Thiên 4 — Quyển 4 — Ghi chép tránh nóng ở Loan Dương (4)

 Duyệt Vi Thảo Đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển bốn — Loan Dương tiêu hạ lục (Những chuyện ghi lại cho qua mùa hè ở Loan Dương), phần bốn.

 Vị tiên xưng là Ngọa Hổ sơn nhân giáng cơ (thần tiên hay vong linh nhập vào cái "cơ" — một dụng cụ thường là cây que hay cây bút gỗ có người cầm, thần linh điều khiển cho nó viết chữ trên khay cát để truyền lời) ở nhà Điền Bạch Nham. Mọi người đốt hương lạy khấn, riêng một gã học trò ngông cuồng ngồi nghiêng người tựa bàn, nói: "Chẳng qua là bọn giang hồ đi rong luyện thạo ngón tay để làm trò thôi, làm gì có tiên thật mà ngày nào cũng nghe người ta gọi tới?"

 Cơ liền viết ngay một bài thơ trước khi rời đàn, đại ý: "Chim đề quyết sợ mùa thu, kêu mãi không thôi; ngoảnh lại phố Chương Đài, liễu vẫn xanh um (Chương Đài là phố ở Trường An nơi kỹ nữ ở; 'liễu Chương Đài' chỉ người kỹ nữ mình từng yêu). Hoa nở đã có hẹn mà ruột luống đứt; mây tan không dấu, mộng cũng mờ mịt. Đứng lặng một lúc, lén gõ vào khoen cửa vàng; say được nửa chừng, cười mời chén ngọc. Tiếng tỳ bà có còn như năm nào chăng? Xin hỏi người vợ của khách buôn đất Tầm Dương (mượn điển bài 'Tỳ bà hành' của Bạch Cư Dị, kể người kỹ nữ về già lấy chồng là khách buôn, ở bến Tầm Dương)."

 Gã học trò ngông hoảng sợ, bất giác quỳ xuống. Bởi đó là bài thơ mấy hôm trước hắn lén gửi cho một người kỹ nữ cũ, chưa hề giữ bản nháp.

 Tiên lại phán: "Bài này may mà chưa đến tay người ta, nếu đến thì lại thành chuyện Bộ Phi Yên rồi (Bộ Phi Yên là ái thiếp một nhà quan đời Đường, tư thông với chàng hàng xóm qua thơ từ trao đổi, việc bại lộ bị đánh chết). Người đàn bà ấy đã hoàn lương lấy chồng, thì việc này tức là dòm ngó buồng the nhà người ta. Hương Sơn cư sĩ (tức nhà thơ Bạch Cư Dị) chỉ tình cờ viết một câu chuyện ngụ ngôn, ông lại định đem làm thành việc thật sao? Phàm những chuyện phong lưu được người đời khen là giai thoại đẹp, phần nhiều lại là mầm rễ của địa ngục. Hôm qua ta thấy quan cõi âm ghi chép vào sổ, nên mới nhớ được. Biển nghiệp sóng lớn, quay đầu lại là bờ. Sơn nhân này lắm lời, thực là có lòng khổ tâm, tiên sinh chớ lấy làm lạ vì ta nói nhiều."

 Gã học trò ngông đứng thẳng đờ bên bàn, mặt gần như không còn chút máu, hơn một năm sau thì qua đời. Những vị tiên giáng cơ tôi từng thấy, chỉ có vị này không nói chuyện lành dữ, mà lại thích khuyên răn lỗi lầm của người. Có lẽ là một hồn ma linh thiêng mà ngay thẳng cương trực chăng? Cha tôi là Diêu An công (người cha đã khuất của tác giả, từng làm tri phủ Diêu An) vốn ghét việc thờ cúng nhảm nhí, vậy mà hễ gặp vị tiên này thì nhất định chắp tay vái dài mà nói: "Nghiêm chính như thế này thì dù là ma cũng phải kính."

