Thiên 6 — Quyển 6 — Ghi chép tránh nóng ở Loan Dương (6)

 Duyệt Vi Thảo Đường bút ký (Ghi chép tản mạn ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển sáu — Loan Dương tiêu hạ lục (Những điều ghi lại để giải khuây mùa hè ở Loan Dương, tức vùng sông Loan, nay là Thừa Đức), phần sáu.

 Khi bộ tộc Hồi ở Ô Thập (một thành ở Tân Cương) sắp làm phản, phía tây thành có một gò đất cao, người ta bảo đó là mộ ông tổ đầu tiên của họ. Chiều nào trời sắp tối cũng thấy một người khổng lồ đứng trên mộ, mặt rộng hơn một thước, ngẩng đầu nhìn về phía đông như đang trông ngóng điều gì. Sau khi bọn phản loạn bị tiêu diệt thì không thấy nữa. Có người bảo: đó là biết vận tai kiếp sắp đến, nên đứng chờ thu hồn con cháu. Có người bảo: nhìn về phía đông là để báo cho con cháu biết có quân từ phía đông kéo tới, phải phòng bị sớm. Có người lại bảo: bộ tộc Hồi ở miền Tây Vực (vùng đất phía tây Trung Hoa) mà quay mặt về phía đông, tức là hướng về triều đình, là để răn con cháu không được làm phản. Những lời ấy đều không thể biết đúng sai. Nhưng đó là điềm yêu quái báo trước Ô Thập sắp bị diệt thì chẳng còn nghi ngờ gì.

 Nhà sư Minh Tâm ở chùa Hoằng Ân kể: ở chùa Thượng Thiên Trúc (một ngôi chùa ở Hàng Châu) có một vị sư già từng xuống cõi âm. Ông thấy lũ quỷ sai mặt mũi dữ tợn lùa mấy nghìn người đứng ngoài một dinh quan lớn, ai nấy đều bị lột áo, trói quặt tay ra sau. Có một vị quan ngồi quay mặt về hướng nam, viên thư lại cầm sổ xướng tên, rồi lần lượt chọn người tinh kẻ thô, nắn xem béo gầy, chẳng khác gì hàng thịt bán dê bán lợn. Sư rất lấy làm lạ. Thấy một viên thư lại đứng hơi xa quan, vốn là đàn việt (người thí chủ cúng dường cho chùa) cũ của mình, sư bèn chắp tay hỏi han: những người này là ai cả vậy?

 Viên thư lại đáp: "Bọn ma ở các cõi trời đều lấy người làm thức ăn. Đức Như Lai đã dùng sức thần thông lớn hàng phục ma vương, khiến hắn quy y giữ năm giới (năm điều răn căn bản của nhà Phật: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu). Nhưng bộ hạ của hắn tụ tập thành bầy, lúc phục lúc phản không chừng. Chúng đều nói: 'Từ thuở vô thủy (thời không có khởi đầu) đến nay, ma ăn thịt người cũng như người ăn thóc. Phật mà khiến được người thôi ăn thóc thì chúng ta mới thôi ăn thịt người.' Chúng cãi nhau ầm ĩ như thế, đến ma vương cũng không trị nổi. Đức Phật thấy biển tội sóng cả, người chìm đắm mãi không trở về, địa ngục Vô Gián (tầng địa ngục khổ nhất, hành hạ liên tục không ngừng) đã không còn chỗ chứa, bèn gửi điệp văn xuống cho Diêm La (vua cõi âm), muốn chuyển tù nhân trong ngục này sang làm đồ cho bọn ma cắn nuốt; bụng chúng no thì sẽ tránh được việc tàn hại sinh linh.

 Mười vị Diêm vương cùng bàn bạc: việc liên quan đến tính mạng dân chúng, không ai bằng các quan cai trị địa phương như tri phủ, tri huyện; họ làm phúc dễ nhất mà gây họa cũng sâu nhất. Có điều, những nỗi oan khiên kia phần nhiều chẳng phải do chính họ gây ra; tấm gương nghiệp (tấm gương ở cõi âm soi thấy mọi việc thiện ác người ta đã làm) của cõi âm soi rõ tội ở đâu thì quy về đó. Những kẻ hại dân nhiều nhất có bốn hạng: một là thư lại, hai là sai dịch (lính lệ chạy việc ở nha môn), ba là thân thích của quan, bốn là đầy tớ của quan. Bốn hạng người này không gánh trách nhiệm của quan mà lại có quyền của quan. Quan thì có khi còn lo đến việc khảo xét thành tích của mình, còn chúng chỉ biết vơ vét lợi lộc, bám cỏ dựa cây (nương nhờ thế lực kẻ khác), cậy thế làm oai, khiến dân bị bòn rút đến tận xương tủy, phải nuốt tiếng khóc ra máu. Trong bốn đại châu (bốn châu lớn tạo thành thế gian theo quan niệm nhà Phật), chỉ bốn hạng này mang nghiệp ác nhiều nhất. Vì thế mới dọn sạch địa ngục của ta, đem chúng nấu trong vạc: kẻ da trắng trẻo, mềm mại, béo tốt thì dâng cho ma vương ăn; kẻ thô kệch thì cho bọn ma ăn. Cho nên phải phân loại trước rồi mới giải đi.

 Trong số đó, kẻ nghiệp nhẹ hơn thì một khi bị xẻo thái, nấu nướng là tan biến thành hư không. Kẻ nghiệp nặng thì xương xẩu thừa bị vứt lại, được gió nghiệp (luồng gió ở cõi âm do nghiệp tạo ra) thổi vào cho trở lại hình dạng cũ, rồi lại đặt lên thớt dưới dao, từ hai ba lần đến hàng trăm hàng nghìn lần không giống nhau. Kẻ nghiệp nặng nhất thì đến mức một ngày hóa lại hình mấy lần, bị cắt xẻo nướng thui không bao giờ dứt."

 Nhà sư đặt tay lên trán nói: "Quả thật chẳng bằng cạo đầu lìa bỏ cõi trần, khỏi phải lo chuyện này." Viên thư lại nói: "Không phải thế. Quyền của họ có thể dùng để hại người thì sức của họ cũng có thể dùng để cứu người. Trong pháp hội ở núi Linh Thứu (nơi Phật thuyết pháp) vốn có cả những vị làm quan; ngay cả bốn hạng người này cũng chưa phải không có ai được thong dong ở cõi hoa sen (cõi Phật)."

 Nói xong, nhà sư chợt tỉnh (?). Sư có người cháu đang làm việc trong nha môn của một viên huyện lệnh, bèn vội gửi thư thúc về, khuyên đổi nghề khác. Chuyện này chính nhà sư kể cho cháu nghe, và Minh Tâm ở chùa nên được nghe. Lời tuy khá hoang đường, giống như ngụ ngôn, nhưng mượn đạo thần linh để dạy người, khiến người ta biết sợ, cũng là tấm lòng khổ tâm răn đời, không thể lấy giới cấm nói dối mà bắt bẻ được.

 Người mù Lưu Quân Thụy ở Thương Châu thường mang đàn qua lại nhà tôi. Ông kể có người bạn cùng nghề họ Lâm. Một hôm trời chập tối, có người đến tận cửa gọi, bảo: "Thuyền của một vị quan đậu ở bờ sông, nghe nói anh giỏi hát đàn từ (lối hát kể chuyện có đệm đàn), mời đến thử, sẽ được thưởng hậu." Rồi giục ông ôm đàn tì bà, dắt gậy trúc dẫn đi. Đi chừng bốn năm dặm thì tới bên thuyền. Hỏi han chào hỏi xong, nghe chủ nhân sai bảo: "Trong thuyền nóng nực, ngồi trên bờ mà diễn, ta tựa cửa sổ nghe là được." Họ Lâm ham tiền thưởng, ra sức vừa đàn vừa hát, đến khoảng gần canh ba (khoảng nửa đêm), ngón tay đau, họng khô, xin một giọt nước cũng không được. Lắng tai nghe thì bốn phía đàn ông đàn bà ngồi lẫn lộn, cười nói ồn ào, ông thấy không giống nhà quan, lại thấy không giống ở bên bờ nước, bèn ngừng đàn định đứng dậy. Bọn kia giận dữ: "Đồ thằng mù khốn kiếp, dám không nghe sai bảo à!" Rồi nhiều tay cùng đấm, đau không chịu nổi. Ông đành van xin được diễn tiếp.

 Lâu sau, nghe tiếng người dần tản đi mà ông vẫn không dám ngừng. Bỗng nghe bên tai có người gọi: "Thầy Lâm, sao mặt trời còn chưa mọc đã ngồi giữa bãi mộ hoang diễn tuồng, hóng mát sớm dưới gốc cây thế?" Ông giật mình hỏi lại, thì ra là người hàng xóm dậy sớm đi buôn bán qua đó. Biết mình bị ma trêu, ông thất thểu trở về. Họ Lâm vốn nhiều mưu mẹo, có biệt danh là "Lâm Quỷ"; người nghe chuyện đều cười: "Hôm nay quỷ gặp quỷ rồi."

 Cha tôi là Diêu An công (tức Kỷ Dung Thư, từng làm tri phủ Diêu An) kể: trong làng có người tên Bạch Dĩ Trung, tình cờ mua được một cuốn sách bùa chú sai khiến quỷ, mong nhờ đó mà làm phép bàn vận (phép sai quỷ thần chuyển đồ vật từ nơi khác đến), may ra kiếm được miếng ăn. Ông bèn theo sách sắm đủ đồ làm phép, vào một đêm trăng sáng ăn mặc như đạo sĩ, đến bãi tha ma thử. Ông tựa bàn nhìn sách đọc chú, quả nhiên nghe bốn phía có tiếng rúc rích. Bỗng một trận gió dữ nổi lên, cuốn sách rơi vào bụi cỏ, một con quỷ nhảy ra chộp lấy. Lũ quỷ ồ ạt kéo ra, nói: "Mày cậy bùa chú mà bắt bớ sai khiến bọn ta, nay bùa chú mất rồi, không sợ mày nữa!" Chúng xúm lại đánh. Dĩ Trung loạng choạng chạy trốn, sau lưng ngói sỏi ném tới như mưa rào, chỉ vừa kịp về đến nhà. Đêm ấy lên cơn sốt rét dữ dội, nằm liệt hơn một tháng, ngờ rằng cũng do quỷ làm hại. Một hôm ông đến kể với Diêu An công, vừa thẹn vừa tức. Diêu An công nói: "May đấy! Phép của anh không thành, chẳng qua chỉ thành trò cười thôi. Nếu chẳng may phép thành, biết đâu lại không vì phép ấy mà chuốc họa? Đó là phúc của anh, anh còn oán gì nữa?"

 Ngôi nhà cháu họ tôi là Ngu Đôn đang ở vốn là khu vườn cũ phía nam làng. Khi chưa dựng nhà, bốn bề không có ai ở. Một đêm, người tưới vườn là Điền Đại nằm trong gian nhà nhỏ cạnh giếng, nghe ngoài tường có tiếng chửi nhau, ngỡ là người trong làng, bèn hỏi vọng qua tường: "Các người là ai, đêm khuya vô cớ đến quấy ta?" Một kẻ gọi: "Có việc xin đại ca phân xử cho công bằng: chẳng biết con ma lạ ở đâu xông vào nhà tôi, ve vãn vợ tôi, thiên hạ có lẽ nào thế không?" Kẻ kia gọi: "Tôi tự mang tiền đến miếu nhà họ Văn, mụ này thấy tôi thì cười đùa, mời vào nhà, thằng này bỗng xông vào cướp tiền của tôi, thiên hạ lại có lẽ nào thế không?" Điền biết là ma, im thin thít không dám đáp. Hai con ma cùng nói: "Ở đây không giải quyết xong việc này, phải lên kiện với thần Thổ địa (vị thần coi giữ một vùng đất) thôi." Rồi ồn ào kéo nhau đi về hướng đông bắc. Hôm sau Điền đến miếu Thổ địa hỏi người giữ miếu, thì chẳng nghe thấy gì cả. Ai cũng ngờ Điền nói bậy. Lý Danh Nho ở Lâm Thanh nói: "Chuyện ấy chẳng có gì lạ, chắc là mụ đàn bà kia đã dàn hòa cho hai bên rồi." Mọi người đều bật cười.

