đều là điều thầy thuốc không chịu nói ra; hay là thật có hồn thiêng nhập vào chăng?
Lại nghe tiên sinh Lưu Quý Châm từng cùng vị tiên cơ bàn về y. Tiên nói: “Ông bồi bổ chứng hư thích dùng sâm. Chứng hư có nhiều loại khác nhau, mà tính của sâm thì chuyên chủ về một mặt, không chữa chung được các chứng. Xét theo tạng phủ, sâm chỉ đến thượng tiêu, trung tiêu mà không đến hạ tiêu (theo Đông y, thân mình chia làm ba phần gọi là tam tiêu: thượng tiêu từ ngực trở lên, gồm tim phổi; trung tiêu là bụng trên, gồm tỳ vị; hạ tiêu là bụng dưới, gồm gan thận). Xét theo vinh vệ (hai thứ khí lưu hành trong cơ thể: vinh chạy trong mạch để nuôi dưỡng, vệ chạy ngoài mạch để bảo vệ), sâm chỉ đến phần khí mà không đến phần huyết. Thận, gan hư và chứng âm hư mà bồi bổ bằng sâm, có ích gì chăng? Chẳng những vô ích, mà dương khí đã quá thịnh lại chẳng càng nung đốt sao? Vả lại phương xưa có phân sâm sống, sâm chín; nay người hái sâm được là đem hấp ngay, tìm đâu ra sâm sống? Thời xưa sâm mọc ở Thượng Đảng, nhận khí của đất ở phương giữa, nên tính ấm và hậu, đi vào trung cung (vùng tỳ vị ở giữa thân) trước. Nay khí đất Thượng Đảng đã kiệt, chỉ dùng sâm Liêu Đông, nhận khí mùa xuân của phương đông, nên tính hay phát sinh, bốc lên phần trên trước. Chỉ riêng bàn về thuốc, cũng mỗi thứ có cách dùng riêng, mong ông xét kỹ.” Quý Châm rất không cho là phải. Tôi không biết y, chép cả vào đây, đợi người tinh thông việc này phân định.
Tưởng Tử Viên người huyện Hấp, ngụ ở Trình gia trang thuộc huyện Hiến, làm nghề thuốc. Hắn có phương giải độc thạch tín, dùng là khỏi ngay; nhưng ắt đòi tiền rất nhiều, không vừa ý thì ngồi nhìn người ta chết. Một hôm hắn chết đột ngột, hiện về báo mộng cho chủ nhà trọ, nói: “Tôi vì tham lợi mà làm lỡ chín mạng người. Người chết kiện lên quan tòa âm phủ, quan xử tôi chín kiếp phải chết vì uống thạch tín. Nay sắp đi đầu thai, tôi đút lót quỷ sai, được đến gặp ông, cốt để trao lại phương này. Ông đem ra cứu sống được một người, thì tôi bớt chịu một kiếp nghiệp báo (quả báo do việc ác đã làm).” Nói xong khóc lóc ra đi, rằng: “Tôi hối thì đã muộn rồi.” Phương ấy chỉ dùng một lạng phòng phong (một vị thuốc bắc), nghiền thành bột, hòa nước uống, thế thôi, không có thuốc bí truyền nào khác. Lại nghe bác Thẩm Phong Công nói: dùng nước lạnh hòa thạch thanh (một khoáng vật màu xanh lam), giải độc thạch tín như thần. Bác Thẩm cả đời không nói càn, phương ấy chắc cũng hiệu nghiệm.
Nhà nho già Lưu Đĩnh Sinh kể: ở phía đông thành có người thợ săn, nửa đêm tỉnh giấc, nghe giấy cửa sổ kêu sột soạt, chốc lát lại nghe dưới cửa sổ có tiếng loạt soạt. Anh khoác áo quát hỏi, bỗng có tiếng đáp: “Tôi là ma, có việc cầu ông, ông đừng sợ.” Hỏi việc gì, ma đáp: “Hồ ly với ma xưa nay không ở chung; những ngôi mộ hồ ly làm hang đều là mộ không có ma. Mộ tôi ở phía bắc làng chừng ba dặm. Hồ ly nhân lúc tôi đi nơi khác, kéo cả họ đến ở, lại đuổi tôi không cho vào. Muốn đánh nhau thì tôi vốn là văn sĩ, ắt không thắng; muốn kiện lên thổ thần (thần đất cai quản một vùng), dẫu may được xử phải, rốt cuộc chúng cũng trả thù, mà rồi tôi cũng ắt không thắng. Chỉ mong các ông lúc đi săn, có khi vòng đường nửa dặm, đi qua chỗ ấy mấy lần, thì chúng ắt sợ hãi mà dời đi nơi khác. Nhưng nếu có gặp, xin đừng vội giết bắt, sợ việc lỡ lộ ra, chúng lại thù oán tôi.” Thợ săn làm theo lời, sau mơ thấy ma đến cảm tạ.
Chim khách làm tổ mà chim cưu đến chiếm (ý nói chỗ của mình bị kẻ khác chiếm), lẽ phải vốn rõ ràng thuộc về mình. Nhưng sức không đủ thắng thì tránh mà không tranh; sức đủ thắng thì lại lo xa nghĩ sâu, không dùng hết sức, không cầu thắng bằng may rủi, không cầu thắng quá tay; đó chẳng phải là lý do rốt cuộc nó thắng được sao? Kẻ yếu đuối gặp kẻ hung bạo, làm như con ma này là được.
Cậu tôi là ông Trương Kiện Đình kể: viên Châu mục (quan đứng đầu một châu) Thương Châu họ Vương có cô con gái yêu mắc bệnh nặng nằm liệt. Một đêm người nhà vào thư phòng, bỗng thấy cô đứng một mình dưới bóng hoa ngắm trăng. Người ấy sợ hãi quay ra, ngờ là hồ ly giả hình, bèn xui chó vồ, thì cô vụt biến mất. Chốc lát người bệnh trong phòng nói: “Vừa rồi mơ thấy đến thư phòng ngắm trăng, lòng rất khoan khoái, không ngờ chó xông đến, suýt không thoát được. Đến giờ vẫn còn sợ toát mồ hôi.” Mới biết cái bóng thấy được là sinh hồn (hồn của người còn sống xuất ra khỏi xác) của cô. Thầy thuốc nghe chuyện, nói: “Thế là hình và thần đã lìa nhau, dù Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc, người đất Lư) cũng bó tay.” Không lâu sau cô quả nhiên chết.
Đất Mân (Phúc Kiến) có trúc vuông, hồng ở vùng Yên Sơn có hình hơi vuông, mỗi thứ là một giống riêng. Ở Ích Đô thuộc Sơn Đông có cây bách vuông, nhưng chỉ tình cờ thấy một cây, những cây bách khác thì không vuông. Khi tôi tám chín tuổi, thấy trong nhà Giới Chỉ đường ở nhà ông ngoại có bốn chậu cúc, nở hoa đều có cánh vuông vức, đều đặn như cắt. Nghe nói được từ nhà họ Tra ở Thiên Tân, tên là “Hoàng kim ấn” (Ấn vàng). Cha tôi xin rễ đem về trồng; năm sau hoa dần tròn, năm sau nữa thì tròn hẳn. Có người nói: hoa vốn là cúc thường, chỉ là người trồng có phép riêng, như ngâm hạt sen vào nước chàm thì hoa xanh, lấy mực xoa rễ cây ngọc trâm thì hoa đen. Có lẽ cũng là một thuyết chăng?
Tên đầy tớ nhà tôi là Tống Ngộ, lúc bệnh nguy kịch bỗng mở mắt nói: “Anh em các người đến đấy à? Hạn vào ngày nào?” Rồi tự nói: “Ngày mười tám cũng được.” Khi ấy có một nhà giảng học (người theo phái Lý học đời Tống, chuyên giảng đạo lý, không tin quỷ thần) đang dạy học ở nhà tôi, nghe vậy cười khẩy: “Nói mê đấy.” Đến đúng ngày ấy, Tống Ngộ quả nhiên chết. Ông ta lại cười khẩy: “Ngẫu nhiên thôi.” Thân Thiết Thiềm đang cùng ăn với ông ta, buông đũa thở dài: “Ông có thể gọi là tin theo Trình, Chu (Trình Di, Trình Hạo và Chu Hy, các nhà nho đời Tống) một cách vững chắc thật.”
Những người có tiết hạnh lạ lùng, cương liệt khác thường mà bị vùi lấp không được truyền lại, kể sao cho xiết. Cha tôi là ông Diêu An nghe ông Vân Đài kể: cuối đời Minh, lúc lánh loạn, thấy một đôi vợ chồng cùng chạy trốn, người chồng hình như có tiền giắt lưng, một tên giặc tuốt dao đuổi gấp. Người vợ bỗng quay mình đứng sững, đợi giặc đến, đột nhiên ôm chặt lấy lưng hắn. Giặc lấy dao chém, máu chảy như suối, chị vẫn giữ chặt không buông; đến khi tắt thở ngã xuống thì người chồng đã chạy thoát từ lâu. Tiếc là không biết tên họ.
