Thiên 7 — Quyển 7 — Tôi nghe như thế này (1)

 Duyệt Vi Thảo Đường bút ký (Ghi chép ở thảo đường Duyệt Vi), quyển bảy — Như thị ngã văn (nghĩa là "Tôi nghe như thế này"; vốn là câu mở đầu các kinh Phật, ở đây dùng làm tên phần), phần một.

 Trước đây tôi soạn tập "Loan Dương tiêu hạ lục" (Ghi chép tiêu khiển mùa hè ở Loan Dương; Loan Dương là vùng Thừa Đức, nơi có hành cung nghỉ hè của vua). Bản thảo còn chưa sửa xong thì đã bị nhà sách lấy trộm đem khắc in, đó không phải điều tôi mong muốn. Thế nhưng có những bậc quân tử học rộng biết nhiều không cho sách ấy là sai lầm, lại có người đem chuyện mới kể cho tôi để viết tiếp. Nhân đó tôi gom góp thêm những điều nghe được từ trước, lại thành bốn quyển nữa. Âu Dương công (tức Âu Dương Tu, nhà văn lớn đời Tống) nói: "Vật thường dồn về chỗ người ưa thích nó." Câu ấy há chẳng đúng sao! Do đó mới biết: hễ có một sở thích riêng thì ắt sẽ đắm dần vào mà không tự dừng được. Việc trong thiên hạ thường là như vậy, cũng đáng để suy nghĩ cho sâu. Đề ngày hai mươi mốt tháng bảy năm Tân Hợi, tức năm Càn Long thứ năm mươi sáu (năm 1791).

 Chiết Ngộ Lan, người Thái Nguyên, kể rằng ở quê anh ta có người làm phép phù cơ (một lối cầu cơ: hai người đỡ một chiếc giá có gắn que bút trên mâm cát, tin rằng thần tiên hay vong hồn nhập vào, điều khiển que viết chữ trả lời). Có vị "giáng đàn" (tức nhập vào đàn cầu cơ), viết chữ lớn một bài thơ:

 "Một đời anh hùng trôi theo dòng nước,
Chí lớn uổng công nắm cây giáo của Lỗ Dương (điển xưa: Lỗ Dương công đang đánh trận thì trời sắp tối, ông vung giáo vẫy, mặt trời lùi lại; ý nói muốn xoay chuyển tình thế mà không được).
Triều đình có kế sách, giấy tờ hối thúc ra quân rất gấp,
Trời đất vô tình, xương người chết trận chất nhiều.
Đồn lũy cũ, mùa xuân cây cỏ mới lại tươi tốt,
Hồn phiêu dạt, đêm đêm ngắm lại núi sông xưa.
Mười quận con nhà lương thiện chết ở Trần Đào,
Ông già Đỗ ngâm thơ chua xót, ý ông ra sao?"

 Ký tên là "Viên tướng bại trận ở Thị Viên". Mọi người đều sởn gai ốc, biết đó là Bạch Cốc Tôn công (tức Tôn Truyền Đình, viên đại tướng cuối đời Minh, tử trận khi chống quân Lý Tự Thành). Trận Thị Viên thua là vì nhà vua ra lệnh riêng thúc ép phải đánh, tội không ở ông. Vậy mà trong thơ, ông lại tự ví mình với Phòng Quản (tể tướng đời Đường, dùng lối đánh bằng xe kéo theo kiểu cổ, thua to ở Trần Đào; Đỗ Phủ có bài thơ thương những người con nhà lương thiện của mười quận chết trong trận ấy), nhận lỗi về mình. Đó là tấm lòng của bậc chính nhân quân tử. Đem so với bọn Vương Hóa Trinh (viên quan cuối đời Minh làm mất đất Quảng Ninh vào tay quân Mãn Châu) làm đổ xe, hại nước mà còn trăm phương nghìn kế đổ lỗi cho người khác, thì thật khác nhau như mặt trời, mặt trăng, các vì sao trên trời so với suối vàng dưới đất. Chàng Đỗ Nghi Tư người Đại Đồng cũng chép được bài thơ này, nhưng chữ "uổng công nắm" chép thành "phụ", "mùa xuân thấm" chép thành "mùa xuân thêm", "ý ra sao" chép thành "rốt cuộc ra sao", tất cả khác nhau bốn chữ. Có lẽ do truyền chép ngẫu nhiên sai khác, còn ý chính thì không khác gì.

 Tiên sinh Hứa Nam Kim kể: Năm Ất Mùi đời Khang Hi (năm 1715), ông đi qua vùng Mạn Hà thuộc huyện Phụ Thành. Mùa hè mưa, đường lầy lội, ngựa mệt không đi được, ông nghỉ dưới gốc cây bên đường, ngồi chợp mắt. Trong lúc mơ màng, ông thấy một người đàn bà lạy mà nói: "Thiếp là vợ của Hoàng Bảo Ninh, họ Thang. Thiếp bị bọn hung bạo cưỡng ép ở chỗ này, liều chết chống cự, cuối cùng bị chém mấy nhát mà chết. Quan tuy đã bắt được bọn giặc đem giết cả, nhưng vì cho rằng thiếp đã bị làm nhục nên không tinh biểu (tức không xin triều đình ban biển, dựng cổng nêu khen người tiết nghĩa). Quan cõi âm thương thiếp trinh liệt, cho thiếp ở lại chốn này, làm đầu các hồn chết oan chết bất đắc kỳ tử, đến nay đã hơn bốn mươi năm. Một người đàn bà ăn xin nơi đất khách, lủi thủi đi một mình, bỗng gặp ba gã đàn ông khỏe mạnh bắt trói vào cây, mặc sức hãm hại dâm ô, ngoài việc chửi giặc để cầu chết ra thì chẳng còn cách nào khác. Thiếp nghiến răng chịu nhơ nhuốc là vì sức không địch nổi, chứ không phải vì lòng giữ tiết không vững. Người xét án cứ khắt khe trách móc mãi, chẳng phải là oan sao? Ông dáng dấp như nhà nho, hẳn hiểu lẽ phải, xin ông nói rõ cho thiếp." Trong mộng ông định hỏi quê quán nơi ở của nàng thì bỗng choàng tỉnh. Về sau ông hỏi các bậc sĩ đại phu ở Phụ Thành, không ai biết chuyện ấy. Hỏi các viên thư lại già, cũng không tìm ra hồ sơ vụ án. Có lẽ hồi đó người ta không coi nàng là liệt phụ, nên chuyện đã chìm lấp từ lâu.

 Ở kinh thành có một đạo quán, xưa nay có hồ ly ở. Đạo sĩ làm lễ tiếu (lễ lập đàn cúng tế cầu phúc của Đạo giáo), quyên góp được nhiều tiền. Xong việc, ông cùng đồ đệ ngồi trước ngọn đèn ở chỗ thờ thần tính sổ thu chi, thấy còn thiếu mấy lạng bạc. Thầy bảo đồ đệ ăn bớt, đồ đệ bảo thầy tính sai, hạt bàn tính kêu lách cách mãi tới canh ba vẫn chưa thôi. Bỗng trên xà nhà có tiếng nói: "Đầu thu mát mẻ, ta mệt muốn ngủ, sao các ngươi cứ ở đây làm ồn? Mấy lạng bạc ấy, chẳng phải ngươi định mua thuốc kích dục giấu trong ngực, đi qua nhà Lưu Nhị tỷ ở ngõ sau, Nhị tỷ đòi chiếc nhẫn vàng, ngươi nhân lúc say móc tiền ra đưa cho cô ta đó sao? Sao lại quên mất?" Người đồ đệ quay mặt đi, che miệng. Đạo sĩ bèn im lặng, gấp sổ đi ra. Thợ cạo tên Ngụy Phúc lúc ấy ở trọ trong đạo quán, chính tai nghe được. Anh ta kể giọng nói ấy ri rỉ, lanh lảnh như giọng trẻ con.

 Hạn bạt (loài quái vật mà người xưa tin là gây ra hạn hán) làm hại, có nói tới trong bài thơ "Vân Hán" (một bài trong Kinh Thi, tả nạn hạn hán), như vậy là chuyện có xuất xứ từ kinh điển. Sách Sơn Hải Kinh lại nói rõ là "Nữ Bạt" (một nữ thần gây hạn), có vẻ là dựa vào lời thơ mà gán ghép. Nhưng theo lời sách ấy thì đó chỉ là một vị thần yêu quái mà thôi. Còn cái gọi là hạn bạt ngày nay thì đều là xác chết không rữa (cương thi); người ta đào lên đốt đi thì cũng thường có mưa. Mưa là do trời đất hòa hợp với nhau mà thành; khí thế của một cái xác chết cứng lại có thể lấp kín cả trời đất, làm cho trời đất cách biệt không giao thông được ư? Mưa cũng có khi do rồng làm ra; mánh khóe của một cái xác chết cứng lại có thể xua đuổi được loài vật thiêng, khiến nó sợ hãi tránh xa không dám tới ư? Biết lấy thuyết gì mà giải thích đây? Lại chuyện hồ ly tránh lôi kiếp (kiếp nạn bị sét đánh, người xưa tin hồ ly tu luyện đến một lúc nào đó phải qua kiếp ấy), từ đời Tống đến nay chép trong các sách tạp ký không ít. Nếu hồ ly không có tội, mà sấm sét hẹn ngày đánh nó, thì đó là hình phạt bừa bãi; đạo trời không như thế. Nếu hồ ly có tội, thì lúc nào mà chẳng giết được, sao cứ phải hẹn đúng ngày nào giờ nào, để nó biết trước mà tránh, dù chỉ thoát được trong chốc lát; lại lúc nào mà chẳng giết được, sao qua khỏi lúc ấy rồi thì không truy xét nữa, như thế là bỏ sót hình phạt. Đạo trời cũng không như thế. Vậy lại lấy thuyết gì mà giải thích đây? Tình cờ đọc sách "Dạ đàm tùng lục" (Tập chuyện kể đêm) của người gần đây, thấy chép một chuyện đốt hạn bạt và hai chuyện hồ ly tránh kiếp, nhân đó ghi lại những điều mình ngờ, để chờ những người chuyên tìm hiểu tận cùng lẽ của sự vật xem xét cho kỹ.

 Phía tây cầu Hổ Phường có một ngôi nhà, vốn là nhà cũ của ông Trương Tử Úy người Nam Bì; nay ông Lưu Vân Phòng, chức phó hiến (tức phó đô ngự sử, quan phó của viện chuyên can gián và vạch tội quan lại), ở đó. Trong nhà có một cái giếng, múc nước vào giờ Tý (khoảng 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng) và giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều) thì nước ngọt, các giờ khác thì không. Không ai hiểu lẽ ấy. Có người nói: khí âm bắt đầu nảy ra giữa giờ Ngọ, khí dương bắt đầu sinh ra lúc nửa giờ Tý, giếng ấy ứng với địa khí (khí của đất). Nhưng nguyên khí (cái khí gốc sinh ra muôn vật) mờ mịt, tràn đầy khắp trời đất, sao các giếng khác không ứng với địa khí mà riêng giếng này lại ứng? Người phương Tây rất chú trọng môn học tìm hiểu lẽ của sự vật. Sách "Chức phương ngoại kỷ" (sách giới thiệu địa lý các nước bên ngoài, do giáo sĩ phương Tây soạn) chép: ở xứ họ có một vùng nước, mỗi ngày nước lên xuống mười hai lần, khớp với bóng mặt trời và đồng hồ nước không sai mảy may. Có người muốn tìm cho ra lẽ, dựng nhà bên bờ nước, đo đạc ngày đêm, rốt cuộc vẫn không hiểu nổi, đến nỗi tức giận mà gieo mình xuống nước chết. Cái giếng này có lẽ cũng thuộc loại ấy.

 Sách "Tuyên Thất chí" của Trương Độc chép: Tục truyền người chết được mấy ngày thì sẽ có con chim từ trong quan tài bay ra, gọi là "sát" (hung khí, hung thần của người chết). Khoảng niên hiệu Thái Hòa (năm 827–835 đời Đường), có chàng họ Trịnh giăng lưới bắt được một con chim lớn màu xám xanh, cao hơn năm thước, bỗng nhiên nó biến mất không thấy đâu. Chàng tìm hỏi dân trong làng, có người đáp: "Trong làng có người chết đã mấy ngày, thầy bói nói hôm nay hung thần sẽ đi. Nhà ấy rình xem, thấy có con chim lớn màu xám xanh từ trong quan tài bay ra. Thứ anh bắt được có phải nó chăng?" Đó chính là cái mà nay gọi là "sát thần". Sách "Kê Thần lục" của Từ Huyễn chép: Bành Hổ Tử lúc trai tráng rất khỏe, thường nói không có quỷ thần. Mẹ chết, thầy đồng ở làng răn rằng: "Ngày ấy ương sát (hồn người chết quay về nhà mang theo tai họa) sẽ trở về, lại sẽ có người chết, nên ra ngoài tránh đi." Cả nhà già trẻ yếu ớt đều ra ngoài trốn, riêng Hổ Tử ở lại không đi. Nửa đêm có người đẩy cửa vào, Hổ Tử luống cuống không biết làm sao, thấy sẵn có một cái vò, bèn chui vào trong, lấy tấm ván đậy lên đầu. Anh cảm thấy mẹ mình ngồi trên tấm ván, có người hỏi: "Dưới ván không có ai à?" Mẹ đáp: "Không có." Đó chính là cái mà nay gọi là "hồi sát" (hồn người chết trở về nhà). Tục nói trẻ chết non chưa mọc răng thì chết không có sát, đã mọc răng thì có sát, và các thầy đồng có thể đoán trước ngày sát về. Gia nhân nhà tôi là Tôn Văn Cử và Tống Văn đều thông thuật ấy. Tôi từng đòi xem sách của họ, thì chỉ là dùng can chi (hệ thống mười "can" và mười hai "chi" ghép lại để ghi năm, tháng, ngày, giờ) của năm tháng ngày giờ mà suy tính, chẳng có gì kỳ bí sâu xa; còn chuyện ngày nào gặp hung sát thì phải dùng bùa nào để cúng giải, thì chẳng qua là lời dối trá để lấy tiền mà thôi. Có nhà chật chội, không có chỗ tránh sát, lại có phép trấn áp, khiến hồn phải nằm im không ra được, gọi là "trảm ương" (chém tai ương), càng là chuyện hoang đường. Thế nhưng gia nhân Tống Ngộ có vợ chết, Ngộ mời thầy đồng làm phép trảm ương, đến nay trong căn phòng anh ta ở, ban đêm vẫn thường có tiếng động, trẻ con trong nhà cũng nhiều lần thấy hình bóng người vợ, như vậy dường như cũng không hẳn là bịa đặt. Trời đất rộng lớn, cái gì mà chẳng có; lẽ của cõi sáng cõi tối không thể tìm cho tận cùng, không cần cố uốn lời mà bênh, cũng không cần ra sức bài bác.

 Người chết thì hồn ghi tên vào sổ cõi âm. Nhưng quả đất tròn, chu vi chín vạn dặm, đường kính ba vạn dặm, đất nước nhiều không đếm xuể, người ở đó phải đông gấp trăm lần Trung Hoa, ma quỷ cũng phải nhiều gấp trăm lần Trung Hoa; vậy sao những người từng xuống chơi âm phủ chỉ thấy toàn quỷ người Trung Hoa, không có lấy một con quỷ ở ngoài biên cõi? Hay là chỗ nào cũng có một vua Diêm La riêng? Ông lang trung (chức quan đứng đầu một ty trong các bộ) Cố Đức Mậu là người được giao tạm làm quan cõi âm, tôi từng đem điều này hỏi ông, ông không trả lời được. Người không chết thì tên ghi vào sổ tiên. Nhưng như Xích Tùng, Quảng Thành (các vị tiên thời thượng cổ) thì nghe tiếng từ đời rất xưa, sao những vị tiên người đời sau gặp đều là người gần đây, còn những vị tiên do Lưu Hướng (học giả đời Hán, soạn sách "Liệt Tiên truyện") trở về sau ghi chép thì đều không nghe tin tức gì? Hay rốt cuộc cũng đều chết hết, như lời Chu Tử (tức Chu Hy, nhà nho lớn đời Tống) bàn về Ngụy Bá Dương (đạo sĩ đời Hán, tác giả sách luyện đan, Chu Hy cho rằng ông ta sống lâu nhưng rốt cuộc cũng chết)? Lâu chân nhân, tức Lâu Cận Viên, người đứng đầu Đạo giáo, tôi cũng từng đem điều này hỏi, ông cũng không trả lời được.

 Người cùng làng là Diêm Huân ngờ vợ tư thông với em họ, bèn mang súng bắn chết người em họ, rồi quay về giết vợ. Hắn đâm dao vào ngực vợ, nghe lách cách như đâm trúng sắt đá, rốt cuộc không làm nàng bị thương được. Có người nói: "Đó là quỷ thần thương nàng chết oan nên ngầm giúp." Nhưng người chết oan nhiều lắm, sao quỷ thần không ngầm giúp hết? Hẳn là vì nàng có điều thiện riêng nào khác nên mới được âm thầm che chở.