 Khi cha tôi Diêu An công chưa thi đỗ, gặp người cầu cơ, ông hỏi mình có đỗ đạt làm quan hay không. Cơ phán: "Tiền đồ muôn dặm." Lại hỏi bao giờ thì thi đỗ, cơ phán: "Thi đỗ thì phải đợi một vạn năm." Ông nghĩ ý là có lẽ mình sẽ ra làm quan bằng một con đường khác, chứ không qua thi cử. Đến khi đỗ khoa Vạn thọ năm Quý Tỵ (khoa thi mở thêm để mừng thọ nhà vua, chữ "vạn thọ" nghĩa là sống lâu muôn năm), mới hiểu ra câu "một vạn năm". Về sau ông làm tri phủ phủ Diêu An ở Vân Nam, rồi xin về quê phụng dưỡng cha mẹ, từ đó không ra làm quan nữa. Thế là câu "tiền đồ muôn dặm" cũng ứng nghiệm (Vân Nam cách kinh đô muôn dặm).

 Nói chung các trò ảo thuật phần nhiều là nhờ ngón tay nhanh khéo, riêng việc cầu cơ thì quả thật có thứ gì đó nương nhập vào. Nhưng đều chỉ là những hồn ma linh thiêng biết làm văn mà thôi. Những vị xưng là thần nọ tiên kia thì vốn là mạo danh; ngay cả khi tự xưng là người đời nọ, tên kia, mà hỏi đến thơ văn trong tập sách của chính người ấy, thì cũng phần nhiều nói rằng lâu năm quên mất, không trả lời được. Người cầm cơ, gặp người viết chữ đẹp thì chữ cơ viết ra đẹp, gặp người làm thơ giỏi thì thơ hay, gặp người hoàn toàn không biết làm thơ, không biết viết chữ đẹp thì tuy cũng thành bài nhưng chậm chạp.

 Tôi hơi biết làm thơ mà viết chữ không đẹp; anh họ tôi là Thản Cư thì viết chữ đẹp mà không biết làm thơ. Tôi cầm cơ thì thơ ra nhanh mà chữ nguệch ngoạc; Thản Cư cầm cơ thì chữ ngay ngắn sạch sẽ mà thơ nông cạn qua loa. Tôi và Thản Cư thật ra đều không hề cố ý. Có lẽ là các hồn ma phải mượn tinh thần của người mới cử động được. Đó gọi là "ma không tự linh, phải nhờ người mới linh". Cỏ thi và mai rùa (hai thứ người xưa dùng để bói) vốn chỉ là cỏ khô và mai mục, mà biết được lành dữ, cũng là nhờ người mới linh vậy.

 Ông ngoại tôi (đã mất) ở bờ đông sông Vệ, có một ngôi lầu sát mép nước, gọi là lầu Độ Phàm (lầu nhìn thuyền buồm qua lại). Lầu quay về hướng tây, còn tầng dưới thì cửa lại mở về hướng đông, thành một khu sân riêng, không thông với lầu. Trước đó vợ của người đầy tớ tên Sử Cẩm Tiệp đã thắt cổ chết trong khu sân này, nên lâu nay không ai ở, cũng không khóa cửa.

 Có một cậu đầy tớ trai và một cô hầu gái không biết chuyện ấy, nửa đêm hẹn hò lén lút ở đây. Nghe ngoài cửa có tiếng sột soạt (?) như người đi, sợ bị bắt gặp, nằm im không dám động, lén nhìn qua khe cửa, thì ra là một con ma thắt cổ đang bước trên bậc thềm, nhìn trăng mà khẽ thở dài. Hai người run lẩy bẩy, cứng đờ ở trong cửa, không dám ra. Cửa bị hai người chiếm giữ nên con ma cũng không dám vào. Giằng co hồi lâu, có con chó trông thấy ma liền sủa, cả đàn chó nghe tiếng cũng xúm lại sủa. Người nhà tưởng có trộm, bèn thắp đuốc sáng, cầm khí giới kéo đến. Con ma biến mất, còn chuyện gian díu của cậu đầy tớ và cô hầu thì bại lộ.

 Cô hầu xấu hổ không còn chỗ dung thân, đến tối cũng tới khu sân ấy thắt cổ, bị phát hiện cứu sống lại; rồi lại lén đến đó thêm hai lần nữa, cho đến khi trả cô về cho cha mẹ mới thôi. Nhờ vậy mới hiểu ra con ma không phải không dám vào phòng, mà là muốn làm bại lộ chuyện gian díu của hai người, khiến cô gái xấu hổ thắt cổ, để nó tìm được kẻ chết thay (theo tín ngưỡng dân gian, ma chết oan phải tìm được người chết thay mới được đi đầu thai). Bà ngoại tôi nói: "Người đàn bà này lúc sống đã ngấm ngầm xảo quyệt, chết rồi vẫn còn như thế, nó bị chìm đắm mãi là phải." Mẹ tôi (đã mất) nói: "Nếu con hầu kia không làm chuyện ấy thì ma lấy đâu ra chỗ mà lợi dụng? Tội của nó không thể đổ hết cho ma được."