 Năm Kỷ Mùi đời Càn Long (năm 1739), tôi cùng Lý Vân Cử và Hoắc Dưỡng Trọng người Đông Quang học ở tinh xá (nhà học) Sinh Vân. Một đêm, tình cờ bàn chuyện quỷ thần, Vân Cử cho là có, Dưỡng Trọng cho là không. Đang tranh cãi, người đầy tớ của Vân Cử bỗng nói: "Trên đời vốn có chuyện lạ; nếu con không tự mình trải qua thì chính con cũng không tin. Có lần con đi qua bãi mộ trước miếu Thành hoàng (vị thần coi giữ một thành), lỡ chân giẫm vỡ một cỗ quan tài. Đêm nằm mơ bị Thành hoàng bắt đi, bảo có kẻ kiện con phá nhà nó. Con biết là chuyện quan tài vỡ, bèn cãi: 'Nhà ngươi tự nằm chắn đường không đúng chỗ, chứ đâu phải ta xâm phạm.' Con ma cũng cãi: 'Đường tự chạy lên nhà tôi, chứ nhà tôi đâu có cố tình nằm chắn đường.' Thành hoàng mỉm cười nhìn con nói: 'Ai cũng đi đường này, không thể trách ngươi; nhưng ai giẫm cũng không vỡ, sao ngươi giẫm lại vỡ, nên cũng không thể tha hẳn cho ngươi; ngươi phải đền cho nó bằng tiền âm phủ (tiền giấy, vàng mã đốt cho người chết).' Rồi lại nói: 'Ma không tự sửa được quan tài, ngươi lấy tấm ván đậy lại, đắp đất lên là được.' Hôm sau con làm đúng như thần dạy, lại đốt tiền giấy, có cơn gió xoáy cuốn tro đi. Một đêm con lại đi qua chỗ đó, nghe có người gọi con ngồi chơi; con biết là con ma trước, vội chạy về. Con ma cười lớn, tiếng khanh khách như cú kêu. Đến giờ nghĩ lại vẫn còn rợn tóc gáy."

 Dưỡng Trọng nói với Vân Cử: "Đầy tớ của anh giúp anh, một miệng tôi không cãi lại hai miệng được. Nhưng rốt cuộc tôi vẫn không thể coi điều người khác thấy là điều mình thấy." Vân Cử nói: "Giả như anh xử án, anh sẽ việc gì cũng phải tận mắt thấy rồi mới tin chăng? Hay là lấy lời khai của nhiều người làm chứng? Việc gì cũng tận mắt thấy thì không có lẽ ấy. Lấy lời nhiều người làm chứng thì chẳng phải là coi điều người khác thấy là điều mình thấy sao? Anh xử trí thế nào đây?" Hai người cùng cười rồi thôi.

 Ông Lâm Thanh Tiêu người Bồ Điền, làm giáo thụ (chức quan coi việc học ở một phủ), kể: khi Trịnh Thành Công chiếm cứ Đài Loan, có một nhà sư lạ người Việt Đông (Quảng Đông) vượt biển đến. Võ nghệ của sư không ai bì kịp: sư cởi trần cánh tay ngồi ngay ngắn, lấy dao chém vào mà như chém phải sắt đá. Sư lại tinh thông cả Nhâm, Độn, Phong giác (ba môn thuật số: Lục Nhâm, Kỳ Môn Độn Giáp và phép xem gió, dùng để đoán việc lành dữ, nhất là việc binh); bàn chuyện binh pháp với sư thì sư nói trôi chảy, có đầu có đuôi. Thành Công đang chiêu mời hào kiệt nên rất kính trọng, lễ đãi. Ít lâu sau, sư dần kiêu ngạo, Thành Công không chịu nổi, lại ngờ là gián điệp, muốn giết mà sợ không giết nổi.

 Đại tướng của ông là Lưu Quốc Hiên nói: "Nếu nhất định phải trừ hắn thì việc ấy cứ để tôi." Rồi đến chỗ nhà sư chuyện trò thân mật, bỗng xin hỏi: "Thầy là người ở địa vị Phật, nhưng chẳng biết nếu gặp Ma Đăng Già (người con gái trong kinh Phật từng dùng tà thuật mê hoặc tôn giả A Nan) thì có còn bị mê hoặc không?" Nhà sư đáp: "Như hòa thượng Tham Liêu nói, lòng ta từ lâu đã như tơ liễu dính bùn rồi (tơ liễu dính bùn thì không bay theo gió nữa, ý nói lòng không còn lay động)." Lưu bèn đùa: "Tôi muốn bày trò 'đại thể song' của Lưu vương (vua Nam Hán là Lưu Sưởng từng bắt nam nữ trần truồng ân ái trước mặt mình để xem) để thử đạo lực của thầy, cho mọi người càng thêm tin, được chăng?" Rồi ông chọn hơn chục trai lơ và gái kỹ xinh đẹp, giỏi trò dâm dật, trải nệm đặt gối, mặc sức âu yếm bỡn cợt ngay bên cạnh sư, tình tứ lả lơi, quyến rũ đến cực điểm. Nhà sư vẫn cười nói tự nhiên như không thấy không nghe. Lâu sau, sư bỗng nhắm mắt không nhìn nữa. Quốc Hiên rút kiếm vung một nhát, đầu sư đã rơi đánh phụt.

 Quốc Hiên nói: "Phép này chẳng có quỷ thần gì, chỉ là luyện khí để giữ chắc thân mình thôi. Lòng định thì khí tụ, lòng vừa động thì khí tan. Nhà sư này lúc đầu lòng không động nên dám nhìn thoải mái; đến khi nhắm mắt không nhìn, ta biết lòng hắn đã động mà cố kìm nén, nên lưỡi dao vừa chém xuống là không chống nổi." Lời bàn ấy khá tinh tế, chỉ không hiểu một kẻ vốn xuất thân côn đồ giết người chôn xác như hắn sao lại thấy được điều đó. Hắn tung hoành nơi hang cá kình (chỉ vùng biển) hơn mười năm, hẳn cũng không phải ngẫu nhiên.

 Ông Chu Hối Am từng cùng Ngũ Công Sơn Nhân (biệt hiệu của Vương Dư Hựu, một học giả đầu đời Thanh) dạo bước phía nam thành, rồi ngồi dưới gốc cây bàn về Kinh Dịch. Bỗng nghe sau lưng có tiếng nói: "Điều hai ông bàn là Dịch của nhà thuật số, không phải Dịch của nhà Nho." Hai ông lạ lùng hỏi người ấy từ đâu tới, người ấy đáp: "Tôi đã ngồi đây từ trước, hai ông không thấy đấy thôi." Hỏi họ tên, đáp: "Thôi Dần ở Giang Nam. Hôm nay trọ ở quán ngoài thành, trời chưa tối, tình cờ đi dạo cho khuây." Sơn Nhân mến vẻ nho nhã của ông, bèn ngồi sát gối cùng bàn cho kỹ thuyết của nhà thuật số và nhà Nho.

 Thôi nói: "Thánh nhân làm ra Kinh Dịch là để nói việc người, không phải nói đạo trời; là nói cho mọi người, không phải nói cho thánh nhân. Thánh nhân theo lòng mình mà không vượt khuôn phép, vốn chẳng có gì ngờ vực, cần gì phải bói? Chỉ có người thường mờ tối trước những manh mối của sự việc, thường đứng trước hai ngả mà không quyết được, nên thánh nhân lấy sự thịnh suy của âm dương để chỉ cho người ta biết lúc nào nên tiến, lúc nào nên lùi, khiến họ biết đường theo hay tránh mà thôi. Đó là ý gốc của nhà Nho. Có điều muôn vật muôn việc không ra ngoài âm dương, người đời sau suy rộng ra, mỗi người làm sáng một nghĩa. Dương Giản, Vương Tông Truyền giảng giải tâm học (học thuyết coi tâm là gốc của mọi lẽ), đó là Dịch của nhà Thiền, nguồn từ Vương Bật mà ra; Trần Đoàn, Thiệu Khang Tiết, đó là Dịch của nhà Đạo, nguồn từ Ngụy Bá Dương mà ra; còn Dịch của nhà thuật số thì lan rộng từ Quản Lộ, Quách Phác, nguồn gốc từ Tiêu Diên Thọ, Kinh Phòng, tức là điều hai ông vừa nói đấy.

 Đạo Dịch rộng lớn, không gì không bao trùm; người trí thấy là trí, người nhân thấy là nhân, nhưng lẽ vốn chỉ là một. Người đời sau quên mất gốc, lại lấy nghĩa phụ làm chính tông, thế thì Kinh Dịch thánh nhân làm ra chỉ để dành cho một vài người trí tuệ bậc nhất, chứ không phải là sách dạy dỗ muôn đời, là lẽ mà nghìn vạn người cùng hiểu được. Chữ 'kinh' có nghĩa là 'thường', tức nói đạo thường hằng; chữ 'kinh' lại có nghĩa là 'lối đi', tức nói con đường mọi người cùng đi. Lẽ nào cuốn đứng đầu trong Sáu kinh (sáu bộ sách kinh điển của nhà Nho) lại nói năng bí hiểm khiến người ta không hiểu được?"

 Hai ông thích lời lẽ ý tứ của ông ta, chuyện trò đến lúc trăng lên vẫn chưa dứt. Hỏi đến tung tích thì ông ta nói phần nhiều là chuyện ngoài cõi đời. Hai ông vái tạ: "Tiên sinh là nhà Nho ở ẩn chăng?" Thôi mỉm cười nói: "Nếu quả là người ở ẩn thì lo giấu ánh sáng, xóa dấu vết còn không kịp, sao lại để người ta biết tên? Nếu quả là nhà Nho thì lo xét lại mình, khắc chế mình còn không kịp, sao lại đi giảng học? Những kẻ đời gọi là nhà Nho, là người ở ẩn đều là hạng rối rít nhiễu nhương cả; ta đang ghét những thứ ấy mà trốn đi đây. Các ông thôi đi, chớ làm bẩn tai ta!" Rồi vụt một tiếng hú dài, lá cây bay tán loạn, đã không thấy đâu nữa. Lúc ấy mới biết người mình gặp không phải là người.

 Ông Hứa Nam Kim ở Nam Bì là người gan dạ nhất. Ông đọc sách ở một ngôi chùa, ngủ chung giường với một người bạn. Nửa đêm, thấy trên vách phía bắc cháy hai ngọn đuốc. Nhìn kỹ thì là một khuôn mặt người nhô ra khỏi vách, to như cái nia, hai ngọn đuốc chính là ánh mắt của nó. Người bạn run lẩy bẩy như sắp chết, còn ông thì khoác áo thong thả ngồi dậy nói: "Ta đang muốn đọc sách mà khổ nỗi nến hết, anh đến thật hay." Rồi cầm một cuốn sách, ngồi quay lưng vào nó, đọc sang sảng. Chưa được mấy trang, ánh mắt dần tắt; ông vỗ vách gọi, nó không ra nữa.

 Lại một đêm ông đi nhà xí, một chú tiểu cầm nến đi theo. Khuôn mặt kia bỗng từ dưới đất trồi lên, nhìn ông mà cười. Chú tiểu đánh rơi nến, ngã lăn ra đất. Ông liền nhặt nến đặt lên đỉnh đầu con quái, nói: "Nến đang không có giá, anh đến lại hay quá." Con quái ngửa nhìn không động đậy. Ông nói: "Chỗ nào anh chẳng đi được, sao lại ở chỗ này? Ngoài biển có kẻ thích đuổi theo mùi hôi thối (điển tích về người kỳ quặc ưa mùi hôi), phải chăng là anh? Không thể phụ ý tốt anh đến đây." Rồi lấy giấy bẩn chùi vào miệng nó. Con quái nôn thốc nôn tháo, gầm lên mấy tiếng, làm tắt nến rồi biến mất. Từ đó không thấy nữa. Ông thường nói: "Ma quỷ đều có thật, đôi khi cũng gặp. Chỉ cần xét lại cả đời mình, không có việc gì không thể đối mặt với ma quỷ, thì lòng tự nhiên không lay động."