 Ông Thân Học Khôn người Cảnh Châu, con của tiên sinh Khiêm Cư, thuần hậu, chất phác vụng về, không làm sa sút gia phong, rất tin theo Đạo học (tức Lý học của các nhà nho đời Tống, chủ trương giữ lễ nghiêm cẩn, bài xích Phật giáo). Ông từng nói với anh họ là Mậu Viên: "Trước đây ở một ngôi chùa, tôi thấy sư lấy chuyện 'phúc điền' (ruộng phúc: thuyết nhà Phật cho rằng bố thí cho chùa, cho sư là gieo hạt phúc) để dụ người ta cúng của, rồi lấy làm tiền rượu thịt. Nhân đó tôi viết một bài luận, răn người đừng bố thí. Đêm ấy tôi mộng thấy một vị thần, giống như vị mà đạo ấy gọi là Già lam (thần hộ pháp giữ gìn chùa chiền), thẳng thắn tranh luận với tôi rằng:

 'Ông đừng làm thế. Lấy Phật pháp mà bàn, thì từ bi rộng lớn, muôn vật bình đẳng, bọn sư tăng ni cô chẳng phải là một trong muôn vật sao? Cho ăn thì đến cả quạ diều, thương tiếc thì đến cả sâu bọ chuột chắt, là muốn cho chúng được sống. Bọn này nhờ bố thí mà sống, ông lại nhất định bắt họ chết đói, chẳng lẽ coi họ còn không bằng quạ diều sâu chuột? Trong bọn họ, kẻ phá giới luật tự sa vào nê lê (địa ngục), quả là nhiều vô kể. Nhưng vì có loài kiêu điểu (chim cú, người xưa tin là con lớn lên ăn thịt mẹ) mà giết hết loài chim, vì có loài phá kính (một loài thú, người xưa tin là con ăn thịt cha) mà giết hết loài thú, có lẽ nào như thế?

 Lấy phép tắc ở đời mà bàn, thì ruộng đất không đủ để chia cấp, không thể không để trăm họ tự kiếm ăn. Sư tăng ni cô cũng là một hạng trong trăm họ, đi quyên góp xin của cũng là một cách kiếm ăn. Nếu cứ cho họ không cày không dệt là mọt nước hại dân, thì những kẻ không cày không dệt mà mọt nước hại dân lẽ nào chỉ có sư sãi? Sao ông không viết luận cấm từng hạng một? Vả lại trời đất rộng lớn, bọn này đâu chỉ mấy chục vạn người; một khi cắt đứt nguồn cơm áo của họ, kẻ yếu ớt thì chết lăn xuống khe rãnh, hãy khoan bàn; kẻ ngang ngạnh xảo quyệt liều mình làm loạn, thì ông lấy gì mà dẹp yên hậu quả? Xương Lê (tức Hàn Dũ, nhà văn đời Đường nổi tiếng bài xích Phật giáo) bài Phật mà còn nói: người góa vợ, góa chồng, mồ côi, không con, tàn tật đều phải được nuôi. Ông không có kế gì để nuôi họ, mà chỉ cắt xén đường sống của họ, há chỉ trái ý Phật, e rằng cũng trái ý Khổng Mạnh. Lời đã nói ra thì xe bốn ngựa đuổi cũng không kịp, ông hãy suy tính cho kỹ.'

 Trong mộng tôi định cãi lại thì bỗng tỉnh giấc, lời ấy vẫn còn nhớ rõ từng câu. Anh thấy lời bàn ấy thế nào?" Mậu Viên trầm ngâm hồi lâu rồi nói: "Điều chú giữ là chính đáng, điều vị thần ấy thấy là rộng lớn. Nhưng lòng người hướng về đâu thì không phải bây giờ mới thế, há một bài luận của chú mà ngăn nổi? Vị thần này nói lải nhải không thôi, thật là thừa một cuộc tranh cãi."

 Ông Kim Môn Cao, người huyện Ngô, đỗ cùng khoa với tôi, có lần ban đêm đậu thuyền ở vùng Hoài Âm, thấy trên bờ hai ông già gặp nhau, ngồi xuống cái đình cỏ bên bờ nước. Một ông hỏi: "Gần đây ông làm gì?" Ông kia đáp: "Chủ nhà tránh nóng trong vườn, ngày nào tôi cũng vào gác bên nước, xem tranh xuân cung sống, trăm vẻ lả lơi, cũng khá vui mắt. Người thiếp thứ năm của ông ta càng yêu kiều diễm lệ. Tôi thấy nàng cùng chủ cắt tóc thề hẹn, rằng mai sau sẽ làm Quan Bàn Bàn ở lầu Yến Tử (người kỹ nữ đời Đường, sau khi chủ chết thì ở lầu Yến Tử hơn mười năm, không lấy ai), lại hẹn như Ngọc Tiêu (người con gái đời Đường, chết rồi đầu thai lại để làm thiếp Vi Cao, giữ lời hẹn cũ) sống lại kiếp sau để hầu hạ Vi Cao lần nữa. Chủ nhân vì thế mà cảm động khóc. Thế nhưng tình cờ tôi nghe nàng bàn lén với mẹ, thì lại nói chủ đã già, nên sớm tích trữ vàng lụa, để tính chuyện ôm đàn tì bà khác (tức đi lấy chồng khác). Ông bảo hạng người này có tin được không?" Hai ông cùng thở dài hồi lâu.

 Một ông lại hỏi: "Nghe nói bà vợ cả của ông ta rất hiền, có thật không?" Ông kia lắc đầu nói: "Đó là người ghen giỏi nhất thiên hạ, hiền gì mà hiền. Ghen mà ồn ào tranh giành là kiểu lùa cá xuống vực sâu (tức tự đẩy chồng về phía người khác). Người đàn bà này, đối với các nàng hầu thiếp mới về, ai yếu thì vỗ về bằng ân huệ, mặc cho ra vào chơi bời, không hề ngăn giữ, để họ sa vào dâm đãng, rồi chồng tự thấy xấu hổ mà đuổi đi; ai cứng thì đối đãi bằng lễ, ngoài mặt tôn họ ngang hàng với mình, mà ngấm ngầm xúi họ chống đối chồng, khiến họ thành kiêu ngạo hung hăng, chồng không chịu nổi mà đuổi đi. Có người hai cách ấy không dụ được, thì bà ta ngấm ngầm xúi giục gây chuyện, cốt làm cho hai bên như sao Sâm sao Thương (hai ngôi sao không bao giờ cùng mọc, chỉ sự xa cách chia lìa) mà cùng hỏng cả, việc ấy cũng nhiều. May mà chưa hỏng ngay, thì trong nhà tiếng chửi mắng vẫn thường vang lên; khiến người chồng vào phòng thiếp thì gặp lời oán trách mặt ủ ê, vào phòng vợ thì gặp giọng dịu dàng nét mặt vui vẻ. Ông ta sẽ ở với ai, bỏ ai, không hỏi cũng biết. Đó là người ghen giỏi nhất thiên hạ, hiền gì mà hiền?"

 Môn Cao nghe trộm những lời ấy, phục là hợp lẽ, nhưng không hiểu câu "ngày nào cũng vào gác bên nước". Đang lúc ngẫm nghĩ, có chiếc thuyền quan gõ chiêng đi tới, hạ buồm định đậu, thì trong chớp mắt hai ông già đã biến mất. Ông mới hiểu ra họ không phải người.

 Người anh đã khuất của tôi là Tình Hồ nói: uống nước muối ót (nước chát còn lại khi làm muối, dùng để làm đông đậu phụ) thì máu đông lại mà chết, không có thuốc nào chữa. Trong làng có người đàn bà uống phải thứ ấy, cả nhà đang hốt hoảng không biết làm sao, bỗng một bà già đẩy cửa bước vào nói: "Mau lấy sữa đậu nành nhà bán đậu phụ bên cạnh xay sẵn mà đổ cho uống. Nước muối ót gặp sữa đậu thì làm sữa đậu đông thành đậu phụ, chứ không làm máu đông nữa. Ta là hồ ly già ở làng trước, từng nghe tiên nhân nói phương này." Nói xong thì biến mất. Làm thử, quả nhiên người ấy tỉnh lại. Lưu Quyên Tử (thầy thuốc đời Tấn) có sách "Quỷ di phương" (Phương thuốc do quỷ để lại), phương này có thể gọi là "Hồ di phương" (Phương thuốc do hồ ly để lại).

 Người làm thuê Tần Nhĩ Nghiêm có lần đánh xe từ Lý Gia Oa đi Hoài Trấn, gặp người cầm súng bắn chim khách, ngựa đều sợ hãi lồng lên, Nhĩ Nghiêm cuống quýt ngã khỏi xe, nằm vắt ngang trong vết bánh xe. Anh tự nghĩ chắc không còn đường sống, nhưng ngựa bỗng đứng im. Chiều tối về nhà, anh mua rượu tự mừng. Dưới đèn đang kể chuyện lạ với bạn bè, thì nghe ngoài cửa sổ có tiếng người nói: "Mày tưởng ngựa tự đứng lại à? Là hai chúng tao níu cương nó đấy." Mở cửa ra xem, vắng lặng chẳng có dấu người. Hôm sau anh mang rượu thịt khô đến chỗ ngã mà cúng. Cha tôi là Diêu An công (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An) nghe chuyện, nói: "Ma mà kiếm ăn như thế thì có gì đáng ghét."

 Người cùng làng là Vương Ngũ Hiền — hồi nhỏ tôi nghe người ta gọi tên tự ông ấy là hai âm này, không biết có đúng hai chữ ấy không — là một ông thầy đồ già. Có lần ban đêm ông đi qua một ngôi mộ cổ, nghe tiếng roi vọt, lại nghe có tiếng trách mắng: "Mày không đọc sách học chữ thì không hiểu lẽ phải, sau này việc gì mà chẳng dám làm? Đến lúc phạm luật trời thì mày hối cũng muộn rồi." Ông nghĩ: đêm khuya đồng vắng, ai ở đây dạy con em? Lắng tai nghe kỹ thì tiếng ấy phát ra từ hang hồ ly. Ngũ Hiền thở dài nói: "Không ngờ câu ấy lại nghe được ở chốn này."

 Người chú đã khuất của tôi là Nghi Nam công có một hiệu cầm đồ ở thành tây. Người làm thuê Trần Trung lo việc mua rau. Bạn bè đều bảo gần đây anh ta kiếm được nhiều tiền thừa, nên khao mọi người. Trung chối là không có. Hôm sau, khóa rương không hề mở mà mấy nghìn đồng tiền anh ta cất chỉ còn lại chín trăm. Trên lầu xưa nay có hồ ly, thường cách cửa sổ nói chuyện với người, anh ngờ là nó làm, thử đến hỏi, quả nhiên có tiếng đáp rõ ràng: "Chín trăm đồng là tiền công của ngươi, phần đáng được hưởng, ta không dám lấy; còn lại đều là tiền ngày ngày ngươi ăn bớt, vốn không phải của ngươi. Hôm nay là tết Đoan Dương (Tết Đoan ngọ, mùng năm tháng năm âm lịch), ta đã mua cho ngươi bao nhiêu bánh ú, bao nhiêu rượu, bao nhiêu thịt, gà cá cùng rau dưa hoa quả mỗi thứ bao nhiêu, cả hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng, ngày Tết Đoan ngọ người ta pha vào rượu uống để trừ độc) để pha rượu cũng mua rồi, đều để trong gian nhà trống dưới lầu, ngươi nên sớm nấu nướng, để muộn trời nóng e sẽ thiu thối." Mở cửa ra xem, quả thấy đầy đủ cả đống, không có cách nào tiêu cho hết, đành cùng mọi người ăn chung. Con hồ ly này có thể nói là chơi ác, nhưng cũng khá là khiến người ta hả dạ.

 Chuyện chữ "Hợi" có "hai đầu sáu thân" (điển trong sách Tả truyện: người ta tách nét chữ "Hợi" ra thành hình chữ "hai" ở trên và những nét giống chữ "sáu" ở dưới, để tính số ngày tuổi của một ông già) là khởi đầu của thuật chiết tự (tách nét chữ ra để đoán việc). Sách đồ sấm (sách tiên tri, dùng hình vẽ và lời ẩn ý để đoán việc tương lai) đời Hán phần nhiều tách ghép nét chữ; đến đời Tống, bọn Tạ Thạch mới lấy thuật ấy làm nghề riêng. Nhưng cũng thường rất ứng nghiệm. Năm Giáp Tuất đời Càn Long (năm 1754), tôi thi Điện (kỳ thi cuối cùng do chính vua chủ trì) xong, còn chưa đến lễ truyền lư (lễ xướng tên công bố thứ hạng các người đỗ), thì ở nhà Đổng Văn Khác công tình cờ gặp một kẻ sĩ người Chiết Giang biết đoán chữ. Tôi viết chữ "Mặc" (mực). Người ấy nói: "Đầu rồng (tức đỗ đầu, Trạng nguyên) rốt cuộc không thuộc về ông rồi. Chữ 'lý' ở giữa tách ra là 'hai' và 'giáp', tức nhị giáp (hạng hai trong kỳ thi Điện); bên dưới có bốn chấm, chắc là đứng thứ tư trong hạng nhị giáp chăng? Nhưng ông ắt sẽ vào Hàn lâm (viện của triều đình chuyên lo văn thư, sách vở, gồm những người đỗ đạt xuất sắc). Bốn chấm là chân chữ 'thứ', chữ 'sĩ' là đầu chữ 'cát', vậy là 'thứ cát sĩ' (chức học sinh được tuyển vào viện Hàn lâm để học tập thêm) rồi." Sau quả đúng như vậy.

 Lại mùa thu năm Mậu Tý (năm 1768), tôi vì tiết lộ tin tức mà bị tội, vụ án khá gấp. Ngày nào cũng có một viên quan võ ngồi canh giữ. Có một viên quan võ họ Đổng nói biết đoán chữ. Tôi viết chữ "Đổng" bảo ông đoán. Ông nói: "Ông sắp phải đi đày xa rồi, chữ này là 'nghìn dặm, muôn dặm'." Tôi lại viết chữ "Danh". Ông nói: "Bên dưới là chữ 'khẩu' (miệng, cửa), bên trên là nửa bên của chữ 'ngoại' (ngoài), vậy là 'Khẩu ngoại' (ngoài cửa ải, tức ngoài Trường Thành); mặt trời ở phía tây thì là 'tịch' (chiều tối), chắc là Tây Vực (vùng đất phía tây Trung Hoa) chăng?" Hỏi sau này có được về không, ông nói: "Hình chữ giống chữ 'quân', cũng giống chữ 'triệu' (gọi), ắt sẽ được tứ hoàn (được vua ban vòng ngọc, tức được tha tội gọi trở về)." Hỏi vào năm nào, ông nói: "Chữ 'khẩu' là vòng ngoài của chữ 'tứ' (bốn), mà bên trong thiếu hai nét, chắc là chưa đầy bốn năm. Năm nay là Mậu Tý, tới bốn năm là Tân Mão; chữ 'tịch' là nửa bên của chữ 'Mão', cũng khớp nhau." Quả nhiên tôi phải theo quân đi Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, vùng Tân Cương), đến tháng sáu năm Tân Mão (năm 1771) thì về kinh. Có lẽ là tinh thần lay động thì quỷ thần thông suốt, cơ trời vừa nhú thì hình tượng đã báo trước. Điều này cùng một lẽ với việc rút cỏ thi để bói và đốt mai rùa để bói (hai lối bói cổ nhất của Trung Hoa), có vẻ thần kỳ mà thật ra không phải thần kỳ.

 Thầy thuốc Hồ Cung Sơn không biết là người ở đâu. Có người nói ông vốn họ Kim, thật ra là gián điệp của Ngô Tam Quế (viên tướng nổi loạn chống nhà Thanh đầu đời Khang Hi), Tam Quế thua thì đổi họ tên. Việc ấy không có chứng cứ, không ai rõ. Năm tôi sáu bảy tuổi còn kịp thấy ông, khi ấy ông đã hơn tám mươi, nhanh nhẹn như vượn khỉ, võ nghệ tuyệt luân. Có lần đi thuyền, ban đêm gặp cướp, tay không có tấc sắt, chỉ cầm ngược cái ống điếu, vung như gió, bảy tám tên đều bị chọc trúng lỗ mũi, ngã lăn. Nhưng ông rất sợ ma, cả đời không dám ngủ một mình. Ông kể hồi trẻ từng gặp một cái xác chết không rữa, vung nắm đấm đánh, thấy như đánh vào gỗ đá, suýt bị nó vồ, may nhảy lên được ngọn cây cao. Cái xác nhảy chồm quanh gốc cây, đến sáng thì ôm thân cây đứng im. Có đoàn lạc đà đeo chuông đi qua, ông mới dám xuống nhìn: lông trắng khắp mình, mắt đỏ như chu sa (khoáng chất màu đỏ thắm), ngón tay cong như móc câu, răng chìa ra ngoài môi như dao sắc, ông sợ suýt mất hồn. Lại có lần ông ngủ ở một quán trọ trong núi, đêm thấy trong chăn có gì ngọ nguậy, ngờ là rắn chuột, rồi nó cứ cựa quậy chống đẩy, dài ra, to dần, đột nhiên nhô lên nằm cùng gối, thì ra là một người đàn bà trần truồng, hai tay ôm chặt ông như bị dây thừng lớn trói, kề miệng hôn thổi hơi, mùi máu tanh xộc vào mũi, ông bất giác ngất lịm. Hôm sau được người ta đổ thuốc cứu mới tỉnh. Từ đó ông vỡ mật, cứ sau lúc chập tối, hễ gặp tiếng gió, bóng trăng là run sợ lùi bước.