 Khi tiên sinh Tân Đồng Phủ làm tri huyện Nghi Dương, có một ông lão đến nộp đơn, nói: "Đêm qua tôi ngủ ngoài cửa đông thành, thấy năm sáu con ma thắt cổ chui qua khe cửa vào thành, e là đi tìm người chết thay. Xin ngài ra cáo thị bảo dân chúng: chớ hành hạ đầy tớ, nàng hầu; chớ thúc ép đòi nợ gắt gao; mọi việc nhường nhịn nhau, chớ tranh giành đánh nhau, may ra lũ ma không có chỗ giở trò." Tiên sinh nổi giận lôi đình, sai đánh đòn rồi đuổi đi. Ông lão cũng không oán giận hối hận gì, đến dưới thềm vỗ đầu gối mà than: "Tiếc thay năm sáu mạng người này, không cứu được nữa rồi."

 Qua mấy hôm, trong thành báo có bốn người thắt cổ chết. Tiên sinh hết sức kinh hãi, vội gọi ông lão đến hỏi. Ông lão nói: "Mấy hôm liền tôi mê mê man man, chẳng nhớ gì cả, nay mới biết mình từng nộp đơn ấy; chẳng lẽ tôi có tội với quỷ thần nên bị chúng khiến cho phải chịu đòn sao?" Lúc ấy chuyện này đồn ầm lên, nhà nào cũng đề phòng, quả nhiên có hai người thắt cổ mà được cởi dây cứu kịp: một là nàng dâu bị mẹ chồng hành hạ, mẹ chồng đau đớn tự hối; một là người bị nợ nần bức bách, chủ nợ lập tức đốt giấy nợ đi; cả hai đều không chết.

 Thế mới biết số mệnh tuy đã định sẵn từ trước, nhưng nếu hết sức người thì cũng tất có thể cứu vãn được một hai phần. Lại biết mạng người hết sức quý trọng, quỷ thần tuy biết trước người ấy phải chết, nhưng nếu còn một sợi chỉ hy vọng cứu được, cũng tất mượn sức người mà cứu. Bởi khí vận đã đến thì như gió tuyết mùa đông giá rét, trời đất cũng không thể không như thế; còn như khoác áo da chống tuyết, trát kín cửa tránh gió, thì để mặc việc của con người, không ngăn cấm người tự lo liệu.

 Ở huyện Hiến có người họ Sử, không còn nhớ tên. Ông là người không câu nệ tiểu tiết, mà phóng khoáng có khí phách ngay thẳng, coi bọn bần tiện nhỏ nhen chẳng ra gì. Một lần từ sòng bạc về, thấy hai vợ chồng, mẹ con nhà nông dân ôm nhau khóc. Người hàng xóm nói: "Vì nợ nhà giàu có thế lực, phải bán vợ để trả; vợ chồng vốn thương yêu nhau, con lại chưa dứt sữa, nay phải bỏ đi nên mới đau lòng thế." Họ Sử hỏi nợ bao nhiêu, đáp: "Ba mươi lạng bạc." Hỏi bán được bao nhiêu, đáp: "Năm mươi lạng, bán cho người ta làm thiếp." Hỏi còn chuộc lại được không, đáp: "Giấy bán vừa làm xong, bạc chưa trao, sao lại không chuộc được." Họ Sử liền lấy bảy mươi lạng vừa ăn được ở sòng bạc đưa cho, nói: "Ba mươi lạng trả nợ, bốn mươi lạng giữ lấy làm vốn sinh nhai, đừng bán vợ nữa."

 Hai vợ chồng mang ơn họ Sử vô cùng, làm gà giữ ông lại uống rượu. Rượu ngà ngà, người chồng bế con đi ra, đưa mắt ra hiệu cho vợ, ý bảo vợ ngủ cùng ông để báo đáp. Người vợ gật đầu. Lời lẽ vừa hơi suồng sã, họ Sử nghiêm mặt nói: "Họ Sử này nửa đời làm cướp, nửa đời làm sai dịch bắt cướp, giết người không chớp mắt. Nhưng nhân lúc người ta nguy khốn mà làm nhục vợ con người, thì thực không làm được." Ăn uống xong, vung tay đi thẳng, không nói thêm một lời.