Lại nghe ông Trấn Phiên kể: cuối đời Minh, năm tỉnh phía bắc Hoàng Hà đều đói lớn, đến mức người ta giết người bán thịt, quan không cấm được. Có người khách vào một quán trọ ở khoảng giữa Đức Châu và Cảnh Châu để ăn cơm, thấy một thiếu phụ trần truồng nằm sấp trên thớt, tay chân bị trói căng, người ta đang múc nước rửa. Dáng vẻ sợ hãi run rẩy của chị không nỡ nhìn. Khách thương xót, trả gấp đôi tiền để chuộc, cởi trói, giúp chị mặc áo. Tay khách chạm vào ngực, thiếu phụ đổi sắc mặt giận dữ nói: “Nhờ ơn ông cứu sống, suốt đời làm việc hèn hạ cũng không hối; nhưng làm đầy tớ thì được, làm thiếp thì nhất định không được. Chính vì tôi không chịu thờ hai chồng nên mới bị bán vào đây; sao ông vội khinh nhờn tôi?” Rồi chị cởi áo ném xuống đất, lại trần truồng nằm sấp trên thớt, nhắm mắt chịu giết. Tên đồ tể căm giận, cắt sống một miếng thịt đùi, chị chỉ kêu gào thảm thiết, rốt cuộc không hề hối. Tiếc cũng không biết tên họ.
Bà Vương thái phu nhân ở Túc Ninh, là dì của ông Diêu An, kể: ở quê bà có một góa phụ cùng mẹ chồng già nuôi đứa con mồ côi, đứa bé đã bảy tám tuổi. Người đàn bà vốn có nhan sắc, mối lái nhiều lần đến hỏi, nhưng chị không chịu lấy chồng. Gặp lúc đứa con lên đậu rất nguy, nhà mời một thầy thuốc đến xem. Thầy thuốc nói riêng với bà hàng xóm: “Chứng này tôi chữa được, nhưng nếu người đàn bà kia không chịu ngủ với tôi, thì quyết không đến.” Mẹ chồng và nàng dâu đều giận mắng. Rồi bệnh sắp nguy, cả hai đều bị lòng thương con cháu níu kéo, bàn riêng với nhau suốt đêm, rốt cuộc nuốt lệ chiều theo. Không ngờ chữa đã muộn, rốt cuộc không cứu được. Người đàn bà hối hận, thắt cổ chết; người ta chỉ cho là vì thương con, không ngờ có chuyện gì khác. Mẹ chồng cũng giấu kín việc ấy, không dám nói ra. Chẳng bao lâu thầy thuốc chết, rồi con trai hắn cũng chết, nhà bị cháy không giữ được, chẳng còn lại một mảnh vải. Vợ hắn lưu lạc vào lầu xanh, mới tình cờ kể chuyện này với người tình.
Dư Tiêu Khách, một người áo vải (thường dân, không làm quan), kể rằng: có một người học trò ngủ lại trong núi Cối Kê. Ban đêm, bên kia khe núi vọng sang tiếng giảng sách, đọc sách. Anh ta nghiêng tai lắng nghe kỹ, thấy như đang bàn về huấn hỗ (môn giải nghĩa từng chữ, từng câu trong sách xưa). Hôm sau anh ta vượt khe tìm đến, nhưng không thấy dấu vết gì. Anh ta loanh quanh mấy ngày, mong gặp được ai đó.
Bỗng nghe trên ngọn cây có tiếng người nói: "Ông ham chuộng cái học xưa đến thế, xin mời vào đây gặp nhau." Vừa quay lại nhìn thì một gian nhà đá mở toang. Trong nhà có mấy chục người ngồi thành hàng, ai nấy đều gấp sách, giũ áo, bước ra vái chào nhường nhau. Người học trò nhìn lên án thư của họ, thấy toàn là sách chú sớ (lời chú giải và lời giải thích thêm cho lời chú) các bộ kinh.
Người ngồi ghế đầu chắp tay nói: "Ý sâu xa của Ni Sơn (núi Ni, nơi Khổng Tử sinh ra, ở đây dùng để chỉ Khổng Tử) xưa kia được truyền lại nhờ các thầy dạy kinh. Tuy bản cũ vẫn còn, văn hoá đạo thánh chưa mất, nhưng thuyết mới cứ nối nhau ra đời, người ham cái học xưa thì hiếm. Đức thánh xưa sợ lâu ngày cái học ấy sẽ dần dứt hẳn, nên lục sổ sách cõi âm, gọi hồn người chết về. Hễ hồn phách của bậc thông nho (nhà nho học rộng, thông suốt) các đời còn tồn tại, đều được tụ về chỗ này để khảo xét những văn bản còn sót lại, rồi theo đó mà luân hồi sinh ra ở cõi người, mong họ lần lượt sửa sang cái học xưa, kéo dài sợi chỉ truyền thừa của Hạnh Đàn (đàn cây hạnh, nơi Khổng Tử dạy học, chỉ học phái nhà Nho). Ông hãy ghi nhớ những gì đã thấy đã nghe, nói cho những người cùng chí hướng, để họ biết rằng chỗ Khổng Tử, Mạnh Tử nương dựa là ở đây chứ không ở bên kia."
Người học trò định hỏi thêm thì chợt tỉnh mộng, thấy mình đang ngồi tựa dưới gốc thông già. Dư Tiêu Khách nghe chuyện, gói lương thực đi tìm, vịn dây leo, níu dây sắn trèo núi hơn một tháng, không thấy gì, đành trở về. Chuyện này đại ý giống với chuyện gác Kinh Hương mà Chu Tử Dĩnh kể.
Có người nói: Tiêu Khách thích bàn nghĩa xưa, từng soạn sách "Cổ kinh giải câu trầm" (Mò lại những lời giải kinh xưa đã chìm mất), nên người học trò kia nói đúng vào sở thích của ông để trêu ông. Điều đó chưa biết được. Lại có người nói: Tiêu Khách bịa ra chuyện này để tự nhận mình là một trong những người được đầu thai ấy. Điều đó cũng chưa biết được.
Khi Diêu An công (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An) làm quan ở bộ Hình (bộ coi việc hình án, xét xử), ông Vương Thủ Khôn làm quan cùng bộ nói: "Đêm qua tôi mộng thấy một người đứng, mình đẫm máu, mà tôi không biết người ấy là ai. Sao lại đến tìm tôi?"
Ông Trần Tác Mai nói: "Ông vốn luôn sợ xử oan giết lầm người, lúc nào cũng thấp thỏm như thể có điều áy náy, nên từ lòng mình mà sinh ra hình ảnh ấy thôi. Vốn không có con ma nào, thì làm sao biết nó là ai? Vả lại, bảy tám người cùng định một bản án, sao nó lại chỉ hiện vào giấc mộng của ông? Ông đừng tự nghi ngờ nữa."
Ông Phật Luân nói: "Không phải thế. Đã cùng làm một việc thì là một thể. Hiện vào mộng một người tức là hiện vào mộng mọi người. Chúng ta xử án cho cả thiên hạ mà không lo nghĩ được cho tù nhân trong thiên hạ, chỉ dựa vào lời cung trên giấy mà định sống chết, thì làm sao biết được mặt người ta? Ông nên tự răn mình, mà chúng ta ai cũng nên tự răn mình."
Diêu An công nói: "Tôi cho lời ông Phật là đúng."
Ông Lã Hàm Huy, làm chức Thái thường (quan coi việc lễ nhạc, tế tự), kể rằng: ở kinh thành có một nhà giàu cưới vợ cho con. Cả chàng trai lẫn cô gái đều trẻ đẹp, họ hàng nhìn vào ai cũng thấy như tiên. Nhìn vẻ mặt, cử chỉ thì vợ chồng cũng rất ưng nhau.
Sáng hôm sau trời sáng mà cửa phòng không mở, gọi không thưa. Khoét lỗ cửa sổ nhìn vào thì thấy hai người treo cổ đối diện nhau hai bên. Xem chăn đệm thì họ đã ăn nằm với nhau rồi. Đám đầy tớ gái, vú già đều nói: "Rõ ràng tối qua đã cởi đồ cưới ra rồi, sao lại mặc lễ phục chỉnh tề mà chết?" Lạ thay! Vụ án này dù là Cao Dao (vị quan xử án công minh nổi tiếng thời vua Thuấn) cũng không xét nổi.
Tên lý tư (chức dịch lo việc trong làng) họ Tống là kẻ người ta gọi là "Thái Tuế làng Đông" (Thái Tuế là vị hung thần, ở đây ví kẻ hung hãn, ai cũng sợ). Hắn mê một đứa trẻ trai hàng xóm xinh đẹp, tìm trăm phương nghìn kế dụ dỗ để làm chuyện dâm ô. Cha đứa bé phát hiện, ép con phải tự treo cổ. Việc này kín đáo, rốt cuộc không ai biết.
