Duyệt Vi Thảo Đường bút ký (thể văn ghi chép tản mạn những điều mắt thấy tai nghe; Duyệt Vi Thảo Đường là tên phòng sách của tác giả), quyển năm. Loan Dương tiêu hạ lục (tập ghi chép cho qua những ngày hè ở Loan Dương, tức vùng sông Loan, nơi vua nghỉ mát), phần năm.
Trịnh Ngũ không rõ là người ở đâu. Anh đưa mẹ và vợ đến sống nhờ ở Hà Gian, kiếm ăn bằng nghề thợ mộc. Khi ốm sắp chết, anh dặn vợ: "Ta vốn không có lấy một mảnh đất cắm dùi, nàng lại vụng nghề kim chỉ. Ta liệu mẹ già rồi sẽ chết vì đói rét. Nay ta giao ước với nàng: ai chịu nuôi mẹ ta thì nàng cứ lấy người ấy, ta chết cũng không oán." Người vợ làm đúng như lời hẹn, nhờ vậy bà mẹ sống được. Hễ có lúc phụng dưỡng hơi lơ là thì trong nhà lại có tiếng động như sứ vỡ, tre gãy. Có một năm áo bông chưa may xong, bà mẹ khóc kêu lạnh, bỗng có tiếng động lớn như chuông trống, làm rung cả tường vách. Như thế suốt bảy tám năm. Bà mẹ mất rồi, tiếng động mới hết.
Người tá điền Tào Tự Lập biết chữ sơ sơ, không được nhiều. Một lần anh mắc bệnh thương hàn (theo đông y là bệnh sốt do nhiễm lạnh). Trong lúc mê man, anh bị một tên sai dịch dẫn đi. Giữa đường gặp một tên sai dịch khác, xét ra là bắt nhầm người. Hai bên cãi cọ chửi nhau hồi lâu rồi cho đưa anh về. Trên đường về, anh đi qua một nơi tường xây bằng đá, chu vi chừng một dặm. Bên trong khói đặc cuồn cuộn, lửa tía rực rỡ. Tấm biển trên cổng có sáu chữ, chữ to như cái đấu, anh không đọc được hết. Anh chỉ nhớ nét chữ mà về. Căn cứ vào các bộ phận của chữ mà anh nhớ được để suy ra, thì hình như đó là "Ngục giam kẻ phụ lòng bội đức".
Người đời bảo trẻ con chết yểu là quỷ đến đòi nợ, việc ấy vốn có thật. Lư Nam Thạch kể: Chu Nguyên Đình có một đứa con mắc bệnh lao. Lúc thoi thóp, nó vừa rên vừa tự nói: "Còn thiếu ta mười chín lạng bạc." Chốc lát thầy thuốc cho dùng nhân sâm. Thuốc sắc xong chưa kịp uống thì nó chết. Tiền mua sâm vừa đúng mười chín lạng. Đây là chuyện mới xảy ra gần đây.
Có người hỏi: trong bốn biển, chỉ trong một ngày, trẻ chết yểu không biết bao nhiêu mà kể; kẻ mắc nợ từ kiếp trước sao lại nhiều đến thế? Ôi, sống chết xoay vần như bánh xe, nhân quả (đã gây việc gì làm nguyên nhân thì về sau tất nhận kết quả tương ứng) cứ thế xoay vòng. Nó nhiều như cát sông Hằng (ví với số lượng nhiều không đếm xuể), không thể tính đếm. Nó biến hoá như mây trên trời, không thể nghĩ bàn. Thật khó gò nó vào một khuôn. Nhưng xét đại thể thì những oan nghiệt vướng víu nhau phần nhiều sinh ra từ tiền của. Lão Tử nói: "Thiên hạ rộn ràng đều vì lợi mà đi, thiên hạ nhộn nhịp đều vì lợi mà đến." Đời người có lẽ không ai không dốc lòng vào đó. Nhưng của cải trời đất sinh ra chỉ có chừng ấy. Bên này được thì bên kia mất, bên này đầy thì bên kia vơi. Mưu mẹo từ đó mà sinh, ân oán từ đó mà nổi lên. Nghiệp duyên (những ràng buộc do việc làm thiện ác gây ra) và sự báo oán kéo dài đến ba kiếp (kiếp trước, kiếp này, kiếp sau). Thấy người mưu lợi nhiều thì biết kẻ đòi nợ cũng chẳng ít. Tư Mã Thiên (nhà viết sử đời Hán) có câu: "Oán hận đối với con người thật ghê gớm thay!" Người quân tử thà tin là có, may ra khiến người đời tỉnh ngộ sâu xa.
Trong làng có người đàn bà mới goá chồng. Một gã phóng đãng đút tiền cho bà già hàng xóm để gạ gẫm nàng. Đêm ấy gã vào buồng nàng, đóng cửa sắp ngủ thì bỗng ánh đèn xanh lét, mờ tối, thu nhỏ như hạt đậu. Chốc lát đèn nổ "bụp" một tiếng, lửa đỏ bắn ra bốn phía, thành một vòng tròn chừng hai thước, to như tấm gương. Trong đó hiện ra mặt người, chính là người chồng đã chết của nàng. Cả hai đều ngã lăn ra dưới giường (?). Người nhà kinh hãi chạy đến xem, thế là việc bại lộ.
Có người ngờ rằng đàn bà goá thất tiết thì nhiều, sao riêng con quỷ này lại hiển linh? Tôi cho rằng quỷ có con mạnh con yếu, người có lúc thịnh lúc suy. Đây vốn là một con quỷ mạnh, lại gặp đúng lúc hai người kia đang suy, nên mới làm dữ được. Còn những kẻ ôm hận dưới suối vàng, oan ức vương vấn mấy đời thì không biết bao nhiêu mà kể. Chẳng phải hồn đều tiêu tan theo thân xác cả đâu. Lại có người ngờ là yêu vật nương vào để gây ra chuyện quái này. Điều đó có thể có. Nhưng yêu không tự nổi lên được, mà phải nhân nơi con người mới nổi lên. Ấy cũng là khí oán hận của hồn người chết ngầm cảm ứng, rồi tà ma mới nhân đó mà mượn hình. Nếu không như vậy thì sao chưa từng nghe nhà của Đào Anh (người đàn bà goá nước Lỗ thời xưa, nổi tiếng giữ tiết) có quỷ Lê Khâu (con quỷ ở đất Lê Khâu trong sách xưa, hay giả dạng người thân để hại người)?
Ông La Ngưỡng Sơn, chức Thông chính (quan đứng đầu Thông chính ty, cơ quan nhận và chuyển tấu sớ lên vua), khi còn làm ở Bộ Lễ thì bị đồng liêu chèn ép. Ông làm gì cũng bị ngáng trở, từng bước như đi trong bụi gai. Tính ông vốn cứng nhắc, chậm chạp, dần dần uất ức sinh bệnh. Một hôm ông buồn bã ngồi trơ, bỗng mơ thấy mình đến một ngọn núi. Ở đó hoa nở, nước chảy, gió trong, nắng sáng, trời đất thoáng đãng. Ông thấy tinh thần sảng khoái, những nỗi uất nghẹn trong lòng chợt tan hết.
Ông men theo khe suối dạo bước, gặp một túp lều tranh. Có ông lão mời vào ngồi chơi, chuyện trò rất hợp. Ông lão hỏi sao ông có vẻ mặt ốm yếu, La kể hết nỗi khổ của mình. Ông lão thở dài nói: "Việc này có nhân duyên từ kiếp trước, ông chưa hiểu đó thôi. Bảy trăm năm trước ông là Hoàng Thuyên đời Tống, tôi chính là Từ Hy đời Nam Đường (hai danh hoạ chuyên vẽ hoa chim thời ấy). Tranh của Từ vốn cao hơn tranh của Hoàng. Hoàng sợ mất ân sủng làm hoạ sư cung phụng (người hầu vua trong cung bằng tài nghệ), nên khéo lời bài xích, chèn ép, khiến Từ chìm nổi khốn đốn, ôm hận đến chết. Về sau luân hồi xoay vần, hai người chưa gặp lại. Đến kiếp này nghiệp duyên gom lại, y mới được hả mối thù xưa. Những gì y làm với ông chính là những gì ông từng làm với y, ông còn oán gì nữa.
Đại để, cái gì đi rồi cũng trở lại, đó là đạo trời. Đã gây ra cho người thì tất bị người báo lại, đó là lẽ người. Đã gieo nhân thì rốt cuộc phải gặt quả. Sự cảm ứng giữa hai bên như nam châm hút kim: không gần thì thôi, gần thì hút chặt không rời. Mối oán kết lại như đá chứa lửa: không chạm thì thôi, chạm vào thì toé lửa ngay. Rốt cuộc nó không tiêu tan, như bệnh tật ẩn náu, thế nào cũng có ngày phát ra đột ngột. Rốt cuộc hai bên phải gặp nhau, như mặt trời mặt trăng xoay vần, thế nào cũng có lúc giao hội. Vậy thì mọi thủ đoạn hại người rốt cuộc chỉ là tự hại mình mà thôi. Kiếp trước tôi có quen biết ông. Vì ông chưa tỉnh ngộ nên tôi kể ra nguyên do của hoạn nạn. Ông với y đã trả xong quả rồi. Từ nay về sau ông cẩn thận đừng gieo nhân nữa là được."
La bừng tỉnh ngộ, lòng tranh hơn thua chợt tan sạch. Trong vài ngày, bệnh cũ khỏi hẳn. Chuyện này tôi nghe tiên sinh Hoắc Dịch Thư kể khi tôi mười mấy tuổi. Có người bảo đây là chuyện của ông Vệ Diên Phác, tiên sinh nhớ nhầm. Chưa rõ thực hư thế nào, tôi tạm ghi kèm vào đây.
Điền Bạch Nham kể: thời Khang Hy, ở Giang Nam có vụ án về việc thu tào lương (lương thực thu của dân để nộp triều đình, chở bằng đường sông), mấy viên quan lại bị xử tử. Mấy năm sau, có một người trong số đó giáng cơ (cầu cơ là phép dùng que gỗ viết lên mâm cát, người ta tin rằng thần hoặc hồn người chết nhập vào để viết chữ) ở nhà một người bạn. Hồn ấy tự nói rằng đang kiện ông Mỗ ở âm ty (toà án, quan phủ dưới âm phủ). Người bạn kinh ngạc nói: "Ông Mỗ là quan tốt, vả lại ông làm Tổng đốc Lưỡng Giang trước vụ án này hơn mười năm, sao vô cớ lại kiện ông ấy?"
Cơ lại viết: "Vụ này không phải chuyện của một ngày. Khi nó mới nhen nhóm, chỉ cần cách chức một viên quan, đày một hai tên lại là đã dập tắt được tai hoạ từ lúc chưa nảy. Ông Mỗ muốn được tiếng nhân hậu, nuôi ung nhọt mà không chữa, lâu ngày nó vỡ toác ra, bọn tôi mới mắc nạn. Bọn tôi hại dân, làm mọt nước, không thể thù người thi hành pháp luật bây giờ. Truy đến gốc của tai hoạ thì không kiện ông Mỗ còn kiện ai?" Viết xong thì cơ đứng yên, rốt cuộc không biết dưới chín suối xét xử ra sao. Bài minh khắc trên tượng người vàng (bài răn đời xưa, tương truyền Khổng Tử thấy trong miếu nhà Chu) nói: "Dòng nước nhỏ không ngăn, rốt cuộc thành sông lớn. Mầm nhỏ như đầu sợi lông không nhổ, sau sẽ phải dùng đến búa rìu." Thánh nhân xưa thật nhìn xa. Lời con quỷ này nói rốt cuộc cũng không phải vô lý.