 Ông Đới Đông Nguyên (tức học giả Đới Chấn) kể: cuối đời Minh có người họ Tống đi tìm đất chôn cất, vào sâu trong núi ở huyện Hấp. Trời chập tối, mưa gió sắp đến, thấy dưới vách núi có cái hang, ông chui vào tạm tránh. Bỗng nghe trong hang có tiếng người nói: "Trong này có ma, ông đừng vào." Hỏi: "Thế sao anh lại vào?" Đáp: "Ta chính là ma." Họ Tống xin được gặp mặt. Ma nói: "Gặp mặt ông thì khí âm và khí dương giao tranh, ông ắt sẽ sốt rét nóng lạnh, hơi khó chịu. Chẳng bằng ông đốt lửa tự che chở, rồi ta ngồi cách xa mà nói chuyện (?)." Họ Tống hỏi: "Ngài hẳn có mộ, sao lại ở đây?"

 Ma đáp: "Ta làm huyện lệnh đời Thần Tông (vua Minh Thần Tông, niên hiệu Vạn Lịch), ghét bọn làm quan tranh giành của cải lợi lộc, chèn ép nhau để thăng tiến, bèn bỏ chức về quê. Chết rồi ta cầu xin Diêm La cho đừng luân hồi trở lại cõi người, thế là bổng lộc chức tước kiếp sau của ta được đổi ghi thành chức quan ở cõi âm. Không ngờ trong cõi âm, tranh giành chèn ép nhau cũng y như thế. Ta lại bỏ chức về mộ. Mộ nằm giữa đám ma, qua lại ồn ào hỗn tạp, phiền không chịu nổi, bất đắc dĩ phải tránh đến ở đây. Tuy gió lạnh mưa buồn, quạnh hiu khó chịu, nhưng so với sóng gió chốn quan trường, cạm bẫy đường đời thì như được sống ở cõi trời Đao Lợi (một cõi trời sung sướng theo đạo Phật). Núi vắng lặng lẽ, quên cả năm tháng; cách biệt với ma không biết mấy năm rồi, cách biệt với người lại càng không biết bao năm. Ta mừng đã thoát được mọi ràng buộc, lắng lòng hòa vào tạo hóa, không ngờ lại có dấu chân người lui tới; sáng mai ta sẽ dọn đi nơi khác ngay. Người đánh cá đất Vũ Lăng chớ có tìm lại suối Hoa Đào nữa (điển tích người đánh cá lạc vào chốn Đào Nguyên thần tiên, sau tìm lại không thấy)." Nói xong không đáp lời nữa; hỏi tên họ cũng không trả lời. Họ Tống có mang theo bút nghiên, bèn thấm mực viết to hai chữ "Quỷ Ẩn" (con ma ở ẩn) ở cửa hang rồi về.

 Ông Vương Cận Quang ở Dương Khúc kể: ông Triệu Tôn Anh làm Ký Ninh đạo (quan đạo đài, trông coi một vùng gồm vài phủ, ở đây là vùng Ký Ninh) có hai mạc hữu (người được quan mời riêng về giúp việc giấy tờ, tư vấn), một người họ Kiều, một người họ Xa, cùng chung tiền thuê một cỗ kiệu la để về quê. Ông Triệu đùa, lấy họ của họ ra làm một vế câu đối: "Kiều, Xa hai mạc hữu, mỗi người ngồi nửa kiệu mà đi." Vừa khéo, chữ "kiệu" trong chữ Hán ghép từ chữ "xa" và chữ "kiều", nên mỗi họ đúng là một nửa chữ "kiệu". Lúc ấy trong dinh đang cầu tiên bằng phù cơ (lối cầu thần tiên giáng xuống, mượn tay người cầm cây bút gỗ viết chữ trên mâm cát), bèn đem vế ấy ra xin đối. Cơ phán: "Đây là người thật việc thật, không thể gượng ghép mà thành."

 Qua nửa năm, lại cầu tiên, cơ bỗng phán: "Vế đối trước ta đã có rồi: Lư, Mã hai thư sinh, cùng dắt một con lừa mà chạy." (Chữ "lư" là con lừa ghép từ chữ "mã" là ngựa và chữ "lư" là họ Lư.) Lại phán: "Bốn ngày nữa, khoảng giữa giờ Thìn và giờ Tỵ (khoảng từ 7 giờ đến 11 giờ sáng), hãy ra ngoài cửa nam chờ." Đến hẹn, sai lính đi dò, quả có hai thư sinh họ Lư và họ Mã dùng một con lừa chở mặc quyển (bài thi trúng tuyển khoa mới được khắc in để bán làm mẫu) lên tỉnh thành bán. Ông Triệu cười nói: "Khéo thì thật là khéo. Nhưng hai thư sinh bị trêu chọc nặng quá. Đây đúng là tên đã đặt lên dây cung thì không thể không bắn; dẫu là tiên cũng không nhịn được cười."

 Ông tôi có một trang trại gọi là Xưởng Lý, nay thuộc về nhà em họ tôi là Đông Bạch. Nghe nói hồi chưa chia nhà, trong sân phơi có một đống củi chất đã nhiều năm. Người ta bảo có cáo ở trong đó, không ai dám xúc phạm. Có một người tá điền say rượu nằm ngủ bên cạnh, bạn bè khuyên đừng làm tiên gia (cách gọi kính cẩn loài cáo thành tinh) nổi giận, anh ta không nghe, lại còn chửi bới. Bỗng nghe có tiếng người nói: "Mày say, ta không chấp, cứ về nhà ngủ đi." Hôm sau anh ta ra vườn canh dưa, vợ gánh cơm đến, nhìn từ xa thấy trong chòi tròn có một cô gái áo đỏ ngồi cạnh chồng, thấy vợ thì giật mình đứng dậy, vội vàng vượt tường bỏ đi. Người vợ vốn ghen tuông hung dữ, cho là chồng có nhân tình, tức không chịu nổi, liền lấy đòn gánh đánh túi bụi. Anh ta không cách nào tự giải bày, bị đòn một trận nên thân. Người vợ đánh mỏi tay mới ngừng một chút mà miệng vẫn lẩm bẩm chửi độc địa. Bỗng nghe trên ngọn cây có tiếng cười lớn, lúc ấy mới biết là cáo trêu để trả đũa.

 Ông Ngô Huệ Thúc kể: ở quê ông có một nhà giàu lớn, chỉ có một đứa con trai, mắc bệnh rất nặng. Danh y Diệp Thiên Sĩ bắt mạch, nói: "Mạch hiện quỷ chứng (chứng bệnh do ma quỷ gây ra), không phải thuốc thang chữa được." Bèn mời đạo sĩ ở núi Thượng Phương đến lập đàn làm lễ tiếu (lễ cúng cầu đảo của Đạo giáo). Đến nửa đêm, gió âm thổi vù vù, ánh nến trên đàn đều tối lại xanh lè. Đạo sĩ cầm kiếm ngang, nhắm mắt như đang nhìn thấy gì. Rồi đạo sĩ rũ áo bỏ ra ngoài, nói: "Yêu ma làm hại thì phép của ta trừ được. Còn oan khiên từ kiếp trước, tuy có phép hóa giải, nhưng có chịu hóa giải hay không vẫn do chính người bị oan. Nếu việc dính đến luân thường đạo lý trong nhà, phạm vào luật trời, thì dù có dâng lục chương (tờ biểu viết trên giấy xanh mà đạo sĩ dâng lên trời) cũng không thấu được đến Thần Tiêu (cung trời nơi các thần tiên cai quản).

 Con ma này là thế này: cha ông để lại một người em trai nhỏ, anh ông để lại hai đứa cháu mồ côi; ông thì như tằm ăn dâu, như cá kình nuốt cá (chiếm đoạt dần dần rồi nuốt trọn), hầu như không chừa lại chút gì; lại coi những đứa trẻ côi cút lẻ loi ấy như người dưng, đói no rét ấm không biết kêu ai, đau ốm bệnh tật mặc cho chúng kêu gào. Cha ông dưới chín suối (cõi chết) ngậm đau, kiện lên âm phủ; quan âm phủ cấp giấy, cho bắt con ông để đền oan. Ta tuy có phép, chỉ có thể đuổi ma cho người, chứ không thể vì con mà đuổi cha được." Quả nhiên đứa con ít lâu sau thì chết; về sau ông ta rốt cuộc không có con, phải lấy cháu làm con thừa tự.

 Chùa Hộ Trì cách Hà Gian bốn mươi dặm về phía đông. Ở đó có người nông dân họ Vu, nhà khá giả. Một đêm, Vu đi vắng, mấy tên cướp từ mái hiên nhảy xuống, vung búa lớn phá cửa, tiếng chan chát. Trong nhà chỉ có đàn bà con trẻ, nằm run rẩy, mặc cho chúng làm gì thì làm. Bỗng hai con bò nhà nuôi gầm lên nhảy vào, húc sừng đánh nhau với bọn cướp; gậy dao giáng xuống, chúng càng đánh hăng. Bọn cướp cuối cùng bị thương, chạy trối chết. Nguyên năm Quý Hợi đời Càn Long (năm 1743), Hà Gian mất mùa đói lớn, người nuôi bò không có cỏ cho ăn, phần nhiều bán cho lò mổ. Hai con bò này khi đến cửa nhà đồ tể thì kêu thảm thiết, nằm phục xuống đất không chịu đi. Vu thấy động lòng thương, cởi áo đem cầm lấy tiền chuộc chúng về, chịu rét mà đi về. Bò liều chết đền ơn vốn là phải. Chỉ có điều bọn cướp ở trong buồng, bò ở chuồng ngoài, sao bò biết có biến? Vả lại bò đâu phải loài nhanh nhẹn, cổng ngoài đóng chặt, sao nhảy một cái mà vượt được tường? Ắt phải có ai sai khiến. Không phải quỷ thần làm thì ai làm? Chuyện này do Lưu Đông Đường kể với tôi vào mùa đông năm Ất Sửu (năm 1745), khi tôi dự kỳ tuế thí (kỳ thi hằng năm để khảo xét học trò trong phủ) ở Hà Gian. Đông Đường chính là người ở chùa Hộ Trì, ông nói tận mắt thấy hai con bò, mỗi con mang mấy vết dao trên mình.

 Linh chi được gọi là cỏ điềm lành, nhưng cũng chưa hẳn là điềm lành. Ông Nguyên ở Tĩnh Hải làm trung thừa (cách gọi quan tuần phủ, người đứng đầu một tỉnh) ở Cam Túc, trong dinh mọc chín cây linh chi, ông bèn lấy đó làm tên hiệu, nhưng chẳng bao lâu thì bị cách chức. Cậu tôi là ông An Ngũ Chiêm, quan tài còn quàn trong nhà, bỗng trên quan tài mọc một cây linh chi; từ đó con cháu sa sút, nay đến một đứa trẻ con cũng không còn. Có lẽ khi họa phúc sắp nảy mầm thì khí cơ (sự vận động của khí, theo quan niệm xưa chi phối vạn vật) động trước; điềm khác thường thì về lý không tự dưng mà đến, chỉ là lành hay dữ thì không đoán trước được thôi. Anh tôi là Tình Hồ thì nói: "Người ta biết điềm phát ra từ quỷ thần rồi việc người ứng theo, mà không biết thật ra điềm phát từ việc người rồi quỷ thần ứng theo; như thế thì cũng chưa hẳn không đoán trước được."