 Nửa tháng sau, làng ông ở ban đêm bị cháy. Lúc ấy vừa gặt hái mùa thu xong, nhà nào trên mái dưới sân cũng chất đầy củi rơm, mái tranh, rào cây cao lương, trong khoảnh khắc bốn bề đều là lửa dữ. Ông liệu không thoát ra được, bèn cùng vợ con nhắm mắt ngồi chờ chết. Mơ hồ nghe trên mái nhà có tiếng gọi vọng từ xa: "Đông Nhạc có công văn khẩn (Đông Nhạc là thần núi Thái Sơn, theo tín ngưỡng dân gian coi sổ sống chết của người đời), cả nhà họ Sử đều được xóa tên." Rồi "rầm" một tiếng (?), bức tường sau đổ mất một nửa. Ông bèn tay trái kéo vợ, tay phải bế con, nhảy vọt ra ngoài, như có ai chắp cánh cho. Lửa tắt rồi, tính ra trong cả làng có chín người chết cháy (?). Hàng xóm láng giềng đều chắp tay nói: "Hôm qua còn thầm cười anh khờ, không ngờ bảy mươi lạng bạc lại chuộc được ba mạng người." Tôi cho rằng việc này được thần Tư Mệnh (vị thần coi số mệnh, tuổi thọ của con người) phù hộ, công bỏ bạc ra chiếm bốn phần mười, công cự tuyệt sắc dục chiếm sáu phần mười.

 Khi cha tôi Diêu An công làm quan ở bộ Hình (cơ quan triều đình coi việc hình án, luật pháp), ngoài cửa Đức Thắng có bảy người cùng đi cướp, năm tên đã bị bắt, chỉ còn Vương Ngũ và Kim Đại Nha chưa bắt được. Vương Ngũ chạy trốn đến huyện Trác (?), đường bị một con mương sâu chắn, chỉ có một cây cầu nhỏ vừa một người đi, lại có một con trâu khỏe trợn mắt nằm chắn đường, hễ lại gần là nó vùng lên húc, hắn đành lui lại tìm đường khác, liền bất ngờ đụng phải lính tuần. Kim Đại Nha chạy trốn đến Thanh Hà, ở phía bắc cầu có đứa trẻ chăn trâu lùa hai con trâu húc hắn ngã xuống bùn, hắn tức giận vật lộn với trâu. Thanh Hà gần kinh thành, có người nhận ra hắn, báo cho viên chức trong làng trói giải lên quan.

 Hai tên đều là người Hồi (dân tộc theo đạo Hồi ở Trung Quốc), đều làm nghề mổ trâu, mà đều bị bại lộ vì trâu. Há chẳng phải vì chúng giết mổ thảm khốc, đến loài súc vật cũng ôm oán độc, khí dữ nương theo, mượn đồng loại mà báo thù đó sao? Nếu không thì gặp trâu bị húc ngã còn là chuyện thường tình; chứ vô cớ mà trâu nằm chắn đầu cầu, ai khiến nó như vậy?

 Tống Mông Tuyền kể: tiên sinh Tôn Nga Sơn có lần nằm bệnh trên thuyền ở Cao Bưu, bỗng như đi dạo lên bờ, trong lòng rất khoan khoái. Chốc lát có người dẫn đường cho ông đi. Ông mơ màng quên mất vì sao, cũng không hỏi, đi theo đến một nhà, cổng ngõ rất đẹp đẽ sạch sẽ, dần vào đến buồng trong, thấy một thiếu phụ đang sinh con. Ông muốn lui ra tránh thì người kia vỗ vào lưng ông một cái, ông liền mê đi không biết gì. Rất lâu mới dần tỉnh, thì thân hình đã co nhỏ lại, bị quấn đặt trong tã gấm, biết mình đã đầu thai, nhưng không làm gì được nữa. Muốn nói thì thấy hơi lạnh từ thóp đầu luồn vào, liền cứng miệng không nói ra được. Nhìn quanh trong phòng, bàn ghế giường tủ, đồ chơi đồ quý, cho đến câu đối, tranh chữ, đều thấy rõ ràng.