Một đêm, Tống mộng thấy bị bắt xuống âm phủ, nghe nói là do đứa bé kiện. Tống cãi: "Tôi vốn vì thương mến, không có ý hại. Cái chết là do cha mày, thật ngoài ý muốn." Đứa bé nói: "Ông không dụ tôi thì tôi đâu bị làm nhục. Tôi không bị làm nhục thì đâu đến nỗi chết. Truy đến gốc tai hoạ thì không phải ông là ai?"
Tống lại cãi: "Dụ thì do tao, nhưng chịu theo là do mày. Ai đã liếc mắt cười, buông mình theo? Tao vốn không cưỡng ép, lẽ ra khó đổ lỗi cho tao." Quan âm phủ giận quát: "Đứa trẻ khờ dại sa vào bẫy của mày. Như mồi cá để làm món ăn, rồi lại đổ tội cho con cá sao?" Đập án hét một tiếng, Tống run bắn tỉnh dậy.
Về sau, viên quan sở tại bị cách chức vì ăn hối lộ, tên Tống có trong hồ sơ vụ án, tai hoạ khó lường. Hắn tự biết đó là quả báo, bèn kể hết giấc mộng cho người thân. Đến khi án xử xong, hắn chỉ bị xử tội thành đán (hình phạt bắt đi lao dịch, đắp thành). Hắn thầm cho rằng mộng mị không đáng tin.
Đến khi được tha về sau ba năm, thì ông già hàng xóm, vì căm chuyện con mình bị làm nhục, đã nhân lúc vợ Tống ở một mình mà đem nhiều tiền ra dụ. Mụ ta thấy kẻ có tiền là không giữ được mình nữa. Tống sợ người đời bàn tán, rốt cuộc xấu hổ mà tự treo cổ. Vậy thì lần may thoát trước kia, chẳng phải là để dành chờ đến lúc này, cho thấy việc mình làm và quả mình chịu theo nhau như bóng theo hình sao?
Người đầy tớ cũ là Trâu Minh kể: ngày trước ở trong huyện nha Đan Dương, nửa đêm đi nhà xí, đi qua một gian nhà trống thì nghe trong đó có tiếng trai gái làm chuyện dâm ô. Tưởng là bọn đầy tớ trong nhà quan hẹn hò ở đấy, sợ bị liên luỵ nên lặng lẽ quay về. Sau đó, một đêm trăng lại nghe thấy, bèn nhìn trộm qua khe cửa sổ, thì thấy trong nhà quan không có những người ấy. Lại đang lúc trời rét đóng băng mà họ trần truồng không mảnh vải. Ngờ là hồ ly yêu quái, anh ta khẽ đằng hắng ngoài cửa sổ, thì bỗng chốc chúng biến mất.
Tình cờ kể với bạn bè, một người phu bếp nói: "Đây là chỗ ở của một vị mạc hữu (người được quan mời về giúp việc giấy tờ, hình án, thuế khoá) của quan trước. Ông ta có một hộp tượng chạm ngà cảnh trai gái giao hoan, trong bụng tượng có bánh xe máy móc, tự cử động được. Ông thường để trong hộp gối, thỉnh thoảng lấy ra chơi. Một hôm bị mất, ông ngờ người cùng làm giấu đi, nhưng rốt cuộc không tìm thấy. Phải chăng chính vật ấy tác quái?" Lục khắp gian phòng vẫn không tìm được. Vì nó không hại người nên cũng không truy tìm nữa. Có lẽ nó thường nằm giữa chăn chiếu, hút được tinh khí của người, lâu ngày mà biến hoá chăng?
Ở nhà ông ngoại tôi là Trương Tuyết Phong, hoa mẫu đơn nở rộ. Gia nô Lý Quế ban đêm thấy hai cô gái đứng tựa lan can. Một cô nói: "Trăng đẹp quá." Cô kia nói: "Vùng này rất hiếm hoa này, chỉ có ở vườn nhà họ Đồng và mấy cây ở đây thôi." Quế biết là hồ ly, ném một mảnh ngói, bỗng không thấy đâu nữa.
Chốc lát gạch đá bay loạn xạ, song cửa sổ đều vỡ. Ông Tuyết Phong tự ra xem, chắp tay nói: "Ngắm hoa là việc thanh nhã, dạo trăng là người phong nhã, sao lại chấp với kẻ hèn mọn mà làm mất cả cảnh đẹp?" Nói xong thì im bặt. Ông than: "Con hồ ly này không tầm thường."
Người tá điền Trương Cửu Bảo kể: có một ngày hè, cuốc lúa xong, trời đã sắp tối, cùng mọi người ngồi trên bờ ruộng. Thấy một luồng ánh lửa như dải lụa đỏ từ phía tây nam bay đến, đột nhiên rơi xuống đất. Hoá ra là một con hồ ly màu trắng xám, bị thương chảy máu, nằm thở dốc. Anh vội giơ cuốc đánh, nó lại gắng sức nhảy lên, hoá thành ánh lửa bay về phía đông bắc.
Sau đó anh kéo xe đi buôn bán đến Táo Cường, nghe người ta nói vợ một nhà nọ bị hồ ly mê hoặc, nhà ấy mời đạo sĩ đến trị. Đạo sĩ đã bắt được nó, nhốt kín trong bình (?). Bọn trẻ con lén bóc lá bùa ra, muốn xem hồ ly trông thế nào, thế là nó phá bình (?) bay đi. Hỏi ngày tháng thì đúng vào lúc anh thấy con hồ ly rơi xuống.
Bùa chú của đạo sĩ ấy có thể nói là linh nghiệm, nhưng đành chịu vì trẻ con nhìn trộm. Từ xưa đến nay, những việc dốc hết sức sắp thành mà hỏng trong tay kẻ không hiểu biết, đều giống như thế này.
Người đầy tớ già Lưu Kỳ kể về em vợ mình: có lần anh ta nằm một mình trong một gian nhà ban đêm, giường kê bên cửa sổ phía bắc. Nửa đêm thấy có bàn tay sờ lên người (?), ngờ là trộm, giật mình ngồi dậy nhìn kỹ, thì cánh tay ấy thò vào từ cửa sổ phía nam, dài chừng một trượng (khoảng hơn ba mét). Anh ta vốn gan dạ, liền tóm chặt lấy. Bỗng một cánh tay khác phá song cửa thò vào, tát thẳng vào má anh, đau không chịu nổi. Đang vung tay chống đỡ thì cánh tay bị nắm đã giật ra mất.
Nghe ngoài cửa sổ có tiếng nói lớn: "Giờ mày sợ chưa?" Anh mới nhớ ra tối hôm trước ngồi hóng mát dưới rặng cây, đã tự khoe với bạn bè rằng mình không sợ ma. Ma cần gì người ta phải sợ? Làm cho người ta sợ thì ma có vinh hiển gì? Chỉ vì một câu nói mà gây sự để giành phần thắng, con ma này đúng là lắm chuyện. Ông Cừu Văn Đạt từng nói: "Làm cho người ta sợ mình, không bằng làm cho người ta kính mình." Kính là xuất phát từ lòng thật của người ta, không thể ép được. Tiếc là con ma này không được nghe câu ấy.
Dao Hoa đạo nhân, người trong tông thất (họ hàng nhà vua), kể: một vị ngạch phò (chồng của công chúa, ở đây là người Mông Cổ) từng bắn được một con hồ ly, hai chân sau đi giày đỏ, bàn chân bó cong không khác gì phụ nữ.
Lại có ông Thẩm Vân Tiêu, chức thiếu tể (tức thị lang, phó quan đứng đầu một bộ), kể: ông Lý Kính Đường, chức Thái bộc (quan coi việc xe ngựa của nhà vua), lúc trẻ qua lại với một cô gái hồ ly. Cha ông ngờ là con gái nhà hàng xóm, bèn rắc tro lên lối đi trong sân. Dấu chân in lên là vết chân thú, nhưng đến ngoài cửa thư phòng thì dấu chân lại thành dáng chân nhỏ nhắn của đàn bà.
Con hồ ly mà vị ngạch phò bắn được thì không có gì lạ nữa. Còn con hồ ly mà Kính Đường yêu thì ở với ông mấy năm rồi từ biệt ra đi. Kính Đường hỏi bao giờ gặp lại, nàng nói: "Khi chàng làm quan đến hàng tam phẩm thì thiếp sẽ đến đón." Câu này nhiều người biết, về sau quả nhiên ứng nghiệm.
Ông chú họ bên ngoại tôi là Trương Tuyết Đường kể: năm mười bảy, mười tám tuổi, ông cùng mấy người bạn họp nhau một đêm trăng. Lúc ấy cua mùa sương đang béo, rượu mới cũng vừa chín. Đang lúc say vui, bỗng có một người đứng trước bàn tiệc, đội nón cỏ, mặc áo màu xanh lam như đá, vén áo cởi giày (?), chắp tay nói: "Tôi tuy quê mùa nhưng rất thích cầm chén rượu, cầm càng cua. Xin cho ngồi ghé cuối chiếu được không?"