 Ông Cư Hoành, huyện lệnh Nam Bì, đã làm mạc khách (người được quan mời riêng về giúp việc giấy tờ, xét án) ở các châu huyện hai mươi năm, thạo việc giấy tờ án từ, năm nào cũng được người mời với lễ vật hậu. Khi đã có của cải nhiều, ông theo lệ nộp tiền mà được làm quan, cho là như đánh xe nhẹ đi đường quen. Đến khi nhậm chức thì lại lơ mơ như gà gỗ, hai bên đương sự tranh cãi thì ông mặt đỏ lưỡi líu, không nói được một chữ; gặp quan trên thì đi đứng thưa đáp đều lộn xộn. Hơn một năm sau, ông bị hạch tội "tài sức không đủ". Ngày trả ấn thôi quan, ông mộng thấy một người đầu bù mặt bẩn vái dài nói: "Ông đã thôi quan, tôi từ nay xin từ biệt." Ông giật mình tỉnh dậy, thấy lòng dạ bỗng sáng sủa thông suốt. Nhà nghèo không có cách về quê, ông lại làm nghề cũ, thì lại tinh tường quả quyết, xử án trôi chảy như nước chảy. Người ông thấy trong mộng là oan gia kiếp trước chăng? Hay là con ma nghèo mà Xương Lê (Hàn Dũ, từng viết bài văn tiễn ma nghèo) tiễn đi?

 Cừu Văn Đạt công kể: khi ông làm quan Chiêm sự (quan ở Chiêm sự phủ, cơ quan lo việc cho Thái tử), gặp phiên trực, canh năm đi tới vườn Viên Minh (vườn cung của nhà vua ở ngoại ô Bắc Kinh). Giữa đường thấy dưới gốc liễu cao bên đường đèn đuốc vây quanh, có vẻ có chuyện gì. Tới nơi thì thấy một người lính hộ quân (lính bảo vệ kinh thành và cung vua) thắt cổ trên cây, mọi người cởi xuống cứu, hồi lâu mới tỉnh. Anh ta tự kể: "Tôi đi qua đây nghỉ chân một lát, thấy trong căn nhà nhỏ bên đường có ánh đèn, một thiếu phụ ngồi trong cửa sổ tròn vẫy tôi. Tôi trèo qua cửa sổ vào, vừa cúi đầu thì cổ đã bị mắc vào rồi." Ấy là quỷ thắt cổ biến hình để tìm người chết thay. Chuyện này nơi nào cũng có, nhưng con quỷ này lại biến ra được cả nhà cửa, bày được dây thừng, thật là lạ. Lại có chuyện: phía tây bắc đàn Tiên Nông (đàn tế Thần Nông, vị thần dạy dân làm ruộng), phía nam gác Văn Xương (gác thờ Văn Xương, vị thần coi việc văn chương thi cử) — gác Văn Xương tục gọi là Cao Miếu — có một vũng nước đọng, cũng thường có quỷ chết đuối dụ người. Năm tôi mười ba mười bốn tuổi, thấy một người tự dưng lội xuống nước, đã ngập nửa người, mọi người la ó kéo lại, anh ta mới gắng quay về. Ngồi ngây hồi lâu, dần dần tỉnh lại. Hỏi anh ta khổ sở gì mà tự trầm mình, anh nói: "Thật chẳng khổ gì, chỉ là khát quá, thấy một quán trà, chạy tới xin uống. Còn nhớ trên cửa treo tấm biển, nền trắng chữ xanh, đề 'Đối Doanh quán' (Quán nhìn ra Doanh Châu; Doanh Châu là hòn đảo tiên trong truyền thuyết)." Cái tên ấy khá có ý văn chương; ai đặt, ai viết ra? Con quỷ này còn lạ hơn nữa.

 Ông Lưu Thiện Mô người Sơn Đông là bạn đỗ cùng khoa năm Đinh Mão (năm 1747) với tôi. Vì ông lanh lợi khôn khéo, mọi người đều đùa gọi là "Lưu Quỷ Cốc" (Quỷ Cốc Tử là mưu sĩ thời Chiến Quốc, nổi tiếng mưu mẹo, là thầy của các nhà du thuyết). Lưu vốn hay khôi hài, cũng thường tự xưng như thế. Thế là cái tên Quỷ Cốc nổi khắp, còn tên tự và biệt hiệu của ông thì người ta lại không biết. Năm Tân Mùi đời Càn Long (năm 1751), ông thuê một ngôi nhà nhỏ ở doanh Hiệu Úy. Điền Bạch Nham tình cờ ghé chơi nói chuyện, nhìn quanh bốn phía mà bùi ngùi nói: "Đây là nhà cũ của Phượng Nhãn Trương Tam (Trương Tam Mắt Phượng), cửa nhà vẫn như xưa mà người đẹp đã vùi dưới đất vàng hơn hai mươi năm rồi." Lưu kinh ngạc nói: "Từ khi chọn chỗ này ở, tôi nhiều lần mộng thấy một người đàn bà đẹp đi lại trong nhà và dưới hiên, phải chăng chính là người ấy?" Bạch Nham hỏi hình dạng, quả đúng. Lưu trầm ngâm hồi lâu, vỗ bàn nói: "Con ma dâm đãng nào dám mê hoặc Lưu Quỷ Cốc này! Nếu nó hiện hình, ta nhất định đánh cho một trận đau." Bạch Nham nói: "Người đàn bà này lúc sống mới thật là Quỷ Cốc Tử, đóng mở trăm biến, bao người bị nàng làm cho điên đảo. Một ông Quỷ Cốc Tử giả thì đáng kể gì? Kinh thành rộng lớn, cần gì phải ở chung với ma?" Ông ra sức khuyên Lưu dọn đi chỗ khác. Tôi cũng từng đến thăm Lưu ở đó, nhớ là chếch đối diện nhà Qua Giới Chu, cách chừng sáu bảy nhà. Nay thì không chỉ ra được chỗ ấy nữa.

 Ông Sử Tùng Đào, quan Thái thường (quan coi việc lễ nhạc, tế tự của triều đình), kể: hồi mới làm chủ sự (chức quan nhỏ trong các bộ) ở bộ Hộ, ông ở doanh An Nam, làm hàng xóm với một bà góa. Một đêm có trộm vào nhà bà góa, đã khoét thủng tường rồi, bỗng hét to: "Có ma!" rồi hốt hoảng trèo tường bỏ chạy, rốt cuộc không biết hắn đã thấy gì. Phải chăng thần cũng thương bà góa cô độc mà ngầm giúp? Lại có chuyện tiền bối Qua Đông Trường, một hôm ăn cơm xong ngồi dưới thềm ngắm hoa cúc, bỗng nghe có tiếng hét to: "Có trộm!", giọng ồm ồm như bò rống trong cái vò. Cả nhà kinh ngạc, rồi tiếng ấy cứ kêu mãi không thôi. Lắng tai nghe kỹ thì là ở trong hố lò sưởi dưới hiên. Vội gọi người tuần đêm đến mở ra xem, thì thấy một gã đói lả, mặt mày tối tăm, ngẩng đầu quỳ thẳng. Hắn tự khai: hai đêm trước nhân lúc lộn xộn (?) lẻn vào, nấp trong hố này, mong đêm khuya ra lấy trộm, không ngờ canh hai trời mưa lâm râm, bà chủ sai người dời hai vò dưa muối đặt lên tấm ván đậy hố, thế là không ra được. Hắn còn mong tạnh mưa sẽ dời đi, nào ngờ hai ngày không dời, đói không chịu nổi, tự nghĩ ra ngoài mà bị bắt thì tội chẳng qua là bị đánh gậy, không ra thì rốt cuộc thành ma đói, nên mới quay ra tự kêu lên. Việc này hết sức lạ, mà thật ra là tất nhiên theo tình lý. Ghi lại cũng đủ để mua vui một trận cười.

 Lưu Khải Tân, viên lại ở phủ Hà Gian, biết sơ sơ chữ nghĩa. Một hôm hỏi người ta: "Kiêu điểu, phá kính là con gì?" Có người đáp: "Kiêu điểu ăn thịt mẹ, phá kính ăn thịt cha, đều là loài vật bất hiếu." Lưu vỗ tay nói: "Đúng rồi. Tôi bị bệnh cảm lạnh, trong lúc mê man hồn đi tới âm phủ, thấy hai vị quan ngồi cạnh nhau, một viên lại cầm hồ sơ trình rằng: 'Ở nơi kia có con hồ ly bị cháu nó cắn chết. Cầm thú không biết gì, khó lấy lẽ người mà trách, nay chỉ xin xử đền mạng, không khép tội bất hiếu.' Vị quan bên trái nói: 'Hồ ly khác với các loài thú khác. Con nào đã luyện được thành hình người thì nên xử theo luật người; con nào chưa luyện thành hình người thì đương nhiên vẫn xử theo lệ loài thú.' Vị quan bên phải nói: 'Không phải. Cầm thú các việc khác thì khác người, còn đến tình thân và thiên tính thì cùng một lẽ với người. Các bậc tiên vương giết kiêu điểu, phá kính, không vì chúng là cầm thú mà tha. Nên khép tội bất hiếu, giao xuống địa ngục.' Vị quan bên trái gật đầu nói: 'Ông nói phải.' Rồi viên lại ôm hồ sơ xuống, lấy tay tát tôi, tôi giật mình tỉnh lại. Những lời ấy tôi nhớ rõ từng câu, chỉ không hiểu câu 'kiêu điểu, phá kính', ngờ là loài chim thú bất hiếu, nay quả đúng vậy."

 Xét chuyện này mới lạ, nên âm phủ cũng phải bàn bạc. Từ đó biết tình tiết vụ án muôn vàn biến đổi, khó giữ một mực. Theo những gì tôi thấy, có những việc nằm ngoài luật lệ. Như một người đi xa, có tin đồn sai là đã chết, cha mẹ anh ta bèn bán vợ anh ta làm thiếp người khác. Người chồng trở về, vì bị cha mẹ ép nên không thể kiện. Anh lén đến nhà người lấy vợ mình, rình dịp gặp được, liền mang nàng trốn đi. Hơn một năm sau bị bắt được; cho là không phải thông dâm thì người đàn bà đã lấy chồng khác; cho là thông dâm thì vốn là chồng cũ của nàng. Quan không có điều luật nào để dẫn ra mà xử. Lại trong bọn cướp có một hạng riêng gọi là "cản đản" (bọn chuyên cướp lại của bọn cướp), không làm cướp mà làm cướp của bọn cướp: thường rình lúc bọn cướp đi vắng thì đánh úp sào huyệt, hoặc chặn đường, cướp số của chúng đã cướp được. Một hôm hai bên đánh nhau, bị bắt cả đem nộp quan; cho là không phải cướp thì thật đã dùng sức mạnh cướp đoạt; cho là cướp thì thứ bị cướp lại là của gian do cướp mà có. Quan cũng không có điều luật nào để dẫn ra mà xử. Lại có người đàn bà thông dâm mà có thai; sau khi xử phạt, quan theo luật xử rằng sinh con ra thì trả cho gian phu. Về sau sinh con, người chồng chính căm giận mà giết đứa bé. Gian phu kiện là cố ý giết con mình. Tuy có luật để dẫn, nhưng rốt cuộc vẫn thấy lời kiện của gian phu có lý mà không có tình, việc làm của người chồng chính có tình mà không có lý, không có cách nào giữ cho công bằng. Không biết các quan cõi âm dưới đất gặp những việc như thế này thì lại xét xử ra sao.

 Cây thông cổ trong vườn họ Phong ở ngoài cửa Phong Nghi, các bậc tiền bối có nhiều người làm thơ đề vịnh. Tiên sinh Tiền Hương Thụ còn thấy cây ấy, nay đã thành củi rồi. Hà Hoa Phong kể: tương truyền khi cây thông chưa khô, mỗi khi gió lặng trăng sáng thì có lúc nghe tiếng đàn sáo. Một vị đại quan tình cờ đến chơi, cùng khách khứa bạn bè ban đêm đến xem. Sau canh hai có tiếng đàn tì bà, như phát ra từ trong thân cây, lại như ở trên ngọn cây. Hồi lâu có giọng hát khẽ chậm rãi:

 "Người bảo đêm đông lạnh,
Thiếp bảo đêm đông hay,
Chăn thêu ấm như xuân,
Chẳng lo trời chưa sáng."

 Vị đại quan quát: "Con yêu già nào dám đối trước mặt ta hát lời dâm đãng thế này!" Tiếng hát tắt ngấm. Lát sau tiếng đàn tưng tưng lại nổi lên, lại hát:

 "Chàng như hoa đào hoa mận,
Thiếp như cây tùng cây bách,
Hoa đào hoa mận dễ tàn,
Tùng bách mãi như xưa."

 Vị đại quan gật đầu nói: "Thế này mới gần với phong nhã." Trong lúc dư âm còn lảng vảng, nghe loáng thoáng ngoài cây có tiếng thì thầm: "Ông già này dễ đối phó thật, chỉ cần nói những câu kiểu ấy là đã vui lòng." Rồi "phựt" một tiếng, như có dây đàn đứt. Nghe lại thì đã im bặt.

 Tá điền Biện Tấn Bảo nghỉ cày bên bờ ruộng, gối đầu lên hòn đất ngủ tạm. Trong lúc mơ màng, nghe có người hỏi: "Hôm qua ở nha môn có việc gì?" Một người đáp: "Hôm qua xử vợ kế của người nọ, phạt trăm gậy sắt. Ả tuy mặt mũi ốm yếu mà mày mắt vẫn đẹp như tranh, da thịt mịn như mỡ đông, mỗi gậy đánh xuống thì ả kêu khóc uốn éo, như gió thổi qua ống tiêu, làm người ta nát lòng. Tay tôi run không đánh xuống được, suýt nữa bị đánh roi thay." Người hỏi thở dài nói: "Chính vì yêu mị như thế nên ả mới mê hoặc được chồng, hành hạ con cái của người vợ trước, gây ra đủ thứ nghiệp ác." Tấn Bảo thầm nghĩ không biết là nha môn nào mà lại dùng gậy sắt, định đứng dậy hỏi. Vươn vai dụi mắt nhìn thì chỉ thấy khói hoang cỏ dại, bốn bề vắng lặng.

 Giả Hán Hằng ở Cố Thành kể: Trương Nhị Dậu và Trương Tam Thần là anh em. Nhị Dậu chết trước, Tam Thần nuôi cháu như con đẻ, lo liệu ruộng vườn, tính chuyện cưới vợ cho cháu, đều dốc hết tâm sức. Cháu mắc bệnh lao, ông lo thuốc thang đến gần như bỏ ăn bỏ ngủ. Sau khi cháu chết, ông thường ngơ ngẩn như mất cái gì. Người ta đều khen ông thương yêu anh em. Mấy năm sau ông ốm nặng, trong lúc mê man tự nói: "Thật là chuyện quái lạ! Vừa rồi tôi tới âm phủ, anh hai kiện tôi giết con anh ấy, làm tuyệt dòng thờ cúng, chẳng phải oan lắm sao!" Từ đó miệng ông thường lẩm bẩm, không nghe rõ. Một hôm hơi tỉnh, ông nói: "Là lỗi của tôi rồi. Anh tôi trước mặt Diêm La kể tội tôi rằng: 'Đứa trẻ này không phải là đứa không dạy được. Mày là chú, chỉ cách cha có một bậc, vậy mà chỉ biết nuôi không biết dạy, để mặc nó muốn làm gì thì làm; sợ trái ý nó mà để nó tha hồ chơi bời trăng hoa, mắc bệnh hiểm mà chết. Không phải mày giết nó thì là ai?' Tôi ngẩn người không đáp được. Tôi hối hận thì muộn rồi." Rồi ông đưa tay tự đấm mình mà chết. Việc Tam Thần làm cũng là điều khó có trong thói đời suy đồi này; bắt tội ông giết cháu là theo kiểu sách Xuân Thu đòi hỏi trọn vẹn ở người hiền mà thôi. Nhưng rốt cuộc cũng không thể nói Nhị Dậu là khắt khe. Vương Chấp Tín người Bình Định là kẻ sĩ tôi lấy đỗ năm Kỷ Mão (năm 1759, khi tác giả làm chủ khảo). Anh ta nhờ tôi viết văn bia mộ cho mẹ kế, kể rằng mẹ sinh được một em trai tên Chấp Bồ, vợ lẽ sinh một em trai tên Chấp Bích; ngày thường cơm ăn áo mặc, ba người con không có gì khác nhau; gặp khi có lỗi thì trách mắng đánh đòn, ba người con cũng không có gì khác nhau. Hiền thay! Mấy câu ấy đã nói hết cả rồi.