 Đại học sĩ (chức quan đầu triều, hàng tể tướng) Ngũ Di Thái kể: ông từng thấy ở Tây Tạng, chỗ vách núi treo leo không có đường, trên đá có bài chú Đại Bi (một bài thần chú quan trọng của đạo Phật) bằng chữ Phạn (chữ Ấn Độ cổ) tự nhiên mà có, chữ nào cũng rõ ràng, không phải sức người làm nổi, cũng không phải nơi dấu chân người đến được. Hồi ấy ông có nói tên ngọn núi, nhưng tiếng Phạn khó nhớ, nay tôi quên mất. Ông cả đời không nói dối, nên biết chắc không phải bịa đặt. Trời đất rộng lớn, cái gì cũng có. Các nhà Nho đời Tống hễ thấy điều gì lý lẽ cho là không có thì quả quyết là nhất định không có. Họ không biết rằng chính việc "cái gì cũng có" mới là lý.

 Lạt ma (tu sĩ Phật giáo Tây Tạng) có hai phái, một gọi là Hoàng giáo (phái áo vàng), một gọi là Hồng giáo (phái áo đỏ), phân biệt nhau theo màu áo. Hoàng giáo giảng đạo đức, làm sáng lẽ nhân quả, là một nhánh khác nhưng cùng nguồn với nhà Thiền. Hồng giáo thì chỉ giỏi trò ảo thuật. Ông Lưu Bảo Trụ, thượng thư Lý Phiên viện (cơ quan coi việc các dân tộc ở biên cương), kể: khi đóng ở Tây Tạng, ông từng làm mất lòng một vị lạt ma Hồng giáo. Có người bảo khi ông lên núi, hắn ắt sẽ trả thù. Ông cho kiệu có lính hét dẹp đường đi trước, còn mình lén cưỡi ngựa theo sau. Đến lưng chừng núi, quả nhiên có một con ngựa (?) vọt lên đè xuống kiệu, kiệu nát vụn như bột. Đó là chính ông Lưu kể. Hồi trước tôi tòng quân ở Ô Lỗ Mộc Tề (Urumqi), có người mất ngựa; một vị lạt ma Hồng giáo lấy một chiếc ghế gỗ nhỏ, đọc chú hồi lâu, ghế bỗng lật qua lật lại như cái cần vọt múc nước, rồi bảo người mất ngựa đi theo; đến một hang núi thì ngựa ở đó. Việc này tôi tận mắt thấy. Xét ra những người làm trò nuốt dao nuốt lửa ở Tây Vực đã có từ thời Tiền Hán; đây có lẽ là thuật còn truyền lại của họ, chứ không phải phép gốc của đạo Phật. Cho nên Hoàng giáo gọi Hồng giáo là ma; có người bảo đó chính là Bà La Môn, tức hạng mà kinh Phật gọi là tà sư ngoại đạo (thầy tà, đạo ngoài chính pháp). Lời ấy có vẻ gần đúng.

 Núi non ở Ba Lý Khôn, Tịch Triển, Ô Lỗ Mộc Tề đều nhiều cáo, nhưng chưa nghe con nào làm hại người. Chỉ ở Căn Khắc Thắc có đứa trẻ đêm đi bắt cáo, bị một bóng đen vồ, rơi xuống vực gãy chân, ai cũng bảo là cáo làm yêu; có lẽ là do nhát gan hoa mắt, chứ không phải cáo làm yêu. Đại để từ thời Đột Quyết, Hồi Hột (các dân tộc du mục xưa ở vùng này) đến nay, người ở đây vẫn lấy săn bắn làm nghề; ngày nay thì người bị đày ra biên ải, lính đồn trú, người khai hoang, người ra ngoài cửa ải kiếm ăn sục sạo khắp vách đá hang hốc, săn bắt càng nhiều. Cáo luôn bị thương tổn, không sống được lâu, nên không đủ thời gian thành tinh chăng? Hay vì ở nơi biên viễn hẻo lánh, người ta đã không biết thuật đạo dẫn luyện hình (phép điều khí, luyện thân của Đạo gia để sống lâu thành tiên), nên cáo cũng không biết chăng? Điều này cho thấy phong tục phải có người khai mở, không khai mở thì không ai tập theo; tình người theo thói quen mà ra, không tập thì không làm được. Thuyết "biến đổi bản tính, dựng nên điều do người làm ra" (dùng công học tập rèn sửa tính tự nhiên) mà sách gán cho nhà Đạo, rốt cuộc không phải không có kiến giải. Diêu An công từng nói: ở các quận hẻo lánh miền Điền Nam (Vân Nam), đến ma cũng chất phác hiền lành (?), cũng chính là lẽ ấy.

 Phó đô thống (chức võ quan cao cấp trong quân Bát kỳ) Lưu Giám kể: hồi trước ở Y Lê có người giỏi phù cơ, vị thần giáng xuống tự xưng là Trương Thuyết, Yên quốc công đời Đường, xướng họa thơ văn với người, chép lại thành tập. Thần tính thích uống rượu, mỗi lần giáng đàn đều phải đốt tiền giấy và rót chén lớn để cúng. Không hiểu giữa chốn sa mạc cát và núi tuyết Thông Lĩnh, Yên quốc công vì cớ gì lại đến đây. Ông Lưu đọc mấy bài, lời đều nông cạn quê mùa. Có lẽ là hạng làm thơ vè thô lậu, chết đất khách nơi trời băng, hồn lang thang không về được, nên mượn danh người khác để kiếm miếng ăn chăng?

 Trong làng có người họ Trương, thâm hiểm quỷ quyệt, đến ruột thịt thân thiết cũng không moi được ở hắn một lời thật. Hắn lại ăn nói khéo léo lanh lợi, nhiều người bị lừa; người ta gọi hắn là "Ngựa trụi cổ". Ngựa trụi cổ là ngựa không có bờm; mà chữ "bờm" đọc giống chữ "dấu vết", ý nói hắn chập chờn lấp lửng, không tìm ra dấu vết. Một hôm hắn cùng cha đi đêm lạc đường, thấy bên kia bờ ruộng có mấy người ngồi quây tròn, gọi hỏi phải đi hướng nào; mấy người kia đều đáp: "Đi về phía bắc." Thế là sa vào vũng bùn sâu. Lại gọi từ xa hỏi, họ đều đáp: "Rẽ sang phía đông." Thế là gần ngập đầu, lóp ngóp trong bùn, mệt lả không ra được. Bỗng nghe mấy người kia vỗ tay cười: "Ngựa trụi cổ, giờ mày đã biết nói dối hại người chưa?" Tiếng ở ngay bên tai mà không thấy hình, lúc ấy mới biết là bị ma lừa (?).

 Yêu quái do người mà sinh ra, chuyện ấy thường có. Lý Vân Cử kể: có một người rất nhát gan, một người khác muốn trêu, bèn bảo người đầy tớ tay đen như mực trốn trong phòng, dặn kín: "Ta với người kia ngồi dưới trăng, ta hốt hoảng kêu có ma thì mày thò một tay qua khe cửa sổ." Đến lúc ấy, vừa kêu lên thì bỗng một bàn tay thò ra, to như cái nia, năm ngón cứng đơ như chày giã gạo. Chủ khách đều kinh hãi; bọn đầy tớ ồn ào: "Đây là ma thật chăng?" Cầm đuốc cầm gậy vào thì thấy người đầy tớ nằm mê man ở góc tường; cứu cho tỉnh lại, hắn nói: "Trong bóng tối hình như có vật gì thổi hơi vào con, con liền mê man."

 Chú họ tôi là Mộc Am kể: có hai người cùng học ở chùa, một người đứng dưới đèn giả làm ma thắt cổ trước mặt người kia. Thấy người kia sợ đến hồn vía lên mây, anh ta vội gọi: "Là tôi đây, anh đừng sợ." Người kia nói: "Tôi biết là anh rồi, nhưng sau lưng anh là cái gì thế?" Quay lại nhìn thì là một con ma thắt cổ thật. Có lẽ hễ lòng mưu mẹo vừa nảy thì ma liền lấy lòng mưu mẹo mà ứng theo. Đây cũng có thể ví như chuyện bọ ngựa rình ve mà chim sẻ rình ngay sau lưng.

 Khi tôi tám chín tuổi, ở nhà cậu họ là ông An Thực Trai, nghe ông Tô Đông Cao kể: một viên huyện lệnh ở Giao Hà ăn bớt tiền công mấy nghìn lạng, sai người đầy tớ mang về nhà. Người đầy tớ đi nửa đường thì báo là thuyền lật ở Hoàng Hà, rồi lén sai đầy tớ của chính mình mang về nhà hắn. Tên đầy tớ của đầy tớ lại lấy trộm mang lên phía bắc, đến Duyện Châu thì bị cướp giết. Cậu tôi tặc lưỡi: "Đáng sợ thay! Đây là việc do người làm mà cũng là việc do quỷ thần làm. Quỷ thần há phải hiện hình giữa ban ngày, tay trái treo gương nghiệp, tay phải cầm sổ âm phủ, sai khiến chúng sinh luân hồi trong sáu nẻo (sáu cõi mà chúng sinh trôi lăn theo đạo Phật: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), rồi mới thấy được sự báo ứng thiện ác sao? Việc này đủ coi như bảng sắt ở điện Sâm La (điện của Diêm vương) rồi."

 Ông Tô nói: "Huyện lệnh không ăn trộm tiền thì sao đến nỗi bị đầy tớ nuốt mất; đầy tớ không nuốt tiền thì sao đến nỗi đầy tớ của đầy tớ bắt chước làm theo; đầy tớ của đầy tớ không bắt chước thì sao đến nỗi bị cướp giết. Đây vẫn là việc người làm, không phải việc quỷ thần làm. Nếu như ông nói là đúng, thì huyện lệnh đáng bị báo ứng nên quỷ thần sai đầy tớ trộm tiền; đầy tớ đáng bị báo ứng nên sai đầy tớ của đầy tớ bắt chước; đầy tớ của đầy tớ đáng bị báo ứng nên sai bọn cướp giết. Quỷ thần đã sai họ làm, rồi lại báo ứng họ vì việc ấy, chẳng phải là điên đảo sao?" Cậu tôi nói: "Đó là tài biện luận không gì ngăn nổi của ông, chứ không phải lẽ chính. Nhưng giữ lấy thuyết của ông cũng đủ để giữa lúc người đời theo nhau trôi dạt, khuyên người ta tự đứng vững."

 Ông Lưu Ất Trai làm đình úy (cách gọi quan đứng đầu Đại lý tự, cơ quan xét lại các án hình), lúc còn làm ngự sử (quan có nhiệm vụ can gián vua và hặc tội quan lại), từng thuê một ngôi nhà ở Tây Hà Duyên. Đêm nào cũng có tiếng mấy người gõ mõ cầm canh lốc cốc đến sáng; những lúc đổi canh, gõ dồn hồi, đều khớp đúng với tiếng trống trên lầu canh. Nhìn thì chẳng thấy hình gì, ồn tai đến nỗi không chợp mắt được chốc nào. Ất Trai vốn cứng cổ, bèn tự viết một bài văn kể tội chúng, viết chữ to dán lên tường để đuổi. Đêm ấy liền im bặt. Ất Trai tự khoe mình chẳng kém Xương Lê đuổi cá sấu (Hàn Dũ, hiệu Xương Lê, từng viết văn tế đuổi cá sấu ở Triều Châu).

 Tôi nói: "Văn chương đạo đức của anh hình như chưa sánh được Xương Lê, nhưng tính cứng khí mạnh, cả đời không làm việc gì mờ ám, nên dám ngang nhiên không sợ ma. Lại thêm anh chạy vạy vất vả mới dọn đến nhà này, sức đã cạn, không dọn đi đâu được nữa, không còn kế gì khác, chỉ còn cách liều chết đối đầu với ma. Về phía anh là thú cùng đường vẫn còn cắn trả; về phía ma là giặc cùng đường thì chớ đuổi theo. Anh không nhớ sách Thái Bình quảng ký chép chuyện Chu thư ký tranh nhà với ma, ma sợ cái tính cứng đờ như gỗ của ông ta mà bỏ đi sao?" Ất Trai cười, đập vào lưng tôi: "Ngụy Thu khinh bạc thay (Ngụy Thu là sử gia đời Bắc Tề nổi tiếng ăn nói khinh bạc)! Nhưng anh đúng là người hiểu tôi."