Mọi người kinh ngạc, không đoán được là ai, tạm vái mời ngồi. Hỏi tên họ, người ấy cười không đáp, chỉ uống thả cửa, ăn ngấu nghiến, chẳng nói câu nào. Ăn no uống say xong, đứng phắt dậy nói: "Hôm nay gặp nhau cũng là duyên trước. Ngày gặp lại mịt mù, không biết bao giờ mới đền được tình hậu này." Nói xong nhún mình nhảy lên, ngói trên mái không một tiếng động, đã không biết đi đâu. Nhìn trên ghế thấy có vật sáng lấp lánh, là một nén bạc, ước chừng bằng số tiền tiêu hôm ấy.
Có người bảo là tiên, có người bảo là thuật sĩ (người làm phép thuật), có người bảo là tay đạo tặc cự phách. Tôi cho thuyết đạo tặc là gần đúng. Lúc nhỏ tôi đã thấy bọn Lý Kim Lương, tài nghệ có thể đến mức ấy. Lại nghe nói bè đảng của Đậu Nhị Đông — Nhị Đông là tên cướp lớn ở huyện Hiến, anh hắn gọi là Đại Đông, đều mất tên thật, chỉ truyền lại tên gọi lúc nhỏ; các sách khác có chỗ chép là Đậu Nhĩ Đôn, ấy chỉ là âm đọc trại đi thôi —
thường hay ban đêm lẻn vào nhà người, rình lúc phụ nữ đi ngủ, dùng sức uy hiếp, cấm không được kêu, cuộn cả chăn đệm lại, cắp người vượt qua mấy chục lớp mái nhà. Đến khi chuông sáng sắp điểm thì lại cuộn người đưa trả về. Người bị bắt cứ ngơ ngẩn như trong mộng.
Một đêm, một nhà có vợ bị bắt mất (?) cho người phục sẵn trong phòng, chờ lúc hắn đưa người về thì xông ra đánh. Hắn một tay vung đao đánh trả, một tay ném người đàn bà lên giường, nhanh như gió cuốn chớp giật, đã mất dạng. Có lẽ là một nhánh truyền lại của các kiếm khách đời Đường (những hiệp khách giỏi kiếm thuật, đi lại như bay trong truyện đời Đường) chăng?
Sách về kỳ môn độn giáp (một thuật số cổ, dựa vào sự phối hợp giữa can chi, bát quái, phương vị và thời gian để đoán việc lành dữ, bày trận, ẩn hình, làm mê hoặc người) thì ở đâu cũng có nhiều, nhưng đều không phải chân truyền. Chân truyền chẳng qua là mấy câu khẩu quyết (câu bí truyền đọc miệng), không ghi ra giấy mực.
Ông Tống Thanh Viễn ở Đức Châu kể: ông từng đến thăm một người bạn — Thanh Viễn từng nói tên họ người ấy nhưng lâu ngày tôi quên mất. Thanh Viễn nói hôm ấy sau mưa đường lầy lội, ông mượn con la của một người cưỡi đi, chỗ người bạn ở cũng không xa. Người bạn giữ ông ở lại ngủ, nói: "Đêm đẹp trăng sáng, xem một trò vui được không?" Rồi lấy hơn mười cái ghế đẩu, đặt ngang dọc trong sân, còn mình cùng Thanh Viễn thắp nến uống rượu trên nhà.
Sau canh hai, thấy một người trèo tường vào, đi vòng quanh trước thềm. Mỗi lần gặp một cái ghế thì loạng choạng, gắng sức một hồi lâu mới bước qua được. Lúc đầu đi xuôi, quanh co nhảy vượt một hai trăm lần, rồi quay đi ngược lại, lại quanh co nhảy vượt một hai trăm lần, mệt lả ngã lăn ra nằm.
Trời đã sắp sáng, người bạn dẫn hắn lên nhà, hỏi từ đâu đến. Hắn dập đầu nói: "Tôi thật là kẻ trộm. Vào nhà rồi chỉ thấy toàn bức tường thấp lớp này nối lớp kia, càng trèo càng không hết. Túng quá muốn rút ra, lại càng trèo càng không hết. Kiệt sức nên mới bị bắt, sống chết xin tuỳ ông." Người bạn cười, cho hắn đi.
Rồi nói với Thanh Viễn: "Hôm qua tôi bói biết có tên trộm này đến, nên đùa nó bằng chút phép mọn." Hỏi đó là phép gì, đáp: "Là phép kỳ môn. Người khác học được e sẽ rước hoạ, ông thật đoan chính cẩn trọng, nếu muốn học, tôi sẽ dạy cho." Thanh Viễn từ chối không muốn học. Người bạn thở dài: "Kẻ muốn học thì không thể truyền, người có thể truyền thì không muốn học. Thuật này rốt cuộc sẽ mất thôi." Vẻ như có điều mất mát, buồn bã tiễn ông về.
Có một người con nhà dòng dõi, thầy đoán số (người tính số mệnh theo năm, tháng, ngày, giờ sinh) đoán số ông sẽ rất hiển quý, thầy xem tướng cũng nói rất hiển quý. Thế mà đến lúc gần già, ông chỉ làm quan đến hàng lục phẩm. Một hôm cầu cơ (một lối cầu tiên: dùng giá gỗ cầm bút viết chữ trên mâm cát, coi như lời tiên giáng), hỏi vì sao đường làm quan gập ghềnh.
Tiên phán: "Thầy đoán số không sai, thầy tướng cũng không sai. Vì lão phu nhân (mẹ ông) thiên vị, nên quan lộc của ông bị cắt giảm đến mức này." Ông lạy hỏi: "Thiên vị thì chắc không tránh khỏi, nhưng sao đến nỗi cắt giảm quan lộc?"
Tiên lại phán: "Sách Lễ nói 'mẹ kế như mẹ', thế thì mẹ kế coi con của vợ trước cũng phải như con mình. Con vợ lẽ phải để tang đích mẫu (vợ cả của cha) ba năm, thế thì vợ cả coi con vợ lẽ cũng phải như con mình. Thế mà lòng người hiểm ác, tự vạch bờ cõi, con mình đẻ ra với con không phải mình đẻ, tách bạch như nước với lửa không hoà vào nhau. Lòng riêng đã nổi lên thì mưu mẹo trăm đường. Nhỏ thì ăn uống, ở, ngủ; lớn thì tiền của, ruộng nhà, không thứ gì là con mình đẻ không được phần hậu, con không phải mình đẻ chịu phần bạc. Như thế đã phạm vào điều kiêng của Tạo hoá rồi."
"Thậm chí còn chia rẽ, gièm pha, ngầm bày mưu kế, chửi mắng lấn át, không theo lẽ phải phép tắc, khiến kẻ bị hại phải nuốt tiếng, người ngoài nhìn vào nghiến răng, mà vẫn còn lải nhải kêu con mình chịu thiệt (?). Thế thì quỷ thần giận dữ nhìn, tổ tiên oán hận đau xót, không giáng hoạ trách phạt vào con bà ta thì sao thấy được sự công bằng của trời?"
"Vả lại, phần hưởng thụ của mỗi người chỉ có số ấy, bên này dư thì bên kia hụt, đó là lẽ tự nhiên. Đã ở trong nhà gượng ép được thêm phần, thì trên đường làm quan ngầm bị bớt đi. Ông đã được lợi hơn anh em nhiều rồi; không vật gì được lớn cả hai bên, thì còn tiếc gì chuyện lận đận?" Người ấy run sợ lui ra.
Sau đó trong họ hàng có người nghe chuyện, một người đàn bà nói: "Ông tiên này nói ngang quá! Con vợ trước cậy mình lớn tuổi, chẳng đứa nào không nuốt chửng em mình; con vợ lẽ cậy mẹ được sủng ái, chẳng đứa nào không lấn lướt anh mình. Nếu không có mẹ chống đỡ cho, chẳng phải con mình sẽ thành cá thịt trên thớt cho người ta xẻ cả sao?" Diêu An công nói: "Lời ấy tuy là miệng ghen ghét, nhưng không thể bảo là không có lý. Tình đời muôn biến, người lo việc nhà cứ giữ lòng công bằng mà xử là được."
Ông Hoàng Đồ, ông họ của tôi, kể: khoảng đời Thuận Trị, Khang Hy, thiên hạ mới yên, lòng người chưa một mối. Có người Giáp ngầm làm gián điệp cho Ngô Tam Quế (tướng nhà Minh hàng nhà Thanh, sau được phong vương ở Vân Nam rồi nổi dậy chống Thanh). Giáp thấy người Ất mạnh mẽ, lắm mưu tính, nên kéo vào cùng mưu.
Ít lâu sau, bọn phản nghịch đầu sỏ đều bị giết sạch (nguyên văn ví bằng chim cú, thú kính ăn thịt cha mẹ và cá kình, cá nghê to lớn hung dữ). Giáp cũng đã rửa lòng hối lỗi, không còn mầm phản nghịch nữa, nhưng thư từ bí mật qua lại phần nhiều lại nằm ở chỗ Ất. Trong thư vốn không có tên Ất. Ất doạ sẽ tố giác, tội ấy đáng bị giết cả họ. Giáp bất đắc dĩ phải gả con gái cho Ất, cho Ất ở rể trong nhà.