 Sách "Độc thư mẫn cầu ký" của Tiền Tuân Vương chép: Triệu Thanh Thường (nhà sưu tầm sách lớn đời Minh) mất, con cháu đem bán sách ông để lại, trong núi Vũ Khang giữa ban ngày có tiếng ma khóc. Có tụ thì ắt có tan, sao lại không thông suốt đến thế? Dinh cũ của Thọ Ninh hầu đời Minh ở Hưng Tế, đã bị bán gần hết, chỉ còn gian sảnh chính. Về sau đem gỗ bán cho ông nội tôi. Hôm tháo dỡ, thợ cũng nghe trong cột có tiếng khóc. Những hồn si mê nghìn năm, có lẽ đều cùng một lối. Tôi từng nói với Đổng Khúc Giang: "Núi sông mặt đất, nhà Phật còn coi là bọt nước bóng hình, chút đồ vụn vặt thì đáng kể gì! Trăm năm sau khi tôi chết, nếu tranh vẽ, đồ vật, sách vở, đồ chơi của tôi tản mát trong nhân gian, khiến các nhà sành đồ cổ chỉ trỏ mân mê, nói: 'Đây là đồ cũ của Kỷ Hiểu Lam (tên tác giả)', thì cũng là một chuyện đẹp, có gì đáng tiếc!" Khúc Giang nói: "Ông nói thế là lòng háo danh vẫn còn. Tôi thì cho rằng để tiêu khiển cho qua ngày thì không thể không mượn những thứ này để tự vui. Đến khi tôi đã không còn, thì những thứ khác còn gì nữa, mặc cho sâu chuột gặm, vứt vào bùn cát mà thôi. Cho nên sách của tôi không đóng dấu, nghiên của tôi không khắc chữ; cũng như hoa đẹp trăng trong, nước đẹp núi danh tiếng, tình cờ gặp tôi thì là của tôi; đến khi như mây khói lướt qua mắt rồi thì chẳng cần hỏi là đồ của nhà ai nữa! Cần gì khắc hiệu đề tên, lo tính cho người đời sau!" Cái thấy của ông càng phóng khoáng hơn.

 Quan chức thông dâm với vợ đầy tớ, tội chỉ đến mức bị cắt bổng lộc. Đó là vì trong nhà gần gũi kín đáo, chuyện khuất tất khó làm rõ, luật pháp tính sâu xa, đề phòng cái mầm vu khống, cắn ngược lại chủ. Thế nhưng ngang ngược cưỡng ép thì sự trừng phạt ngầm của cõi âm thật là nghiêm. Tiên sinh Đới Toại Đường kể: cuối đời Khang Hi, có cậu con nhà thế gia ỷ thế cưỡng dâm vợ người đầy tớ. Người đầy tớ uất ức thành bệnh ế cách (bệnh nghẹn, ăn uống nuốt không trôi, theo y học cổ phần nhiều do uất ức mà sinh). Khi ấy người vợ đã có thai. Người đầy tớ lúc sắp chết lấy tay xoa bụng vợ nói: "Là trai hay gái? Có báo thù cho cha được không?" Về sau sinh một đứa con gái, lớn lên rất thông minh xinh đẹp. Cậu con nhà thế gia lại lấy cô làm thiếp, sinh được một con trai. Rồi hắn mắc bệnh "Văn Viên tiêu khát" (Tư Mã Tương Như, từng giữ chức lệnh coi vườn Hiếu Văn, mắc bệnh tiêu khát — khát nước, tiểu nhiều, gầy mòn; ở đây ý nói ham sắc dục mà sinh bệnh), chẳng bao lâu chết yểu. Cô gái trong phòng the không giữ nết, đến nỗi ra công đường kiện tụng, làm tổn hại lớn đến danh tiếng gia đình. Trong vòng mười mấy năm, người mẹ mặc áo tang trắng đỡ quan tài, người con gái mặc áo xanh ra hầu kiện, tiên sinh đều tận mắt thấy cả, nhanh như chỉ cách nhau mấy ngày. Há chẳng phải oán độc dồn lại mà sinh ra người đàn bà đẹp hại người ấy để báo thù sao?

 Tiên sinh Toại Đường lại kể: có người chủ trêu ghẹo vợ đầy tớ, người đàn bà không đáp lại. Chủ giận nói: "Còn dám cự nữa thì đánh chết mày." Người đàn bà khóc kể với chồng. Chồng đang say khướt, lại giận nói: "Mày dám thất tiết thì tao đâm dao vào ngực mày." Người đàn bà uất ức nói: "Theo hay không theo đều chết, thà chết trước còn hơn." Rồi thắt cổ chết. Quan đến khám nghiệm, xác không có thương tích, lời nói không có chứng cứ, lại chết bên cạnh chồng, không biết đổ lỗi cho ai, nên không truy xét được. Nhưng từ đó căn phòng nàng thắt cổ, dù trời quang tạnh cũng âm u như có sương mỏng, đêm đến thường có tiếng như xé lụa, dưới đèn dưới trăng thường thấy một luồng khí đen chập chờn như bóng người, lần theo thì không thấy gì. Như vậy hơn mười năm, đến khi người chủ chết mới hết. Trước khi chết, ngày đêm ông ta bắt người vây quanh giường bệnh, ngờ là ông ta đã thấy gì đó.

 Ổ Đồ Lân, viên lại trong quân ở Ô Lỗ Mộc Tề, kể: người anh họ của anh ta có lần đến huyện Kính thăm bạn, gặp mưa đêm, vào trú trong một ngôi chùa bỏ hoang. Tường đổ cỏ hoang, bốn bề không có người ở, chỉ có cổng chùa còn trú tạm được, đành ở lại chờ tạnh. Lúc ấy mây đen như mực, trong bóng tối nghe có tiếng đàn bà nói: "Con ma oan xin dập đầu, xin ban cho một bộ áo giấy, xương trắng này xin ghi ơn." Anh sợ không cử động được, nhưng nghĩ không có chỗ nào tránh, bèn gắng đứng dậy hỏi. Con ma khóc nói: "Thiếp vốn là con gái trong thôn. Tình cờ đi một mình qua chùa này, bị sư chặn giữ lại. Thiếp khóc chửi không theo, hắn giận mà giết thiếp. Lúc ấy áo quần đã bị lột hết, nên bị chôn trần truồng. Nay đã hơn trăm năm rồi. Tuy ở cõi âm nhưng vẫn còn biết liêm sỉ, mình không mảnh vải, xấu hổ không dám gặp thần linh, nên thà ôm mối oan sâu, ẩn hình không ra. Nay may gặp quân tử, nếu ông lấy mấy tờ giấy màu, cắt làm váy áo, đốt ở cổng chùa, để hồn u tối có cái che thân, thì có thể đến âm phủ kêu oan (?), rồi lại vào vòng luân hồi đầu thai. Mong ông thương xót mà cứu cho." Anh run rẩy nhận lời, tiếng khóc liền im. Về sau anh không thể quay lại nơi ấy, rốt cuộc không đốt được. Anh thường tự nói mình đã phụ lời hứa ấy, khiến con ma ôm hận dưới suối vàng, nên lúc nào cũng áy náy không yên.

 Vu Đạo Quang kể: có một kẻ sĩ ban đêm đi qua miếu Nhạc (miếu thờ Đông Nhạc đại đế, vị thần núi Thái Sơn, theo tín ngưỡng dân gian coi việc sống chết, xét thiện ác của người), cửa son đóng chặt mà có người từ trong miếu đi ra. Biết là thần linh, anh vái lạy gọi là "thượng thánh". Người ấy đưa tay đỡ anh dậy, nói: "Ta không phải thần cao quý gì, chỉ là viên lại coi gương ở Hữu đài, mang sổ sách đến đây." Hỏi coi gương là nghĩa gì, có phải là nghiệp kính (tấm gương ở âm phủ, soi vào thấy hết những việc thiện ác người ấy đã làm) chăng? Người ấy nói: "Gần như vậy, nhưng lại là một việc khác. Nghiệp kính chỉ soi được việc làm thiện ác mà thôi. Còn tấc lòng thì mờ mịt khó thấy, thật giả muôn đường, nảy ra tắt đi không thường, chứa giấu khó lường, sâu kín tận cùng, không có dấu vết gì để dòm, thường thường bề ngoài như kỳ lân phượng hoàng mà bên trong là cõi quỷ. Những gì còn giấu kín chưa thành việc làm thì nghiệp kính không soi được. Từ đời Nam Tống, Bắc Tống trở về sau, thuật ấy ngày càng khéo, tô vẽ che đậy, có kẻ trọn đời không bị lộ. Cho nên chư thiên (các vị thần ở các cõi trời) cùng bàn, dời nghiệp kính sang Tả đài để soi bọn tiểu nhân thật, đặt thêm tâm kính (gương soi lòng) ở Hữu đài để soi bọn quân tử giả. Ánh sáng tròn chiếu vào nhau thì trong lòng hiện rõ hết. Có lòng vặn vẹo, có lòng lệch lạc, có lòng đen như sơn, có lòng cong như móc câu, có lòng bừa bộn như bức tường trát phân, có lòng đục ngầu như bùn cặn, có lòng thâm hiểm nghìn tầng muôn lớp che đậy, có lòng mạch lạc quanh co xuyên trái luồn phải, có lòng như gai góc, có lòng như dao kiếm, có lòng như ong bọ cạp, có lòng như hổ sói, có lòng hiện bóng mũ áo xe lọng (tức ham quan tước), có lòng hiện khí vàng bạc, thậm chí có lòng thấp thoáng hiện cả tranh xuân cung. Thế mà quay lại nhìn dáng người thì ai nấy đều nghiêm trang đạo mạo. Lòng tròn trong như ngọc sáng, trong vắt như thủy tinh thì nghìn trăm người mới có một hai mà thôi. Những người như thế, ta đứng bên gương ghi chép lại, ba tháng một lần trình lên Nhạc đế để định tội phúc. Đại khái danh càng cao thì trách càng nghiêm, mánh khóe càng khéo thì phạt càng nặng. Trong hai trăm bốn mươi năm sách Xuân Thu chép, kẻ ác bị ghét không ít, mà chỉ có việc sét đánh miếu Bá Di, trời riêng giáng điều răn với họ Triển (theo Tả truyện, đó là miếu tổ của họ Triển, sét đánh vì họ có tội ẩn giấu), ấy là vì họ giấu giếm. Anh hãy ghi nhớ." Kẻ sĩ lạy nhận lời dạy, về nhờ Đạo Quang viết biển, đặt tên phòng mình là "Quan Tâm" (Soi lòng).

 Có cậu bé hát, trên quạt vẽ hoa mào gà, ở bữa tiệc xin Lý Lộ Viên đề thơ. Lộ Viên đùa viết một bài tuyệt cú (thơ bốn câu):

 "Tía tía hồng hồng hơn ráng chiều,
Trước gió cũng tự uốn mình làm duyên,
Uổng công khiến bướm bay nghìn lượt,
Giống này vốn chẳng phải là hoa."

 Mọi người đều khen ý tứ hai nghĩa thật khéo (vừa nói hoa mào gà, vừa ngầm nói cậu bé hát làm duyên như gái mà vốn không phải gái). Sau khi Lộ Viên đi nhậm chức ở Hồ Nam, có người cầu cơ, có kẻ đem hoa mào gà xin đề thơ, cơ liền viết chữ lớn bài thơ này. Tôi kinh ngạc nói: "Đây chẳng phải thơ Lý Lộ Viên làm sao?" Cơ bỗng đứng im. Người đỡ cơ lúng túng bỏ đi. Nhan Giới Tử thở dài nói: "Tiên cũng ăn cắp thơ." Có người nói: "Người đỡ cơ ấy vốn giả mạo thần tiên, đã nhiều lần bị lộ vì ăn cắp thơ rồi."

 Anh họ tôi là Viên Cư kể: trước kia nghe Lưu Hinh Đình nói hai chuyện. Chuyện thứ nhất: có một anh con nhà nông bị hồ ly mê hoặc, mời thuật sĩ (thầy pháp) đến làm phép trị, hồ ly bị bắt, sắp đem bỏ vào chảo dầu, anh nông dân dập đầu xin tha, bèn thả cho đi. Về sau anh nhớ nó mà sinh bệnh, thầy thuốc không chữa được. Một hôm hồ ly lại đến gặp, anh vừa buồn vừa mừng, nhưng hồ ly thì rất lạnh nhạt, nói với anh: "Anh khổ sở nhớ ta, chẳng qua vì ưa sắc đẹp của ta, mà không biết đó là hình ảo của ta. Thấy hình thật của ta thì anh sẽ sợ hãi tránh không kịp." Rồi bỗng nó ngã xuống đất, lông xám đuôi dài, mũi thở phì phì, mắt sáng quắc như đuốc (?), nhảy vọt lên mái nhà, tru dài mấy tiếng rồi đi. Anh nông dân từ đó khỏi bệnh. Con hồ ly này có thể nói là biết báo ơn. Chuyện thứ hai: cũng có anh con nhà nông bị hồ ly mê hoặc, mời thuật sĩ làm phép trị, phép không linh, bùa chú đều bị hồ ly xé nát; hồ ly định lên đàn đánh thuật sĩ, thì một bà già, hình như là mẹ hồ ly, ngăn lại nói: "Loài vật thì tiếc bầy của mình, loài người thì che chở phe của mình. Thuật sĩ này đạo hạnh tuy nông, nhưng làm hắn đau quá thì e các thuật sĩ khác đến báo thù. Chi bằng cứ về ngủ với chồng con đi." Rồi để mặc thuật sĩ chạy trốn. Con hồ ly này có thể nói là biết lo xa.

 Năm Quý Tỵ đời Khang Hi (năm 1713), cha tôi là Diêu An công đọc sách ở Xưởng Lý — đời Minh nơi đây phải nộp cống thứ gạch lọc bùn mịn (?), chỗ này là nền cũ của lò gạch. Ông tình cờ bẻ một cành hoa mơ cắm vào nước; sau hoa rụng, kết thành hai quả mơ to bằng hạt đậu, lớn dần to dần, đến khi chín đỏ, không khác gì quả trên cây. Năm ấy gặp khoa thi "Vạn thọ ân khoa" (khoa thi mở thêm ngoài lệ để mừng thọ nhà vua), ông đỗ cử nhân ở kỳ thi hương (kỳ thi cấp tỉnh). Tiên sinh Vương Đức An lúc ấy ở cùng, đề biển là "Thụy Hạnh hiên" (Hiên mơ điềm lành). Trang trại này về sau chia cho em họ tôi là Đông Bạch. Năm Giáp Thân đời Càn Long (năm 1764), tôi từ Phúc Kiến về, hỏi tấm biển ấy thì đã không còn. Tôi định nhờ Lưu Thạch Am (nhà thư pháp nổi tiếng) viết lại, rồi tu sửa căn nhà, viết bài ký khắc vào đá gắn trên tường để giữ dấu tích của đời trước. Cứ lần lữa mãi chưa làm, không biết ngày nào mới trả được tâm nguyện này.

 Cha tôi là Diêu An công kể: đầu đời Ung Chính, tá điền họ Đổng ở Lý Gia Oa, cha chết, để lại một con trâu đã già lại què. Anh định bán cho lò mổ thì con trâu chạy đến trước mộ cha anh, nằm cứng đơ trên đất, kéo lôi đánh đập thế nào cũng không chịu đứng dậy, chỉ ve vẩy đuôi kêu dài. Người trong làng nghe chuyện, nối nhau đến xem. Bỗng một ông già hàng xóm của người họ Lưu (?) hằm hằm đi tới, lấy gậy đánh con trâu mà nói: "Cha nó ngã xuống sông thì can gì đến mày? Cứ để trôi theo dòng nước làm mồi cho cá ba ba, há chẳng tốt lắm sao. Mày vô cớ lắm chuyện, kéo ông ta lên, để ông ta sống thêm hơn mười năm, khiến nó lúc cha sống phải phụng dưỡng, lúc ốm phải thuốc thang, lúc chết phải quan tài khâm liệm, lại còn để lại nấm mồ này, năm nào cũng phải tốn tiền cúng tế, làm lụy mãi cho con cháu họ Đổng. Tội mày lớn lắm. Chịu chết là phận của mày, còn kêu ụm bò làm gì?" Nguyên là cha anh ta từng ngã xuống chỗ nước sâu, con trâu nhảy theo xuống, ông nắm đuôi trâu mà thoát ra được. Người họ Đổng trước không biết chuyện này, nghe xong rất xấu hổ, tự tát vào má mình nói: "Ta thật không phải là người." Rồi vội dắt trâu về. Mấy tháng sau trâu ốm chết, anh khóc mà chôn nó. Ông già này rất có phong cách khôi hài, ngầm hợp với chuyện Đông Phương Sóc cứu bà vú của Hán Vũ Đế (bà vú phạm tội sắp bị xử, Đông Phương Sóc bảo bà khi bị dẫn đi cứ ngoái lại nhìn vua, rồi ông quát to: "Bà già ngốc, vua đã lớn rồi, còn nhớ đến ơn bú mớm của bà sao?" khiến vua động lòng mà tha).
 Dượng tôi là ông Vương Tử Phủ, thuộc một dòng họ lâu đời ở Văn An. Khi nhà ông chưa sa sút, ở một hàng thịt có cái đầu lợn treo trên giá bỗng tuột khỏi móc rơi xuống đất, rồi nhảy nhót mà đi. Người ngoài chợ la ó đuổi theo, nó chạy thẳng vào cổng nhà ông thì dừng lại. Từ đó nhà ông ngày một lụn bại, đến mức cháo loãng cũng không đủ ăn (?). Nay con cháu không còn sót lại một ai. Chuyện này do chính dì tôi, người họ Vương, kể lại.