Trong làng có người họ Khương sắp chết, dặn vợ đừng đi lấy chồng khác. Người vợ khóc mà nhận lời. Về sau có kẻ mê nhan sắc nàng, bỏ giá cao ra mua về làm thiếp. Lúc nàng trang điểm lộng lẫy sắp lên xe, con chó nhà nuôi bỗng đứng thẳng lên như người, gầm giận dữ. Nó dùng hai chân trước ôm lấy nàng mà cắn vào mặt, làm rách sống mũi và mù một mắt. Dung nhan đã hỏng, người mua bỏ đi. Về sau cũng không còn ai dòm ngó nàng nữa. Đây là chuyện vào khoảng năm Giáp Ngọ, Ất Mùi đời Khang Hy, các cụ già còn có người tận mắt thấy. Ai cũng nói: "Con chó này thật có nghĩa, biết yêu chủ bằng đạo đức. Con chó này thật khôn, biết đánh đúng vào gốc bệnh." Tôi cho rằng chó quyết không thể nghĩ được đến thế. Đây là lệ quỷ (hồn ma dữ) của người chồng đã chết nhập vào nó.
Tiên sinh Ái Đường có lần uống rượu đêm về, ngựa bỗng hoảng sợ lồng lên chạy. Cỏ cây rậm rạp, bờ mương lồi lõm, mấy lần ông suýt ngã. Chốc lát có người từ bên trái đường bước ra, một tay giữ cương, một tay đỡ ông xuống ngựa, nói: "Mẹ già tôi ngày trước được ông cứu giúp, nay tôi cứu ông khỏi nạn gãy xương." Hỏi tên họ thì chớp mắt người ấy đã biến mất. Tiên sinh tự nhớ lại, cả đời chưa từng làm việc ấy, không hiểu sao con quỷ lại nói vậy. Phải chăng đó là điều kinh Phật gọi là "bố thí vô tâm (giúp người mà không để bụng, không mong báo đáp) thì công đức lớn nhất"?
Trương Phúc người trấn Đỗ Lâm, làm nghề gánh hàng rong. Một hôm anh tranh đường với một tên cường hào trong làng, bị tên này vung tay đẩy ngã xuống dưới cầu đá. Lúc ấy nước sông vừa đóng băng, cạnh băng sắc như lưỡi dao. Anh vỡ xương sọ, chỉ còn thoi thóp. Viên lý tư (chức dịch trong làng) vốn có hiềm khích với tên cường hào, vội báo lên quan. Quan ham của cải của y nên tra án rất gắt. Phúc ngầm sai mẹ đến nói với tên cường hào: "Ông đền mạng cho tôi thì tôi được lợi gì? Nếu ông chịu nuôi mẹ già con nhỏ của tôi, thì nhân lúc tôi chưa tắt thở, tôi sẽ lên quan khai là mình trượt chân rơi xuống cầu." Tên cường hào nhận lời. Phúc biết chút chữ nghĩa, còn gắng đau tự tay viết tờ khai. Lời khai lúc còn sống rành rành, quan lại không làm gì được.
Phúc chết rồi, tên cường hào rốt cuộc bội ước. Mẹ Phúc nhiều lần kiện lên quan, nhưng vì lời khai lúc Phúc còn sống có bằng chứng nên không đòi được lẽ phải. Về sau tên cường hào say rượu đi đêm, cũng bị ngựa vấp, rơi xuống cầu mà chết. Mọi người đều nói đó là quả báo vì phụ Phúc.
Cha tôi là ông Diêu An (người cha đã mất của tác giả, từng làm tri phủ Diêu An nên được gọi như vậy) nói: "Xử án thật khó thay, mà án mạng lại càng khó. Có kẻ nhận thế làm hung thủ, cam chết thay người khác. Có kẻ nhận tiền để hoà, cam bán cả mạng người thân. Những chuyện ấy đã khó mà tra hỏi ra ngay. Đến như người bị giết tự tay viết tờ khai rằng không phải người này giết, thì dù là Cao Dao (vị quan xử án công minh thời vua Thuấn) xét xử cũng không thể buộc tội được. Nếu tên ấy không bội ước, không đền đáp đến nỗi bị quỷ giết, thì rốt cuộc y đã nhờ tiền mà thoát tội. Chuyện kiện tụng muôn hình vạn trạng, cái gì mà chẳng có! Người coi việc hình án đâu thể cứ dựa vào lý lẽ mà phán quyết vội vàng!"
Ông Diêu An kể: có người tên Tôn Thiên Cầu coi tiền như mạng. Ông tay trắng tích góp được đến nghìn lạng bạc. Dù vợ con đói rét, ông cũng coi như người dưng. Bản thân ông cũng nhịn đói chịu rét, không chịu tiêu một đồng. Lúc bệnh nguy kịch, ông bày hết của cải ra trước gối, tự tay vuốt ve từng thứ mà nói: "Chúng mày rốt cuộc không phải của tao nữa sao?" rồi nghẹn ngào mà chết. Khi Tôn chưa chết, ông bị hồ ly (cáo thành tinh, biết biến hoá, hay trêu chọc người) quấy phá. Hồ thường lấy mất tiền của ông, khiến ông quẫn bách muốn chết, rồi ông lại tìm thấy ở chỗ khác. Chuyện như thế xảy ra không chỉ một lần.
Lại có người họ Lưu cũng coi tiền như mạng, cũng bị hồ quấy phá. Năm nọ, vào đêm giao thừa, tất cả bà con bạn bè nghèo của Lưu đều được biếu mấy lạng bạc. Ai nấy lấy làm lạ vì việc này không giống việc ông thường làm. Ngay sau đó nghe tin chiếc rương riêng đầu giường của Lưu bị hồ lấy trộm hơn hai trăm lạng, còn ông thì nhận được mấy chục tấm thiếp cảm ơn. Bởi tiền của Tôn là do vất vả mới có, hồ chỉ trách ông keo kiệt nên trêu ông mà thôi. Còn tiền của Lưu phần nhiều do mánh khoé bóc lột mà ra, nên hồ đem chia hết đi. Cách xử trí ấy thật thích đáng.
Khi tôi làm Đốc học (quan coi việc học hành, thi cử của một tỉnh) ở Mân (tức tỉnh Phúc Kiến), người mạc hữu (người giúp việc, làm cố vấn riêng do quan tự mời) là Chung Hân Hồ kể: bạn ông ngày trước làm mạc hữu cho ông Mỗ. Nhân dịp đi cùng khám xét một vụ việc, họ ngủ lại trong một ngôi chùa cổ. Dưới ánh trăng mờ, người ấy thấy dưới cửa sổ phòng ông Mỗ có bóng người đi đi lại lại hồi lâu, rồi chầm chậm lên lầu chuông. Anh biết đó là quỷ, nhưng vốn gan dạ, bèn rón rén theo tìm. Đến nơi thì cửa lầu khoá kín, trên lầu dường như có hai người nói chuyện.
Một người hỏi: "Sao ông về tay không?" Người kia đáp: "Chốn này hiếm khi có quan đến. Nay may có hai vị quan cùng nghỉ lại, tôi định đợi lúc yên tĩnh đến kêu oan. Vừa rồi nghe trộm họ nói chuyện, không phải bàn cách đoán ý chiều lòng bề trên thì cũng là bàn mẹo che đậy, vá víu cho êm chuyện. Như thế không đủ để lo việc của tôi, nên tôi chán nản quay về." Nói xong dường như có tiếng thở dài. Nghe tiếp thì im bặt. Hôm sau anh ngầm báo trước cho chủ. Quả nhiên chủ biến sắc, xua tay, răn anh đừng sinh chuyện. Rốt cuộc không biết hồn ấy oan ức điều gì.
Tôi cho rằng người bạn của ông Chung có hiềm khích với chủ, nên bịa ra chuyện này để tả cái khéo né tránh của chủ, đến nỗi bị quỷ chế giễu. Nếu xét riêng việc này thì quỷ không tận mắt thấy ông ta làm gì, lời nói của quỷ ông ta cũng chưa tận tai nghe. Mọi chuyện mập mờ, mịt mùng, không có bằng chứng gì. Dù là Diêm La hay Bao lão (Bao Chửng, vị quan đời Tống nổi tiếng xử án như thần) cũng không có cách gì ra tay, sao lại đem trách ông Mỗ?
Đổng Thu Nguyên người Bình Nguyên kể: ở Hải Phong có một ngôi chùa xưa nay nhiều hồ ly, chúng thường ném ngói đá trêu người. Có một ông đồ mượn ba gian nhà phía đông để dạy học trò. Nghe chuyện ấy, ông tự đến điện Phật quát mắng chúng. Mấy đêm liền yên ắng, ông đồ ra vẻ tự đắc. Một hôm chủ nhà ghé chơi. Đang lúc chắp tay vái chào nhau, bỗng từ trong tay áo ông đồ rơi xuống một cuộn giấy. Nhặt lên xem thì là tranh dâm. Chủ nhà im lặng, hôm sau học trò không đến nữa. Hồ chưa phạm đến người mà người lại phạm đến hồ, rốt cuộc bị hồ hại lại. Người quân tử đối với kẻ tiểu nhân chỉ nên cẩn thận đề phòng mà thôi. Vô cớ chạm vào mũi nhọn của chúng thì ít khi không thất bại.
Trong các đền thờ Quan Đế (Quan Vũ, danh tướng thời Tam Quốc, được thờ làm thần) đều có đắp tượng Chu tướng quân, nhưng tên ông không thấy trong sử sách. Xét bài văn bia miếu Hán Thọ Đình hầu (tước hiệu của Quan Vũ) do Lỗ Trinh đời Nguyên viết, đã có câu "cưỡi ngựa Xích Thố, có Chu Thương đi theo" (Xích Thố là ngựa của Quan Vũ), thì việc thờ ông đã có từ lâu. Ông cũng rất linh thiêng. Trong làng có một bà già tên Lưu Phá Xa kể rằng chồng bà có lần say rượu ngủ trước án hương của Quan Đế, mơ thấy Chu tướng quân đá cho dậy. Đùi trái ông có vết bầm xanh, hơn nửa tháng mới tan.
Nếu bảo quỷ không luân hồi (chết rồi đầu thai sang kiếp khác, xoay vòng mãi không thôi), thì từ xưa đến nay quỷ ngày càng nhiều, mặt đất sẽ không chứa nổi. Nếu bảo quỷ có luân hồi, thì bên này chết bên kia sinh, đổi hình mà đi ngay, lẽ ra thế gian không còn một con quỷ nào. Những người buôn gánh, đàn bà nhà nông thường hay đầu thai chuyển kiếp, có vẻ như ai cũng luân hồi. Nhưng ở những con đường hoang, những nấm mộ bỏ, người ta lại thường gặp quỷ, có vẻ như cũng có kẻ không luân hồi.
Anh họ tôi là An Thiên Thạch có lần ốm nằm liệt giường, hồn xuống âm phủ, đem điều này hỏi viên lại giữ sổ sách. Viên lại nói: "Có kẻ luân hồi, có kẻ không luân hồi. Luân hồi có ba đường: có phúc thì đầu thai để hưởng báo, có tội thì đầu thai để chịu báo, có ân có oán thì đầu thai để báo ân báo oán. Không luân hồi cũng có ba đường: thánh hiền, tiên, Phật thì không vào luân hồi; kẻ ở địa ngục Vô Gián (tầng địa ngục khổ nhất, chịu hành hạ liên tục không ngừng) thì không được luân hồi; còn người không tội không phúc thì để mặc cho lang thang nơi gò mộ, hơi tàn chưa hết thì còn, hơi tàn tiêu dần thì mất. Họ như giọt sương, bọt nước, chợt có chợt không; như hoa dại cỏ hoang, tự tươi tự rụng. Những kẻ như thế không có gì để luân hồi.