 Đến ngày thứ ba, nàng hầu bế đi tắm, lỡ tay đánh rơi xuống đất, ông lại mê đi không biết gì, tỉnh dậy thì vẫn nằm trên thuyền. Người nhà nói ông tắt thở đã ba ngày, vì chân tay còn mềm, ngực còn ấm nên không dám khâm liệm. Tiên sinh vội lấy mảnh giấy ghi những điều mình thấy nghe, sai người theo con đường nọ đưa đến nhà kia, dặn đừng đánh nàng hầu quá nặng. Rồi mới thong thả kể đầy đủ cho người nhà nghe. Ngay hôm ấy bệnh liền khỏi. Ông đi thẳng đến nhà kia, thấy các nàng hầu, bà vú đều như người quen cũ. Chủ nhà già mà không có con, đôi bên nhìn nhau chỉ biết than tiếc, khen lạ mà thôi.

 Gần đây ông Mộng Giám Khê, làm Thông chính (quan ở Thông chính ty, cơ quan nhận và chuyển tấu sớ lên vua), cũng gặp chuyện như vậy, cũng nhớ được đường đi, cổng nhà; đi hỏi thăm, quả nhiên hôm ấy nhà kia sinh con rồi đứa bé chết ngay. Mới đây ở phòng trực trong cung, ông Đồ Thời Tuyền, Nội các học sĩ, kể chuyện ấy rất tường tận. Đại khái giống như lời tiên sinh Nga Sơn kể, chỉ khác ở chỗ tiên sinh Nga Sơn nhớ lúc đi mà không nhớ lúc về, còn Giám Khê thì cả đi lẫn về đều rõ ràng; lại trên đường đi gặp người vợ đã mất trước của ông cũng về nhà ấy, lúc vào buồng thấy bà ngồi cùng cô con gái — chỉ khác chút ít như vậy.

 Xét thuyết luân hồi (linh hồn sau khi chết đầu thai lại kiếp khác) bị các nhà nho bác bỏ, nhưng thật ra chuyện ấy thường có. Nhân trước quả sau, lẽ ấy vốn không sai. Chỉ có điều hai ông tạm vào luân hồi rồi liền trở về thân cũ, vô cớ hiện ra cái bóng bọt nước ấy, thì không thể lấy lẽ mà suy được. Những việc ngoài sáu cõi (ngoài trời đất và bốn phương, tức ngoài thế giới con người biết được), thánh nhân để đó mà không bàn; điều gì còn ngờ thì gác lại là được.

 Bác họ tôi là Xán Thần công kể: ngày trước có một ông huyện lệnh gặp vụ án giết người không xử được, dây dưa ngày càng nhiều người dính vào, bèn đến miếu Thành hoàng (thần coi giữ thành trì, theo tín ngưỡng cũng coi xét việc thiện ác ở địa phương) cầu mộng. Mộng thấy thần dẫn ra một con ma, đầu đội một cái chậu sứ, trong chậu trồng hơn mười cây trúc, xanh tươi đáng yêu. Tỉnh dậy, xem trong hồ sơ án có người họ Chúc, vì chữ "Chúc" đọc giống chữ "trúc", nghĩ chắc là hắn; tra xét đến cùng cũng không có dấu vết gì. Lại xem trong hồ sơ có người tên là Tiết, thầm nghĩ: trúc có đốt ("tiết" nghĩa là đốt), ắt là người này; tra xét đến cùng cũng không có dấu vết gì. Thế mà hai người ấy đã chín phần chết một phần sống rồi. Hết kế, ông bèn coi là án còn ngờ, trình lên trên xin truy bắt kẻ giết người khác, rốt cuộc cũng không bắt được.

 Phàm án còn ngờ, nếu bình tâm tra hỏi kỹ lưỡng thì có khi tìm được sự thật. Còn chuyện khấn thần cầu mộng, chẳng qua là để làm cho dân ngu sợ hãi khuất phục, lừa cho họ khai ra sự thật mà thôi. Nếu lấy cái mơ hồ của giấc mộng, thêm sự đoán mò như trò đoán vật úp, rồi dựa vào đó làm bản án đáng tin, thì hiếm khi không sai. Những chuyện cầu mộng xử án từ xưa đến nay, tôi cho rằng đều là chuyện người ta gán ghép sau khi việc đã xong.