Ất đắc chí càng thêm kiêu ngạo, không còn chút tính người, ép gian dâm gần hết đàn bà con gái trong nhà, đến cả mẹ vợ cũng không thoát. Em trai nhỏ của vợ mới mười ba, mười bốn tuổi cũng không thoát. Ai nấy đều nuốt nước mắt chịu nhục, thấp thỏm chỉ sợ làm trái ý hắn. Giáp buồn uất không biết làm sao, thường lánh ra ngoài.
Một hôm Giáp dạo bước ngoài đồng, gặp một ông già đứng trò chuyện, lấy làm lạ vì các làng gần đó không có người này. Ông già nói: "Không giấu gì ông, ta là thiên hồ (hồ ly tu luyện lâu năm, đã thành bậc thần thông). Ông vốn có tội, nhưng Ất ép ông cũng quá lắm, ta thầm thấy bất bình. Nay ta lấy trộm thư bí mật của ông đem trả, hắn không còn gì để nắm thóp, không cần đuổi cũng tự đi."
Rồi đưa ra hơn mười tờ giấy trao cho Giáp. Giáp xem kỹ thì đúng là thư ấy, liền xé nát nuốt đi, về nhà nói thật với Ất. Ất vốn phòng con gái Giáp lấy trộm, đã kín đáo bỏ thư vào bình sắt chôn ở chỗ khác. Hắn lén đến xem, quả nhiên không còn, bèn lảo đảo dắt vợ bỏ đi. Người vợ ngày ngày chửi mắng hắn, không lâu cũng lìa nhau. Về sau chuyện dần lộ ra, cả hai nhà đều bị làng xóm khinh bỉ, mỗi nhà dắt díu nhau trốn đi xa.
Cuối đời Minh, loạn đã cùng cực. Triều ta (nhà Thanh) như lò lửa lớn gột rửa tất cả, cứu dân ra khỏi nước lửa. Giáp đã sống nhờ đất đai, hoa lợi của triều đình hơn ba mươi năm. Khi Ngô Tam Quế kháng mệnh thì hắn đã tự tay giết Quế vương (Chu Do Lang, vị vua cuối cùng của nhà Nam Minh), tuyệt đối không thể ví với "ba hộ nước Sở" (câu "Sở dù chỉ còn ba hộ, diệt Tần ắt là người Sở", chỉ người trung thành báo thù cho nước cũ). Vậy Giáp ngầm thông đồng với Tam Quế thì cũng không thể gọi là "dân ngoan cố nhà Ân" (dân nhà Ân không chịu khuất phục nhà Chu, chỉ người giữ lòng với triều cũ).
Dù cả nhà bị giết cũng không oan. Ất theo đó làm nhục phụ nữ trong nhà hắn, so với tàn hại người lương thiện, tội dường như nên giảm. Thế nhưng Ất ban đầu vốn cùng mưu, tội vốn ngang nhau; lại trở giáo ép buộc, buông lung hung ác dâm loạn, tội thật đáng nặng hơn Giáp một bậc. Tuy về sau báo ứng ra sao không có gì chứng minh, nhưng đạo trời sáng tỏ, chắc hẳn không có lẽ nào được may mắn thoát khỏi.
Diêu An công đi học ở nhà cậu là ông Trần Đức Âm. Một hôm dậy sớm, nghe người ta ồn ào bàn tán: "Người làm thuê Trương Mân đêm qua ra ngoài làng giữ ruộng dưa, sáng nay đã mất hồn không nói được." Cứu chữa đủ cách, đến tối mới tỉnh.
Hắn kể: "Sau canh hai, nhìn xa thấy ngoài rừng có ánh lửa, dần dần dịch lại gần. Khi đến ruộng dưa thì là một người khổng lồ, cao hơn mười trượng, tay cầm cái lồng tre to như một gian nhà, đứng trước lều tranh tròn, cúi nhìn hồi lâu. Tôi sợ quá ngất đi, không biết nó đi lúc nào."
Có người bảo là võng lượng (loài yêu quái sông núi), có người bảo đó hẳn là Chủ dạ thần (vị thần coi giữ ban đêm trong kinh Phật). Xét sách "Bác vật chí" chép thần chú của Chủ dạ thần là "Bà-san-bà-diễn-để", tụng lên có thể trừ ác mộng, dứt sợ hãi, thì lẽ nào lại hiện hình kỳ dị làm người ta sợ hãi. Tôi ngờ võng lượng là gần đúng hơn.
Diêu An công lại kể: một đêm, ông cùng mấy người thân và bạn ngủ chung trong thư phòng nhà cậu. Đã tắt nến đi ngủ, bỗng có tiếng nổ lớn như đại bác nổ ngay trước giường, ngói trên mái đều rung, cả nhà run rẩy, cấm khẩu không nói được. Có người bị điếc mấy ngày.
Lúc ấy là tháng mười mùa đông, lẽ ra không có sấm sét, lại không có tia lửa đánh xuống, cũng không giống sấm sét. Ông Cao Nhĩ Thiêm (?), bạn đồng niên (người đỗ cùng khoa thi) của Diêu An công, nói: "Đây là cổ yêu (điềm quái lạ: tiếng vang như trống nổ mà không rõ từ đâu), không phải điềm lành. Chủ nhà nên tu sửa đức hạnh để giải trừ."
Ông Đức Âm cũng suốt ngày nơm nớp, không việc gì không cẩn thận. Năm ấy trong nhà có người treo cổ chết, ngoài ra không có chuyện gì khác. Có lẽ đó là nhờ sức răn mình, giữ gìn chăng.
Diêu An công nghe cụ cố tôi là Nhuận Sinh công kể: ở Cảnh Thành có Khương Tam Mãng, mạnh mẽ mà khù khờ. Một hôm nghe người ta kể chuyện Tống Định Bá bán ma lấy tiền (chuyện xưa: Tống Định Bá bắt được con ma, ma hoá thành dê, ông nhổ nước bọt vào cho nó không biến được nữa rồi đem bán), mừng lắm nói: "Giờ ta mới biết ma có thể trói được. Nếu mỗi đêm trói một con ma, nhổ nước bọt cho hoá dê, sáng dắt ra chợ bán cho hàng thịt, thì đủ tiền rượu thịt cả ngày."
Thế là đêm nào cũng vác gậy cầm dây, lẳng lặng đi lại giữa gò hoang bãi mộ, như thợ săn rình cáo thỏ, mà rốt cuộc không gặp con nào. Đến những nơi xưa nay vẫn bảo có ma, giả say nằm ngủ để dụ, cũng im lặng chẳng thấy gì. Một đêm, cách rặng cây thấy mấy đốm lửa ma trơi nhảy nhót chạy lại, chưa đến nơi đã tan tác như sao rơi. Hắn tức tối quay về.
Cứ như thế hơn một tháng, không được gì mới thôi. Bởi ma trêu người thường nhân lúc người sợ. Tam Mãng tin chắc ma trói được, trong bụng đã coi ma chẳng ra gì, khí thế ấy đủ làm ma khiếp, nên ma lại tránh hắn.
Ông Chu Thiên Môn ở Ích Đô kể: có một thư sinh thuê chỗ ở chùa Vân Cư ở kinh thành, thấy một cậu bé chừng mười bốn, mười lăm tuổi thường qua lại trong chùa. Thư sinh vốn là kẻ phóng đãng, dụ cậu bé làm chuyện dâm ô, rồi giữ lại ngủ chung. Trời sáng có khách đẩy cửa vào, thư sinh lúng túng xấu hổ, nhưng khách như không thấy gì. Lát sau sư mang trà vào, cũng như không thấy gì. Thư sinh ngờ có điều lạ.
Khách về rồi, hắn ôm cậu bé gặng hỏi. Cậu bé nói: "Ông đừng sợ, tôi thật là tinh của cây hoa hạnh." Thư sinh hoảng: "Cậu định mê hoặc ta sao?" Cậu bé nói: "Tinh với mị khác nhau. Sơn tiêu (yêu quái trong núi) và lệ quỷ (ma dữ) nương vào cỏ cây mà làm hại người, đó gọi là mị. Cây già nghìn năm, tinh hoa tụ lại bên trong, tích lâu thành hình, như nhà đạo luyện thành thánh thai (cái 'thai' tinh khí kết lại trong người khi tu luyện nội đan để thành tiên), đó gọi là tinh. Mị hại người, còn tinh thì không hại người."
Hỏi: "Yêu hoa phần nhiều là con gái, sao riêng cậu là con trai?" Đáp: "Cây hạnh có cây đực cây cái, tôi vốn là cây hạnh đực." Lại hỏi: "Vì sao lại chịu làm phận cái?" Đáp: "Là duyên kiếp trước." Lại hỏi: "Người với cỏ cây sao có duyên được?" Cậu bé ngượng ngập (?) hồi lâu mới nói: "Vì không mượn tinh khí của người thì không luyện được hình." Thư sinh nói: "Thế thì cậu đang mê hoặc ta rồi." Đẩy gối đứng phắt dậy, cậu bé cũng giận dỗi bỏ đi.