 Diêu An công (tức cha tôi, người từng làm tri phủ ở Diêu An nên được gọi như vậy) lại kể về nhà một người bà con bên ngoại. Đã lâu năm nên tôi quên mất họ tên người ấy, chỉ nhớ khi kể chuyện này cha tôi gọi ông ta là "bác họ của con". Một sáng sớm nhà ấy mở cửa, có một con thỏ thong thả bước vào, chẳng hề sợ người, đi thẳng vào buồng ngủ trong cùng, nằm lên giường. Người nhà bắt nó nấu ăn. Trong mấy năm sau, người nhà chết gần hết, nhà cửa cũng bị dỡ thành đất bằng. Đó đều là do khí suy bại của nhà ấy chiêu dẫn mà ra.

 Vương Cúc Trang kể: có một thư sinh ban đêm đậu thuyền ở hồ Bà Dương, dạo bước dưới trăng hóng mát, đến một quán rượu. Ở đó gặp mấy người, ai nấy xưng tên họ, bảo đều là người cùng quê, nên cùng mua rượu uống chút ít. Chuyện trò vui vẻ hợp ý, họ rủ nhau kể chuyện ma, tìm chuyện lạ, moi chuyện mới, nhiều chuyện ngoài sức tưởng tượng.

 Một người nói: "Mấy chuyện ấy quả là lạ, nhưng không chuyện nào lạ bằng chuyện tôi gặp. Trước kia tôi ở kinh thành, để tránh ồn ào nên trọ nhà một người thợ trồng hoa ở Phong Đài. Tình cờ gặp một người học trò, cùng trò chuyện. Tôi nói: 'Nơi này hoa đẹp hơn hẳn, chỉ có điều quanh đám mồ mả nhiều ma, thật đáng ghét.' Người ấy nói: 'Ma cũng có con thanh nhã, con thô tục, chẳng nên gạt bỏ hết. Trước kia tôi đi chơi Tây Sơn (dãy núi phía tây kinh thành), gặp một người bàn thơ, có nhiều chỗ hiểu rất sâu. Người ấy tự đọc thơ mình làm, có câu: "Núi sâu thấy mặt trời muộn, chùa cổ sớm sang thu"; lại có câu: "Tiếng chuông tản khắp xóm làng, ánh đèn hiện ra nhà cửa"; lại có câu: "Tiếng vượn đến bờ nước thì dứt, tiếng người lẫn vào khói sâu"; lại có câu: "Ngọn cây soi sáng dòng nước xa, góc lầu treo bóng nắng xế"; lại có câu: "Vết rêu lan đến giường bệnh, hơi mưa lọt vào ngọn đèn mờ"; lại có câu: "Cú vọ (?) sống lâu năm biết nói tiếng người, võng lượng (loài yêu quái ở núi sông) ở núi sâu thường đi giữa ban ngày"; lại có câu: "Sông vắng soi bóng, hoa phù dung rơi lệ; vườn bỏ hoang tìm xuân, hồn bướm lượn bay". Câu nào cũng thanh tao có ý vị. Tôi vừa định hỏi chỗ ở của người ấy thì bỗng có tiếng nhạc ngựa thồ leng keng, người ấy vụt biến mất. Con ma như thế lẽ nào lại đáng ghét?'

 Tôi mến người học trò ấy phóng khoáng, muốn giữ lại cùng uống rượu. Người ấy rũ áo đứng dậy nói: 'Được ông không ghét đã là may lắm rồi, đâu dám vào bếp nhà ông để ăn uống nữa?' (nguyên văn là "bếp Tuần", chỉ bếp nhà Vi Trắc đời Đường, được phong Tuần công, nổi tiếng nấu ăn ngon; ý nói được mời ăn uống). Rồi cười một tiếng mà biến mất. Tôi mới biết người kể chuyện ma ấy chính là ma."

 Thư sinh nhân đó đùa rằng: "Chuyện kỳ lạ đẹp đẽ như thế, xưa nay chưa từng nghe. Nhưng như chuyện cái lồng ngỗng ở Dương Tiện (truyện xưa: một thư sinh chui vào lồng ngỗng, rồi nhả ra một người con gái, người con gái lại nhả ra một chàng trai… ảo ảnh này sinh ra ảo ảnh khác), trong ảo lại có ảo, lần lượt sinh ra nhau, thì biết đâu người kể chuyện con ma này lại chẳng cũng chính là ma?" Mấy người kia lập tức biến sắc, một làn gió nhẹ ào lên, ánh đèn tối sầm, tất cả đều hóa thành sương mỏng khói nhẹ, lững lờ tan đi bốn phía (?).

 Tháng tư năm Canh Ngọ, lúc mẹ tôi lâm bệnh nặng, bà bảo con cháu: "Từ lâu nghe nói người thân dưới âm phủ, đến lúc lâm chung thì lần lượt gặp lại từng người, hôm nay quả thật như vậy. May là cả đời mẹ chưa có điều gì phải hổ thẹn. Các con còn sống trên đời, đối với ruột thịt trong nhà, phải luôn chừa lại chỗ để sau này còn nhìn mặt nhau."

 Diêu An công nói: "Người thông minh xuất chúng, việc gì cũng biết, chỉ riêng không biết rằng con người phải chết; người có tài kinh bang tế thế, việc gì cũng tính toán được, chỉ riêng không biết tính cho lúc mình chết. Nếu biết rằng người ta phải chết, thì trong mọi việc mình làm, tất có những việc sẽ thấy nhạt nhẽo mà tự quay lại; nếu biết tính cho lúc chết, thì trong mọi việc mình làm, tất có những việc sẽ rùng mình mà tự dừng tay. Tiếc thay, người ta đi tìm tận ngoài lục hợp (sáu phương: trên, dưới và bốn hướng, tức cả vũ trụ), mà lại để mất ngay những điều trước mi mắt mình."

 Có một văn sĩ phương nam, nhờ tài văn chương mà đi lại với hàng công khanh. Tình cờ ông có được một miếng ngọc hoàng (ngọc bội hình nửa vòng tròn) đời Hán, thớ ngọc trong trắng mà vân đỏ như máu thấm tận lõi, thường dùng làm cái chặn giấy. Một hôm ông ở nhờ nhà một vị quan, đang ngồi dưới đèn soạn văn thì nghe chỗ khe cửa sổ có tiếng động, bỗng một bàn tay thò vào. Ngờ là kẻ trộm, ông cầm cây như ý bằng sắt (một vật cầm tay có đầu cong, thường dùng để trang trí hoặc gãi lưng) định đánh, nhưng thấy bàn tay thon nhỏ như cọng hành mùa xuân, ông ngần ngừ rồi thôi. Ông chọc thủng giấy dán cửa nhìn trộm, thì thấy một con quỷ La Sát (loài ác quỷ trong kinh Phật) mặt xanh lè, sợ quá ngã lăn ra đất. Đến khi tỉnh lại thì miếng ngọc đã mất. Ông ngờ là hồ ly hóa hình mê hoặc, nên không tra hỏi nữa.

 Về sau ông tình cờ thấy miếng ngọc ấy ngoài chợ, hỏi gốc gác thì nó đã qua tay mấy người chủ, rốt cuộc không lần ra manh mối. Lâu sau mới biết là một tên gia nô nhà vị quan kia giả làm ma để lấy. Đổng Khúc Giang đùa rằng: "Hắn biết ông là 'vị ngự sử thương hoa' (người hay thương xót phụ nữ đẹp), nên mới dám chìa ra bàn tay mềm mại như mầm cỏ non ấy. Nếu gặp phải hạng thô lỗ như bọn tôi, hắn quyết chẳng dám chuốc lấy cái họa bị chặt cổ tay."

 Tôi cho rằng tên gia nô này giả dạng quỷ, một là để người ta không dám nắm bắt, hai là để người ta không truy tìm nữa. Lại nữa, dưới đèn mà một bàn tay phá cửa sổ thò vào, sợ bị đánh, nên giả làm tay đàn bà để người ta biết không phải kẻ trộm; rồi lại dụ cho người ta nhìn thấy hình dạng ghê tởm để biết rằng không phải người. Hắn tính toán thật hết sức chu đáo. Hạng người này khi làm việc cho chủ thì đần độn như cái chày; nhưng đến khi làm điều gian phạm pháp thì mưu kế lạ lùng nảy ra liên tiếp, như ma như quỷ vực (loài quái vật trong truyền thuyết, núp dưới nước ngậm cát phun vào bóng người để hại người). Phần nhiều đều như thế cả, chẳng riêng một người một chuyện này.

 Ngự sử (chức quan chuyên giám sát, can gián và đàn hặc quan lại) Chu Trúc Bình có lần dự một buổi họp mặt nhỏ ở nhà Thượng thư (quan đứng đầu một bộ trong triều) Diêm Lê Tài. Đang uống rượu, Trúc Bình than rằng: "Thanh liêm cương trực là bổn phận của người quân tử; nếu cậy mình thanh liêm cương trực mà lấn át người khác, thì thật đáng chê là chưa bỏ được thói kiêu căng hão. Xưa kia có một vị quan khi làm ngự sử ở ngôi nhà này, trong lúc ngồi chơi có người nhắc đến chuyện hồ ly mê hoặc người, vị ấy liền chửi mắng thậm tệ. Mấy hôm sau, dưới trăng thấy một tên trộm trèo tường vào, người trong ngoài lùng bắt mà chẳng thấy dấu vết gì, náo loạn suốt đêm. Đến sáng, bỗng thấy trên sảnh có một ông già nằm, nhổm dậy nói: 'Trường hạ nóng nực oi bức…'

 (Lời chú của tác giả: hai chữ "trường hạ" lấy từ sách Tố Vấn của Hoàng Đế, chỉ tháng sáu. Vương Thái Bộc khi chú giải đọc chữ "trường" theo thượng thanh, tức đọc là "trưởng", hiểu theo nghĩa "lớn lên"; còn câu thơ của Đỗ Công Bộ (tức Đỗ Phủ) "Trường hạ giang thôn sự sự u" (mùa hè dài, xóm bên sông việc gì cũng tĩnh lặng) thì đều đọc theo bình thanh, tức đọc là "trường", nghĩa là "dài". Có lẽ các nhà chú giải ngẫu nhiên chưa khảo kỹ.)

 '…tình cờ ghé đây hóng mát, khiến chủ nhân suốt đêm không yên, thật hết sức hổ thẹn.' Nói xong cười một tiếng rồi biến mất. Ấy là vì vô cớ xúc phạm hồ ly, nên hồ ly trêu lại như thế. Chẳng phải là tự chuốc lấy nhục đó sao?"

 Nhà Chu Thiên Môn cầu phù kê (thuật cầu tiên bằng cách cho cây bút gỗ viết chữ trên mâm cát, tin rằng thần tiên giáng xuống mượn bút trả lời), nhiều người hiếu sự đến xem. Có một kẻ ngông cuồng, tự phụ giỏi thư họa, thái độ kiêu ngạo coi thường, như không có ai bên cạnh, đến mức trước mặt khách còn cởi tất ra gãi ghét chân. Hắn cười khẩy nói với bàn cầu tiên: "Xin ban cho một bài thơ trước khi rời đàn."

 Bút cầu tiên liền viết: "Ngoảnh đầu năm tháng trôi vùn vụt (?), mấy độ biển dâu nay lại đến; từng thấy Vương Nội sử đất Hội Kê, đích thân dẫn khách đến Sơn Âm." (Vương Nội sử tức Vương Hy Chi, nhà thư pháp nổi tiếng đời Tấn, làm Hội Kê nội sử, từng họp các danh sĩ ở Lan Đình thuộc Sơn Âm.) Mọi người hỏi: "Vậy ra tiên đã từng gặp Vương Hữu Quân (tức Vương Hy Chi) ư?" Bút viết: "Chẳng những Hữu Quân, còn gặp cả Hổ Đầu (tên tục của Cố Khải Chi, họa sĩ lừng danh đời Tấn)."

 Kẻ ngông nghe vậy đứng dậy nói: "Phong thái của hai cụ, tiên đã tận mắt thấy. Nay các bậc hiền tài đều có mặt ở đây, người xưa với người nay cách nhau bao xa?" Bút lại viết: "Hai vị ấy tuy tài nghệ tuyệt vời đến mức nhập thần, nhưng lòng luôn khiêm nhường, cái phong vị sâu xa của bậc thanh nhã khiến người gặp phải tiêu tan lòng kiêu ngạo. Còn hạng Quán Phu chửi mắng giữa tiệc (Quán Phu là tướng đời Hán, tính nóng nảy, say rượu chửi bới khách trong tiệc) thì tự là một hạng người khác. Tách riêng ra thì cả hai đều hay, việc gì phải gộp lại để cả hai cùng hỏng." Mọi người biết là có ý ám chỉ, nhìn nhau cười bằng mắt; quay lại nhìn kẻ ngông thì hắn đã xỏ tất định chuồn mất rồi.

 Không biết là hồn quỷ linh thiêng nào mà đùa cợt cay độc như vậy. Xá nhân (chức quan văn trong triều lo việc soạn thảo văn thư) Trần Vân Đình người Huệ An từng đề thơ lên bức "Núi lạnh cây già" của kẻ ấy rằng: "Tiều tụy giữa đời ông thợ vẽ già, cả đời mang hận giống Từ Hi (họa sĩ thời Ngũ Đại, suốt đời không làm quan); vô cớ tự vẽ cảnh hoang lạnh, chấm phá xong núi thu thì tóc đã bạc. Mượn rượu làm càn, lễ phép sơ sài, ai ngờ khí hiệp lại thuộc về gã cuồng; năm nào nếu có người viết tiếp sách Tuyên Hòa họa phổ (sách ghi chép họa sĩ và tranh trong cung đời Tống), thì trong hàng họa sĩ nay có một Quán Phu." Câu "Quán Phu chửi mắng giữa tiệc" mà bút cầu tiên viết hẳn là chỉ chuyện này. Lại không biết con quỷ ấy làm sao biết được bài thơ này.

 Cậu tôi là ông Trương Mộng Chinh kể: hồi nhỏ nghe nói ở Thương Châu có một thái học sinh (người học ở Quốc Tử Giám, trường cao nhất do triều đình lập; thời này nhiều người bỏ tiền mua danh vị này), nhà ở ven sông. Một đêm có một viên lại cầm danh thiếp đến gõ cửa, nói rằng thái thú mới nhậm chức đi qua đây, nghe nói đây là nhà giàu có lớn trong vùng, nên mời xuống thuyền gặp mặt. Đúng lúc chủ nhà đi đưa tang, ngủ lại nhà thông gia cách hơn mười dặm. Người gác cổng cầm danh thiếp chạy đến báo, chủ nhà vội vàng sai thắng xe trở về, thì thuyền đã đi rồi. Ông bèn sửa soạn xe ngựa, sắm lễ vật, men theo bờ sông đuổi gấp, ngày đêm chạy hơn hai trăm dặm, đến tận địa giới Đức Châu thuộc Sơn Đông. Gặp người hỏi han thì chẳng những không có viên quan ấy, mà cũng chẳng có chiếc thuyền ấy, đành lủi thủi trở về. Mấy ngày liền ông thẫn thờ như người trong mộng.

 Có người ngờ rằng nhà ông nhiều của, bọn cướp muốn dụ ra để bắt, nhờ ông đi vắng nên thoát; lại có người ngờ rằng ông coi bà con bạn bè nghèo như kẻ thù, mà lại chẳng tiếc nhiều vàng để kết giao với kẻ quyền quý, làng bên vốn có hồ ly, ghét nên trêu ông. Đều không có chứng cứ. Nhưng người trong làng đồn ầm lên, ai cũng nói ông thái học sinh ấy gặp ma. Ông ngoại tôi là Tuyết Phong công nói: "Chuyện này không phải hồ ly, không phải ma, cũng không phải cướp, mà chính là do đám bà con bạn bè nghèo làm ra." Lời ấy gần đúng sự thật.