 Tháng sáu năm Nhâm Tý niên hiệu Ung Chính, đêm mưa to sấm lớn, ở thôn phía tây thành huyện Hiến có người dân bị sét đánh. Huyện lệnh là ông Minh Thịnh đến khám nghiệm, đã sai khâm liệm vào quan tài. Hơn nửa tháng sau, ông bỗng bắt một người đến tra hỏi: "Ngươi mua thuốc súng làm gì?" Đáp: "Để bắn chim." Hỏi vặn: "Lấy súng bắn chim sẻ, ít thì chẳng qua mấy đồng cân, nhiều thì một lạng là đủ dùng một ngày. Ngươi mua hai ba chục cân là làm gì?" Đáp: "Để dành dùng nhiều ngày." Lại hỏi vặn: "Ngươi mua thuốc chưa đầy một tháng, tính số đã dùng chẳng quá một hai cân, số còn lại nay cất ở đâu?" Người ấy cứng họng, dùng hình tra hỏi, quả nhiên khai ra việc vì gian dâm mà mưu giết người, bèn cùng người đàn bà đều bị xử theo pháp luật.

 Có người hỏi làm sao biết là người ấy. Ông đáp: "Thuốc súng không có vài chục cân thì không giả làm sét được; mà pha thuốc súng thì phải dùng lưu huỳnh. Nay đang giữa mùa hè, không phải dịp Tết đốt pháo, người mua lưu huỳnh có thể đếm được. Ta ngầm sai người ra chợ dò xem ai mua lưu huỳnh nhiều, đều nói là thợ nọ. Lại ngầm dò xem thợ nọ bán thuốc súng cho ai, đều nói là người kia. Vì thế mà biết." Lại hỏi làm sao biết sét là giả. Ông đáp: "Sét đánh người là từ trên xuống, không làm nứt đất. Có khi phá nhà cũng là từ trên xuống. Nay thì cỏ lợp, xà nhà đều bay tung lên, mặt giường đất cũng bị lật tung, nên biết lửa phát từ dưới lên. Lại nữa, chỗ này cách thành năm sáu dặm, sấm chớp hai nơi như nhau; đêm ấy sấm chớp tuy dữ dội nhưng đều vần vũ trong mây, không có dáng đánh xuống đất, vì thế mà biết." Lúc ấy người đàn bà đã về nhà cha mẹ đẻ trước, khó tra hỏi, nên phải bắt được người kia trước rồi mới tra hỏi người đàn bà được. Ông quan này có thể gọi là sáng suốt tinh tường vậy.

 Ông Qua Tiên Chu làm Thái bộc (quan đứng đầu Thái bộc tự, cơ quan coi xe ngựa của triều đình) kể: năm Mậu Thìn niên hiệu Càn Long, trên cây cầu ngoài cửa tây thành Hà Gian, sét đánh chết một người. Người ấy quỳ ngay ngắn không ngã, tay giơ một gói giấy, lửa sét không phạm đến, mở ra xem thì toàn là thạch tín. Không ai hiểu vì sao. Chốc lát vợ hắn nghe tin đến, thấy xác không khóc, nói: "Biết trước sẽ có chuyện này, chỉ giận là đến muộn. Hắn thường mắng chửi mẹ già, hôm qua bỗng nảy ý ác, muốn mua thạch tín đầu độc chết mẹ, tôi khóc lóc can suốt một đêm mà hắn không nghe."

 Anh họ tôi là Húc Thăng kể: ở phía nam làng xưa có một cô gái hồ ly, hay quyến rũ trai trẻ, tức là người mà ai cũng gọi là "cô Hai". Một người trong họ có ý muốn bắt sống cô, nhưng chưa nói ra với ai. Một hôm, ở khu vườn bỏ hoang, anh ta thấy một cô gái đẹp, ngờ là cô ấy, bèn cất giọng hát bài tình tứ trêu ghẹo, cô gái vui vẻ liếc nhìn. Anh ta bẻ cành hoa dại ném trước mặt cô. Cô vừa cúi nhặt thì bỗng lùi ra đứng ngoài mấy bước, nói: "Anh có ý xấu", rồi vượt qua bức tường đổ mà đi mất.