 Khi tôi làm đốc học (quan coi việc học và thi cử một tỉnh) ở Phúc Kiến, trong dinh có lầu Bút Bổng (lầu "nâng bút"), vì hai bên có hai ngọn tháp kẹp lấy như tay nâng bút. Quan sứ ở tầng dưới; tầng trên thì tường kép quanh co, không phải giữa trưa thì chẳng mấy khi nhìn rõ đồ vật, xưa nay bị sơn tiêu (loài yêu quái trong núi, tương truyền có một chân, gót quay ngược) chiếm cứ. Tuy không thấy hình dạng một chân gót ngược, nhưng đêm nào cũng nghe tiếng động. Tình cờ nhớ câu thơ của Đỗ Công Bộ (nhà thơ Đỗ Phủ) "Yêu núi ban ngày ẩn nấp", tôi ngộ ra rằng ma quỷ đều tránh chỗ sáng, tìm chỗ tối; chính vì phòng ốc quanh co kín đáo nên bọn này mới lẩn trốn được. Bèn phá hết tường vách, cho mở cửa sổ sáng ra bốn phía; khói xanh trên Tam Sơn (ba ngọn núi trong thành Phúc Châu) như ở ngay trước mắt. Tôi đề biển là "Phù Thanh các" (gác nổi màu xanh), đề câu đối: "Đất vòng chẳng chắn, đôi mắt rộng; cửa trống chỉ cho vạn núi nhòm." Từ đó sơn tiêu dời sang nhà Hội Kinh ở góc đông nam dinh. Nhà ấy vốn bỏ hoang đã lâu; chúng đã không hại người thì tôi cũng mặc cho chúng ẩn náu, không làm quá tay.

 Ông Từ Cảnh Hi khi làm diêm đạo (quan đạo coi việc muối) ở Phúc Kiến, rương hòm trong dinh thường tự bốc lửa từ bên trong, mà khóa vẫn nguyên như cũ. Lại một đêm, có kẻ lén cắt tóc người thiếp hầu của ông; sự quấy phá rất dữ. Sau đó ông bị bãi chức, chưa kịp đi thì mất. Ma núi chỉ biết được việc trong một năm, nên nhân lúc ông sắp đi mà mặc sức khinh nhờn. Lúc ông Từ còn thịnh thì chúng im hơi lặng tiếng; khí suy vừa đến thì vô cớ xâm phạm. Đó chính là lý do tà ma là tà ma.

 Ở quê tôi, khi lúa non phủ khắp đồng, đêm nào trên bờ ruộng cũng có một vật không phân biệt được đầu chân, lộn ngược mà đi, nện xuống đất thình thịch như tiếng chày. Nhà nông thấy quen nên không lấy làm lạ, gọi là thần Thanh Miêu (thần lúa non). Người ta bảo thần thường đuổi ma giúp nhà nông; thần xuất hiện thì lũ ma đều về chỗ của mình, không dám tản ra đi lang thang ngoài đồng. Vị thần này không được chép trong sách xưa, nhưng chắc chắn không phải tà ma. Anh họ tôi là Mậu Viên từng thấy ở Lý gia oa, nhìn kỹ dưới trăng thì hình như một cái bao vải, mỗi lần lật là một đầu chạm đất, đi khá chậm và nặng nề.

 Ông tôi là Sủng Dư công, vợ cả là bà Trần mất sớm, vợ kế là bà Trương. Ngày về nhà chồng, bà Trương ngồi một mình trong phòng, thấy một thiếu phụ vén rèm bước vào, đi thẳng đến ngồi bên giường, mặc khăn choàng đen, áo vàng, váy xanh lục nhạt, cử chỉ có phong thái con nhà gia thế. Cô dâu mới không tiện hỏi han, đoán là chị em dâu trong họ, hoặc cô, chị em gái nhà chồng. Người ấy nói lan man chuyện được mất trong việc nhà, đứa hầu bà vú nào tốt đứa nào xấu, đều tỉ mỉ chu đáo. Lâu sau, người hầu gái bưng trà vào thì người ấy đi thẳng ra. Mấy ngày sau, bà lấy làm lạ vì trong nhà không có người như thế; kể kỹ áo quần trang sức thì đó chính là bộ đồ liệm của bà Trần. Chuyện người chết ghen với người sống thấy chép trong sách nhiều lắm. Bà Trần đã vùi dưới suối vàng mà vẫn lo người mới chưa quen việc nhà, hiện thân chỉ bảo, chẳng kể cõi âm cõi dương, tấm lòng ấy là thế nào! Nay con cháu đỗ đạt làm quan đều là dòng của bà Trần sinh ra.

 Ông bác của ông sơ tôi là Ái Đường công, cuối đời Minh có tiếng tăm trong trường học, dốc lòng theo học thuyết của Trịnh Huyền và Khổng Dĩnh Đạt (hai nhà chú giải kinh điển nổi tiếng), bất kể đông hè, đọc sách thường đến nửa đêm. Một đêm ông mơ đến một dinh quan, biển đề "Văn Nghi", trong phòng có hơn chục người đang làm giấy tờ, ai cũng mang máng như người quen cũ. Thấy ông, họ đều ngạc nhiên nói: "Ông còn bảy năm nữa mới phải về, giờ còn sớm." Ông giật mình tỉnh dậy, tự biết mình không thọ, bèn ngày ngày giao du với người tu hành ngoài đời. Tình cờ gặp một đạo sĩ, chuyện trò rất hợp, giữ lại uống rượu cùng. Đạo sĩ đi rồi, dọc đường gặp người đầy tớ là Hồ Môn Đức, nói: "Lúc nãy có cuốn sách quên đưa chủ anh, anh mang về giúp." Ông xem thì toàn là bùa chú sai khiến thần, quỷ. Ông đóng cửa luyện tập, thông thạo hết thuật ấy, thường đem ra làm trò đùa để tiêu khiển ngày tháng.

 Qua bảy năm, đến năm Đinh Sửu đời Sùng Trinh (năm 1637), ông quả nhiên ốm chết. Chết được nửa ngày thì sống lại, nói: "Ta vì dùng bừa phép Ngũ Lôi (phép sai khiến năm vị thần sấm sét) nên bị âm phủ trách phạt, đòi lại cuốn sách này, phải đốt ngay đi." Đốt xong, ông lại chết, nửa ngày sau lại tỉnh, nói: "Âm phủ kiểm tra, còn thiếu ba trang, bắt ta về lấy." Xem trong đống tro, quả còn ba trang chưa cháy hết; đốt lại thì ông mới mất hẳn. Chuyện này Diêu An công có chép phụ vào gia phả; ông nghe từ cụ cố tôi, cụ cố nghe từ cụ sơ tôi, mà cụ sơ chính là người tự tay đốt cuốn sách ấy. Ai bảo rốt cuộc không có quỷ thần?

 Nơi họ tôi sinh sống gọi là Cảnh Thành, vốn là một huyện thời Tống. Nền thành cũ vẫn còn lờ mờ nhận ra. Thỉnh thoảng lúc tờ mờ sáng, nhìn từ xa trong sương khói thấy hiện bóng một tòa thành, lầu và lỗ châu mai rõ ràng, giống như ảo ảnh do hơi con thận (loài thủy quái tương truyền nhả hơi thành lâu đài, tức ảo ảnh). Việc này nhiều sách khác có chép, nhưng không ai giải thích được lý do. Tôi cho rằng phàm vật có hình thì ắt có tinh khí (phần khí tinh túy, linh thiêng của vật); chỗ đất dày chính là chỗ tinh khí của đất tụ lại, cũng như người có hồn phách. Tòa thành này chu vi mấy dặm, hình thể to lớn; từ đời Hán đến đời Tống, hơn nghìn năm, tinh khí tụ lại đã lâu, giống như người thu vào nhiều, dùng lớn thì hồn phách đặc biệt mạnh. Cho nên hình tuy đã mất mà phần tinh khí kết đọng không phải tích lại trong một ngày, thì cũng không phải một ngày mà tan được. Ngẫu nhiên hiện ra vẫn mang hình thành quách, cũng như người chết đi mà ma còn, ma vẫn mang hình người vậy. Nhưng thành quách xưa không phải nơi nào cũng hiện hình, mà nơi hiện hình cũng không thường thấy, là cớ sao? Người chết đi có người thành ma, có người không; ma còn tồn tại thì có lúc thấy, có lúc không; cũng như thế mà thôi.

 Ông Bào Kính Chi ở Nam Cung kể: quê ông có thư sinh họ Trần đọc sách trong một ngôi đền thần. Đêm hè, anh cởi trần nằm ngủ dưới hiên nhà bên. Mơ thấy thần gọi đến trước tòa, quở trách rất nặng. Trần cãi: "Trên điện có mấy người buôn gánh bán bưng ngủ trước, con tránh xuống hiên, sao lại bị trách tội?" Thần nói: "Người buôn bán thì được, ngươi thì không. Bọn họ ngu ngơ như hươu như lợn, đáng gì mà chấp; ngươi đọc sách mà không biết lễ sao?" Kinh Xuân Thu đòi hỏi kẻ hiền phải trọn vẹn hơn người, lẽ là như vậy. Cho nên người quân tử ở đời, việc gì có thể theo tục thì theo, không cần cố làm khác; việc gì không thể theo tục thì không theo, cũng không cẩu thả làm giống. Người đời gặp việc trái lẽ thì hễ động là nói "người này người nọ từng làm rồi", tức là không bàn việc ấy phải hay trái, chỉ bàn việc ấy có hay không. Từ xưa đến nay việc gì mà chẳng từng có, lẽ nào người ta lại có thể lấy từng việc ra làm cớ?

 Ngư Dương sơn nhân (tức Vương Sĩ Chân) có chép chuyện người thiếp của Trương Tuần (tướng nhà Đường giữ thành Tuy Dương chống loạn An Lộc Sơn, khi thành hết lương đã giết thiếp cho quân ăn) chuyển kiếp để đòi mạng; tôi không cho là phải. Lời người thiếp ấy nói: "Ông là trung thần, còn tôi thì có tội gì mà bị giết để đãi quân?" Thành cô lập sắp vỡ, Tuần đã quyết bỏ mình; Tuần chết vì nước thì người thiếp không nên chết vì chủ sao? Từ xưa trung thần giữ tiết, mất cả dòng họ, nát cả vợ con, không biết bao nhiêu mà kể; nếu ai cũng đòi mạng thì trong trời đất không còn cương thường (những đạo lý căn bản về quan hệ vua tôi, cha con, vợ chồng) nữa. Còn nếu cho phép đòi mạng thì trong trời đất cũng chẳng còn lẽ công của thần linh. Mẹ của Vương Kinh (quan nhà Ngụy, bị Tư Mã Chiêu giết, mẹ ông tươi cười cùng chịu chết) mỉm cười chịu lưỡi dao, bà ấy là người thế nào? Chuyện kia có lẽ là yêu ma quấy phá, mượn một chuyện xưa để đòi cúng tế, cũng chưa biết chừng. Hoặc là đám bề tôi cuối đời Minh tiếc thân tiếc nhà, sống lay lắt nhục nhã, bịa ra lời ấy để tự bào chữa, cũng chưa biết chừng. Nhà Nho viết sách nên giữ gìn phong hóa; dẫu là sách chép chuyện kỳ quái cũng không nên thu nhận những lời trái đạo lý.