 Dân gian truyền rằng chỗ chim khách đánh nhau với rắn là đất tốt, đặt huyệt (vị trí chôn quan tài trong phong thủy) ngay chỗ chúng đánh nhau thì sẽ được đại phú quý; gọi là "đất long phượng". Hồi tôi mười một, mười hai tuổi, ở ruộng nhà họ Khổng tại Hoài Trấn từng có chuyện như thế; cậu tôi là ông An Thực Trai tận mắt trông thấy. Họ Khổng dùng chỗ đó làm mộ, cũng chẳng thấy linh nghiệm gì.

 Tôi cho rằng chim khách ăn sâu bọ, kiến, có khi thấy rắn nhỏ thì mổ bắt, rắn uốn mình chống cự, trông như đánh nhau. Đó cũng là chuyện thường của muôn loài. Chắc hẳn ngày trước có ông thầy địa lý chọn đất chôn cất cho ai đó, đã chỉ chỗ rắn và chim khách đánh nhau làm huyệt, giống như chuyện Đào Khản chôn mẹ, được tiên nhân chỉ chỗ con trâu nằm ngủ làm huyệt vậy. Người đời sau thấy linh nghiệm, rồi truyền tai nhau sai lệch, thành ra cho rằng hễ chỗ chim khách đánh nhau với rắn là tốt. Nếu thế thì vì chuyện Đào Khản, lẽ nào lại bảo hễ chỗ nào trâu nằm ngủ cũng là đất tốt ư?

 Vùng giữa Khánh Vân và Diêm Sơn có người ban đêm đi qua bãi tha ma, bị một bầy hồ ly chặn lại, lột trần, trói quặt tay ra sau, treo ngược trên ngọn cây. Đến sáng người ta mới thấy, bắc thang cởi xuống, thấy trên lưng viết to ba chữ: "Dây trả dây". Không ai hiểu ý gì. Lâu sau người ấy mới nhớ ra hai mươi năm trước từng bắt một con hồ ly treo ngược lên, nay chúng báo thù.

 Tiên sinh Hồ Hậu Am có làm thơ phỏng theo lối "tân nhạc phủ" của Tây Nhai (tức Lý Đông Dương đời Minh), trong đó có bài "Dây trả dây" rằng: "Cành nghiêng cao ba trượng chẳng thể trèo, ai đạp lên ngọn như vượn leo? Nhìn kỹ thì thấy người bị treo ngược, lưng đề ba chữ: dây trả dây. Hỏi vì cớ gì, lòng mơ hồ; chợt tỉnh ngộ, vụt đứng dậy: năm ấy từng trói con A Tử (tên gọi hồ ly cái trong truyện xưa, dùng chỉ hồ ly). Chuyện cũ qua mắt như ngọn đèn trước gió, nào ngờ đường hẹp gặp đồng bọn nó. Than ôi! Người và yêu khác đường như than với băng, cớ sao ngươi ra tay tàn bạo, xâm phạm nó trước, khiến nó ôm hận độc, rình kẽ hở mà trả? Than ôi! Đừng làm kẻ gây họa trước, chuyện này đáng làm răn." Chính là chuyện này.

 Lưu Hương Uyển kể: ở vùng ven biển gần Thương Châu (?) có một chú bé chăn trâu, mười bốn, mười lăm tuổi, tuy là con nhà nông nhưng da dẻ khá trắng trẻo. Một hôm nằm ngủ trưa bên bờ ao, tỉnh dậy thấy trên lưng như đang cõng vật gì, nhưng nhìn thì không có hình, sờ thì không có thực thể, hỏi thì cũng chẳng có tiếng. Chú sợ chạy về kể với cha mẹ, nhưng chẳng biết làm sao. Mấy ngày sau, dần dần như có gì ôm ấp, dần dần như vuốt ve, rồi dần dần như bị bóng đè, và chú bị nó làm nhục. Từ đó nó chung chạ bất kể lúc nào, mà vẫn không hình, không thực thể, không tiếng như trước. Đôi khi chú được cho tiền, đồ vật, hoa quả, bánh trái, nhưng cũng không nhiều lắm.

 Ông thầy đồ ở trường bên cạnh bảo cha chú: "Đây e là hồ ly. Nên giấu sẵn chó săn, đợi lúc nghe tiếng ân ái thì phá cửa xông vào, xua chó vồ nó." Người cha làm theo, hồ ly vụt (?) phá cửa sổ thoát ra, nhảy nhót trên mái nhà, mắng chú bé là đồ bạc tình.

 Ông thầy đồ gọi lên nói với nó: "Ông biến hóa được, lại thông linh, hẳn biết rõ việc đời. Trai gái yêu nhau là do tình cảm cảm động; vậy mà kẻ sáng thề sống chết chung mồ, tối đã sang thuyền khác, còn không biết bao nhiêu mà kể. Huống hồ trai luyến đồng (thiếu niên làm trò mua vui, ăn nằm với đàn ông), vốn chẳng phải thân con gái, ôm chăn dâng gối chẳng qua là đem nhan sắc ra mua bán. Lúc chúng đánh phấn xông hương, làm nũng liếc mắt đưa tình, được thưởng gấm vạn tấm, mua nụ cười nghìn vàng, thì chẳng phải không giống nàng Bích Ngọc đa tình xoay mình sà vào lòng (Bích Ngọc: người thiếp của Nhữ Nam vương đời Tấn, trong bài ca có câu tả nàng quay mình sà vào lòng chàng). Nhưng đến khi kẻ giàu hết của, kẻ sang mất quyền, thì chúng hoặc vung tay bỏ đi, hoặc trở giáo cắn lại, lật tay thành mây, úp tay thành mưa, xưa nay đều thế cả. Chuyện Tiêu Thiều với Dữu Tín, Mộ Dung Xung với Phù Kiên (Tiêu Thiều từng được Dữu Tín sủng ái, về sau làm quan lại khinh rẻ Dữu Tín; Mộ Dung Xung từng được Phù Kiên sủng ái, về sau dấy binh đánh Phù Kiên) còn chép trong sử sách, là những chuyện nổi tiếng nhất. Người ta ban ơn đến thế mà còn bị đền đáp như thế. Vậy thì kết giao với hạng này chẳng khác gì nắm cát nấu cơm. Huống chi những thứ ông cho, chưa bằng một phần vạn của bọn nhà giàu quyền quý ở Ngũ Lăng (vùng tập trung các nhà quyền quý đời Hán), mà lại muốn đứa trẻ này một lòng bền như vàng đá, chẳng phải là ngớ ngẩn lắm sao (?)?"

 Nói xong thì im phăng phắc. Hồi lâu bỗng nghe tiếng giậm chân nói: "Thôi đi tiên sinh! Đến giờ tôi mới biết mình ngu." Rồi thở dài mấy tiếng mà đi.

 Khương Bạch Nham kể: có một người học trò đi trong núi Đồng Bách, gặp đoàn lỗ bộ (đoàn nghi trượng, cờ quạt và lính hầu đi trước mở đường cho người có chức tước) đi đầu, áo mũ hình dạng như quỷ thần. Anh vừa tránh vào rừng thì vị quan sang trọng ngồi trong kiệu đã trông thấy, gọi ra nói chuyện, thái độ rất thân mật. Anh vái hỏi tước vị, vị ấy đáp: "Ta là thần núi này." Anh lại vái hỏi thần sinh vào đời nào, mong được truyền lại cho người đời để mở rộng hiểu biết.

 Thần nói: "Điều ngươi hỏi là về nhân quỷ (người chết được thờ làm thần); còn ta là địa kỳ (thần đất, thần núi sông vốn có từ khi trời đất hình thành, không phải do người chết hóa thành). Khi trời đất mới phân ra, khí kết tụ thành muôn hình; hình thành thì khí tụ lại, khí tụ thì chứa tinh, tinh đọng lại thì thành chất, chất đứng vững thì chứa linh. Cho nên thần trời thần đất cùng sinh ra với trời đất; chỉ có thánh nhân mới thông hiểu cội nguồn của tạo hóa, vì thế việc đốt củi tế trời, chôn ngọc tế đất đều chép trong sáu bộ kinh của nhà Nho. Từ khi đám người chép chuyện vặt vãnh đặt ra những lời quê kệch, nào là họ Lưu, nào là họ Trương, bảo Thiên Đế cũng có lúc lên lúc xuống; nào là họ Lã, nào là họ Phùng, bảo Hà Bá (thần sông) cũng có vợ có chồng, thì nhà Nho lấy làm khó chịu. Tử Dương (tức Chu Hy, nhà Nho lớn đời Tống) nổi lên, bèn lấy 'lý' (đạo lý, quy luật) để giải thích chữ 'trời', đến cả câu trong bài 'Hoàng hĩ' (bài thơ trong Kinh Thi, nói Thượng Đế từ trên cao nhìn xuống) cũng bị bác là không có thật; và công đức của quỷ thần bèn bị quy cả về sự co duỗi của hai khí âm dương.

 Tinh khí của cây đá còn sinh ra loài Quỳ và Võng lượng; tinh khí của đất còn sinh ra loài dê Phần (?) (các loài quái vật trong sách xưa). Lẽ nào trời đất xoay vần, nguyên khí mênh mông, lại không thể tụ lại mà bay lên, thành đấng chủ tể tôn quý nhất? Xem áo mũ của ngươi thì hẳn là văn sĩ, hãy thử truyền lời ta, để nhà Nho biết vì sao thánh nhân phải cúng tế để báo đáp thần linh."

 Người học trò vái hai lạy rồi lui. Nhưng mỗi lần đem chuyện kể với người khác, ai cũng ngờ là bịa. Tôi cho rằng lời ấy suy xét gốc ngọn của quỷ thần, đặt nghĩa rất tinh tế; nhưng đó là lời ngụ ngôn của Bạch Nham, mượn quỷ thần mà nói thôi. Thần linh hiển hách, há lại thèm tranh phải trái với các nhà giảng học sao?

 Biên tu (chức quan ở Hàn lâm viện, lo việc biên soạn sử sách) Cừu Siêu Nhiên kể: trong cửa Phong Nghi, trên phố miếu Ngọc Hoàng, có mấy gian nhà nát, khóa kín đã lâu, nghe nói trong có hồ ly. Có một hiếu liêm (người đã đỗ thi Hương, tức cử nhân) người Giang Tây cùng mấy người bạn ở lại "qua hè" (lời chú: thời Đường, sĩ tử thi trượt ở lại kinh đọc sách để chờ khoa sau, gọi là "qua hè" (?)). Họ thích chỗ ấy vắng vẻ yên tĩnh nên thuê nhà ở bên cạnh.

 Một hôm anh thấy một thiếu phụ trẻ đứng dưới mái hiên, dáng vẻ rất yêu kiều. Biết là hồ ly, nhưng tuổi trẻ phóng túng, anh chẳng hề sợ. Sau hoàng hôn, anh đến cửa vái chào, khấn những lời lả lơi. Nửa đêm nghe bên giường sột soạt, biết là hồ ly đến. Trong bóng tối anh đưa tay kéo, nó liền buông mình vào lòng, lập tức ân ái. Nó dâm đãng đủ trò, anh gần như mệt lả. Đến khi trăng lên, cửa sổ sáng, nhìn kỹ thì là một mụ già tóc bạc, đen đúa xấu xí đáng ghét. Anh kinh hoảng hỏi: "Mụ là ai?" Mụ chẳng chút hổ thẹn, nói: "Ta là hồ ly già trên lầu thành, cô nương nhà ta trách ta tham ăn mà lười làm, đuổi ra ở căn nhà này, cô quạnh đã mấy năm. Cảm tấm lòng yêu thương của chàng nên liều mặt dâng mình."

 Anh hiếu liêm giận, tát vào má mụ, định trói lại đánh. Trong lúc giằng co vật lộn, bạn cùng nhà nghe tiếng đều đến giúp bắt; bỗng tuột tay một cái, mụ đã vụt (?) phá cửa sổ trốn mất. Tối hôm sau, mụ tự ngồi trên mái hiên, nói lời ngọt ngào gọi anh; anh chửi mắng, liền bị ngói bay đến ném trúng. Lại một tối, anh vén màn định ngủ thì mụ đang nằm trần truồng trên giường, cười vẫy tay; anh rút dao chém, mụ mới khóc lóc chửi rủa bỏ đi. Sợ mụ còn đến nữa, anh dọn đi nơi khác để tránh. Lúc lên xe, bỗng thấy thiếu phụ trẻ hôm trước từ trong đi ra; anh lén sai đứa tiểu đồng dò hỏi, mới biết đó là cháu gái của chủ nhà trọ, hôm trước tình cờ ra phố mua hoa và phấn.

 Người thợ đàn họ Tiền, nhờ tài gảy cầm (đàn bảy dây) mà làm khách trong nhà Cừu Văn Đạt công. Ông hay pha trò, khéo đùa cợt; vì mặt có những mảng da loang lổ, mọi người đều gọi là "Tiền mặt hoa". Qua lại mấy năm mà rốt cuộc không ai biết quê quán, tên thật của ông.

 Ông kể: có một tuyển nhân (người đã đủ tư cách làm quan, lên kinh chờ bộ Lại bổ nhiệm) ở trong hội quán (nhà chung do người cùng quê lập ở kinh thành để đồng hương ở trọ). Chỗ tường sau hội quán bị sụt, anh trông thấy một người đàn bà rất có nhan sắc, áo quần tuy cũ nhưng sửa sang rất chỉnh tề sạch sẽ, trong lòng rất ưa. Người coi hội quán có bà mẹ ngoài năm mươi, vốn là tỳ nữ trong một nhà quyền quý, đi đứng nói năng đều còn khuôn phép, thường thay con ra mở cửa tiếp khách. Anh đoán bà ta là người tháo vát, bèn đút tiền nhờ thu xếp cho gặp một lần. Bà ta đáp: "Xưa nay chưa thấy người ấy, có lẽ mới đến. Để tôi thử dò xem, may ra được một phần vạn."

 Hơn mười ngày sau, bà ta mới báo: "Được rồi. Cô ấy vốn con nhà lương thiện, vì nghèo mà phải nhịn nhục làm chuyện này. Nhưng sợ người biết, phải đợi đêm khuya trăng tối mới đến được. Tuyệt đối không được thắp nến, không được nói cười, không được để đầy tớ và người cùng hội quán nghe thấy động tĩnh; nghe tiếng chuông thì đừng giữ lại; mỗi đêm cho hai lạng bạc là đủ." Anh tuyển nhân làm đúng như giao hẹn.

 Qua lại hơn một tháng, một đêm nhà bên sơ ý để cháy, anh hốt hoảng vùng dậy, đám đầy tớ đều chạy vào phòng cứu tay nải, rương hòm. Một người vội giật màn kéo đệm, "rầm" một tiếng, một người đàn bà trần truồng rơi xuống gầm giường, chính là bà mẹ người coi hội quán. Ai nấy cười lăn.

 Số là bà mối ở kinh thành gian xảo nhất. Gặp tuyển nhân muốn lấy thiếp, họ thường dẫn một cô gái đẹp ra cho xem mặt, đến ngày cưới thì lén đổi người kém hơn; có người phát hiện ra mà kiện tụng; cũng có khi cô dâu trùm khăn vào cửa, quay lưng về phía đèn, lấy quạt che mặt, đến sau khi đã ăn nằm mới biết, đành ngậm ngùi chịu cho xong. Mụ già này quen thói ở đất ấy, nên tự mình đóng thế luôn. Nhưng sau đó hỏi khắp hàng xóm, thì ngoài chỗ tường sụt quả thật không có người đàn bà nào như thế; có người bảo là ma quỷ. Cừu Văn Đạt công nói: "Đó là mụ già dẫn một ả kỹ nữ đến để khoe mẽ dụ dỗ anh tuyển nhân mà thôi."

 Người cậu họ bên nhà họ An của tôi bắn điểu súng (súng hỏa mai dùng để săn chim) rất giỏi. Ông đuổi thỏ ngoài đồng, tiện tay bắn là không con nào thoát, số giết có đến hàng nghìn hàng trăm. Một hôm gặp một con thỏ đứng thẳng như người, chắp tay vái, mắt trừng trừng như giận dữ. Ông giơ súng định bắn, súng bỗng nổ làm bị thương ngón tay, con thỏ đã biến mất. Ông biết là hồn ma thỏ báo oán, bèn thôi không săn nữa.

 Lại có lần ông đi săn chim về muộn, trời đã dần tối, thấy một cơn gió xoáy nhỏ cuốn một vật, ánh lửa lập lòe, quay tròn như bánh xe. Ông giơ súng bắn trúng, thì ra là một cây bút cùn, trên cán hơi có vết máu. Tiểu thuyết đời Minh có chép chuyện lời cung khai của Ngưu Thiên Tích, nói rằng mọi đồ vật hễ dính máu người vào ngày Canh Thân (một ngày trong chu kỳ sáu mươi ngày tính theo can chi) thì đều có thể thành yêu quái; có lẽ đúng như vậy chăng.