Lại có hồn phách không nơi nương tựa, nhập vào người đàn bà mà thụ thai, gọi là 'thâu sinh' (trộm đường sinh ra). Những bậc tu hành cao của nhà Phật, nhà Đạo chuyển kiếp bằng cách mượn xác người khác, gọi là 'đoạt xá' (cướp chỗ ở, tức chiếm thân xác người khác). Những việc ấy đều là biến hiện ngẫu nhiên, không nằm trong lẽ thường của luân hồi. Còn như thần linh giáng thế giúp đời thịnh trị, ma quái sinh ra từng bầy, tung hoành trong kiếp nạn chém giết, thì đó lại là do khí số (vận số định sẵn của trời đất) tạo thành, không bàn theo lẽ luân hồi được." Thiên Thạch vốn không tin luân hồi. Khỏi bệnh rồi, ông từng đem chuyện kể với người khác: "Theo lời viên lại ấy thì nghe rành rành có lý."
Thầy số Ngu Xuân Đàm đoán số cho người thường trúng một cách lạ lùng. Một lần ông đi chơi xa vùng Tương Dương, sông Hán, đi chung thuyền với một người học trò. Hai người bàn luận rất tâm đầu ý hợp. Lâu dần ông lấy làm lạ vì người ấy không ngủ không ăn, ngờ là tiên hay quỷ. Nửa đêm ông kín đáo gặng hỏi, người ấy nói: "Tôi không phải tiên cũng không phải quỷ, mà là vị thần coi bổng lộc quan chức dưới quyền Văn Xương (vị thần coi việc văn chương, thi cử). Tôi có việc đến Nam Nhạc (núi Hành Sơn), có duyên với ông nên được mấy ngày qua lại."
Ngu nhân đó hỏi: "Về mệnh lý (môn học đoán vận mệnh theo giờ, ngày, tháng, năm sinh), tôi tự cho là hiểu khá sâu. Tôi từng đoán người kia sẽ làm quan to, vậy mà rốt cuộc không ứng nghiệm. Ngài giữ sổ bổng lộc, hẳn biết lý do." Người ấy đáp: "Số người ấy vốn sang, nhưng vì nóng lòng cầu tiến nên bị giảm mất bảy phần mười." Ngu hỏi: "Làm quan mà nóng lòng cầu tiến cũng là thường tình, sao âm phủ lại phạt nặng đến thế?"
Người ấy nói: "Làm quan mà nóng lòng cầu tiến, kẻ mạnh bạo ắt cậy quyền, mà cậy quyền thì ắt hung ác, ngang bướng. Kẻ yếu hèn ắt cố giữ ghế, mà cố giữ ghế thì ắt nham hiểm, thâm sâu. Vả lại đã cậy quyền, giữ ghế thì ắt hấp tấp tranh giành. Tranh giành, chèn ép lẫn nhau thì ắt phải hất cẳng nhau. Đến lúc hất cẳng nhau thì không hỏi người kia hiền hay không, mà chỉ hỏi cùng phe hay khác phe. Không tính việc nên làm hay không, mà chỉ tính mình thắng hay thua. Tệ hại không nói xiết. Cái ác ấy còn hơn cả tham lam, tàn khốc. Đến tuổi thọ còn bị giảm, đâu chỉ có bổng lộc?" Ngu ngầm ghi nhớ lời ấy. Hơn hai năm sau, người kia quả nhiên chết.
Trong họ của tiên sinh Trương Huyễn Nhĩ có người lấy hồ nữ (cáo tinh hoá thành đàn bà) làm thiếp. Ông dựng riêng một gian phòng yên tĩnh cho nàng ở, giường màn đồ đạc không khác nhà người thường. Chỉ có điều nàng có hầu gái, vú già riêng, không dùng đầy tớ nhà họ Trương. Phòng sạch không một hạt bụi, nhưng ngồi lâu thì thấy hơi âm lạnh lẽo rợn người. Thỉnh thoảng nghe tiếng cười nói mà không thấy hình. Họ Trương vốn là dòng họ lớn. Mỗi khi họ hàng, thông gia tụ tiệc, nhiều người xin được gặp mặt nàng một lần, nàng đều không cho. Một hôm ông Trương cố ép, nàng bèn nói: "Nương tử nhà Mỗ thì còn được, người khác quyết không được."
Người ấy vào phòng gặp, thấy nàng cử chỉ nhã nhặn, trông như người ngoài ba mươi tuổi. Khi được hỏi vì sao trong phòng lạnh lẽo, nàng đáp: "Đó là lòng nương tử tự sợ mà thôi, chứ phòng vốn không có gì." Sau ông Trương gặng hỏi vì sao chỉ cho người ấy gặp, nàng đáp: "Người thuộc loài dương, quỷ thuộc loài âm (âm và dương là hai mặt đối lập của trời đất: dương là sáng, nóng, sự sống; âm là tối, lạnh, sự chết). Hồ ở giữa người và quỷ, nhưng cũng thuộc loài âm, nên thường ra vào ban đêm. Ban ngày là lúc dương khí thịnh, không dám tuỳ tiện tiếp người. Nương tử nhà Mỗ dương khí đã suy, nên tôi mới gặp được."
Ông Trương sợ hãi hỏi: "Nàng ngày ngày ăn ngủ với ta, ta có suy không?" Nàng đáp: "Chuyện này có lý do khác. Phàm hồ quyến rũ người có hai đường: một là cổ hoặc (mê hoặc người để hút sinh khí), hai là túc nhân (vốn có duyên nợ từ kiếp trước). Cổ hoặc thì dương khí bị âm khí ăn mòn nên sinh bệnh, ăn mòn hết thì chết. Túc nhân thì người với hồ vốn có duyên, khí tự cảm ứng nhau, âm dương hoà hợp, nên có thể sống với nhau lâu dài mà yên ổn. Nhưng cổ hoặc thì chín phần mười, túc nhân chỉ một phần mười. Kẻ cổ hoặc cũng thường tự xưng là túc nhân, chỉ xem có hại người hay không mà biết thật giả thôi." Về sau, người được gặp nàng quả nhiên chẳng bao lâu thì qua đời.
Họ La và họ Giả ở sát vách nhau, La giàu còn Giả nghèo. La muốn thôn tính nhà Giả nên ép giá. Giả định bán cho người khác thì La lại ngăn trở. Lâu dần Giả càng quẫn bách, bất đắc dĩ phải hạ giá bán cho La. La sửa sang, cải tạo, nhà cửa mới toanh. Ngày khánh thành, La mở tiệc lớn tế thần. Tiền giấy vừa đốt, bỗng gió dữ cuốn lên, dính vào xà nhà. Lửa bùng lên dữ dội, tro muội bắn tung như mưa. Chỉ trong khoảnh khắc, không còn sót lại một tấc rui, cả nhà cũ của La cũng cháy rụi. Lúc lửa mới bốc, mọi người xúm tay chữa cháy, La đấm ngực ngăn lại: "Vừa rồi trong ánh lửa, tôi thấp thoáng thấy người cha đã mất của Giả. Đây là do oán hận của ông ấy gây ra, chữa cũng vô ích. Tôi hối hận không kịp nữa rồi." Ông vội gọi con trai Giả đến, viết giấy tặng hai mươi mẫu ruộng tốt. Từ đó La đổi tính làm lành, rốt cuộc sống thọ mà mất.
Nhà họ Phàn ở Thương Châu cầu cơ, có một viên quan coi việc đê điều sông ngòi cũng có mặt. Thần giáng cơ là Quan Đế. Bỗng cơ viết chữ lớn: "Mỗ bước lên trước! Ngươi làm văn sám hối mà lời lẽ nhiều chỗ che đậy. Với thần còn như vậy, với người thì biết thế nào rồi. Lỡ tay làm hại người là lỗi, che đậy thì thành ác. Đạo trời tha lỗi mà giết kẻ ác, há lại nghe lời ngươi khéo biện bạch sao!" Người ấy phủ phục nín thở, mồ hôi như mưa. Từ đó ông buồn bã như mất gì, mấy tháng sau ốm chết. Rốt cuộc không ai biết điều ông sám hối là việc gì.
Ở Chử Tự có một nhà nông, mẹ chồng và nàng dâu ngủ chung một giường. Đêm mưa tường đổ, đất bùn rơi lả tả. Nàng dâu nghe tiếng vội trở dậy, lấy lưng đỡ tường mà gọi gấp mẹ chồng dậy. Mẹ chồng bò lăn xuống dưới giường lò (giường xây bằng gạch đất, bên dưới đốt lửa cho ấm), còn nàng dâu bị đè chết. Xác nàng nằm đúng chỗ mẹ chồng ngủ. Đó thật là người dâu hiếu thảo. Nhưng vì nhà hèn mọn nên không ai tâu lên quan, lâu ngày đến tên họ nàng cũng không còn ai biết.
Tương truyền sau khi nàng dâu chết, mẹ chồng khóc thương thảm thiết. Một hôm, người hàng xóm bảo bà: "Đêm qua tôi mơ thấy dâu bà đội mũ, khoác áo choàng của mệnh phụ đến nói: 'Nhắn mẹ chồng tôi đừng khóc tôi nữa. Vì tôi chết thay mẹ nên nay đã thành thần rồi.'" Các cụ trong làng đều nói: "Đêm qua tôi cũng mơ như thế." Có người bảo: nếu nàng thật thành thần thì sao không báo mộng cho mẹ chồng? Đây là xóm giềng muốn làm bà nguôi nỗi đau nên bịa ra.
Tôi cho rằng người trung, hiếu, tiết, nghĩa chết đi ắt thành thần. Đạo trời sáng tỏ, xưa nay đã có nhiều chứng nghiệm, việc này có thể tin là có thật. Dù cho là một người bịa ra rồi mọi người phụ hoạ, thì như sách xưa nói: "Trời thấy qua cái thấy của dân, trời nghe qua cái nghe của dân." Lòng người cho là thần thì trời ắt cũng cho là thần, cần gì phải ngờ là bịa đặt?
Nhiếp Tùng Nham người Trường Sơn, nhờ nghề khắc ấn triện mà lên kinh làm ăn, từng ở làm khách nhà tôi. Ông kể ở quê ông có người làm bạn với hồ ly. Mỗi khi bạn bè tụ tiệc, người ấy mời hồ cùng ngồi. Hồ ăn uống, cười nói không khác gì người, chỉ có điều nghe tiếng mà không thấy hình. Có người ép hồ ra mặt, nói: "Đối diện mà không thấy nhau thì sao gọi là kết bạn?" Hồ đáp: "Kết bạn là lấy lòng mà giao, không phải lấy mặt mà giao. Lòng người khó lường, hiểm hơn núi sông, muôn vàn cạm bẫy ẩn nấp trong đó. Các ông không thấy lòng nhau mà chỉ giao nhau bằng mặt, lại cho là thân. Còn với kẻ không thấy mặt, các ông lại cho là xa lạ. Như thế chẳng phải là trái lẽ sao?" Điền Bạch Nham nói: "Con hồ này từng trải việc đời sâu sắc lắm."
Ông đồ già Vương Đức An người Túc Ninh đỗ tiến sĩ năm Bính Tuất đời Khang Hy. Cha tôi là ông Diêu An từng theo ông học. Một mùa hè, ông ghé nhà một người bạn, thích khu vườn và đình gác thoáng mát nên muốn ngủ lại đó. Người bạn từ chối vì ban đêm ở đó có quỷ. Vương bèn kể một chuyện chính mình từng thấy:
"Có cậu học trò họ Sầm người Giang Nam ngủ nhờ nhà Trương Điệp Trang ở Thương Châu. Trên tường treo tranh Chung Quỳ (vị thần chuyên bắt quỷ) cao bằng người thật, phía trước lại bày một chiếc đồng hồ tự đánh chuông. Sầm say khướt đi ngủ, không kịp để ý những thứ ấy. Nửa đêm tỉnh rượu, trăng sáng như ban ngày, nghe tiếng bánh xe máy lách cách đã lấy làm lạ lắm. Bỗng cậu nhìn thấy bức tranh, tưởng là quỷ dữ, vớ cái nghiên mực Đoan (loại nghiên quý làm bằng đá Đoan Khê) trên bàn ném lên. Tiếng vỡ vang lên 'choang', rung cả cửa nẻo. Tiểu đồng đẩy cửa vào xem thì mực tung toé khắp nơi, đầu mặt Sầm đen nhẻm. Đồng hồ trước tranh cùng bình ngọc, đỉnh sứ đều đã vỡ nát. Người nghe chuyện không ai nhịn được cười. Vậy thì hễ ai nói thấy quỷ đều do tự mình nhát gan thôi. Quỷ rốt cuộc ở đâu?"