 Chú họ tôi là Mộc Am kể: phía nam Cảnh Thành, thường vào lúc mặt trời sắp mọc, thấy một vật cưỡi gió xoáy chạy về phía đông, không thấy thân, chỉ thấy cái đầu ngẩng cao hơn một trượng (khoảng ba mét), bờm dài xoăn tít, không biết là quái vật gì. Có người bảo: đó là con ngựa đá trước mộ Phùng Đạo (tể tướng thời Ngũ Đại, thờ liền mấy triều, tự xưng Trường Lạc lão), lâu năm thành yêu. Xét nơi Phùng Đạo ở nay gọi là Tướng Quốc trang, nhà vợ ông nay gọi là Phu Nhân trang, đều gần Cảnh Thành. Cho nên ông sơ tôi có thơ: "Sử xanh uổng để mấy hàng chữ, / Thư sinh rốt cuộc nhường vương hầu; / Mộ Lưu Quang Bá (tức Lưu Huyễn, đại nho đời Tùy, người vùng này) chẳng nơi tìm, / Tướng quốc, phu nhân mỗi người một trang trại." Còn mộ ông ta thì sách huyện chí không chỉ chắc được ở đâu. Phía nam Bắc thôn có chỗ gọi là Thạch Nhân oa (trũng người đá), tượng ông trọng (tượng người bằng đá đặt trước mộ) sứt mẻ vẫn còn vài pho; người địa phương chỉ là mộ Phùng Đạo, có lẽ có truyền lại điều gì chăng.

 Đổng Không Như có lần say rượu đi đêm, tiểu tiện bên cạnh đó. Bỗng gió âm cuộn ngang, cát sỏi bay tán loạn, hình như có tiếng giận dữ văng vẳng. Không Như quát: "Lão Trường Lạc ngu đần vô liêm sỉ, bảy tám trăm năm sau còn thiêng gì nữa! Đây hẳn là tà ma mượn danh thôi. Còn dám làm càn, ta sẽ ngày ngày đến đái lên mày." Nói xong thì gió tắt.

 Đổng Thiên Sĩ ở Nam thôn, không rõ tên thật, là chư sinh (học trò đã đỗ tú tài, được học ở trường huyện) cuối đời Minh, bạn già của ông sơ tôi. Trong tập "Hoa Vương các thặng cảo" (Bản thảo còn lại ở gác Hoa Vương) có bốn bài thơ khóc Thiên Sĩ.

 Bài một: "Việc gì cũng hiểu lòng nhau, xưa nay vẫn khó; một đời hai ông già đối mặt nhìn nhau. Thư để lại bay đến, giật mình buông đũa; khóc đến thôn hoang thì quan tài sắp đậy nắp. Bản thảo dở chưa thu cùng tập tranh mới vẽ; của còn lại chỉ có chiếc mũ nhà nho rách đem bán. Hai tấm chăn vải liệm cũng chẳng sao; lúc sống ông như Kiềm Lâu (ẩn sĩ nước Tề rất nghèo, chết chăn không phủ kín người) vốn chẳng sợ lạnh."

 Bài hai: "Năm ngọn núi lớn chất đầy ngực, khí chẳng bình; mũi lời bàn vừa chạm là tung hoành. Không gặp Hoàng Tổ (kẻ đã giết Nễ Hành, người tài cao mà ngạo mạn) thật là trời may; từng chê Kê Khang (danh sĩ đời Ngụy Tấn) còn quá vướng tình đời. Mở cửa sổ có lúc mời trăng vào; chống gậy đi đâu cũng tránh người. Hẳn biển bụi trần không ai đáng chuyện trò, nên thử cưỡi chim loan bay lên Tử Thanh (cõi trời của tiên)."

 Bài ba: "Áo vá trăm chỗ như chim cút treo (chỉ áo rách tả tơi), hai mái tóc bạc như sương; tự ăn băng tuyết thấm ruột rỗng. Một đời chỉ được khí thu đông lạnh lẽo; đến chết chẳng biết mùi lụa là. Trời lạnh mua chịu rượu làng, thèm quá phá cả giới; già ở nhờ chùa, coi như về quê. Nay một lần nhắm mắt, chẳng còn việc gì; chẳng cần ruồi xanh vội đến viếng (điển Ngu Phiên: sống không tri kỷ, chết chỉ có ruồi xanh đến viếng)."

 Bài bốn: "Hai mươi năm hẹn nhau từ bỏ gió bụi; trời đất vô tình làm mất người này. Đời loạn trốn vào cửa thiền tạm được giải thoát; tuổi già khóc bạn càng thêm chua xót. Quan ải sông ngòi mênh mông liền khí binh đao; răng tóc tàn tạ gửi tấm thân bệnh. Dưới suối vàng có linh hẳn nhớ đến ta; nấm mồ lẻ dưới hàng bạch dương cũng làm lòng đau."

 Cuộc đời Thiên Sĩ có thể hình dung được. Huyện chí không lập truyện cho ông, có lẽ vì chưa thấy thơ của ông sơ tôi. Tương truyền sau khi Thiên Sĩ mất, có người thấy ông cưỡi lừa lên núi Thái Sơn, gọi không thưa; chốc lát bị cây cổ thụ che khuất rồi không thấy nữa. Có lẽ ông đã thi giải (bỏ xác lại mà thành tiên) chăng? Hay chỉ là người tình cờ giống ông? Xét cái tính cô độc quái gở của ông thì có vẻ gần với tiên.

 Tập thơ của ông sơ tôi có bài "Khoái tai hành" (Bài ca sướng thay), rằng: "Một tiếng cười trời đất kinh, niềm vui này xưa chưa có; bình sinh không biết uống, rót đầy cũng cạn một đấu. Lão võ biền xưa nịnh bọn hoạn quan, kẻ sĩ chính trực đều vỡ đầu; nào ngờ thời thế đổi, việc người lật như trở bàn tay. Hoa vườn Kim Cốc năm ấy (vườn của nhà đại phú Thạch Sùng, chỉ thê thiếp nhà quyền quý), nay thành liễu Chương Đài (chỉ kỹ nữ chốn lầu xanh). Khéo thay lòng tạo hóa, hình phạt này hơn cả gông cùm. Rượu say bàn chuyện cũ, nhân quả thật chẳng tình cờ; đầm đìa vung mực say, quỷ thần xoay khuỷu tay ta. Tên họ kiêng không viết, tạm để giữ lòng trung hậu. Lúc ấy là năm thứ mười đời hoàng đế, năm Thái tuế ở Đinh Sửu (năm 1637, Sùng Trinh thứ mười), tháng giữa mùa hè, ngày hai mươi chín; cùng xem có sáu người, người đề thơ là ông già Hà Gian."

 Bài thơ ấy làm vì các thê thiếp của Hứa Hiển Thuần (tay chân của hoạn quan Ngụy Trung Hiền, chuyên tra tấn giết hại sĩ phu) lưu lạc vào lầu xanh. Lúc ấy có người thề chết không chịu, đêm mơ thấy Hiển Thuần mình đầy máu đến nói: "Ta chết vẫn chưa đền hết tội, nên trời lấy các ngươi để bày ra hình phạt sau khi ta chết. Nếu ngươi không chịu theo thì tội ta càng nặng." Các nàng thường đem chuyện ấy kể với khách, nên thơ mới có câu "nhân quả thật chẳng tình cờ".

 Chú tư tôi là Lật Phủ công, một hôm đến Hà Thành thăm bạn, thấy một người cưỡi ngựa phi như bay về phía đông bắc, bỗng vướng cành liễu ngã xuống. Mọi người chạy lại xem thì đã tắt thở. Khoảng một bữa ăn sau, một người đàn bà vừa đi vừa khóc lóc đến, nói: "Mẹ chồng tôi ốm không có thuốc, tôi đi bộ một ngày một đêm về nhà mẹ đẻ mượn được mấy món quần áo trang sức, không ngờ bị tên cướp cưỡi ngựa giật mất." Mọi người dẫn chị đến xem kẻ ngã ngựa, lúc ấy hắn đã tỉnh lại. Người đàn bà kêu lên: "Chính là người này!" Cái tay nải của hắn bị văng bên đường; hỏi trong tay nải có bao nhiêu quần áo trang sức thì kẻ ngã ngựa không trả lời được, còn lời người đàn bà nói thì mở ra xem món nào cũng khớp; kẻ ngã ngựa bèn nhận tội. Mọi người cho rằng cướp giữa ban ngày, tội đáng treo cổ, định trói giải lên quan. Kẻ ngã ngựa dập đầu xin tha mạng, xin đưa mấy chục lạng bạc trong người cho người đàn bà để chuộc tội. Người đàn bà vì mẹ chồng bệnh nguy kịch, cũng không muốn dính đến kiện tụng, bèn nhận bạc rồi tha cho hắn đi. Chú tôi nói: "Báo ứng nhanh thì không gì nhanh hơn việc này. Mỗi lần nghĩ đến, ta lại thấy chốn chốn nơi nơi đều có quỷ thần."

 Tề Thuấn Đình là người cùng họ với tên đại cướp Tề Đại mà tôi đã chép ở trước, cực kỳ hung hãn, có thể buộc dây vào chuôi dao ném trúng người ở xa hai ba trượng. Đồng bọn gọi hắn là "Phi Đao" (Dao bay). Hàng xóm của hắn là Trương Thất; Thuấn Đình vốn coi y như nô lệ, ép mua nhà y để mở rộng chuồng ngựa, lại sai đồng bọn dọa: "Không dọn đi ngay thì tai họa đến liền." Trương bất đắc dĩ dắt vợ con vội vã ra đi, không biết đi đâu. Bèn đến đền thần khấn: "Kẻ hèn này chẳng may bị tên đại cướp bức bách, cùng đường không lối thoát; xin kính cẩn dựng cây gậy trước thần, gậy ngã về đâu thì đi về đó." Gậy ngã về hướng đông bắc, y bèn lần hồi ăn xin đến Thiên Tân, gả con gái cho một táo đinh (thợ nấu muối ở các bãi muối), giúp con rể phơi muối, tạm đủ tự nuôi thân.

 Ba bốn năm sau, vụ Thuấn Đình cướp lương bổng của quân bị phát giác, quan binh vây bắt; hắn nhân đêm tối mưa gió trốn thoát. Nghĩ có đồng bọn làm trên thuyền buôn, hắn định đến nương nhờ để vượt biển đi. Ngày trốn đêm đi, trộm dưa trái làm lương ăn, may không ai phát giác. Một đêm, đói khát dồn dập, thấy xa xa có ngọn đèn le lói, hắn thử gõ cửa. Một thiếu phụ nhìn chằm chằm hồi lâu, bỗng kêu lên: "Tề Thuấn Đình ở đây!" Nguyên công văn truy nã đã chuyển gấp đến Thiên Tân, treo thưởng chiêu mộ người bắt. Đám thợ muối nghe tiếng kéo đến đông đủ; Thuấn Đình tay không tấc sắt, đành cúi đầu chịu trói. Thiếu phụ ấy chính là con gái Trương Thất. Giả như hắn không bức đuổi Trương Thất đến đây, thì hắn đã thay quần áo, không ai nhận ra; nơi ấy cách cửa biển chỉ vài dặm, hắn đã giương buồm đi mất rồi.

 Vương Lan Châu có lần ở bến thuyền mua một đứa trẻ trai mười ba mười bốn tuổi, rất thanh tú, cũng biết qua chữ nghĩa. Nó kể cha mất, nhà sa sút, cùng mẹ và anh đi tìm người thân không gặp, đi nhờ thuyền về nam, hành lý cầm bán hết, nên bán mình lấy tiền đi đường. Nói chuyện với nó, nó e thẹn như cô dâu mới, ông đã lấy làm lạ. Đến lúc đi ngủ, nó lại cởi áo nằm ra. Ông Vương vốn chỉ mua để sai vặt, không có ý gì khác, nhưng nó lả lơi sà vào, ông cũng không tự kìm được. Xong rồi, đứa trẻ úp mặt vào gối khóc thầm. Hỏi: "Mày không bằng lòng à?" Đáp: "Không bằng lòng." Hỏi: "Không bằng lòng sao lại sà vào ta trước?" Đáp: "Khi cha con còn sống, nuôi mấy đứa hầu nhỏ, đứa nào cũng phải hầu chăn gối; đứa mới đến xấu hổ chống cự thì bị đánh roi, cha con bảo: 'Thử nghĩ xem mua mày về làm gì, sao mà u mê thế!' Con biết đầy tớ hầu chủ thì phận phải như thế, không như thế thì bị đòn, nên không dám không tự dâng mình."