 Về sau có hai thư sinh đọc sách ở phòng tăng trong miếu Đông Nhạc, một người ở phòng phía nam, thân mật với cô; một người ở phòng phía bắc, không hề thấy cô. Chàng phòng nam có lần trách cô đến muộn, trêu rằng: "Hay là tay trái kéo tay áo Phù Khâu, tay phải vỗ vai Hồng Nhai đấy?" (mượn câu thơ của Quách Phác nói chuyện kết bạn với các tiên Phù Khâu, Hồng Nhai; ý trêu là cô còn đi lại với người khác). Cô gái hồ ly nói: "Anh không coi khinh tôi là loài khác, nên tôi trang điểm vì người yêu mình. Còn chàng phòng bắc lòng như gỗ đá, tôi đâu dám đến gần?" Chàng phòng nam nói: "Sao không trèo tường nhìn trộm thử một lần, chưa chắc người ta đã ba năm không nhận lời (mượn chuyện cô gái hàng xóm trèo tường nhìn Tống Ngọc suốt ba năm mà ông không đoái hoài). Nếu khiến được hắn đổi tính, thì hắn cũng khỏi phải mang bộ mặt Trình Y Xuyên mà đối với người (Trình Di, hiệu Y Xuyên, nhà đạo học đời Tống nổi tiếng nghiêm nghị khắc khổ)." Cô gái hồ ly nói: "Đá nam châm chỉ hút được kim; nếu khí chất không cùng loại thì hút cũng không động. Đừng bày chuyện, chỉ chuốc lấy nhục thôi."

 Lúc ấy chúng tôi cùng hầu bên cạnh cha tôi Diêu An công, ông nói: "Trước đây ta cũng nghe chuyện này, xảy ra vào cuối niên hiệu Thuận Trị. Người ở phòng phía bắc hình như là ông tổ trong họ, Lôi Dương công. Lôi Dương là một ông già đỗ phó bảng (hạng đỗ phụ, lấy thêm ngoài danh sách chính trong kỳ thi Hương), ngoài văn bát cổ (lối văn tám vế dùng trong thi cử) ra không có tài gì, chỉ được cái lòng dạ chất phác thành thật, thế mà hồ ly cũng không dám đến gần. Mới biết những người bị yêu quái mê hoặc đều là vì ý nghĩ tà vạy nảy ra trước mà thôi."

 Bên ngoại của mẹ tôi là họ Tào, có một bà già nhìn thấy được ma. Khi bà ngoại tôi về thăm nhà mình, trò chuyện với bà về chuyện cõi âm. Bà già nói: "Hôm qua ở nhà nọ tôi thấy một con ma, có thể nói là si tình đến cùng cực. Nhưng tình cảnh đáng thương, cũng khiến người ta xót xa tận ruột gan. Ma tên là ông nọ, ở làng nọ, nhà cũng khá giả, lúc chết tuổi chừng hai mươi bảy, hai mươi tám. Mới chết được trăm ngày, người vợ mời tôi đến ở cùng. Tôi thấy hắn thường ngồi dưới gốc cây đinh hương trong sân, khi thì nghe tiếng vợ khóc, khi thì nghe tiếng con khóc, khi thì nghe tiếng anh chị dâu mắng chửi vợ; tuy bị dương khí người sống áp đến không lại gần được, nhưng nhất định nghiêng tai đứng ngoài cửa sổ nghe trộm, vẻ thê thảm như có thể vốc lấy được.

 Sau thấy bà mối đến buồng vợ, hắn sửng sốt đứng bật dậy, xòe tay ngó trái ngó phải. Sau nghe chuyện bàn bạc không thành, hơi có vẻ mừng. Rồi bà mối lại đến, đi lại giữa chỗ anh chị dâu và chỗ người vợ, thì hắn chạy theo, bồn chồn như mất của. Ngày đưa sính lễ, hắn ngồi dưới gốc cây, mắt nhìn trừng trừng vào buồng vợ, nước mắt ròng ròng như mưa. Từ đó mỗi lần vợ ra vào, hắn liền đi theo sau, ý quyến luyến càng tha thiết. Đêm trước hôm cưới, người vợ thu xếp đồ hồi môn, hắn lại bồi hồi ngoài hiên, khi tựa cột mà khóc, khi cúi đầu (?) như đang nghĩ ngợi, hơi nghe trong buồng có tiếng ho là lại ghé khe nhìn trộm, lăng xăng suốt đêm. Tôi thở dài nói: 'Con ma si tình, cần gì phải như thế?' Hắn như không nghe thấy.