Lời vừa dứt, ở góc tường bỗng có tiếng đáp: "Quỷ ở ngay đây. Đêm nay sẽ đến bái kiến, mong đừng ném nghiên vào tôi." Vương im lặng bỏ đi. Sau ông từng kể với học trò: "Quỷ không có lẽ nào nói chuyện giữa ban ngày, đó ắt là hồ. Ta e đức mình chưa đủ thắng yêu quái nên lánh đi." Thế là rốt cuộc ông vẫn giữ thuyết cho rằng không có quỷ.
Minh khí (đồ vật làm phỏng theo đồ dùng thật để chôn theo người chết) là lễ mai táng thời xưa. Đời sau lại làm thêm xe giấy, ngựa giấy. Bài vãn ca (bài hát đưa đám) theo lối cổ của Mạnh Vân Khanh có câu: "Cõi âm mờ mịt cần gì đâu, chỉ để cho trọn lòng người sống." Ý là làm thế chỉ để khuây khoả nỗi đau mà thôi.
Thế nhưng, khi con trai trưởng của tôi là Nhữ Cát bệnh nguy kịch, con gái nó đốt cho một con ngựa giấy. Nhữ Cát tắt thở rồi lại tỉnh lại, nói: "Hồn con ra khỏi cửa, mờ mịt không biết đi đâu, thì gặp người đầy tớ già Vương Liên Thăng dắt một con ngựa đến đưa con về. Tiếc là ngựa què chân, xóc nảy khó chịu lắm." Người đầy tớ đã đốt ngựa giấy khóc mà nói: "Đó là tội của con. Lúc châm lửa con có lỡ tay làm gãy chân ngựa." Lại có bà mợ họ thứ sáu của tôi là bà họ Thường, lúc hấp hối lẩm bẩm nói: "Vừa rồi đi xem nhà mới, khá tốt, chỉ có vách phía đông bị hỏng, biết làm sao đây?" Người hầu bệnh đi xem quan tài, quả nhiên bên trái bị mục, thủng một lỗ nhỏ, mà thợ làm và người coi việc đều chưa ai phát hiện ra.
Tiên sinh Lý Hựu Đam kể: ngày xưa có người học trò nghèo thi trượt, đốt bài thi bị loại của mình, làm tờ trạng kêu kiện ở đền Văn Xương. Đêm đó anh mơ thấy thần nói: "Ngươi đọc sách nửa đời người mà vẫn chưa biết nghèo hèn hay hiển đạt đều có số sao?" Có lần tôi hầu cha, tình cờ kể chuyện này. Cha tôi không vui, nói: "Hựu Đam là người đi thi, truyền lời ấy thì được. Còn các con là người cầm cân chấm thi, truyền lời ấy thì không được. Trên cột nhà Tụ Khuê Đường (nơi các quan chấm thi làm việc) có câu đối của tướng quốc Hùng Hiếu Cảm đề: 'Phép thi nghiêm ngặt, trong tay áo luôn chỉ sẵn tờ tấu hặc tội (ý là sẵn sàng vạch tội kẻ gian lận). Bài vở minh bạch, trước rèm làm gì có người áo đỏ (theo truyền thuyết, có vị thần áo đỏ đứng sau quan chấm thi gật đầu cho bài nào được đỗ; ý câu này là đỗ hay trượt là do người chấm, chứ chẳng do thần nào).' Con chưa thấy câu ấy sao?"
Lý Ngọc Điển, bậc đàn anh người Hải Dương, kể: có hai cậu học trò đọc sách trong chùa. Một đêm họ đang suồng sã ân ái với nhau, bỗng trên vách hiện ra một tấm gương tròn lớn, đường kính hơn một trượng, sáng như ban ngày, từng sợi tóc đều thấy rõ. Họ nghe bên mái hiên có tiếng nói: "Phật pháp rộng lớn, vốn không giận các ngươi. Nhưng các ngươi hãy tự nhìn vào gương xem mình ra cái hình dạng gì." Tôi cho rằng chuyện hẹn hò kín đáo thì ắt không có ai bên cạnh, vậy ai thấy được? Hai cậu học trò quyết không có lẽ tự kể ra, vậy sao người ta lại biết? Nhưng việc ấy theo lẽ thì có thể có, không cần coi là chuyện bịa đặt.
Ngọc Điển lại kể: có ông đồ già mở lớp dạy học trong một khu vườn hoang. Một đêm ông nghe ngoài tường có tiếng ngâm nga, chốc lát nghe tiếng tranh luận, rồi tiếng cãi nhau ầm ĩ, rồi tiếng chửi mắng, một lúc lâu sau thì nghe tiếng đánh nhau. Sau vườn trống trải, không có ai ở, ông biết đó là quỷ. Đang run sợ thì chúng đã đánh nhau đến ngoài cửa sổ. Một con hùng hổ hét lớn: "Hắn chê bai văn của tôi, tôi thật oan ức uất hận. Nay cùng đến nhờ tiên sinh phân xử." Rồi nó ngâm vang mấy trăm chữ, câu nào cũng tự vỗ tay gõ nhịp. Con kia vừa rên rỉ kêu đau, vừa cười khẩy.
Ông đồ nín thở không dám nói gì. Con quỷ ngâm văn lớn tiếng hỏi: "Rốt cuộc tiên sinh thấy thế nào?" Ông đồ ấp úng hồi lâu, rồi dập trán vào gối mà nói: "Thân tôi gầy như sườn gà, không chịu nổi nắm đấm của ngài." (Câu nói của người xưa khi bị gây sự, ý là mình yếu ớt, không dám dây vào.) Một con cười lớn bỏ đi, con kia đi đi lại lại ngoài cửa sổ, thở phì phò tức giận, đến lúc gà gáy mới im. Chuyện này tôi nghe từ Pháp Hoàng Thường ở Giao Châu. Tôi cho rằng đây cũng là chuyện ngụ ngôn do Hoàng Thường đặt ra.
Học trò Mạnh Văn Mạo (?) người Thiên Tân có tài hơn người, tiên sinh Trương Thạch Lân rất quý. Một hôm tảo mộ về, tiên sinh gặp Mạnh ở quán rượu bên đường, thấy trên vách mới viết một bài thơ:
"Gió đông hiu hiu lay áo xuân,
Thong thả tìm hoa, thong thả về.
Hồng ánh hoa đào, người mỉm cười,
Xanh che rặng liễu, én bay đôi.
Bồi hồi lối nhỏ thương cỏ thơm,
Ngậm ngùi rừng cao treo nắng tà.
Hãy nhớ chốn này nay đứng đợi:
Phía tây lầu rượu, cổng tre kia."
Hỏi duyên cớ thì Mạnh giấu không nói. Gặng mãi anh mới bảo: vừa rồi bên đường thấy một cô gái đẹp tuyệt trần, nên ngồi đây mong nàng ra lần nữa. Trương hỏi ở chỗ nào, Mạnh lấy tay chỉ. Trương hết sức kinh hãi: "Đó là khu mộ của nhà Mỗ, bỏ hoang đã lâu, sao lại có người như thế?" Hai người cùng đi tìm, quả nhiên chỉ thấy những nấm mộ đắp hình bờm ngựa giữa cỏ bồng rậm rạp, vắng lặng không dấu chân người.
Khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề (tức Urumqi, ở Tân Cương), một hôm có người báo: quân hiệu Vương Mỗ được sai chở quân khí đi Y Lê, vợ anh ở nhà một mình. Hôm nay quá trưa mà cửa không mở, gọi không thưa, chắc có chuyện. Tôi bèn ra lệnh cho viên Đồng tri (quan phó của một phủ) phủ Địch Hoá là Mộc Kim Thái đi khám. Phá cửa vào thì thấy một nam một nữ nằm chung gối, trần truồng ôm nhau, đều bị mổ bụng mà chết. Người đàn ông không biết từ đâu đến, cũng không ai nhận ra. Tra hỏi xóm giềng thì mù mịt không có manh mối gì, định khép lại thành một vụ án không rõ nguyên do.
Tối hôm ấy, xác người đàn bà bỗng rên lên. Người canh kinh hãi đến xem thì nàng đã sống lại, qua hôm sau thì nói được. Nàng tự khai rằng mình và người kia yêu nhau từ nhỏ, đã lấy chồng rồi vẫn lén lút gặp nhau. Sau nàng theo chồng ra đóng đồn ở Tây Vực, người kia nhớ thương không nguôi nên tìm đến. Vừa tới cửa, nàng liền dẫn vào buồng, nên xóm giềng không ai hay. Hai người lo rằng gặp nhau được ít lâu rồi rốt cuộc cũng phải chia lìa, nên hẹn nhau cùng chết. Lúc bị dao đâm, nàng đau quá ngất đi. Chợt như tỉnh mộng thì hồn đã lìa khỏi xác. Nàng vội tìm người kia nhưng không biết đã đi đâu. Chỉ có mình nàng đứng giữa sa mạc, cỏ trắng mây vàng, bốn bề không bờ bến.
Đang lúc hoang mang thì nàng bị một con quỷ trói đi. Đến một quan phủ, nàng bị tra hỏi, sỉ nhục rất nhiều. Quan phủ nói: "Ả này tuy vô liêm sỉ nhưng số chưa hết." Rồi quát đánh một trăm trượng, đuổi về. Gậy đúc bằng sắt, nàng đau không chịu nổi, lại ngất đi. Đến khi dần tỉnh thì đã sống lại. Xem đùi nàng, quả nhiên vết gậy chồng chất. Viên đại thần đóng đồn là ông Ba nói: "Ả đã chịu phạt dưới âm phủ, tội gian dâm có thể không xử nặng nữa." Trong tập "Ô Lỗ Mộc Tề tạp thi" của tôi có bài:
"Uyên ương rốt cuộc chẳng bay đôi,
Nguyện xưa trời đất thảy sai rồi.
Cỏ trắng xạc xào vùi áo quan người đất khách,
Một đời đứt ruột chuyện Hoa Sơn Kỳ."
(Hoa Sơn Kỳ: tích xưa kể một chàng trai chết vì tương tư, cô gái lao mình vào quan tài, được chôn chung ở Hoa Sơn Kỳ.) Bài ấy chính là vịnh chuyện này.
Chu Thanh Vân kể: có lần ông cùng Cao Tây Viên dạo bên bờ nước. Lúc ấy băng mùa xuân vừa tan, nước xanh trong mênh mang. Cao nói: "Nhớ thời Vãn Đường (giai đoạn cuối đời Đường) có câu thơ: 'Vảy cá màu tía đáng yêu, lông vịt tự nhiên xanh biếc.' Không một chữ nào nói đến nước xuân, vậy mà dáng sóng trong phẳng lì như hiện ngay trước mắt. Tiếc là không nhớ tên tác giả." Chu đang ngẫm nghĩ chưa đáp, thì nghe sau gốc liễu già có tiếng người nói: "Đây là thơ của Lưu Hy Di thời Sơ Đường (giai đoạn đầu đời Đường), không phải Vãn Đường." Chạy đến xem thì chẳng có ai. Chu rùng mình nói: "Ban ngày gặp quỷ rồi!" Cao mỉm cười: "Quỷ như thế thì gặp cũng hay lắm, chỉ sợ nó không chịu gặp mình thôi." Rồi ông vái cái cây ba vái mới đi. Về tra thơ Lưu Hy Di, quả có hai câu ấy.