 Ông Vương bật dậy đẩy gối ra, nói: "Đáng sợ thay!" Vội gọi người lái thuyền chèo đi; đi suốt một đêm thì đuổi kịp mẹ và anh nó, trả đứa trẻ lại, còn tặng năm mươi lạng bạc. Lòng vẫn không yên, ông lại đến chùa Mẫn Trung lễ Phật sám hối. Ông mơ thấy thần Già Lam (vị thần hộ pháp coi giữ chùa) nói: "Ngươi gây lỗi rồi sửa lỗi chỉ trong chốc lát, âm phủ chưa kịp ghi sổ, không cần làm phiền đến đức Thế Tôn (Đức Phật)."

 Bậc đàn anh Qua Đông Trường khi làm quan ở Hàn lâm viện (cơ quan của các học sĩ lo soạn thảo văn thư, sử sách cho triều đình), cha ông là cụ Phó Trai ra chợ mua một chiếc áo bào màu xanh thẫm. Một hôm cụ khóa cửa đi ra ngoài, về thì mất chìa khóa, sợ lỡ để quên trên giường, bèn nhìn qua cửa sổ, thì thấy chiếc áo ấy đứng thẳng như người; nghe tiếng kêu hoảng thì đổ xuống. Mọi người bàn đem đốt. Bậc đàn anh Lưu Khiếu Cốc khi ấy ở trọ cùng, nói: "Đây ắt là áo của người chết, hồn bám vào đấy thôi. Ma là khí âm, gặp ánh dương thì tan." Bèn đem phơi giữa nắng gắt, trở đi trở lại mấy ngày, rồi đặt lại trong nhà, lén rình xem thì không quấy phá nữa. Lại nữa, Đông Trường sớm bị hói, thường lấy tóc giả nối vào bím tóc. Khi sắp bị bãi chức, mớ tóc giả bỗng duỗi ra, ngoằn ngoèo như rắn vẫy đuôi; chẳng bao lâu ông về quê. Đó cũng là tóc của người chết, cảm khí suy mà biến hóa.

 Ông Từ Khai Hậu người Đức Thanh, làm biên tu (chức quan ở Hàn lâm viện lo biên soạn), cũng là bậc đàn anh khoa Nhâm Tuất. Lúc mới vào Hàn lâm, đêm nào ông đọc sách thì trong gian nhà trống phía sau cũng có tiếng đọc sách sang sảng đáp lại. Lắng nghe điều được đọc thì cũng là thể luật phú (lối phú có vần luật nghiêm ngặt) dùng ở Hàn lâm. Mở cửa ra thì không thấy gì. Một đêm, ông rón rén nín thở nhìn trộm, thấy một thiếu niên mặc áo cộc tay màu xanh, áo dài lụa lam, cầm một cuốn sách ngồi quay lưng về phía trăng, lắc đầu ngâm nga như đang thấm thía. Trông chẳng giống kẻ quấy phá, về sau cũng không có chuyện lành dữ gì. Truyện đời Đường chép có con thiên hồ (cáo trời) dự khoa thi đặc biệt, làm hai bài sách vấn (bài văn trả lời câu hỏi về chính sự) đều bằng câu bốn chữ có vần, văn khá cổ kính thâm thúy; có lẽ con cáo này cũng là kẻ đi thi chăng? Chuyện này do bậc đàn anh Qua Đông Trường kể; ông Qua và ông Từ đỗ tiến sĩ cùng khoa.

 Đạo sĩ ở đền Bát Lạp (đền thờ tám vị thần coi việc nhà nông) tại Ô Lỗ Mộc Tề, ngoài tám mươi tuổi. Một đêm, ông rải bảy nghìn đồng tiền dưới chiếu, nằm lên trên rồi chết. Mọi người bàn lấy số tiền ấy lo việc chôn cất. Đêm ấy ông báo mộng cho Ổ Ngọc Lân, thư lại phòng Công (ban coi việc xây dựng, công trình ở nha môn), nói: "Ta trông giữ đền của nhà nước, quan tài lẽ ra nhà nước phải cấp; tiền là của ta vất vả dành dụm, xin bỏ vào trong quan tài, đợi kiếp sau ta tự lấy." Ngọc Lân thương tình, làm theo. Chôn xong, ông thở dài: "Bỏ tiền vào quan tài chôn giữa đồng hoang, thế là rước kẻ trộm (?), ắt sẽ bị phơi xương." Tôi nói: "Lấy tiền mua quan tài mà ông ta còn báo mộng được, thì kẻ nào đào quan tài cướp tiền, ông ta ắt sẽ thành lệ quỷ báo thù. Ai lại vì bảy nghìn đồng mà đem tính mạng ra tranh với ma? Ắt chẳng sao đâu." Mọi người đều cười. Nhưng lời Ngọc Lân mới là lời bàn chính đáng.

 Mùa xuân năm Tân Mão (năm 1771), tôi từ Ô Lỗ Mộc Tề trở về, đến Ba Lý Khôn. Người đầy tớ già Hàm Ninh ngủ gục trên yên ngựa giữa sương mù dày, lạc mất đoàn. Ông lần theo vết móng ngựa hoang lạc vào giữa núi non chằng chịt, quanh quẩn không ra được, tự liệu chắc chết. Tình cờ thấy dưới vách núi có một cái xác nằm sấp, có lẽ là người bị đày trốn đi rồi chết rét; sau lưng buộc túi vải có lương khô. Ninh lấy ăn cho đỡ đói, rồi lạy khấn: "Tôi chôn xương ông, ông có linh thì dẫn ngựa tôi đi." Bèn dời xác vào hốc đá, lấy đá vụn chèn kín, rồi thẫn thờ thả cho ngựa tự đi. Qua hơn mười dặm, bỗng gặp đường ra khỏi núi, thì đã là địa phận Cáp Mật (Hami). Viên du kích (chức võ quan cấp trung) họ Từ ở Cáp Mật vốn quen biết từ hồi ở Ô Lỗ Mộc Tề, Ninh bèn đến dinh ông ấy chờ tôi. Hai ngày sau tôi mới đến; gặp nhau như cách mấy kiếp. Không biết là con ma kia quả có linh mà dẫn ông ra, hay thần linh vì một ý niệm thiện mà phù hộ cho ông ra, hay chỉ là may mắn ngẫu nhiên mà ra được. Ông Từ nói: "Tôi thà quy công cho quỷ thần, để khuyến khích người ta chôn cất xương cốt bị phơi bày."

 Bậc đàn anh Đổng Khúc Giang kể: khi Cố Hiệp Quân khắc in xong bộ "Nguyên thi tuyển" (tuyển tập thơ đời Nguyên), trong nhà có đứa trẻ năm sáu tuổi bỗng giơ tay chỉ ra ngoài nói: "Có mấy trăm người mũ áo chỉnh tề quỳ lạy trước cổng." Ôi! Ma mà còn ham danh sao. Tôi cho rằng: khơi ra những người chìm khuất, gom góp những tác phẩm thất lạc, nhờ sức biểu dương mà làm rạng lên ánh sáng nơi cõi mờ mịt, thì việc họ dưới chín suối mang ơn vốn là lẽ đương nhiên. Còn đến như kết bè kéo cánh, hô hào học trò, khắc in sách vở bừa bãi (nguyên văn: làm khổ gỗ táo gỗ lê, vốn là gỗ dùng khắc bản in), thay nhau tôn nhau làm thánh, thì chẳng những bọn cuối đời Minh đề cao nhau phần nhiều là sai sự thật, mà ngay đám người trong Nguyệt Tuyền ngâm xã (hội thơ của các nhà thơ cuối Tống) cũng còn mắc bệnh chưa thoát được khách khí (thói hiếu thắng, phô trương bề ngoài). Bởi kẻ kéo bè thì nhiều, kẻ tranh danh thì chèn ép nhau, đến khi đậy nắp quan tài rồi mà còn khó định luận, huống chi là trong những ngày rượu chè văn chương lưu luyến, ta xướng anh họa! Sách Chiêu Minh Văn tuyển vì Hà Tốn còn sống mà không chép một chữ nào của ông. Người xưa nhìn thật xa.

 Con gái thứ hai của tôi lấy chồng họ Viên ở Trường Sơn, nhà ở Tiêu gia kiều. Năm nay về thăm nhà, nó kể: cách chỗ nó ở chừng hai ba dặm, có cô con gái nhà nông về thăm cha mẹ, người cha đưa cô về nhà chồng. Giữa đường cô vào rừng mộ để đi tiểu, lâu lắm mới ra. Người cha thấy hình dáng thần sắc con hơi khác, nghe giọng nói cũng không giống, trong lòng ngờ vực nhưng không có cớ gì để nói ra. Về đến nhà, người chồng lén nói với cha mẹ: "Con với vợ sống yên ổn đã lâu, sao nay nhìn thấy cô ấy lại thấy tim đập thình thịch?" Cha mẹ mắng là nói nhảm, bảo về ngủ. Phòng anh ta ở cách phòng cha mẹ một bức tường. Đêm đến bỗng nghe tiếng vật lộn huỳnh huỵch. Cha mẹ giật mình dậy nghe trộm, thì nghe con trai gào thét. Người nhà phá cửa vào, thấy một vật như con lừa đen xông ra, lửa bắn tóe, nhảy một cái là mất hút. Nhìn người con thì chỉ còn lại vết máu. Trời sáng đi tìm người vợ, rốt cuộc không thấy, ngờ là cũng bị nó ăn mất rồi. Chuyện này giống hệt chuyện quỷ La Sát (loài quỷ ăn thịt người trong kinh Phật) chép trong Thái Bình quảng ký, có lẽ cũng là loài quỷ ấy chăng? Xem đây thì biết kinh Phật không hoàn toàn bịa đặt, mà tiểu thuyết, chuyện vặt dân gian cũng không hoàn toàn là hư cấu.

 Ở Hà Gian có một người đàn bà tính dâm đãng, nhưng mặt mũi cực kỳ xấu xí; ngày ngày trang điểm lộng lẫy đứng tựa cửa mà chẳng ai ngó ngàng. Sau chồng mụ theo Cao Diệp Phi làm quan ở Thiên Trường, được tin dùng lắm, cướp đoạt lừa lọc, mỗi năm gửi về rất nhiều tiền. Mụ dựa vào tiền ấy mà dụ dỗ trai trẻ, cửa nhà tấp nập như chợ. Đến khi Diệp Phi bị tội, chồng mụ trốn về thì rương hòm trống rỗng, đồ đạc cũng bán gần hết, chỉ còn một mụ vợ xấu xí mang đầy mình lở loét vì bệnh hoa liễu. Người ta bảo nếu không có của cải dồi dào thì mụ này tuyệt không có lẽ nào mất trinh tiết. Há chẳng phải là đạo trời sao?

 Ông bác tôi là Trạm Nguyên công, bác họ tôi là Quân Chương công, anh họ tôi là Húc Thăng, ba đời đều chết vì chứng tim hồi hộp mất ngủ. Con Húc Thăng là Nhữ Doãn cũng mắc bệnh ấy. Một hôm sửa nhà, người thợ liếc nhìn góc lầu rồi cười nói: "Trong này có vật gì đây." Đập ra thì thấy gạch xây thành một cái hốc nhỏ như cái khám thờ, trong có một cái giá đèn cũ. Người thợ bảo vật này khiến người ta mất ngủ, là bùa phép của thợ nề (?) hồi xây nhà. Từ đó Nhữ Doãn khỏi bệnh. Mùa xuân năm Đinh Mùi (năm 1787), cháu họ tôi là Nhữ Luân kể lại với tôi. Thế là lẽ gì? Nhưng xem một vật giấu trong tường mà nắm được sự sống chết của chủ nhà, thì thuyết nhà cửa có lành có dữ hẳn là đáng tin.