Thư sinh biết dừng ngựa bên bờ vực, có thể nói là có trí tuệ lớn. Người ấy vốn là học trò của Thiên Môn, Thiên Môn không chịu nói tên.
Thân Thiết Thiềm, tên là Triệu Định, người Dương Khúc, đỗ cử nhân (người đỗ kỳ thi Hương cấp tỉnh) năm Canh Thìn, làm quan tri huyện (quan đứng đầu một huyện). Ông ở làm khách nhà tôi lâu nhất. Mùa thu năm Canh Tuất, ông đang làm quan tập sự ở Thiểm Tây, bỗng gửi cho tôi một bức thư vĩnh biệt, lời lẽ mơ hồ lẫn lộn, u uất nghẹn ngào, tôi hoàn toàn không hiểu nói gì. Mà Thiết Thiềm vốn không phải người bất đắc chí, tôi ngờ vực mà không rõ được.
Không bao lâu, tin báo tang quả nhiên đến. Sau đó gặp ông Thiệu Nhị Vân, chức tán thiện (quan ở phủ Chiêm sự, lo việc giúp đỡ, khuyên bảo thái tử), mới biết Thiết Thiềm ốm ở Tây An mấy tháng. Khỏi bệnh, ông vào núi săn bắn, về thì thấy trước mắt có hai vật tròn như quả cầu, quay tít như bánh xe gió, dù nhắm mắt vẫn thấy.
Mấy hôm sau, hai vật ấy bỗng nổ tung, hai cô tì nữ nhỏ từ trong bước ra, nói tiên nữ mời đến. Hồn ông bất giác đi theo. Đến nơi thì lầu ngọc cung ngà, có một người con gái đẹp tuyệt trần, ngỏ lời tự xin kết duyên. Thiết Thiềm một mực từ chối, thoái thác rằng không quen ở nhà này. Người con gái hơi giận, phẩy tay đuổi ra, ông choàng tỉnh dậy.
Hơn một tháng sau, trong mắt lại thấy hai vật tròn như trước nổ ra, hai tì nữ nhỏ cũng như trước lại mời đi. Lần này đã dựng một toà nhà khác, sâu kín quanh co, rất đáng yêu. Hỏi đây là đâu, đáp: "Phật Tang." Người ta xin ông đề biển chính sảnh, ông bèn viết bằng lối chữ bát phân (một lối chữ lệ cổ) bốn chữ "Phật Tang hương giới" (cõi thơm Phật Tang). Người con gái lại ngỏ lời như trước, ông không tự chủ được nữa, bèn kết tình.
Từ đó ông thường đi chơi trong mộng. Lâu dần, người con gái ban ngày cũng đến, cấm Thiết Thiềm không được qua lại với người thân, rồi bệnh ông dần nặng. Lúc ấy có thầy phương sĩ (người luyện thuốc, làm phép thuật) họ Lý cho ông uống viên thuốc đỏ, ông nôn ngược mà chết. Chuyện thật kỳ quái. Tôi mới biết bức thư trước kia là viết lúc ông đã mắc bệnh tâm thần.
Thiết Thiềm thông minh tuyệt vời, giỏi thơ ca, lại giỏi chữ bát phân, vẫy vùng nơi trường danh lợi. Nhưng ông tự cho mình là phong lưu, giao thiệp với người thì khí khái hào phóng như mây, thư từ đi khắp thiên hạ. Đến tuổi trung niên bỗng mê thần tiên, thế là sinh ra ma chướng (thứ ảo cảnh, ác duyên làm mê lầm, ngăn trở người), mê muội đến chết. Yêu quái nhờ người mà nổi lên, hình ảnh do lòng mà sinh ra. Tài trí cao rộng, trái lại vì thích điều lạ mà mất mạng, thật đáng tiếc thay!
Nhà cũ ở Thôi Trang, phía tây gian sảnh có dãy nhà quay nam và dãy quay bắc, mỗi dãy ba gian, hoa và trúc um tùm che phủ, khá vắng vẻ kín đáo. Khi ông nội tôi còn sống, đầy tớ Trương Vân Hội ban đêm đến lấy trà, tận mắt thấy một cô gái tóc buông, nấp dưới gốc cây, quay lưng vào góc tường. Hắn tưởng là đứa hầu gái nhỏ trong nhà hẹn hò ở đây, liền nắm lấy cánh tay, định giở trò.
Cô gái đột ngột quay mặt lại, mặt trắng như trát phấn, mà không có tai, mắt, miệng, mũi. Hắn thét lên ngã lăn ra đất. Mọi người cầm nến chạy đến thì không thấy gì.
Có người bảo vốn xưa đã có con quái này, có người bảo Trương Vân Hội nhất thời hoa mắt, có người bảo thật ra là một đứa hầu gái tinh ranh, bị người chặn bất ngờ không trốn được, bèn lấy khăn trắng che mặt, giả làm ma để thoát thân. Đều không biết rõ thực hư. Nhưng từ đó mối nghi của mọi người không tan, ai ngủ ở dãy nhà này cũng thường run sợ, ban đêm cũng hay có tiếng động. Bởi người ta tránh không ở, nên ma và hồ ly mới vào.
Lại có một lầu ở phía đông nhà, xây đầu niên hiệu Long Khánh đời Minh, bên phải có một gian nhỏ, cũng nói là có yêu quái, tuy không hại người nhưng đầy tớ gái, vú già có khi thấy. Một hôm Diêu An công đi xem sách cũ bỏ đi, dưới cái sọt bắt được hai con lửng. Mọi người nói: "Đây là yêu quái rồi." Diêu An công nói: "Con lửng cúi đầu để trẻ con trói, ắt không thể làm yêu quái được. Nhưng phòng không có dấu người, đến nỗi để thú rừng làm hang ổ, thì có yêu quái cũng phải." Điều này cũng đủ thấy ý câu "hang trống thì gió lùa vào" (có chỗ hở thì điều xấu mới theo vào) (?).
Về sau dãy nhà phía tây chia cho anh họ tôi là Viên ở, nay thuộc về cháu họ Nhữ Đồng; lầu chia cho anh tôi là Tình Hồ (?), nay thuộc về cháu Nhữ Phần. Con cháu ngày càng đông, nhà không còn chỗ trống, yêu quái đều không đuổi mà tự đi.
Người Giáp và người Ất thân nhau. Giáp mời Ất trông nom việc nhà. Đến khi Giáp làm quan tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh), lại cho Ất giúp việc quan, nói gì nghe nấy. Lâu ngày tiền của đều bị Ất lấy chiếm, Giáp mới vỡ lẽ hắn gian, bèn dần dần trách mắng. Ất nắm những chuyện kín của Giáp, liền quay lại cắn.
Giáp giận không chịu nổi, bèn dâng đơn kiện lên thần Thành hoàng (vị thần coi giữ một thành, một vùng). Đêm mộng thấy Thành hoàng bảo: "Ất hiểm ác như thế, sao ông lại tin dùng không chút nghi ngờ?" Giáp nói: "Vì việc gì hắn cũng làm vừa ý tôi." Thần thở dài: "Người mà việc gì cũng làm vừa ý mình thì đáng sợ lắm. Ông không sợ mà lại thích, thì không lừa ông còn lừa ai? Tội ác của hắn sắp đầy, cuối cùng ắt chịu báo ứng. Còn ông là tự chuốc lấy lo, không cần kiện nữa."
Chuyện này chính Giáp kể cho Diêu An công. Việc xảy ra cuối đời Ung Chính. Giáp là người Điền (Vân Nam), Ất là người Việt (Chiết Giang).
Sách "Đỗ Dương tạp biên" (sách chép chuyện lạ đời Đường) chép chuyện hai con tịch tà (tượng thú trừ tà) bằng ngọc thơm của Lý Phụ Quốc (hoạn quan nắm quyền đời Đường), rất quái lạ, nhiều người ngờ là chuyện bịa hoang đường. Nhưng trên đời quả có ngọc thơm.
Bà ngoại tôi có một miếng ngọc xanh thẫm làm dây đeo quạt, nói là vật cũ của Tào Hoá Thuần (hoạn quan cuối đời Minh), lấy trộm từ nội phủ (kho trong cung vua) nhà Minh ra. Chạm trổ mộc mạc, theo hình khối vốn có mà làm thành dáng hai con ly (loài rồng không sừng) quấn nhau, có mấy chấm vết máu, màu như sáp chảy (?). Lấy tay xoa nóng rồi ngửi thì có mùi trầm hương; không xoa nóng thì không thơm. Tôi ngờ ngọc của Lý Phụ Quốc cũng chẳng qua như thế, người chép chuyện tô vẽ thêm lời mà thôi.