 Mẹ của gia nô Vương Đình Hựu kể: ở huyện Thanh có một nhà dân, ngày ba mươi Tết có người bán hoa thông thảo (hoa giả làm bằng lõi cây thông thảo) gõ cửa gọi: "Tôi đứng chờ lâu lắm rồi, sao tiền hoa vẫn chưa mang ra?" Hỏi khắp trong nhà thì thật không ai mua hoa, nhưng người bán cứ khăng khăng là có một cô bé để tóc xõa cầm hoa vào. Đang lúc rối rít thì nghe một bà già kêu vội lên: "Chuyện lạ thật! Trên cán cái chổi cùn trong nhà xí có cắm mấy bông hoa." Xem ra thì quả đúng là hoa vừa cầm vào. Người nhà bèn chặt cây chổi ra đốt, nó kêu u u, máu chảy ra từng sợi.

 Con yêu này đã biết hóa hình, thì lẽ ra phải lặng lẽ nuôi dưỡng linh khí, cớ sao lại làm trò quái lạ ấy, khiến người ta biết mà diệt trừ, chẳng phải tự chuốc lấy thất bại đó sao? Trong thiên hạ, những kẻ chưa làm nên gì đã khoe khoang, vừa có được chút gì đã không biết giấu mình, đều giống như cây chổi này vậy.

 Gia nô của ông ngoại tôi là Tuyết Phong Trương công, tên Vương Ngọc, bắn cung giỏi. Có lần hắn mang tiền tô muối từ Tân Hà về, gặp ba tên cướp, bắn ba mũi tên hạ cả ba, nhổ vào mặt từng tên rồi tha cho đi. Một hôm hắn mang cung tên đi đêm, thấy một con hồ ly đen đứng thẳng như người, vái mặt trăng. Hắn giương cung căng hết cỡ bắn một phát, dây cung vừa bật thì mũi tên đã cắm ngập đến tận lông đuôi. Về nhà hắn lên cơn sốt rét dữ dội. Đêm ấy có tiếng khóc quanh nhà, nói: "Ta tự vái trăng luyện hình, có hại gì đến ngươi? Ngươi vô cớ giết ta, ta nhất định báo thù. Vận ngươi chưa suy, ta sẽ kiện ngươi lên Tư Mệnh (vị thần coi giữ tuổi thọ con người)."

 Mấy hôm sau, trên chấn song cửa sổ có tiếng "keng", Vương Ngọc giật mình trố mắt hỏi, thì nghe ngoài cửa sổ nói: "Vương Ngọc, ta nói cho ngươi biết: hôm trước ta kiện ngươi dưới âm phủ, quan âm phủ xem sổ sách, mới biết kiếp trước ngươi mang oan đi kiện, ta làm quan coi việc hình án, ngầm thiên vị vì ăn hối lộ, khiến ngươi có lý mà không được minh oan, uất ức căm giận tự đâm mà chết. Ta bị đọa làm hồ ly, mũi tên này là để trả nợ đó. Nhân quả rõ ràng, ta không oán ngươi. Chỉ là ngày ấy ta trái lương tâm tra tấn oan ngươi, còn nợ ngươi hơn trăm roi; nếu ngươi chịu phát nguyện tha cho không đòi trả, thì âm phủ xóa sổ, kiếp sau ta mang ơn nhiều lắm." Nói xong, dường như nghe tiếng dập đầu. Vương Ngọc quát: "Nợ kiếp này còn chưa đòi xong, ai mà đi đòi nợ kiếp trước? Yêu quỷ đi mau, đừng quấy giấc ngủ của ta." Thế là im bặt.

 Người đời thấy kẻ làm ác không bị báo ứng, liền ngờ rằng lẽ trời không có căn cứ; đâu biết rằng trong cõi u minh lại có những uẩn khúc như thế.

 Năm Giáp Dần niên hiệu Ung Chính, tôi lần đầu theo Diêu An công lên kinh, nghe nói có ông ngự sử nọ tính đa nghi. Đầu tiên ông điển (thuê nhà bằng cách giao trước một khoản tiền lớn, hết hạn thì chủ nhà trả lại tiền) một ngôi nhà ở chùa Vĩnh Quang. Chỗ ấy trống trải, ông lo có trộm; ban đêm sai mấy gia nô thay phiên nhau lắc chuông, gõ mõ canh; vẫn sợ họ lơ là, nên dù rét buốt hay nóng nực, ông cũng tự cầm nến đi tuần, mệt không chịu nổi. Ông bèn điển một ngôi nhà khác ở Tây Hà Duyên. Chỗ này hàng quán san sát, ông lại lo cháy, phòng nào cũng chứa chum nước, đêm đến lắc chuông gõ mõ đi tuần như hồi ở chùa Vĩnh Quang, mệt không chịu nổi.

 Ông lại điển một ngôi nhà ở phía đông cầu Hổ Phường, cách nhà tôi chỉ mấy nhà. Thấy nhà cửa sâu kín, ông lại ngờ có yêu quái. Trước tiên mời sư đến tụng kinh, làm lễ phóng diệm khẩu (nghi lễ nhà Phật bố thí thức ăn cho các cô hồn ngạ quỷ), chũm chọe trống phách inh ỏi mấy ngày, bảo là để siêu độ cho ma. Rồi lại mời đạo sĩ lập đàn, triệu thần tướng, treo bùa, niệm chú, chũm chọe trống phách inh ỏi mấy ngày nữa, bảo là để đuổi hồ ly. Ngôi nhà vốn chẳng có gì, từ đó trở đi yêu quái lại nổi lên dữ dội: ném gạch ném ngói, lấy trộm đồ đạc, không đêm nào yên. Bọn tỳ nữ, vú già, đầy tớ nhân cơ hội đó làm gian, thất thoát không biết bao nhiêu mà kể. Người bàn tán đều nói yêu ma là do người gây ra. Ở chưa được một năm, ông lại điển một ngôi nhà ở ngõ Thằng Tượng; đi rồi thì không còn tin tức gì, chẳng biết ông lại bày ra những gì nữa.

 Diêu An công nói: "Thiên hạ vốn không có chuyện gì, kẻ tầm thường tự chuốc phiền nhiễu" – há chẳng phải nói về ông này sao?

 Trần Càn Vĩ người Tiền Đường kể: xưa kia cùng mấy người bạn bơi thuyền vào sâu trong Tây Hồ, mưa thu vừa tạnh, lên lầu chùa ngắm cảnh xa. Một người bạn tình cờ ngâm câu: "Cả đời người đều già đi trong bận rộn, có ai chịu nghỉ ngơi trước khi chết", mọi người cùng than thở. Vị sư trong chùa mỉm cười nói: "Theo những gì tôi nghe thấy, thì chết rồi cũng chưa chịu nghỉ.

 Mấy năm trước, một đêm trăng thu trong vắt, tôi ngồi trên lầu này, nghe bên cầu có tiếng cãi chửi, hồi lâu càng gay gắt. Chỗ này không ai ở, tôi biết là ma. Lắng nghe (?) lời chúng nói thì cuống quýt chen ngang giành lời, không nghe rõ lắm, hình như tranh nhau ranh giới đất mộ.

 Chợt nghe một người gọi: 'Hai vị đừng ồn, nghe lão tăng nói một lời được chăng? Con người sống ở đời, rối ren nhiễu nhương là vì không biết kiếp này như giấc mộng. Nay hai vị đã tỉnh mộng rồi. Trăm phương nghìn kế để cầu giàu sang, giàu sang nay ở đâu? Muôn mưu nghìn chước để báo ơn trả oán, ơn oán nay lại ở đâu? Núi xanh chưa đổi, xương trắng chưa khô, chỉ còn trơ trọi một hồn. Người trong giấc mộng kê vàng (tích Lư sinh nằm mộng thấy trọn một đời vinh hoa, tỉnh dậy nồi kê vàng còn chưa chín) chỉ là ảo ảnh mà còn tỉnh ngộ được, sao các vị tự thân trải qua lại không biết muôn sự đều không? Vả lại, ngoài tiên thật Phật thật ra, xưa nay chưa có người nào không chết; ngoài bậc đại thánh đại hiền ra, xưa nay cũng chưa có con ma nào không tiêu tan. Ngay cả cái hồn trơ trọi này, lâu ngày cũng không khỏi tan biến. Vậy mà trong khoảnh khắc ngắn ngủi như ánh chớp, như tia lửa đá, lại còn gây chiến tranh như nước Man nước Xúc (theo Trang Tử, hai nước ở trên hai cái râu con ốc sên mà đánh nhau, ý nói tranh giành vô nghĩa vì chuyện nhỏ nhặt), chẳng phải là mộng trong mộng sao?'

 Nói xong, nghe có tiếng nức nở khóc, lại nghe tiếng thở dài: 'Buồn vui còn chưa quên, thì cũng phải thôi, chưa thể coi được và mất như nhau. Còn quái ngại (vướng mắc trong lòng, theo nhà Phật) như vậy, thì lão tăng cũng không thể giúp các vị giải thoát được.' Rồi không nói nữa. Tôi ngờ rằng cuộc tranh chấp của họ vẫn chưa thôi."

 Càn Vĩ nói: "Đó là cái lưỡi khéo nói như hoa nở của nhà sư (?) mà thôi; nhưng lặng lẽ nghiệm lại lòng người, thì cũng thật có lý như vậy."

 Trần Trúc Ngâm có lần dạy học ở nhà một phú hộ. Nhà ấy có một tỳ nữ nhỏ, nghe tin mẹ đi ăn xin ngoài đường, đói sắp chết, bèn lén lấy trộm ba nghìn đồng tiền đưa cho mẹ. Bị bạn bè tố giác, cô bị đánh roi rất đau. Trên một tòa lầu của nhà phú hộ có hồ ly ở nhờ mấy chục năm, chưa từng quấy phá. Hôm ấy, đúng lúc tỳ nữ bị đánh, bỗng trên lầu tiếng khóc rộ lên như nước sôi. Chủ nhà lấy làm lạ, ngửa lên hỏi, thì nghe có tiếng đáp: "Chúng tôi tuy khác loài, nhưng cũng có lòng người. Thương con bé chưa đến hơn mười tuổi mà vì mẹ phải chịu đòn, nên bất giác bật khóc, chứ không dám quấy rầy." Chủ nhà ném roi xuống đất, mấy ngày liền mặt cắt không còn hột máu.

 Trúc Ngâm cùng Chu Thanh Lôi đi chơi chùa Trường Xuân, ở chỗ bán thư họa thấy một cuộn chữ viết cỡ lớn, ghi rằng: "Quả mơ chua chảy tê chân răng, tàu chuối chia màu xanh lên rèm cửa; ngày dài ngủ dậy chẳng thiết gì, nhàn nhã ngồi xem trẻ bắt bông liễu." Lạc khoản đề "Sơn Cốc đạo nhân" (tức Hoàng Đình Kiên, tự Lỗ Trực, nhà thơ và nhà thư pháp đời Bắc Tống). Hai người đang bàn thật giả thì một gã ăn mày đứng bên liếc nhìn, mỉm cười nói: "Hoàng Lỗ Trực mà lại viết thơ của Dương Thành Trai (tức Dương Vạn Lý, nhà thơ đời Nam Tống, sinh sau Hoàng Đình Kiên), thật là chuyện lạ lớn." Rồi vung tay bỏ đi.

 Thanh Lôi ngạc nhiên nói: "Nói được câu ấy, sao lại phải đi ăn mày!" Trúc Ngâm thở dài: "Nói được câu ấy, thì sao lại không phải đi ăn mày!" Tôi cho rằng đó là lời phẫn uất của Trúc Ngâm, tức cái thói quen thường gọi là "thói danh sĩ". Người thông minh tài giỏi, hoặc cậy tài mà ngạo mạn, lâu ngày thành ngang trái quái gở, khiến người ta không dám đến gần, thì thế tất cũng có thể đến nỗi đi ăn mày; hoặc có văn mà không có hạnh, lâu ngày tiếng xấu việc dơ, khiến người ta chẳng thèm nhắc đến, thì thế tất cũng có thể đến nỗi đi ăn mày. Như vậy há có thể làm bài phú than kẻ sĩ không gặp thời được sao?

 Có một cậu con nhà quan, của cải hàng vạn. Bọn vô lại giả vờ thân thiết, dụ dỗ cậu ăn chơi trác táng, rượu chè cờ bạc ca múa, chưa được mấy năm mà khói bếp đã tắt hẳn, rốt cuộc chết đói (?). Lúc bệnh nặng, cậu bảo vợ: "Tôi bị người ta mê hoặc đến nông nỗi này, nhất định sẽ kiện chúng dưới âm phủ." Nửa năm sau, cậu báo mộng cho vợ: "Kiện thua rồi. Quan âm phủ bảo: bọn trai luyến đồng và gái làng chơi vốn đã vứt bỏ liêm sỉ, dựa vào nhan sắc, đàn hát để kiếm sống; chúng quyến rũ người ta để lấy của, cũng như hổ báo ăn thịt người, cá kình nuốt thuyền. Nhưng người không vào núi, hổ báo sao ăn được; thuyền không ra biển, cá kình sao nuốt được. Ngươi tự tìm đến chúng, chúng có lỗi gì? Chỉ có bọn bạn bè dâm đãng, khách chơi bời, như đào hố đợi thú, thú chưa sa xuống thì chưa thôi; như treo mồi câu cá, chưa câu được thì chưa nghỉ, bọn này mới đáng bị pháp luật trừng trị ở cõi dương, chịu nghiệp báo (quả báo do việc ác mình gây ra) ở cõi âm."

 Lại nghe nói có một thư sinh mê một nàng hồ ly, mắc bệnh lao mà chết. Tiết Thanh Minh người nhà đi tảo mộ, thấy một thiếu phụ đang rưới rượu, đốt vàng mã, phủ phục khóc rất thảm thiết. Vợ thư sinh nhận ra đó là nàng hồ ly, đứng xa mắng: "Đồ yêu tinh chết tiệt hại người, sét sắp đánh chết mày rồi, còn giả từ bi à?" Nàng hồ ly sửa vạt áo cung kính (?), thong thả đáp: "Phàm loài chúng tôi, nếu con cái đi tìm con đực, thì đó là để thái bổ (hút tinh khí của người để bồi bổ cho mình, theo thuật luyện đan), giết người quá nhiều thì lẽ trời không dung; còn nếu con đực tìm đến con cái, thì đó là vì tình cảm, mê đắm quá độ mà đến nỗi hại thân. Cũng như vợ chồng yêu nhau, sinh bệnh mà chết sớm, là tự mình chuốc lấy; quỷ thần không truy xét chuyện chăn gối. Chị trách tôi làm gì?" Hai chuyện này đủ soi sáng cho nhau.

 Sách Sưu Thần Ký của Can Bảo có chép chuyện người vợ họ Tưởng của Mã Thế, đó chính là cái mà nay gọi là "tẩu vô thường" (người còn sống nhưng hồn được âm phủ sai đi làm việc bắt hồn người sắp chết, xong việc lại trở về thân xác). Ở Vương Khánh Trá thuộc Vũ Thanh, nhà họ Tào có một bà giúp việc làm việc này. Mẹ tôi có lần hỏi bà ta: "Âm phủ đi bắt hồn, lẽ nào thiếu quỷ tốt, cớ sao phải cần đến các bà?"

 Bà ta đáp: "Bên giường bệnh tất có người ngồi vây quanh canh giữ, dương khí rực rỡ, quỷ tốt khó đến gần. Lại có khi là bậc thật sự quý hiển, khí của họ thịnh; bậc thật sự quân tử, khí của họ cương, quỷ tốt càng không dám đến gần. Lại có khi là quan coi việc binh, việc hình, mang khí sát phạt; hoặc kẻ hung hãn, mang khí hung bạo, quỷ tốt cũng không đến gần được. Chỉ có hồn người sống, thể là âm mà dương khí lại thịnh, nên không phải lo mấy điều ấy. Vì thế phải mang theo chúng tôi để phòng." Lời ấy khá có lý, có vẻ không phải điều một bà già có thể tự bịa ra.

 Ở Hà Gian có một gia đình lâu đời, trên nóc nhà bỗng có hơn mười con chim bay lượn quanh kêu thảm thiết, tiếng rất bi ai, nghe như kêu: "Đáng tiếc! Đáng tiếc!" Người nhà biết là điềm chẳng lành, nhưng không đoán được là điềm gì. Mấy ngày sau mới biết cậu con trai bán nhà để trả nợ cờ bạc; lúc chim kêu chính là lúc viết văn tự bán nhà. Phải chăng hồn thiêng của ông cha nhập vào lũ chim? Làm con cháu, nghe chuyện này nên đau lòng mà suy nghĩ.

 Có một du sĩ (người học trò đi chu du các nơi, nương nhờ người quyền quý) ở nhờ Vạn Liễu Đường. Mùa hè, rèm trúc Tương, án gỗ phỉ, bày bảy tám nghiên mực cổ, hơn chục món cổ khí bằng đồng, bằng sứ, hơn chục sách cổ và tranh cuộn, lại giá bút, bình đựng nước mài mực, chén rượu, bát trà, quạt giấy, phất trần bằng sợi cọ… món nào cũng cực kỳ tinh xảo. Trên vách dán toàn bút tích danh sĩ. Ông đốt hương ngồi tĩnh, tiếng đàn ngân vang, người ta trông như thần tiên; không phải xe cao bốn ngựa thì chẳng ai lên được nhà ông.