 Ông Đới Lâm làm hộ tào (quan ở bộ Hộ, bộ coi việc tiền của, hộ khẩu), vì viết chữ đẹp mà được hầu việc trong cung. Ông từng mơ đến âm phủ, gặp một viên thư lại là bạn cũ, được giữ lại chuyện trò. Tình cờ ông lật sổ của người ấy, thấy dưới tên mình có chữ viết thảo bằng bút son, trông giống chữ "tê" (con tê giác). Viên thư lại liền giật lại che đi, có vẻ hơi giận; hỏi cũng không đáp. Ông bỗng hoảng hốt tỉnh dậy, không đoán ra là gì. Tình cờ kể với Cừu Văn Đạt công, ông Văn Đạt ngẫm nghĩ rồi nói: "Có lẽ đó là sổ ghi tắt của âm phủ, giống như bản tóm lược ở các bộ, viện. Hai chữ 'Hộ' và 'Trung' viết liền nhau thì trông rất giống chữ 'tê'. Ông sẽ dừng ở chức lang trung (quan đứng đầu một ty trong bộ) bộ Hộ chăng?" Về sau quả đúng như lời ông Văn Đạt.

 Ông Hoắc Dịch Thư ở Đông Quang, năm Giáp Thìn đời Ung Chính (năm 1724) thi đỗ cử nhân ở kỳ thi hương, ở lại kinh sư mà chưa thành đạt gì. Ông đến đền Lã Tiên (đền thờ tiên Lã Động Tân) cầu mộng, mơ thấy thần ban cho bài thơ: "Hoa mai sáu cánh cài đầy đầu, / Ai chịu dừng tay trước lúc chết; / Hãy xem con hạc vút trong mây, / Bay lên Tam Đài trải chín thu." Đến năm Ung Chính thứ năm, triều đình mới định lệ chóp mũ quan, cái đĩa đồng có sáu cánh như hoa mai, ông mới hiểu ra ý câu đầu. Ông thầm nghĩ: tiên hạc là hình thêu trên áo quan nhất phẩm, Tam Đài là ngôi tể tướng; câu đầu đã ứng nghiệm thì hai câu cuối hẳn cũng ứng nghiệm. Sau ông từ trung thư xá nhân (chức quan soạn thảo văn thư ở Nội các) làm đến phủ doãn phủ Phụng Thiên, bị tội đày ra quân đài (trạm quân sự ở biên ải). Nơi ấy gọi là Quỳ Tô Đồ, thực ra là trạm thứ ba. Công văn của quan viết tắt nét chữ, đều viết chữ "đài" theo lối giản lược, vừa khớp với lời thơ; quả nhiên chín năm mới được về. Khi ở ngoài biên ải, ông tự đặt biệt hiệu là "Vân Trung Hạc" (hạc trong mây), dùng lời trong thơ.

 Về sau ông kể chuyện này với Diêu An công. Diêu An công nói: "Chữ 'Hoắc' phần trên là đầu chữ 'vân' (mây), phần dưới là nửa chữ 'hạc', chính là ngầm chỉ họ của ông, cũng không phải lời nói suông." Ông thở dài: "Đâu chỉ có thế. Hồi trẻ tôi khí thịnh, hăm hở cầu tiến, tự cho rằng chức khanh tướng có thể đứng mà đạt được, rốt cuộc đến nỗi vấp ngã, chính là vì thế. Câu thứ hai là thần răn tôi đấy, tiếc rằng lúc ấy tôi chưa nghĩ ra."

 Người xưa bói bằng mai rùa. Khổng Tử viết phần Hệ từ (lời giải thích) cho Kinh Dịch, hết lời khen đức của cỏ thi (loại cỏ dùng thân để bói quẻ Dịch). Từ đó bói rùa dần bị bỏ. Sách "Hỏa châu lâm" mới dùng đồng tiền thay cỏ thi, nhưng vẫn phải gieo sáu lần; sách "Linh kỳ kinh" mới gieo một lần thành quẻ, nhưng vẫn phải bày sắp; đến quẻ xăm ở đền thần thì rút một cái là được, càng giản tiện hơn. Đền thần thường có xăm, nhưng không đâu linh bằng xăm Quan Đế (Quan Vũ, được thờ làm thần); mà xăm Quan Đế thì không đâu linh bằng ở đền bên cửa Chính Dương. Suốt một năm, từ mồng một Tết đến đêm giao thừa, suốt một ngày, từ tờ mờ sáng đến chập tối, người lắc ống xăm lúc nào cũng lách cách; một ống không đủ phải đặt mấy ống. Người chen chúc lộn xộn, biến hóa muôn vẻ trong chớp mắt, chẳng những không có thì giờ kiểm xét, mà cũng không kịp suy nghĩ; dẫu nghìn tay nghìn mắt cũng không ứng phó hết được. Thế mà quẻ xăm rút được đều nghiệm như được nói tận mặt, là cớ sao?

 Chuyện lạ nhất là kỳ thi hương năm Nhâm Thân đời Càn Long (năm 1752), có một sĩ tử phương nam ngày mồng một tháng ba ăn chay tắm gội đến khấn, xin chỉ cho đề thi, rút được một quẻ: "Trong tối nhìn nhau, lạ bọn ngươi; / Trong thuyền nước địch, cười giấu dao; / Rào giậu phá tung, chẳng hề gì; / Một giống trời sinh, tiếc lông cánh." Khoa ấy, đề Mạnh Tử là đoạn từ "Tào Giao hỏi rằng: người ta ai cũng có thể làm Nghiêu, Thuấn" đến "vua Thang cao chín thước", ứng với câu đầu (chữ "bọn ngươi" có chữ "tào", trùng họ Tào); đề Luận Ngữ là "Phu tử mỉm cười nói: giết gà sao phải dùng dao mổ trâu", ứng với câu thứ hai (có "cười" và "dao"); đề Trung Dung là "Cho nên trời sinh ra vật, ắt theo tài chất của nó mà vun đắp", ứng với câu thứ tư (có "trời sinh"). Thật là không sao lường được.

 Ông Tôn Hư Thuyền kể: một người bạn của ông từng mắc bệnh thương hàn, trong lúc mê man thấy hồn mình bay vút đi, theo gió trôi dạt đến một dinh quan. Nhìn kỹ thì trong cổng toàn là quỷ thần, biết là âm phủ. Thấy có người đi vào cửa bên, ông thử đi theo, không ai quát ngăn. Lại theo mọi người ngồi dưới hiên, cũng không ai tra hỏi. Ông liếc trộm lên công đường, người đi kiện đông như mắc cửi; Diêm vương bên trái xem sổ, bên phải cầm bút; có vụ một hai lời là xử xong, có vụ phải mấy chục mấy trăm lời mới xử xong, chẳng khác gì bộ Hình (bộ coi việc hình án) ở cõi người. Kẻ bị xiềng dắt xuống (?) đều cúi đầu phục tùng, không ai nói lại.

 Bỗng thấy một vị tiền bối nọ ăn mặc chỉnh tề bước vào; Diêm vương mời ngồi, hỏi kiện việc gì. Ông ta kể tội môn sinh (học trò, hoặc người được mình chấm đỗ) và thuộc hạ cũ phụ ơn, kể ra đến mấy chục người, vẻ rất oán hận. Sắc mặt Diêm vương có vẻ không đồng tình; đợi ông nói xong, chắp tay nói: "Bọn này chạy chọt chèn ép, mưu mẹo trăm đường, đạo trời sáng tỏ, rốt cuộc sẽ bị âm phủ trừng phạt. Nhưng thần trừng phạt chúng thì được, còn ông trách chúng thì không được. Trồng đào trồng mận thì được quả, trồng gai thì được gai, ông chưa nghe sao? Những kẻ ông thưởng thức đại để là hạng bám quyền thế; thế đã mất rồi lại đem đạo nghĩa ra đòi ở chúng, như đục băng mà tìm lửa. Chính ông đã sai, còn thì giờ đâu mà trách người?" Vị tiền bối ngẩn ngơ hồi lâu rồi rụt rè lui ra. Người bạn vốn quen biết ông ta, định lại gần hỏi han, bỗng nghe sau lưng có tiếng quát, vừa quay đầu lại thì giật mình tỉnh dậy.

 Người đầy tớ già họ Vương của Đổng Văn Khác công, tính khiêm tốn cẩn thận, giỏi việc giữ cổng đón khách, mấy chục năm chưa làm phật lòng ai, chính là người được gọi là "Vương Hòa thượng". Ông kể từng theo Văn Khác công nghỉ đêm trong khu vườn bỏ hoang của tướng quân họ Bác. Đêm trăng ông ngồi trên đá hóng mát, xa xa thấy một người hốt hoảng lẩn tránh, một người khác chặn đường giữ lại, nắm tay kéo ngồi dưới gốc cây, nói: "Cứ tưởng mày được sinh lên cõi trời lâu rồi, lại gặp nhau ở đây sao?" Rồi trước kể tình giao hảo thân thiết, sau trách cái tội làm việc cho mình mà phụ lòng: "Việc nọ, nhân lúc ta cần gấp, mày cố tình làm khó để chẹt ta, ăn chặn được bao nhiêu? Việc kia, thừa ta không hiểu, mày khai khống con số để lừa ta, nuốt trôi lại bao nhiêu?" Cứ thế kể mấy chục việc, mỗi việc tát một cái vào má, giận sôi sùng sục như muốn ăn tươi nuốt sống.

 Bỗng một ông già từ trong bụi cỏ bước ra, nói: "Nó nay đã đọa vào ngạ quỷ đạo (cõi của loài quỷ đói), ông hà tất phải hành hạ nó. Vả lại nợ ắt phải trả, cần gì vội quá?" Người kia càng giận: "Đã thành quỷ đói rồi thì lấy gì mà trả nợ?" Ông già nói: "Nghiệp có lúc hết thì nợ có ngày trả. Luật âm phủ định rằng: phàm tiền vay mượn có tính lãi thì kiếp sau có bổng lộc thì trả, không có bổng lộc thì được miễn, vì sức có hạn. Còn của cải cưỡng đoạt hay lừa lọc mà có, thì dù trải qua muôn kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài theo đạo Phật) cũng phải đền bù. Nếu không có bổng lộc để trừ thì phải làm lục súc (sáu loài vật nuôi: ngựa, bò, dê, gà, chó, lợn) để đền; một đời không đủ trừ thì chia ra mấy đời mà đền. Con lợn Đổng công ăn tối nay chẳng phải là thân kiếp thứ mười một của tên đầy tớ của ông đó sao?" Cơn giận của người kia có vẻ dịu đi đôi chút, bèn buông tay, mỗi người một ngả. Ông già ấy có lẽ là thần thổ địa. Người đầy tớ tháo vát được nhắc đến, ông Vương còn kịp gặp, quả là kẻ nhiều mưu mẹo nhất.

 Ông Tào Thằng Trụ, phiên ty (tức Bố chính sứ, quan coi việc hành chính, tài chính một tỉnh) Phúc Kiến, kể: một năm, các quan ty, đạo (các quan đầu ngành cấp tỉnh và các quan đạo đài) họp bàn ở dinh Án sát (quan coi việc hình án một tỉnh). Bữa ăn chưa xong, một người đầy tớ dắt đứa trẻ nhỏ đi qua dưới thềm; đứa trẻ hoảng sợ không chịu đi, nói: "Có vô số con quỷ kỳ dị, con nào cũng cao hơn một trượng, vai đỡ xà cột." Mọi người nghe tiếng kêu khóc, vừa ra hỏi thì thấy trên trần vải đất rơi lả tả, tiếng như rắc đậu; vội nhảy ra ngoài thì xà nhà đã gãy đổ xuống đất. Ai nấy đặt tay lên trán, bảo là có quỷ thần che chở. Ông Định Trường, chế phủ (tức Tổng đốc) Hồ Quảng, lúc ấy làm tuần phủ, nghe kể việc này, thở dài nói: "Đã chốn chốn nơi nơi có quỷ thần che chở, thì ắt chốn chốn nơi nơi có quỷ thần soi xét."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video