Mẹ tôi từng kín đáo xin bà, bà ngoại nói: "Ta chết thì truyền cho con." Sau bà ngoại mất, cậu tôi ngờ ngọc ở chỗ mẹ tôi, mẹ tôi lại ngờ ở chỗ cậu. Dì tôi bên nhà họ Vệ nói: "Lúc mẹ còn sống đeo vật này không rời người, có lẽ đã mang theo xuống đất vàng rồi." Nhưng các đầy tớ gái hầu lúc bà ốm đều nói khi khâm liệm không thấy. Vì thế lại ngờ ở chỗ dì. Nay dì đã mất lâu, nhà họ Vệ sa sút lắm, đồ quý trong nhà cầm bán sạch, cũng không thấy vật này đem ra bán. Rốt cuộc không biết nó đi đâu.
Có người khách mang một mảnh sứ lò Sài (đồ gốm của lò do vua Sài Thế Tông đời Hậu Chu đặt, nổi tiếng màu "trời xanh sau mưa", cực hiếm), đòi mấy trăm lạng bạc, nói gắn vào mũ trụ thì ra trận có thể tránh được súng đạn. Nhưng không biết có thật không.
Tôi nói: "Sao không lấy dây treo vật này lên, dùng súng bắn đạn chì vào. Nếu quả tránh được súng đạn thì ắt không vỡ, giá mấy trăm lạng cũng không nhiều. Nếu vỡ thì thuyết tránh súng đạn là không đúng, lẽ nào đòi được mấy trăm lạng." Người bán không chịu, nói: "Ông không phải dân sành chơi đồ cổ, thật làm mất hứng." Rồi bỏ vào ngực áo đi mất. Sau nghe nói bán cho một nhà quyền quý, được những trăm lạng.
Người quân tử có thể bị lừa bằng điều hợp lẽ, nhưng khó bị lừa bằng điều trái đạo (lời Mạnh Tử). Đạn pháo xé ngang như sấm sét giáng xuống, há là một mảnh ngói cỏn con chống nổi? Vả lại, cái gọi là màu "trời xanh sau mưa" chẳng qua là màu men tinh xảo mà thôi, rốt cuộc do người làm ra, không phải phép thần, sao vỡ vụn rồi mà còn linh nghiệm đến thế?
Tôi làm bài "Ca nghiên ngói cũ" có câu: "Nền Đồng Tước đài (?) (đài của Tào Tháo, ngói ở đó người đời sau quý làm nghiên mực) đổ nát chẳng còn gì, sao ngói sót lại nhiều đến thế? Văn sĩ thường mắc tật thích điều lạ, lòng biết là giả mà tạm tự dối mình." Mảnh sứ lò Sài cũng chỉ thuộc loại ấy thôi.
Ngoài cửa ải Gia Dục có núi Khoát Thạch Đồ, là chỗ giáp giới giữa Cáp Mật và Ba Nhĩ Khố Nhĩ. "Khoát Thạch Đồ" dịch ra nghĩa là bia. Trên sống núi có tấm bia ghi việc Hầu Quân Tập bình định nước Cao Xương thời Đường Thái Tông. Viên tướng giữ ải xây gạch đá che kín, không cho người đọc, nói hễ đọc thì gió tuyết ập đến ngay, thử nhiều lần đều đúng. Có lẽ thần núi, cây đá có tinh linh, bày điều quái lạ để đòi huyết thực (được cúng tế bằng thịt muông sinh), lẽ ấy vốn có.
Ở Ba Nhĩ Khố Nhĩ lại có tấm bia ghi việc Bùi Sầm phá Hô Diễn vương (một vua của Hung Nô) thời Hán Thuận Đế, ở trên hồ cách thành mười dặm về phía tây, thì ai muốn rập bản tuỳ ý, không có gì lạ cả. Chỉ có điều người ta nói trong hồ có rồng lạnh ở, trong thành không được bắn pháo đêm; bắn pháo đêm thì rồng lạnh động mình, trời ắt rét dữ. Điều này thì không thể lấy lẽ thường mà suy được.
Lý lão nhân không biết người ở đâu, tự xưng đã mấy trăm tuổi, không có cách nào xét. Lời ông rời rạc, viển vông, có lẽ là hạng như các vị tiên điên (?) đời Minh. Ngày trước ông ở làm khách nhà thầy tôi là Tiền Văn Mẫn công, tôi từng gặp. Ông dùng bùa và thuốc chữa bệnh, thỉnh thoảng cũng có hiệu nghiệm nhỏ.
Con trai thứ của Văn Mẫn công ở trọ am Thuỷ Nguyệt ở kinh thành. Một đêm uống rượu say về, thấy mấy chục con ma dữ chặn đường, liền phát cuồng tự rạch bụng mình. Tôi cùng Trần Dụ Trai, Nghê Dư Cương đến xem, máu thịt đầm đìa, chỉ còn thoi thóp, tưởng như tuyệt không thể sống. Lý bỗng tự đến khiêng đi, chữa nửa tháng thì vết thương liền, người ta rất lấy làm lạ.
Thế nhưng Văn Mẫn công lầm tin thuật chúc do (thuật chữa bệnh bằng khấn vái, bùa chú), cắt cái mụn thịt trên ngón tay, vết thương phát độc, bệnh mà mất. Lý chữa cho mà rốt cuộc không hiệu nghiệm. Vì thuật bùa chú, luyện đan có lúc linh, có lúc không linh vậy.
Thầy tôi là Lưu Văn Chính công nói: "Thần tiên ắt có, nhưng không phải bọn đạo sĩ bán thuốc ngày nay; Phật, Bồ tát ắt có, nhưng không phải bọn sư thiền thuyết pháp ngày nay." Đó thật là lời bàn công bằng muôn đời.
(hết đoạn)
Chủ sự (chức quan cấp dưới trong các bộ) Dương Hễ là học trò do tôi lấy đỗ khi làm chủ khảo kỳ thi năm Giáp Thìn. Anh ta xem tướng, đoán số bát tự (tám chữ can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh) và ngũ tinh (thuật đoán số theo vị trí năm hành tinh lúc sinh) đều có nghiệm.
Khi làm quan ở bộ Hình, anh cùng làm việc với Nguyễn Ngô Sơn, bỗng nói với người khác: "Theo phép của tôi mà xét, trong nửa tháng nữa Ngô Sơn sẽ làm Thị lang bộ Hình (phó quan đứng đầu bộ). Nhưng hiện nay Thị lang bộ Hình không khuyết chỗ nào, là cớ làm sao?" Hôm sau, sau buổi trình diện quan trên, anh nói riêng với bạn đồng liêu: "Là chỗ của ông Đỗ bị khuyết." Ít lâu sau Đỗ Ngưng Đài quả nhiên phải đi Y Lê (vùng biên cương phía tây bắc).
Một hôm, anh vội vã xin nghỉ, về chào từ biệt tôi. Hỏi sao gấp thế, anh nói: "Nhà chỉ có một đứa con trai hầu cha già. Nay tính số thì con sẽ chết vào tháng nọ, sợ cha già quá thương xót, nên vội về." Lúc ấy chưa đến kỳ chết. Sau hỏi người cùng quê anh, quả như anh nói, càng lạ lắm.
Tôi từng hỏi anh: "Nhà Tử Bình (phái đoán mệnh theo bát tự) bảo mệnh đã định sẵn, nhà kham dư (thầy phong thuỷ, xem đất để nhà, đặt mộ) bảo mệnh có thể đổi được, rốt cuộc ai đúng?" Anh đáp: "Được đất tốt cũng là mệnh, lầm chôn vào đất xấu cũng là mệnh, lý vốn là một." Lời ấy có thể nói là thông suốt.
Phạm nhân bị đày đến Xương Cát (vùng Tân Cương) là Bành Kỷ có một con gái mười bảy tuổi, cùng vợ đều mắc bệnh lao. Vợ chết trước, con gái cũng sắp chết. Bành phải cày ruộng công, không chăm được con, bèn bỏ con vào trong rừng, mặc cho sống chết. Cô rên rỉ thảm thiết, ai thấy cũng xót lòng.
Một người cùng bị đày là Dương Mạo nói với Bành: "Ông tàn nhẫn quá, trên đời lẽ nào có chuyện như thế. Tôi xin khiêng về chữa chạy, chết thì tôi chôn, sống thì làm vợ tôi." Bành nói: "Hay lắm," liền viết giấy giao cho.
Hơn nửa năm, cô rốt cuộc không qua khỏi. Lúc sắp mất nói với Dương: "Được chàng ra tay nghĩa hiệp, cảm kích thấm vào ruột gan. Vì đã có lời hứa làm vợ chồng, cha già đã khảng khái (?) ưng thuận, nên ăn uống ngủ nghỉ thiếp không sợ điều tiếng; gãi ngứa (?), xoa bóp cũng không e dè gì. Nhưng thân bệnh tiều tuỵ, đến nay chưa được một lần dâng gối chăn, thật nhiều điều hổ thẹn, phụ lòng. Nếu chết mà không thành ma thì còn nói gì nữa; nếu hồn phách có biết, ắt sẽ có cách báo đền." Nghẹn ngào mà mất. Dương khóc lóc chôn cô.