 Một hôm có hai đạo sĩ dắt nhau đi dạo, tình cờ đi qua chỗ ở của ông, vừa đi vừa nói: "Các bậc tiền bối có người từng gặp Đỗ Công Bộ (tức Đỗ Phủ), bảo dáng vẻ ông ấy chẳng khác gì ông già nhà quê. Hồi trước ta ở Biện Kinh, gặp Sơn Cốc (Hoàng Đình Kiên) và Đông Pha (Tô Thức) cũng đều có phong vị của anh học trò nghèo, không như các danh sĩ bây giờ có lắm đồ đạc bày biện đến thế." Chu Đạo Giang lúc ấy tình cờ đi cùng đường, nghe vậy lấy làm lạ, lén theo sau. Đến chỗ xe ngựa đông đúc, bụi đỏ cuộn mù, thoắt cái đã không thấy họ đâu, rốt cuộc không biết là ma hay là tiên.

 Lưu Cương là một phạm nhân bị đày ra Ô Lỗ Mộc Tề (vùng biên ải phía tây bắc, nay là Urumqi), mạnh mẽ dũng cảm không ai sánh, không chịu nổi việc cày cấy, rình dịp trốn đi. Đến Căn Khắc Thắc, sắp ra khỏi biên giới thì ban đêm gặp một ông già nói: "Anh là kẻ trốn chạy phải không? Phía trước có ka-lun (lời chú: ka-lun là nơi đóng quân canh gác), e không qua được. Chi bằng tạm trốn trong nhà ta, đợi sáng sớm người cày ruộng ra đồng hết, lẫn vào giữa họ mà thoát." Lưu Cương nghe theo. Đến khi trời vừa rạng, hắn thấy mình như tỉnh mộng, đang ngồi trong bụng một cây cổ thụ rỗng; nhìn lại ông già thì cũng không còn dáng hôm qua, nhìn kỹ thì chính là người trước đây hắn đã tự tay giết, vứt xác xuống khe sâu. Hắn kinh hoảng định đứng dậy thì kỵ binh tuần tra đã đến, đành cúi đầu chịu bắt.

 Theo luật quân đồn điền, phạm nhân bị đày tự trốn đi, nếu trong hai mươi ngày tự quay về thì còn được tha tội chết. Lưu Cương bị bắt đúng lúc rạng sáng ngày thứ hai mươi, đang ở lằn ranh giữa hai đường. Viên quan coi đồn điền muốn châm chước cho hắn sống, nhưng hắn tự kể lại điều mình đã thấy, biết chắc không thoát được, xin sớm chịu tội. Bèn giải đến nha môn của tướng chỉ huy để hành hình. Giết người từ bảy tám năm trước, lâu nay không ai hay biết, vậy mà hồn oan vẫn hóa thành lệ quỷ, rốt cuộc đòi mạng ở nơi xa hai vạn dặm, thật đáng sợ thay!

 Vương Thập, lính canh hàng rào ở phường Nhật Nam, vốn là người đánh xe cũ của Diêu An công, kể: mùa hè năm Tân Dậu niên hiệu Càn Long, ban đêm hắn ngồi hóng mát ở Cao Miếu, trong bóng tối thấy hai người ngồi dưới gác, ngờ là kẻ trộm, bèn lặng lẽ rình xem họ đi đâu. Lúc ấy ở hội quán Thiệu Hưng, bọn lái buôn Sơn Tây cho vay nợ đang diễn tuồng tạ thần, tiếng chiêng trống chưa dứt.

 Một người nói: "Bọn này sung sướng thật, nhưng tính toán khéo léo để bóc lột, e là gây nghiệp cũng sâu." Người kia nói: "Trong đó cũng có hơn kém. Trước kia ta nghe phán quan (viên quan dưới âm phủ giúp việc xét xử) bàn chuyện này: phàm người chờ bổ nhiệm, hoặc chờ nhiều năm, ăn ở đất khách đã cạn kiệt; hoặc đi nhậm chức nơi xa, tiền lộ phí khó khăn, đó là bất đắc dĩ mới vay mượn. Nỗi khổ của họ kể không xiết. Nếu kẻ cho vay nhân lúc họ cấp bách mà ép buộc đủ đường, khiến họ tiến lui đều mắc kẹt như con dê húc vào hàng rào bị vướng sừng, phải nuốt chua cay mà ký văn tự, thì tội ấy ngang với tội cướp; luật cõi dương chẳng qua phạt roi phạt gậy, nhưng luật cõi âm thì phải đọa xuống nê lê (địa ngục).

 Còn như kẻ tính vốn phóng đãng, quen thói xa hoa, tính trước rằng đến ngày nhậm chức sẽ vơ vét của dân để bù vào, bèn lấy đó làm chỗ dựa mà vay nợ, ăn chơi thỏa thích; đã nợ chất như núi mà vẫn vung tiền như rác, đến nỗi dần dần túng quẫn, ngày ngày bị đòi nợ; khi được bổ nhiệm làm quan thì không còn đường trốn, đành nuốt tiếng ôm hận, làm miếng thịt trên thớt mặc cho bọn kia mổ xẻ nấu nướng. Số nợ đã nhiều, khó chắc đòi được, nên chúng đòi lãi nặng ngay từ đầu, mong cho được mất bù trừ nhau. Phía bên kia thì đó là việc thế tất phải vậy, phía bên này thì là tự chuốc lấy. Quan cõi dương xử án tuy có điều luật rõ ràng, nhưng quỷ thần thì vốn không trách nặng lắm."

 Vương Thập nghe những lời này, ngờ rằng họ không giống người sống. Lát sau tiếng đàn hát đã ngừng, hai người cùng đứng dậy, không đợi mở khóa đã đi qua cửa rào. Rồi nghe ngoài đường ồn ào truyền tin tiệc tan khách về, có một người trúng nắng chết đột ngột. Mới biết hai người kia là quỷ đi bắt hồn.

 Lâm Bái, học trò người Bồ Điền, kể: ở đất Mân có một viên huyện lệnh bị bãi chức, ở trong nhà trọ. Ban đêm có cướp phá cửa vào, một bà già kinh hoảng kêu lên, bị chém trúng đầu ngã xuống đất. Đầy tớ không ai dám ra; có người tuần đêm vốn không ưa cách làm quan của ông ta nên cũng ngồi yên mà nhìn. Bọn cướp tha hồ lục lọi cướp bóc. Đứa con nhỏ của ông, mười bốn mười lăm tuổi, trùm chăn gấm kín đầu mà nằm. Một tên cướp giật chăn ra, thấy cậu xinh đẹp như con gái, bèn cười cợt sờ soạng, dường như định làm điều bậy bạ. Bà già bị chém bỗng vùng dậy, giật lấy dao của tên cướp, cõng ngay cậu bé phá cửa chạy ra; kẻ đuổi theo đều bị thương. Bọn cướp đành chỉ khuân đồ cướp được mà đi.

 Viên huyện lệnh lấy làm lạ: bà già đã sáu mươi, xưa nay chưa từng nghe biết võ nghệ, sao lại dũng mãnh đến thế. Vội đến xem thì bà già đứng thẳng nói to: "Tôi là người tên Mỗ Giáp ở đô (một đơn vị hành chính ở thôn quê) nọ, từng chịu ơn tái sinh của ông. Sau khi chết, tôi làm việc ở miếu thổ thần, nghe ông bị cướp nên đến xem. Của cải làm quan của ông là do tra tấn ép người mà có, quan âm phủ đã phán cho làm đầy túi bọn cướp, tôi không dám cứu. Nhưng đến khi chúng xâm phạm đến con ông, thì tội chúng đáng chết, nên tôi nhập vào bà già này để đánh với chúng. Ông hãy gắng làm điều thiện, tôi đi đây." Rồi bà già lả đi như say ngủ, cứu tỉnh lại hỏi thì ngơ ngác không nhớ gì. Số là viên huyện lệnh này khi gặp người nghèo kiện người nghèo thì phân xử cũng rất công minh, nên rốt cuộc được báo đáp như vậy.

 Bọn trường tùy (gia nhân theo hầu quan, lo việc vặt và giấy tờ trong nha môn) của quan châu quan huyện, tên họ quê quán đều không cố định, là để phòng khi việc gian lận ăn hối lộ bị lộ thì không ai lần theo dấu vết mà bắt được. Diêu An công từng gặp một trường tùy của phòng sư (vị quan chấm thi đã lấy mình đỗ) là Thạch Song Trần công, tự xưng là Chu Văn người Sơn Đông. Sau lại gặp hắn ở nhà quan huyện lệnh Cao Thuần là Lương Nhuận Đường công, thì tự xưng là Lý Định người Hà Nam. Lương công khá tin dùng hắn. Đến lúc sắp lên đường, người này bỗng mắc bệnh lạ, Lương công bèn nhờ Diêu An công tạm giữ hắn ở nhà, hẹn khỏi bệnh thì đi theo sau. Bệnh hắn bắt đầu từ ngón chân, thối rữa dần từng tấc một, lan lên đến ngực, thủng ra mà chết.

 Sau khi hắn chết, khám tay nải thì trong rương có một cuốn sổ nhỏ, viết chữ nhỏ như đầu ruồi, ghi lại mười bảy vị quan hắn đã theo hầu, vị nào cũng ghi chép những chuyện kín của họ, ghi rõ lúc nào, ở đâu, ai được biết, ai đứng bên trông thấy, cho đến thư từ qua lại, giấy tờ xử án, không thứ gì không chép đủ. Có kẻ cùng nghề biết chuyện nói: "Hắn từng lấy những thứ này khống chế mấy vị quan. Vợ hắn cũng là tỳ nữ của một vị quan, hắn dụ đem trốn đi, để lại một bức thư trên án, vị quan ấy rốt cuộc không dám đuổi theo. Nay mắc bệnh này, chẳng phải là đạo trời sao?"

 Hoắc Văn Dịch nói: "Hạng người này nương nhờ cửa nhà người khác, vốn là đến để gian lận; ví như nuôi chim ưng, quyết không thể bắt nó ăn thóc, chỉ là ở chỗ chủ nhân có khéo cai quản hay không. Nếu thích sự nhanh nhẹn của hắn, giao cho làm tai mắt, tâm phúc, thì chẳng có ai là không cầm ngược giáo, trao cán cho người. Người này không đáng trách, tôi trách mười bảy vị quan kia." Diêu An công nói: "Lời ấy vẫn chưa xét đến gốc. Giá như mười bảy vị quan ấy hoàn toàn không có chuyện kín nào để ghi, thì dù người này ngày ngày cầm bút (?), cũng làm gì được?"

 Điều lẽ phải cho là không thể có, thì việc thực đôi khi lại có. Nhưng rốt cuộc vẫn là điều có trong lẽ phải; chỉ là kẻ khư khư giữ lẽ phải tự câu nệ theo lối cũ mà thôi. Ở huyện Hiến mấy năm gần đây có hai chuyện.

 Một là chuyện vợ Hàn Thủ Lập là Du thị, thờ bà nội chồng rất mực hiếu thảo. Năm Canh Thìn niên hiệu Càn Long, bà nội chồng bị mù, chạy chữa cầu khấn trăm cách đều không hiệu nghiệm. Có kẻ xảo trá lừa rằng cắt thịt mình (?) đốt làm đèn, cầu thần phù hộ, thì sẽ chóng khỏi. Người đàn bà không biết là bị lừa, liền cắt thịt mình đốt lên. Hơn mười ngày sau, mắt bà nội chồng quả nhiên sáng lại. Bị lừa thì cũng là ngu, nhưng chính vì ngu nên mới thành tâm, chính vì thành tâm nên quỷ thần mới cảm động; đó là không có lý mà lại có lý cao nhất.

 Hai là chuyện người ăn mày Vương Hy Thánh, hai chân co quắp, lấy đùi thay chân, chống khuỷu tay mà lết đi. Một hôm, ông nhặt được hai trăm lạng vàng ai đánh rơi trên đường, dời (?) đem giấu vào bụi cỏ, ngồi canh chờ người đến tìm. Lát sau, chủ một nhà buôn là Trương Tế Phi hốt hoảng tìm đến; hỏi thì lời khớp đúng, ông bèn đưa trả. Tế Phi xin chia cho một phần, ông không nhận. Tế Phi mời về nhà, bàn chuyện nuôi ông đến hết đời. Hy Thánh nói: "Thân tôi tàn phế là do trời phạt; trái ý trời mà ngồi không ăn sẵn, ắt sẽ mắc họa lớn." Rồi dứt khoát bỏ đi.

 Về sau ông nằm khốn đốn dưới miếu Phỉ Thánh công (lời chú: Phỉ Thánh công không biết là người đời nào, sách địa chí cũng không ghi rõ; người địa phương nói cầu mưa ở đó thì linh nghiệm). Bỗng có một người say rượu kéo chân ông, đau không chịu nổi. Người say đi rồi thì chân ông đã duỗi thẳng ra, từ đó đi lại được. Đến năm Kỷ Mão niên hiệu Càn Long ông mới mất. Tế Phi vốn là môn khách của ông nội tôi, tôi còn kịp gặp, ông tự kể chuyện này rất tường tận. Ấy là Hy Thánh làm điều thiện lẽ ra phải được báo đáp, nhưng ông yên phận với số mệnh, không nhận sự báo đáp của người, nên thần linh báo đáp thay. Chẳng phải là có vẻ vô lý mà cũng có lý cao nhất đó sao?

 Bậc tiền bối Qua Giới Chu từng chép hai chuyện này vào huyện chí (sách ghi chép địa lý, lịch sử, nhân vật của một huyện). Các nhà giảng học khá chê ông nói chuyện quái dị. Tôi cho rằng bộ huyện chí này của Giới Chu, chỉ có hai mục "tiên cầu cơ liên ngâm" và "con chết yểu của Vương sinh" là ông nhất thời không nỡ cắt bỏ mà thôi; toàn bộ sách đều thể lệ chặt chẽ, có phép tắc của nhà viết sử. Ông chép hai chuyện này chính là để cho thấy kẻ thất phu thất phụ (người dân thường) cũng đủ cảm động thần minh, dùng đó để khích lệ lòng thiện, rèn giũa thói tục bạc bẽo, chứ không phải đem lời của nhà tiểu thuyết bừa bãi đưa vào sách địa chí. Đời Hán, niên hiệu Kiến An, chuyện "khóa uy nhuy" của vợ thái thú Hà Gian là Lưu Chiếu, chép trong sách Lục Dị Truyện; đời Tấn Vũ Đế, chuyện người con gái ở Hà Gian bị chôn rồi phá quan tài sống lại, chép trong Sưu Thần Ký – đều là chuyện cũ của huyện Hiến, vậy mà ông chẳng phải cũng đã lược bỏ (?) cả đó sao?

 Ông chú ngoại tôi là Trương Tử Hành công, nhà có một khu vườn nhỏ, trong vườn đắp hòn non bộ, có cái hang tên là động Tiết Vân. Phía trước là chỗ trồng cúc (?), sau núi nuôi mấy con hạc. Tiên sinh Vương Hạo Lư có lấy câu thơ của Âu Dương Vĩnh Thúc (tức Âu Dương Tu) và Đường Ngạn Khiêm ghép thành câu đối đề rằng: "Hoa thu chẳng như hoa xuân rụng; mộng trần mới biết mộng hạc dài." Khá chỉnh và sát cảnh.

 Một hôm, trong động bút nghiên bị xê dịch, khắp vách đều viết phỏng theo mười bốn chữ ấy, nét chữ vặn vẹo xiêu vẹo, không ra nét gì cả; cách đưa bút có khi từ dưới lên trên, từ phải sang trái, có khi chỗ đáng nối thì lại đứt, chỗ đáng đứt thì lại nối, như người không biết chữ viết. Người nhà ngờ là trẻ con nghịch, bèn quét vôi lại vách và khóa cửa. Mấy ngày sau mở ra xem thì lại như cũ, mới biết là yêu quái. Một tối nghe có tiếng mài mực ken két, người nhà cầm dao xông vào chặn bắt, một con khỉ già nhảy vọt lên, xô người chạy mất, từ đó không thấy nữa. Không biết nó học viết chữ để làm gì.

 Tôi từng nói: tiểu thuyết chép chuyện các loài kỳ quái biết làm văn làm thơ, thì chỉ có ma và hồ ly là tạm tin được, vì ma vốn là người, hồ ly thì gần với người. Còn các loài cây cỏ, chim muông khác thì làm sao biết được thanh bệnh (luật bằng trắc và các lỗi về âm luật trong thơ)? Đến như chuyện "khách trong nhà họ Hồn", đến cả con ruồi, cái chổi cỏ cũng biết làm thơ, thì dẫu là ngụ ngôn cũng không nên hoang đường đến thế. Con khỉ này sống lâu năm thành tinh, bắt chước người bôi vẽ, đó chính là bản tính nghịch ngợm của nó, vốn chẳng cần phải có ý nghĩa gì.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video