Tôi tình cờ kể chuyện này với Đới Đông Nguyên. Đông Nguyên nhân đó kể: có hai cậu học trò ngồi dưới đèn đàm đạo, tranh cãi xem kinh Xuân Thu dùng lịch nhà Chu hay lịch nhà Hạ (hai cách định tháng đầu năm khác nhau thời cổ), qua lại mệt nhoài. Ngoài cửa sổ bỗng có tiếng thở dài: "Tả thị (Tả Khâu Minh, người viết sách Tả truyện giải thích kinh Xuân Thu) là người nhà Chu, lẽ nào không biết lịch nhà Chu. Hai tiên sinh cần gì tốn lời." Ra xem ngoài cửa sổ, chỉ có một tiểu đồng đang ngủ say. Xem hai chuyện này thì thấy: các nhà nho ngày ngày bàn chuyện khảo cứu, giảng mấy chữ mở đầu kinh Thư mà có khi viết đến mười bốn vạn chữ. Biết đâu trong cõi mịt mờ không có kẻ đứng bên mà chế giễu?
Nhiếp Tùng Nham kể: anh học trò họ Vu người Tức Mặc cưỡi một con lừa lên kinh. Giữa đường anh nghỉ trên một gò cao, buộc lừa vào gốc cây rồi dựa vào đá chợp mắt. Bỗng anh thấy con lừa ngẩng đầu nhìn quanh, thở dài một hơi rồi nói: "Mấy chục năm không đến chốn này, núi xanh vẫn như cũ mà thôn xóm đã chẳng còn lối xưa." Vu vốn thích chuyện lạ, nghe vậy nhảy cẫng lên nói: "Đây là con gà gáy dài của Tống Xử Tông (tích xưa: Tống Xử Tông đời Tấn có con gà biết nói tiếng người, ngày ngày trò chuyện với ông)! Ngày ngày cưỡi nó, cùng nó trò chuyện thì chẳng lo đường xa buồn tẻ."
Anh vái con lừa mà nói chuyện, lừa cứ gặm cỏ không đáp. Anh khuyên giải đi khuyên giải lại, hẹn làm bạn tri kỷ không câu nệ hình hài, lừa vẫn như không nghe thấy. Anh nổi giận quất roi thật đau, lừa nhảy chồm lên gào loạn, rốt cuộc vẫn không nói được, lại bị gãy một chân. Anh đem nó bán cho lò mổ rồi đi bộ về. Chuyện này thật buồn cười. Có lẽ anh nghe nhầm trong lúc ngủ mơ chăng? Hay con lừa có oan nghiệp từ kiếp trước, có vật gì nhập vào nó để chọc giận họ Vu cho anh ta giết nó?
Chú ba tôi là ông Nghi Nam có người đầy tớ khoẻ mạnh tên Tất Tứ, giỏi săn bắn, kéo được loại cung mười lực (cung cứng, phải rất khoẻ mới kéo nổi), thường bẫy chim cun cút ngoài đồng. Phàm bẫy cun cút đều phải làm ban đêm. Trước hết cắm rơm rạ xuống đất thành hình như luống lúa, giăng lưới lên trên. Rồi lấy sừng trâu làm ống cong, thổi giả tiếng cun cút. Khi chim đã tụ lại, khẽ làm chúng sợ để chúng lần lượt chui vào đám rơm. Sau đó hét lớn làm chúng hoảng bay vụt lên, thế là cả đàn mắc lưới. Tiếng ống thổi thê lương nghẹn ngào, thường dẫn nhầm cả quỷ vật đến. Vì thế phải dựng một cái lều tròn để tự vệ, và mang binh khí theo phòng thân.
Một đêm dưới trăng sáng, Tất thấy một ông già đến chào hỏi: "Tôi là hồ ly. Con cháu tôi gây hấn với bầy hồ ở thôn Bắc, cả họ cầm khí giới đánh nhau. Bên ấy bắt sống một đứa con gái tôi trên trận, trận nào cũng trói quặt tay nó đẩy ra để làm nhục tôi. Tôi cũng bắt được một nàng thiếp của bên ấy, đáp lại y như thế. Từ đó thù càng sâu, hai bên hẹn đêm nay quyết chiến ở đây. Nghe ông là người nghĩa hiệp, xin giúp cho một tay, thì suốt đời tôi đội ơn. Kẻ cầm thước sắt là bên kia, kẻ cầm dao là bên tôi."
Tất vốn thích chuyện lạ, vui vẻ đi theo, nấp trong bụi rậm. Hai bên giao chiến, hai con hồ đầu đàn đánh nhau đẫm máu không rời, đến mức ôm nhau vật tay đôi. Tất nhắm thật chắc rồi buông dây bắn một phát, trúng con hồ thôn Bắc ngã gục. Không ngờ cung quá mạnh, tên quá sắc (?), mũi tên xuyên qua bụng nó, cắm thủng nách cả ông già, giết chết luôn. Hai bên đều hốt hoảng giành lấy xác chủ mình, bỏ lại tù binh mà chạy. Tất cởi trói cho hai con hồ bị bắt, bảo chúng: "Về nói với họ hàng các ngươi: hai nhà thắng thua ngang nhau, có thể giải oán được rồi." Trước đó, đêm nào ở thôn Bắc cũng nghe tiếng đánh nhau, từ đó mới yên.
Chuyện này giống chuyện Lý Băng (quan thái thú đất Thục đời Tần, tương truyền hoá làm trâu đánh nhau với thần sông, được thuộc hạ giúp sức mà giết được thần). Nhưng Lý Băng đánh thần sông là để chống tai trừ hoạ cho dân. Còn bầy hồ này vì muốn hả cơn giận riêng mà đánh nhau mãi không thôi, rốt cuộc cả hai bên cùng thương vong. Như thế chẳng phải là nên dừng tay sớm hay sao?
Khi ông Diêu An làm quan ở Điền (tức Vân Nam), người mạc hữu kể rằng dưới gốc cây thanh yên trong dinh, những đêm trăng có một cô gái áo đỏ trang điểm đứng đó, thấy người thì từ từ chìm vào đất. Mọi người bàn nên đào lên xem. Ông Diêu An cầm chén rượu tưới xuống gốc cây, tự khấn: "Ngươi thấy người thì lánh đi, như thế là không có ý quấy phá. Vậy cần gì cứ hiện hình mãi, tự chuốc hoạ bị đào mộ phơi xương." Từ đó cô gái không hiện ra nữa.
Lại có một gian thư phòng cao ráo rộng rãi, lâu ngày không ai ở. Cậu tôi là ông An Ngũ Chương lúc ấy theo cha tôi ở Vân Nam. Một ngày hè, ông tình cờ cởi trần ngủ trong đó, mơ thấy một người vái chào mà nói: "Tôi với ông tuy âm dương khác đường, nhưng gia quyến tôi ở đây, cũng có phân biệt nam nữ. Sao ông không giữ lễ mà cư xử?" Ông giật mình tỉnh dậy, từ đó không dám đến đó nữa. Ông Diêu An từng nói: "Con quỷ dưới gốc cây có thể lấy lẽ phải mà khuyên bảo được. Con ma trong thư phòng lại biết lấy lẽ phải mà dạy người. Quận này nằm hẻo lánh giữa muôn núi, phong tục chất phác, con người hồn hậu như chưa bị đẽo gọt, nên cả loài khác cũng hiền lành như vậy."
Khi tôi hai ba tuổi, tôi từng thấy bốn năm đứa trẻ mặc áo hoa, đeo vòng vàng theo tôi chơi đùa. Chúng đều gọi tôi là em, có vẻ rất thương tôi. Lớn lên một chút thì không thấy chúng nữa. Sau này tôi kể với cha, ông ngẫm nghĩ hồi lâu rồi chợt hiểu ra, nói: "Mẹ cả của con (vợ trước của cha) buồn vì không có con, thường nhờ các bà vãi lấy chỉ màu buộc vào tượng trẻ con bằng đất trong miếu thần, đem về đặt trong buồng, đặt tên tục cho từng đứa, ngày ngày cho ăn bánh trái, chẳng khác gì nuôi con thật. Sau khi bà mất, ta sai người chôn chúng ở khoảng sân trống sau lầu. Ắt là những thứ ấy. Ta sợ sau này chúng thành yêu nên định đào lên, nhưng lâu năm đã quên mất chỗ chôn."
Mẹ cả của tôi là chị của bà Trương thái phu nhân, mẹ tôi. Một năm, sau lễ cúng giỗ trong nhà, mẹ tôi ngủ trưa, mơ thấy mẹ cả lấy tay đẩy mình, nói: "Em ba thật không biết lo liệu gì cả, dao sắc sao lại để cho trẻ con nghịch!" Mẹ tôi giật mình tỉnh dậy, thì thấy tôi đang ngồi bên cạnh, đã rút thanh đao đeo ở đai lưng của cha ra khỏi vỏ. Từ đó mới biết việc hồn người chết về hưởng lễ cúng là có thật. Bởi vậy người xưa mới thờ người chết như khi họ còn sống.
Chú họ bên ngoại của tôi là Vương Bích Bá có tang vợ. Thầy thuật số nói vào giờ Tý (khoảng 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng) ngày nọ sẽ có hồi sát (tục tin rằng sau khi chết vài ngày, hồn người chết cùng hung thần gọi là "sát" sẽ trở về nhà, người nhà phải tránh đi). Cả nhà đều tránh ra ngoài. Có một tên trộm giả làm thần sát, trèo tường vào. Hắn đang mở rương vơ trâm, hoa tai thì vừa lúc một tên trộm khác cũng giả làm thần sát đến. Tiếng quỷ hu hu mỗi lúc một gần, tên trộm trước hốt hoảng chạy ra. Hai tên gặp nhau giữa sân, đứa nào cũng tưởng đứa kia là thần sát thật, đều sợ đến mất hồn, cùng ngã lăn ra đất đối diện nhau.
Rạng sáng, người nhà vừa khóc vừa đi vào, chợt thấy cảnh ấy thì hết sức kinh hãi. Nhìn kỹ mới biết là trộm. Họ đổ nước gừng cho hai tên tỉnh lại, rồi trói nguyên bộ dạng quỷ mà giải lên quan. Dọc đường người ta xúm lại xem, ai cũng cười ngặt nghẽo. Theo chuyện này thì thuyết hồi sát hẳn là nhảm nhí. Nhưng những dấu vết của hồi sát thì tôi thật đã nhiều lần tận mắt thấy. Chuyện quỷ thần mờ mịt, rốt cuộc không biết thế nào.
Chu Thiên Môn người Ích Đô kể: mùa hè năm Giáp Tý, ông cùng mấy người bạn tụ họp ban đêm bên hồ Đại Minh, gọi kỹ nữ đến hầu rượu. Đang uống say sưa, cô kỹ nữ vốn không biết chữ bỗng cầm bút viết một bài tuyệt cú (thơ bốn câu):
"Một đêm mưa rả rích,
Lầu cao ngại lạnh mai.
Hoa đào rơi rụng chăng?
Gọi hầu, cuốn rèm coi."
Rồi cô ném bài thơ trước mặt một người bạn. Người ấy đọc xong liền biến sắc ngã lăn ra đất, cô kỹ nữ cũng ngã. Chốc lát cô tỉnh lại, còn người kia thì không tỉnh nữa. Sau hỏi khắp người thân của ông, rốt cuộc không ai biết nguyên do.
Khoảng năm Quý Tỵ, Giáp Ngọ, có người cầu cơ từ Chính Định đến. Cơ không bàn chuyện lành dữ, chỉ viết chữ, vẽ tranh. Tôi khá ngờ là giả mạo. Nhưng thấy cơ vẽ cho Tào Mộ Đường một bức tranh sơn thuỷ cuộn dài có tô màu, và một bức Chung Quỳ say rượu, nét bút đều không tầm thường. Lại thấy cơ tặng Đổng Khúc Giang một câu đối: "Vung vàng kết bạn lòng còn nóng; đầu bạc về quê mộng vẫn đi." Câu ấy cũng tả rất đúng con người Khúc Giang.