Chôn xong, đêm nào cũng mộng thấy cô đến chung chăn gối vui vầy, y như người sống. Tỉnh dậy thì không thấy gì. Đêm gọi thì cô không bao giờ hiện ra, nhưng vừa chợp mắt thì đã cởi áo nằm sẵn.
Qua lại lâu ngày, trong mộng anh cũng biết là mộng, gặng hỏi vì sao không chịu hiện hình. Cô nói: "Thiếp nghe các ma nói: người thuộc dương, ma thuộc âm, lấy âm phạm vào dương thì ắt hại người. Chỉ khi ngủ thì dương khí thu lại mà nhập vào âm, mới có thể gặp ma. Thần hồn tuy gặp mà thân hình không tiếp xúc, nên không có hại."
Đó là chuyện mùa xuân năm Đinh Hợi, đến mùa xuân năm Tân Mão đã bốn năm. Sau khi tôi về, không biết kết cục ra sao. Chuyện Lư Sung được chén vàng (Lư Sung đi săn lạc vào mộ, kết duyên với con gái quan đã chết, sau được trao lại đứa con và chiếc chén vàng làm tin) thì xưa từng nghe; chuyện Tống Ngọc với Dao Cơ (thần nữ núi Vu gặp vua Sở trong mộng, Tống Ngọc làm phú tả lại) thì chỉ ngẫu nhiên gặp một lần. Còn ngày ngày gặp nhau mà đều trong mộng thì sách vở hiếm khi thấy chép.
Có một bà cụ họ Mạnh, tiết Thanh minh đi tảo mộ về, khát nước, ghé vào một nhà xin uống, thấy một cô gái đứng dưới gốc cây, dáng vẻ rất dịu dàng xinh xắn. Cô múc nước cho bà uống xong, lại mời ngồi chơi, ý rất niềm nở. Bà hỏi cha mẹ anh em, cô trả lời đâu ra đấy. Bà bèn đùa hỏi đã hứa gả cho ai chưa, để bà làm mối. Cô gái đỏ mặt tránh vào trong, gọi không ra. Lúc ấy trời đã tối, bà không từ biệt mà đi.
Hơn nửa năm sau, có người đến bàn chuyện cưới vợ cho con bà, hỏi ra thì chính là cô gái trước. Bà mừng quá mong đợi, vội giục cho thành. Sau khi cô về nhà chồng, bà vỗ vai cô nói: "Mấy tháng không gặp, con càng lớn ra." Cô gái ngơ ngác không biết đáp sao. Hỏi kỹ đầu đuôi, mới biết cô mười tuổi mất mẹ, được nuôi ở nhà bên ngoại năm sáu năm, sau khi nhà trai nạp sính lễ (lễ đưa đồ cưới hỏi) mới về nhà. Lúc bà đi tảo mộ, cô vốn chưa từng ở nhà.
Nhà cô vốn khác họ, lại khá túng thiếu, nếu bà không tận mắt thấy cô sáng sủa thông minh thì chưa chắc đã thành thông gia. Không biết là ma quỷ nào mượn hình để kết mối lương duyên này, lại không biết ma quỷ có ý gì mà phải mượn hình để kết mối ấy. Có những việc không thể lấy lẽ mà suy, là loại như thế này.
Tô Đẩu Nam ở Giao Hà, năm Quý Sửu đời Ung Chính đi thi Hội (kỳ thi ở kinh đô, trên thi Hương) về, đến sông Bạch Câu, gặp một người bạn trong quán rượu. Người bạn vừa bị cách chức, uống say rồi bực bội u uất, oán rằng làm thiện làm ác chẳng có báo ứng.
Vừa lúc có một người mặc áo bó quần chẽn, ăn vận gọn gàng, buộc ngựa vào gốc cây, cũng vào ngồi đối diện. Nghiêng tai nghe hồi lâu, rồi vái người bạn mà nói: "Ông ngờ nhân quả có sai sao? Kẻ ham sắc ắt sinh bệnh, kẻ mê cờ bạc ắt sạt nghiệp, đó là thế tất nhiên. Kẻ cướp của ắt bị giết, kẻ giết người ắt phải đền mạng, đó là lẽ tất nhiên."
"Nhưng cùng ham sắc mà thể chất có khoẻ có yếu, cùng mê cờ bạc mà tay nghề có giỏi có vụng, thì thế không thể như nhau. Cùng cướp của mà có kẻ cầm đầu có kẻ đi theo, cùng giết người mà có lầm lỡ có cố ý, thì lẽ phải bàn riêng. Chỗ biến đổi trong đó rất nhỏ nhiệm. Trong ấy công và tội bù trừ nhau, có khi lấy việc không báo làm báo; tội phúc chưa hết, có khi có báo mà không báo ngay. So đo từng li từng tí, lại càng nhỏ nhiệm hơn nữa. Ông cứ khư khư cái thấy trước mắt mà ngờ đạo trời khó rõ, chẳng phải là lầm sao?"
"Vả lại, ông có gì mà oán đạo trời? Số ông vốn làm quan theo đường lưu ngoại (xuất thân từ chức lại, không qua khoa cử, ban đầu ở ngoài hàng phẩm), lên đến thất phẩm. Vì ông lắm mưu mẹo, giỏi dò xét, khéo né tránh, lại sâu sắc trong việc chèn ép người khác, nên bị giảm xuống bát phẩm. Lúc được thăng lên bát phẩm, ông tự cho là nhờ tính toán khéo léo kín đáo mà từ cửu phẩm được lên, đâu biết chính vì tính toán khéo léo kín đáo mà từ thất phẩm bị hạ xuống."
Rồi ghé tai nói nhỏ, nói xong (?) lại lớn tiếng: "Ông quên rồi sao?" Người bạn (?) hoảng sợ, mồ hôi ướt đẫm lưng, hỏi sao biết được chuyện kín, người kia cười nói: "Há riêng ta biết? Trong tam giới (ba cõi theo nhà Phật: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức mọi cõi chúng sinh) ai mà không biết?" Quay đầu lên ngựa, chỉ thấy bụi vàng cuồn cuộn, chốc lát đã mất dạng.
Khoảng năm Nhâm Tuất, Quý Hợi đời Càn Long, đàn ông đàn bà trong các làng thường mắc bệnh lạ. Đàn ông thì xương cụt mọc đuôi, như sừng hươu, như cành san hô; đàn bà thì mắc chứng âm đĩnh (sa sinh dục, có khối thịt lòi ra ở cửa mình), như chùm nho, như cây nấm. Có người chữa được, cắt một nhát là khỏi ngay; không chữa thì chết.
Người ta ồn lên rằng có kẻ yêu thuật bỏ thuốc xuống giếng, khiến người uống nước mắc bệnh này để kiếm lợi. Ông Vĩnh, nội các học sĩ (quan cao cấp trong Nội các, giúp vua thảo văn thư), lúc ấy làm tri phủ Hà Gian. Có người xin bắt người chữa bệnh về trị tội.
Ông nói: "Việc này quả đáng ngờ, nhưng không có bằng chứng. Một làng chẳng qua hai ba cái giếng, canh giữ nghiêm ngặt thì tự nhiên kẻ ấy không thi thố được thuật gì. Nếu bắt người ta về tra hỏi thì không ai dám chữa bệnh này nữa, e người chết sẽ nhiều. Phàm việc gì cũng nên nghĩ kỹ hậu quả về sau, đừng quá vội." Nhất định không cho. Bệnh dịch cũng chẳng bao lâu thì dứt. Người trong phủ có kẻ cho là ông vững vàng, có kẻ cho là ông dung túng kẻ gian.
Về sau tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, vì bò ít giá đắt, nhà nông rất khổ, bèn nghiêm cấm giết mổ bò, giá bò quả nhiên giảm. Nhưng lái buôn bò nghe bò rẻ thì không chịu đến nữa, sang năm giá bò lại đắt gấp đôi. Bỏ lệnh cấm thì giá mới dần bình ổn trở lại.
Lại có mấy trăm người lén đào vàng trong núi sâu. Bắt thì sợ gây biến loạn, để mặc thì sợ như nuôi nhọt độc thành hoạ. Bèn bày kế cắt đường tiếp lương, quả nhiên họ đói mà tản ra. Nhưng tản ra rồi thì đều cùng quẫn mà thành trộm cướp, tuần phòng tra bắt suốt ngày rối rít. Lo liệu nửa năm mới yên.
Mới biết việc thiên hạ, chỉ biết một mà không biết hai, có việc thu được hiệu quả trước mắt mà để lại mối lo về sau. Lúc ấy mới phục ông Vĩnh lo xa, câu nói "nghĩ kỹ hậu quả về sau" của ông thật là nhìn xa trông rộng (nguyên văn: "lời nói thấy được trăm dặm", ý nói tầm nhìn xa).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video