Vợ người tá điền Tào Nhị rất hung dữ, hơi một tí là quát tháo gió mưa, chửi rủa quỷ thần. Với hàng xóm láng giềng, một câu không vừa ý là xắn tay áo, cầm hai cái chày đập áo hò hét nhảy nhót như cọp cái. Một hôm, nhân trời mưa âm u, mụ ra đồng trộm lúa mì. Bỗng gió sấm nổi lớn, mưa đá to như trứng ngỗng. Mụ bị trúng đá, ngã xuống đất. Bỗng gió cuốn một cái giỏ liễu loại đựng năm đấu rơi ngay trước mặt, mụ đội lên đầu nên không chết. Lẽ nào trời cũng sợ sự ngang ngược của mụ? Có người nói: mụ tuy hung bạo nhưng hết lòng thờ mẹ chồng. Mỗi khi cãi nhau với người, mẹ chồng quát một tiếng là im ngay. Mẹ chồng tát vào má, mụ cũng quỳ mà chịu. Vậy thì gặp nạn mà không chết là có nguyên do. Khổng Tử nói: "Hiếu là lẽ thường của trời, là đạo nghĩa của đất." Há chẳng đúng sao?
Mùa hè năm Quý Hợi, ở phía bắc Cao Xuyên có một con rồng rơi xuống, nhiều người trong làng tận mắt thấy. Ông Diêu An sai đánh xe đến xem thì rồng đã cưỡi gió mưa bay đi. Dấu vết rồng uốn khúc, cào quặp còn in rõ, giày xéo hơn hai mẫu lúa. Rồng là vật thần, sao lại rơi xuống? Có người nói rồng làm mưa có sai sót nên bị trời phạt.
Xét ra, người đời bảo rồng làm ra mưa, còn các nhà nho đời Tống bảo mưa là do khí của trời đất, không phải do rồng. Tôi cho rằng kinh Lễ nói "trời ban mưa đúng mùa, núi sông tuôn ra mây", nên sách Công Dương truyện nói: "Mây chạm vào đá mà sinh ra, từng tấc tụ lại, chưa hết buổi sáng mà mưa khắp thiên hạ, đó chỉ có mây núi Thái Sơn." Đó là chỗ dựa cho thuyết của các nhà nho đời Tống. Thiên Văn Ngôn trong kinh Dịch nói "mây theo rồng", nên phép cầu mưa của Đổng Trọng Thư (nhà nho đời Hán) dùng rồng đắp bằng đất để gọi mưa. Đó là chỗ dựa cho thuyết của người đời.
Đại để, có mưa của trời, có mưa của rồng. Mây giăng dày đặc, mưa rả rích kéo dài là mưa của trời. Gió nhanh, sấm động, chẳng bao lâu đã tạnh là mưa của rồng. Thử xem những người phạm vào đầm rồng thì lập tức gió mưa nổi lên; khí trời đất có thể tụ lại nhanh như thế sao? Người làm phép (?) tụng thần chú tiếng Phạn (câu chú của nhà Phật) cũng lập tức gọi được gió mưa; khí trời đất có thể đến đúng hẹn như thế sao? Vì vậy phải bày ra cả hai thuyết thì lẽ mới đầy đủ. Cứ khư khư bám lấy một thuyết, chẳng phải là không hiểu lẽ biến đổi hay sao?
Người làng tên Vương Lư cày ruộng ngoài đồng, mệt quá gối đầu lên hòn đất mà nằm. Bỗng anh thấy một cỗ kiệu từ phía tây đi tới, người ngựa theo hầu rất đông. Người ngồi trong kiệu là chú tôi, ông Nghi Nam. Anh lấy làm lạ vì ông đang ốm liệt giường sao lại đi ra ngoài, vội đến gần thăm hỏi. Ông nói chuyện với anh hồi lâu rồi đi về hướng đông bắc. Anh về nhà thì nghe tin ông đã mất. Tính số người ngựa anh thấy, đúng bằng số đồ giấy đã đốt. Vợ người đầy tớ Thẩm Sùng Quý tận tai nghe Lư kể. Hơn một tháng sau Lư cũng ốm chết. Từ đó mới biết ban ngày gặp quỷ rốt cuộc là điềm khí suy.
Con gái thứ ba của tôi đã hứa gả cho con trai quan Thái bộc (quan coi xe ngựa của triều đình) Qua Tiên Châu. Năm mười tuổi, cháu mất vào ngày Hạ chí năm Canh Tuất. Trước đó một ngày, bệnh đã nguy kịch. Lúc ấy tôi đang làm việc ở Phương Trạch (đàn tế thần Đất, nơi vua làm lễ vào ngày Hạ chí). Con bỗng tự nói: "Hôm nay mùng tám, ngày mai giờ Thìn (khoảng 7 đến 9 giờ sáng) con sẽ đi, vẫn còn kịp gặp cha." Hỏi sao biết thì cháu nhắm mắt không nói. Ngày mùng chín tôi làm xong lễ về nhà, quả nhiên kịp nhìn thấy con mất. Lúc cháu mất, chiếc đồng hồ Tây treo trên vách vừa đúng lúc đổ tám tiếng. Thật cũng lạ.
Người đầu bếp Dương Nghĩa biết chữ sơ sơ, theo ông Diêu An làm quan ở Vân Nam. Một hôm anh bỗng mơ thấy hai con quỷ cầm trát đến bắt. Tên ghi trên trát là "Dương Nghệ" (?) (chữ "Nghệ" viết gần giống chữ "Nghĩa" trong tên anh, chỉ thiếu một dấu chấm). Nghĩa cãi: "Tôi tên Dương Nghĩa, không phải Dương Nghệ, các ngươi ắt bắt nhầm người." Hai con quỷ đều nói: "Trên chữ còn có một dấu chấm, đó là chữ Nghĩa viết tắt." Nghĩa lại cãi: "Xưa nay chưa thấy chữ Nghĩa viết như thế. Đó vẫn là chữ Nghệ, chỉ lỡ nhỏ một giọt mực thôi." Hai con quỷ không ép được, bỏ đi. Người ngủ cùng nghe anh nói mê, rõ từng câu.
Chẳng bao lâu ông Diêu An xin từ quan về nuôi mẹ già. Nghĩa theo ông đến Bình Di (huyện ở rìa đông tỉnh Vân Nam), lại mơ thấy hai con quỷ cầm trát đến. Lần này trát viết rõ ràng bằng chữ chân phương hai chữ "Dương Nghĩa". Nghĩa vẫn không phục: "Ta đã về bắc, phải thuộc quyền Thành hoàng (vị thần coi giữ một vùng, kiêm việc xử người chết ở địa phương) Trực Lệ. Các ngươi là người của Thành hoàng Vân Nam, sao được bắt ta?" Cãi nhau ầm ĩ hồi lâu, người ngủ cùng gọi mới tỉnh. Anh tự kể hai con quỷ rất tức giận, xem chừng quyết không tha. Hôm sau đi đến dưới cổng chào "Điền Nam thắng cảnh" (cổng ở ranh giới tỉnh Vân Nam), quả nhiên ngựa vấp, anh rơi xuống đất mà chết.
Khi ở Ô Lỗ Mộc Tề, tôi nuôi mấy con chó. Năm Tân Mão, tôi được vua cho về lại phía đông. Một con chó đen tên Tứ Nhi quyến luyến theo tôi, xua thế nào cũng không đi, rốt cuộc theo đến tận kinh thành. Dọc đường nó canh hành lý rất nghiêm. Không có tôi đến tận nơi thì dù là đầy tớ cũng không lấy được một món gì. Ai hơi đến gần là nó đứng thẳng lên gầm gừ đòi cắn.
Một hôm đi qua Thất Đạt Phản ở Tịch Triển. "Đạt phản" dịch ra nghĩa là đèo núi; ở đây có bảy lớp đèo, quanh co dốc đứng, được gọi là nơi hiểm trở trời sinh. Đoàn có bốn cỗ xe, một nửa còn ở phía bắc đèo, một nửa đã sang phía nam đèo. Trời đã tối mịt, không qua hết được. Con chó bèn một mình nằm trên đỉnh đèo, nhìn sang hai bên mà canh giữ, thấy bóng người là chạy đến xem.
Tôi làm hai bài thơ tặng nó:
"Đường về chẳng phiền ngươi đưa thư (ý nhắc tích con chó của Lục Cơ đời Tấn biết mang thư về nhà),
Ăn gió nằm sương hãy theo ta.
Đêm khuya, bọn đầy tớ ngủ say rồi,
Giữ hộ mấy cỗ xe về đông."
"Núi vắng ngày ngày nhịn đói đi,
Băng tuyết gập ghềnh trăm hai chặng.
Ta đã mất quan, còn gì để luyến,
Thương thay ngươi cũng quá si tình."
Đó là ghi lại sự thật.
Về kinh được hơn một năm, một đêm con chó trúng độc mà chết. Có người nói bọn đầy tớ ghét nó canh đêm nghiêm ngặt nên lập mưu giết, rồi đổ cho kẻ trộm; tôi nghĩ hẳn là vậy. Tôi nhặt xương nó đem chôn, muốn đắp mộ và đề chữ "Mộ chó nghĩa Tứ Nhi". Tôi lại định đẽo đá thành hình bốn tên đầy tớ đã theo tôi ra biên ải, cho quỳ trước mộ, trên ngực mỗi tượng khắc tên: Triệu Trường Minh, Vu Lộc, Lưu Thành Công, Tề Lai Vượng. Có người nói: "Đặt bốn đứa này bên cạnh, e con chó cũng không thèm." Tôi bèn thôi, chỉ đề tấm biển "Sư Khuyển Đường" (nhà học theo chó) trên phòng bọn đầy tớ ở mà thôi.
Lúc đầu, khi ông cử nhân họ Địch tặng tôi con chó này, đêm hôm trước tôi mơ thấy người đầy tớ cũ là Tống Ngộ dập đầu nói: "Nghĩ chủ nhân theo quân đi xa muôn dặm, nay con đến hầu hạ." Hôm sau được con chó, tôi biết rõ đó là Ngộ đầu thai. Nhưng Ngộ lúc còn sống nham hiểm xảo quyệt, đứng đầu bọn đầy tớ. Sao khi làm chó lại trung thành như vậy? Lẽ nào nó tự biết vì ác nghiệp mà phải sa đoạ làm chó, nên hối lỗi làm lành chăng? Như thế cũng có thể gọi là khéo chuộc lỗi vậy.
Thần có thể biến hoá hình dạng, nên hồ ly đã thông linh có thể ra vào qua một khe hở nhỏ. Nhưng đó chỉ là tự biến hình mình thôi. Tống Mông Tuyền kể: nhà ông có một người vợ đầy tớ bị hồ mê hoặc. Đêm nào chị cũng bị lột hết áo quần, không còn mảnh vải, rồi bị khiêng qua song cửa sổ ra ngoài, đặt dưới hành lang mà đùa cợt. Chồng chị cầm dao trần đuổi theo thì then cửa không mở được. Có khi anh đóng cửa sẵn để chờ thì cửa cũng tự đóng chặt lại, anh chỉ đứng trong cửa sổ giận dữ chửi mắng mà thôi.
Một hôm anh ngầm giấu một khẩu súng hoả mai, định cách cửa sổ mà bắn. Đến lúc cần thì tìm súng không thấy đâu. Hôm sau mới thấy súng nằm trong tủ đựng tiền. Súng dài gần năm thước, mà miệng tủ chỉ hơn một thước, không biết làm sao vào được. Như thế là hồ còn biến được cả hình dạng vật khác. Các nhà nho đời Tống hễ mở miệng là nói "cách vật" (xét đến tận cùng lẽ của sự vật), nhưng những việc thế này há có thể lấy lý mà suy được sao?
Ông Diêu An từng nói: "Hồ ở trong gò mộ mà biến ra nhà cửa, người nhìn thấy như thật, chỉ không biết hồ tự nhìn thì thấy thế nào. Hồ có lông có da mà biến ra mỹ nhân phấn son, người nhìn thấy như thật, không biết hồ tự nhìn lại thấy thế nào. Lại không biết thứ do con hồ này biến ra, con hồ kia nhìn thấy sẽ ra sao. Điều này thật không có cách gì suy xét được."
Viên Bả tổng (võ quan cấp thấp) ở Ô Lỗ Mộc Tề là Thái Lương Đống kể: khi vùng này mới bình định xong, ông có lần đi tuần đến chỗ sâu trong Nam Sơn. Ô Lỗ Mộc Tề ở phía bắc dãy Thiên Sơn nên gọi dãy núi ấy là Nam Sơn. Trời đã chạng vạng, ông dường như thấy bên kia khe có bóng người, ngờ là Mã Cáp Thấm. Tiếng Ngạch Lỗ Đặc (một bộ tộc Mông Cổ ở phía tây) gọi giặc cướp là Mã Cáp Thấm, trong quân đội vẫn dùng theo tên cũ ấy.
Ông nấp trong bụi rậm dò xét, thấy một người mặc quân phục ngồi trên tảng đá, mấy tên lính đứng hầu, mặt mũi đều dữ tợn. Tiếng nói hơi xa nên không nghe rõ. Chỉ thấy người ấy sai một tên lính vào hang đá gọi ra sáu cô gái, ai cũng xinh đẹp, trắng trẻo, mặc đồ lụa là. Cô nào cũng bị trói quặt tay, run rẩy cúi đầu quỳ xuống. Họ lần lượt bị dẫn đến trước người ngồi, bị lột váy, bắt nằm sấp xuống đất mà quất roi đến chảy máu. Tiếng kêu thê thảm vang khắp rừng núi. Đánh xong, người ấy đi thẳng. Sáu cô run rẩy quỳ tiễn, đến khi không còn thấy bóng nữa mới nghẹn ngào trở về hang.
Chỗ ấy chỉ cách một tầm tên bắn, nhưng khe sâu, vách dựng đứng, không có đường qua. Ông bèn sai những người có cung mạnh cùng bắn vào một cái cây bên vách đối diện. Có hai mũi tên cắm lên cây, dùng làm dấu. Hôm sau ông đi vòng mấy chục dặm tìm đến chỗ ấy, thì thấy cửa hang bụi phủ. Cầm đuốc đi vào, hang quanh co sâu chừng bốn trượng, tuyệt không có dấu vết gì. Không biết người gặp hôm trước là thần gì, những kẻ bị đánh lại là giống gì. Trong những chuyện lạ ông thấy trong đời, đây là chuyện lạ nhất. Xét sách Thái Bình Quảng Ký có chép chuyện một lão tăng thấy người cõi trời đuổi bắt dạ xoa biết bay (dạ xoa là một loài quỷ dữ trong nhà Phật), mà con dạ xoa ấy lại là một cô gái đẹp. Điều ông Thái thấy có lẽ cũng thuộc loại ấy.
Đem lục súc (sáu loài vật nuôi: ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn) làm thức ăn là lẽ thường. Nhưng giết quá mức thì thành ác nghiệp. Nếu kẻ không đáng giết mà giết chúng thì chúng cũng có thể báo oán. Viên Bả tổng ở Ô Lỗ Mộc Tề là Như Đại Nghiệp kể: viên Du kích (võ quan cấp trung) ở Cát Mộc Tát sai đầy tớ vào núi tìm tuyết liên (hoa sen tuyết, một vị thuốc quý), người ấy lạc đường không về được. Một đêm, ông mơ thấy người đầy tớ máu me đầy mình đến nói: "Con gặp Mã Cáp Thấm ở núi Mỗ, bị chúng xẻo thịt ăn. Xương tàn còn dưới cây thông thứ mấy ở phía nam cây cầu, xin cho người đến tìm."
Viên Du kích sai quân hiệu tìm đến gốc cây ấy, quả nhiên máu me vương vãi, nhưng xem kỹ thì toàn là xương dê. Hoá ra bọn lính chăn ngựa cùng nhau trộm một con dê của quan, giết thịt ở đó. Ông vẫn ngờ người đầy tớ có lẽ chết ở chỗ khác. Hai hôm sau, người đầy tớ được thợ săn dẫn về, mới biết là con dê mượn hồn người đầy tớ để tố tội bọn lính chăn ngựa.
Bà Lý người huyện Thanh, khoảng năm Đinh Tỵ, Mậu Ngọ đời Càn Long làm bếp ở nhà tôi, kể rằng ở quê bà có một nhà nông ở cạnh một ngôi mộ cổ. Hai con trâu nhà ấy nuôi thường leo lên mộ giẫm đạp. Đêm chủ nhà mơ thấy có người quát mắng, nhưng người nhà quê ngu ngốc thô lỗ, bỏ mặc không để tâm. Chẳng bao lâu trong nhà xảy ra chuyện quái lạ dữ dội. Đêm đêm thấy hai con vật to như trâu nhảy nhót, giẫm đạp, chum vại trong sân vỡ nát hết. Như thế suốt mấy đêm. Đến mức chúng còn dời cả trục lăn đá (trục đá dùng để lăn lúa) lên mái nhà rồi lăn xuống ầm ầm, lửa bốc tung toé, đập hòn đá kê giặt áo vỡ thành mấy mảnh.
Nhà nông giận lắm, bèn mượn nhiều súng hoả mai, đợi chúng đến thì cùng bắn. Hai con quái đều ngã gục theo tiếng súng. Nhà nông mừng rỡ, vội cầm đuốc ra xem, thì ra là hai con trâu nhà mình. Từ đó không còn chuyện quái nữa, nhưng nhà ấy cũng dần dần sa sút. Nhập vào trâu nhà để làm yêu, rồi khiến chủ tự tay giết trâu của mình, thật là khéo trêu cợt. Cốt cũng vì người ấy có tính hung hăng, nên ma mới mượn tay được.
Ở thôn Song Tháp phía đông thành huyện Hiến, có hai lão tăng ở chung một am. Một tối, có hai lão đạo sĩ gõ cửa xin ngủ nhờ. Lúc đầu hai nhà sư không cho, đạo sĩ nói: "Nhà Phật, nhà Đạo tuy là hai đạo, nhưng đã đi tu thì như nhau cả. Sao thầy nghĩ hẹp thế?" Nhà sư bèn cho ở lại. Hôm sau đến tối mà cửa am không mở, gọi không ai thưa. Hàng xóm trèo tường vào xem thì cả bốn người đều không thấy đâu, mà phòng sư không mất món gì. Trong túi hành lý của đạo sĩ có mấy chục lạng bạc cũng còn nguyên. Mọi người kinh hãi, báo lên quan. Huyện lệnh là ông Túc Thiên Chung đến khám. Một đứa bé chăn trâu nói ở chỗ hơn mười dặm phía nam thôn, dưới một cái giếng cạn hình như có người chết. Chạy đến xem thì thấy bốn cái xác nằm chồng lên nhau ở đó, nhưng đều không có thương tích.
Ông Túc nói: "Không mất món gì thì không phải trộm. Ai cũng già cả thì không phải chuyện trai gái. Tình cờ gặp nhau ngủ nhờ thì không phải thù oán. Trên người không có lấy một vết thương thì không phải bị giết. Vậy sao bốn người lại cùng chết? Bốn cái xác sao lại cùng bị dời đi? Cửa cài không mở thì làm sao ra được? Giếng cách khá xa thì làm sao đến được? Việc này nằm ngoài tình lý. Ta tra hỏi được người chứ không tra hỏi được quỷ. Không có người nào để tra hỏi thì chỉ nên kết thành một vụ án nghi mà thôi." Ông trình thẳng lên quan trên, quan trên cũng không có gì để bác bỏ, rốt cuộc chấp nhận đề nghị ấy.
Ông Minh Thịnh người Ứng Sơn, một huyện lệnh giỏi, từng nói: "Tôi đến huyện Hiến là nghe nói ngay đến vụ này. Nghĩ suốt mấy năm vẫn không giải được. Gặp những việc như thế này, nên lấy cách không giải mà giải. Hễ cố tỏ ra thông minh là đủ thứ chuyện đổ vỡ xảy ra. Người ta bảo ông Túc hồ đồ, tôi lại chính là phục ông ở cái hồ đồ ấy."
Sách Tả truyện nói: "Núi sâu đầm lớn thật sinh ra rồng rắn." Đứa đầy tớ nhỏ Ngọc Bảo là con một người bị đày ở Ô Lỗ Mộc Tề, lúc đầu thuộc khu đồn điền quân sự Đặc Nạp Cách Nhĩ. Có lần nó vào hang núi đuổi theo con dê lạc, thấy một con rắn lớn to như cột nhà, cuộn trên đỉnh gò cao, phơi vảy hướng về mặt trời. Khắp mình nó năm màu rực rỡ như đống gấm. Trên đầu có một cái sừng dài hơn một thước. Có một đàn gà rừng bay qua, nó há miệng hút. Cách những bốn năm trượng mà đàn gà đều rơi phấp phới vào miệng nó, như mũi tên ném trúng vào bình. Ngọc Bảo biết con dê đã bị nó nuốt rồi, nhân lúc nó chưa thấy mình, men theo khe trốn về, sợ đến gần mất hồn.
Viên quân lại Ổ Đồ Lân nhân đó kể: loài rắn này cực độc, nhưng sừng của nó giải được độc, chính là thứ gọi là "đá hút độc". Ai gặp loài rắn này, mang mấy cân hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng, tin là trừ được rắn rết) đốt ở đầu gió thì nó mềm nhũn không cử động được. Lấy sừng nó cưa thành từng miếng. Khi ung nhọt (mụn nhọt sưng tấy, mưng mủ) mới phát, đặt một miếng lên đầu nhọt thì nó dính chặt như nam châm hút sắt, gỡ không ra, đợi hút hết khí độc thì tự rơi. Ngâm nó vào sữa người cho nhả hết độc ra thì lại dùng được. Độc nhẹ thì sữa chuyển xanh lục, nặng hơn thì xanh sẫm, rất nặng thì chuyển đen tím. Sữa chuyển đen tím thì phải hút bốn năm lần mới hết độc, còn lại thì một hai lần là khỏi. Tôi nhớ nhà anh họ tôi là Mậu Viên có viên đá hút độc, chữa ung nhọt rất hiệu nghiệm. Chất của nó chẳng phải gỗ cũng chẳng phải đá, đến giờ mới biết là sừng rắn.
Chính Ất chân nhân (danh hiệu của vị Thiên sư đứng đầu một phái Đạo giáo, đời đời do họ Trương nối nhau giữ) biết làm bùa giục sinh (bùa giúp đàn bà đẻ dễ), nhà nhiều người có. Việc này không phải cầu mưa hay trừ yêu, sao lại dính đến chân nhân, thật khó hiểu. Có người nói: sách nhà Đạo chép có hai con quỷ, một tên là Ngữ Vong, một tên là Kính Di, khiến người ta đẻ khó. Biết tên chúng mà viết ra giấy thì chúng bỏ đi. Có lẽ bùa ấy là để trị hai con quỷ này chăng?
Ôi, trong ngoài bốn biển, số người nằm ổ sinh đẻ nhiều như cát sông Hằng. Chẳng lẽ cả thiên hạ chỉ có hai con quỷ Ngữ Vong, Kính Di? Hay mỗi nơi có hai con, mỗi nhà có hai con, tên đều là Ngữ Vong, Kính Di? Nếu cả thiên hạ chỉ có hai con quỷ này, thì chúng phải chạy khắp nơi mà làm hại, quỷ sao vất vả đến thế? Nếu mỗi nơi, mỗi nhà đều có hai con, thì lúc sinh đẻ ít mà lúc không sinh đẻ nhiều. Hàng trăm nghìn ức vạn con quỷ nhung nhúc không có việc gì làm, cứ ngồi yên đợi người sinh đẻ để làm hại, thì quỷ sao lại thừa thãi, vô dụng đến thế?
Có người nói: đẻ khó có nhiều nguyên nhân, Ngữ Vong, Kính Di chỉ là một. Không chắc là do chúng, cũng không chắc không phải do chúng, nên mới gọi thần tướng đến để thử xét xem. Đó cũng là một cách giải thích. Nhưng vì một việc vạn nhất mới xảy ra mà ngày ngày gọi thần tướng đến thử xét: tướng đến mà có quỷ thì đuổi quỷ đi; tướng đến mà không có quỷ thì tướng phải về tay không. Như thế chẳng phải là coi thường thần linh sao? Dù thần không ngại bị coi thường, thì mỗi lá bùa một vị tướng, tức là phải luyện ra vô số tướng, để chực chờ như những đội quân chạy theo lửa hiệu của U Vương (vua nhà Chu đốt lửa báo động giả để mua vui, khiến chư hầu kéo quân đến uổng công). Thượng đế lại phải vì mỗi lá bùa của chân nhân mà đặt thêm một vị thần. Còn nếu nhiều lá bùa dùng chung một vị tướng, thì vị tướng ấy dù có nghìn tay nghìn mắt cũng mệt nhoài vì chạy ngược chạy xuôi. Thượng đế lại phải vì các lá bùa của chân nhân mà đặt riêng một vị thần có vô số hoá thân để làm cái việc bắt gió bắt bóng. Có làm được không?
Thế nhưng, bậc đàn anh Triệu Lộc Tuyền có một lá bùa truyền lại từ đời Minh, nói là do một vị chân nhân đức hạnh cao luyện cương khí (luồng khí cứng mạnh có được nhờ tu luyện) mà vẽ ra. Đem thử thì ứng nghiệm ngay tức khắc như tiếng vang. Lộc Tuyền không phải người nói càn, vậy thì việc này tôi không lường được.
Tục truyền tôi tớ của Trương chân nhân đều là quỷ thần. Có lần ông ngồi nói chuyện với khách, người dâng trà là thần sấm. Khách tỏ ra bất kính, khi về nhà bị sấm sét đuổi theo, suýt không thoát. Đó là chuyện nhảm nhí của dân quê. Tôi nhớ một hôm chân nhân cùng tôi đi dự tế lễ. Sắp vào thì ông quên chuỗi triều châu (chuỗi hạt đeo khi mặc triều phục), hỏi mượn tôi. Tôi đùa: "Lệnh của bộ quỷ thần sấm thi hành nhanh nhất, sao ngài không sai chúng đi lấy?" Chân nhân bật cười. Nhưng khi tôi ở sứ viện tại Phúc Châu, người đầy tớ già Nguỵ Thành đêm nào cũng bị ma quấy. Một đêm, nhân lúc say, ông giận dữ quát: "Chủ ta vốn thân với Thiên sư. Mai gửi một bức thư đi, bộ thần sấm sẽ đến ngay!" Tiếng vừa dứt thì im bặt. Vậy thì cả hồ ly lẫn ma quỷ cũng đã quen nghe lời đồn ấy.
Người đầy tớ Vương Đình Tá ban đêm cưỡi ngựa từ Thương Châu về. Đến Chuyên Hà nhà họ Thường, ngựa bỗng hoảng sợ lùi lại. Trong bóng tối, anh thấy một cây lớn chắn đường, là chỗ xưa nay không hề có cây. Anh ghìm ngựa đi vòng sang bên, cái cây cũng xoay theo bốn phía, cứ quấn quanh chắn trước mặt. Được mấy khắc, ngựa dần mỏi, người cũng dần mê đi. Chốc lát có hai người thợ mộc quen biết, một người họ Quốc, một người họ Hàn (?), từ phía đông đi tới. Thấy Đình Tá đứng ngây ra đó, họ lấy làm lạ. Đình Tá chỉ cái cây cho họ xem. Lúc ấy hai người đã say, cùng hô lên: "Điện Phật đang thiếu một cây xà, đang tìm cây lớn. Nay may gặp cây này, không thể bỏ qua!" Mỗi người cầm rìu, cưa chạy tới. Cái cây lập tức hoá thành cơn gió xoáy bay đi.
Kinh Âm Phù nói: "Chế ngự được nhau là ở cái khí." Yêu cây sợ thợ mộc, cũng như hồ quái sợ thợ săn. Đó là do uy thế tích lâu ngày đè nén, khí thế của họ đủ làm yêu quái khiếp phục, chứ chẳng cần sức lực phải hơn.
Tô Tử Dữu người Ninh Tân kể: mùa hè năm Đinh Mão, mẹ chồng và nàng dâu nhà họ Trương cùng gặt lúa mì. Vừa gom lúa thành đống thì có cơn gió xoáy lớn từ phía tây thổi đến, cuốn tung lúa tứ tán. Nàng dâu giận, ném liềm vào cơn gió, có mấy giọt máu rơi thấm xuống đất. Đang lúc hai mẹ con nhặt nhạnh chỗ lúa bị thổi mất, nàng dâu dựa vào gốc cây bỗng như say mê, hồn bị người trói đưa đến một ngôi đền thần. Thần giận quát: "Mụ đàn bà hung dữ dám làm bị thương lại sai của ta, mau chịu đánh!"
Nàng vốn tính cứng cỏi, lớn tiếng cãi: "Nhà nghèo trồng mấy mẫu lúa mì để sống. Giữa nắng gắt, mẹ con tôi khổ nhọc mới gặt xong thì bị cơn gió quái thổi tung. Tôi tưởng là tà ma nên mới ném liềm, không ngờ làm bị thương sứ giả của đại vương. Vả lại sứ giả qua lại thì đã có đường quan, sao lại băng ngang ruộng dân làm hỏng lúa của người ta? Vì thế mà phải chịu đánh, tôi thật không cam lòng." Thần gật đầu nói: "Lời ả nói ngay thẳng, cho về." Nàng tỉnh lại, thì cơn gió xoáy lại đến, cuốn lúa của nàng gom về một chỗ như cũ.
Lúc kể chuyện này, Vương Nhân Chỉ người Ngô Kiều nói: "Không biết là thần gì. Không bao che cho kẻ thân cận của mình thì có thể gọi là chính trực. Nhưng lúc đầu lại nghe lời tố cáo một phía, khiến nàng ấy suýt bị đánh, thì gọi là sáng suốt thì chưa được." Qua Lệ Điền người Cảnh Châu nói: "Nàng ấy kêu oan, thần liền xét ra được ngay, thế cũng là sáng suốt rồi. Nếu người kêu cứ kêu ai oán, mà kẻ nghe vẫn cứ mơ hồ, thì ông còn gọi là gì nữa?" Tử Dữu nói: "Nhân Chỉ trách người không lúc nào thôi; Lệ Điền nói đúng."
Ông Trương Bảo Nam, Phiên ti (quan coi tài chính và hành chính của một tỉnh) tỉnh Tứ Xuyên, là em họ của bà nội tôi. Mẹ ông thích ăn canh ba ba. Một hôm người đầu bếp được một con ba ba lớn. Vừa chặt đầu nó thì có một người tí hon cao bốn năm tấc từ trong cổ chui ra, chạy vòng quanh con ba ba. Người đầu bếp kinh hãi ngã lăn ra đất. Mọi người cứu cho tỉnh lại thì người tí hon đã không biết đi đâu. Đến khi mổ con ba ba, mới thấy người tí hon vẫn ở trong bụng nó, đã chết. Bà nội tôi từng lấy ra xem. Mẹ tôi lúc ấy còn nhỏ, cũng đứng bên cạnh tận mắt nhìn thấy. Người tí hon ăn mặc giống người Hồi Hồi trong bức "Chức cống đồ" (tranh vẽ sứ giả các nước đến dâng cống): mũ màu vàng, áo màu lam, đai màu đỏ, ủng màu đen, vân vẻ rõ ràng như vẽ, mặt mũi tay chân cũng như khắc.
Thầy đồ trong nhà là ông Sầm nhận ra, nói: "Thứ này gọi là miết bảo (vật báu trong con ba ba). Nếu bắt được lúc nó còn sống, rạch cánh tay nhét vào trong thịt, thì nó hút máu người mà sống. Cánh tay người có vật báu này thì vàng bạc châu ngọc dưới đất đều nhìn xuyên qua lớp đất mà thấy được. Máu cạn thì người chết. Con cháu lại rạch tay nhét vào, thì đời đời được giàu." Người đầu bếp nghe vậy hối hận vô cùng, mỗi lần nghĩ đến lại tự tát vào má mình. Bà ngoại tôi là Tào thái phu nhân nói: "Theo lời thầy Sầm thì đó là lấy mạng đổi lấy của. Người đã chịu lấy mạng đổi của thì cách có thiếu gì, cần gì phải rạch tay nuôi ba ba." Người đầu bếp rốt cuộc vẫn không tỉnh ngộ, tự ân hận mà chết.
Thượng nhân (tiếng tôn xưng nhà sư) Cô Thụ không biết là người ở đâu, cũng không biết tên thật. Cuối đời Sùng Trinh nhà Minh, sư ở trong một ngôi chùa đổ nát ở Cảnh Thành. Cụ tổ bốn đời của tôi là ông Hậu Trai từng làm thơ tặng sư. Một đêm sư tụng kinh dưới đèn, ngoài cửa sổ có tiếng sột soạt như người đi lại. Sư quát hỏi là ai, có tiếng đáp rõ ràng: "Tôi là con hồ hoang, đến nghe kinh." Sư hỏi: chùa Mỗ pháp hội đông vui nhất, sao không đến đó nghe? Hồ đáp: "Bên ấy là tụng kinh ở chỗ có người nghe, còn thầy là tụng kinh ở chỗ không người." Về sau sư kể chuyện này với ông Hậu Trai. Ông Hậu Trai nói: "Thầy đem lời ấy kể với tôi, thế là cũng thành tụng kinh ở chỗ có người rồi." Sư Cô Thụ ngậm ngùi hồi lâu.
Chuyện Lý Thái Bạch (tức nhà thơ Lý Bạch) mơ thấy ngòi bút nở hoa chỉ là cảnh ảo trong giấc ngủ. Đề đốc lục lộ (quan chỉ huy quân bộ của một tỉnh) Phúc Kiến là ông Mã Phụ Thư vốn mê bút mực, hơi rảnh là luyện chữ. Một hôm, cây bút lớn ông treo trên giá bỗng phun ra ánh lửa dài mấy thước, từ đầu ngòi chảy ngược xuống đất, rồi lại cuộn ngược lên, bừng bừng, quá một khắc mới tắt. Binh lính trong dinh đều nhìn thấy. Ông Mã vẽ cảnh ấy thành một bức tranh nhỏ, tôi từng đề thơ lên đó. Nhưng rốt cuộc ông Mã chết khi còn tại chức, vậy thì đó cũng là điềm yêu quái chứ không phải điềm lành.
Ông Sử Ức Đường, chức Thiếu tư mã (Thị lang bộ Binh, quan phó của bộ coi việc quân), là con thứ của tướng quốc Văn Tĩnh công. Khi ông ở nhà, bỗng vô cớ choáng váng hoa mắt, thấy hồn mình ra ngoài cửa, có người dìu lên kiệu. Đi được mấy dặm, lại có một cỗ kiệu từ phía sau đuổi đến, gọi gấp. Ông tạm đi đến xem thì đó là Văn Tĩnh công. Ức Đường xuống kiệu dập đầu chào. Văn Tĩnh công bảo: "Con còn có con cháu chưa ra đời, lúc này sao có thể đi được?" rồi vẫy tay bảo người khiêng kiệu đưa ông về. Ông chợt tỉnh lại. Năm ấy ông bảy mươi tư tuổi. Năm sau ông sinh được một con trai, hai năm sau lại sinh thêm một con trai, quả đúng như lời Văn Tĩnh công. Đây là chuyện chính Ức Đường kể với tôi khi ông lên kinh năm bảy mươi tám tuổi.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video