 Nhà trai vào đón, cầm đuốc đi trước, hắn tránh sang đứng ở góc tường, vẫn ngẩng đầu nhìn người vợ. Tôi đi cùng người vợ ra, ngoảnh lại thấy hắn xa xa theo đến nhà chồng mới, bị thần giữ cửa ngăn lại, hắn dập đầu xuống đất van xin mãi mới được vào. Vào rồi thì nấp ở góc tường, nhìn người vợ làm lễ, đứng sững như kẻ say. Người vợ vào buồng, hắn dần dần đến gần cửa sổ, dáng vẻ y như lúc vợ thu xếp đồ hồi môn. Đến khi tắt đèn đi ngủ hắn vẫn chưa đi, bị thần giữa nhà (vị thần trông coi trong nhà) đuổi, mới tất tả chạy ra.

 Lúc ấy tôi được người vợ dặn quay về trông đứa con, cũng theo hắn về. Thấy hắn đi thẳng vào buồng vợ, phàm chỗ vợ từng ngồi, từng nằm, hắn đều nhìn qua từng chỗ một. Chốc lát nghe đứa con đòi mẹ khóc, hắn chạy ra đi vòng quanh bốn phía đứa bé, hai tay nắm chặt vào nhau, làm dáng bất lực không biết làm sao. Chốc lát chị dâu đi ra, tát đứa bé một cái, hắn liền giậm chân đấm ngực, đứng xa nghiến răng. Tôi nhìn không nỡ, bèn đi thẳng về, không biết về sau ra sao."

 Sau bà già lén kể cho người vợ nghe, người vợ cắn răng tự hối. Trong làng có người góa phụ trẻ đang bàn chuyện tái giá, nghe chuyện này, thề chết không lấy chồng nữa, nói: "Tôi không nỡ để người đã khuất phải như thế." Than ôi! Người quân tử theo lẽ phải không phụ người, không vì sống hay chết mà khác. Kẻ tiểu nhân thì chỗ nào cũng phụ người, cũng không vì sống hay chết mà khác. Còn tình thường của con người thì người còn tình còn, người mất tình mất mà thôi. Nếu một lần nghĩ đến tình cảnh của người chết, chưa từng không xót xa cảm động.

 Các nhà nho thấy người ta xu nịnh, cúng bái nhảm nhí để cầu phúc, thấy bọn yêu ngôn hoang đường làm mê hoặc thêm, bèn khư khư giữ thuyết không có ma, làm mất cái ý sâu xa của các bậc tiên vương "dùng đạo thờ thần để giáo hóa dân". Chỉ khiến kẻ ngu dân trơ tráo không còn kiêng sợ gì cả, còn không bằng lời bà già trong làng này, khiến người ta cảm động về chuyện sống chết.

 Ông Vương Lan Tuyền làm Thiếu tư khấu (tức Thị lang bộ Hình, phó quan đứng đầu bộ Hình) kể: em dâu của ông Hồ Văn Bá, làm Trung thừa (tức quan Tuần phủ đứng đầu một tỉnh), chết một ngày rồi sống lại, không nhận ra người nhà ai cả, cũng không cho chồng lại gần. Hỏi kỹ thì ra là hồn của con gái nhà họ Trần mượn xác sống lại. Hỏi chỗ ở, cách đó chỉ vài chục dặm; gọi họ hàng cô đến thì cô đều nhận ra rõ ràng từng người. Cô không chịu ở lại nhà họ Hồ. Nhà họ Hồ cầm gương cho cô tự soi, cô thấy dung mạo đều không phải của mình, mới đành chịu làm vợ chồng với người họ Hồ. Chuyện này giống với chuyện Tư Mẫu Đơn trong thiên Ngũ hành chí của sách Minh sử. Lúc ấy quan xử án theo thân xác chứ không theo hồn, bởi thân xác là có bằng chứng, còn hồn thì không có gì làm bằng. Nếu cho theo chỗ hồn về, ắt sẽ có kẻ giả mạo để làm chuyện gian, nên phải ngăn từ lúc mới manh nha.

 Có người khách buôn Sơn Tây trọ ở quán trọ Tín Thành tại kinh thành, quần áo, đầy tớ, ngựa xe đều sang trọng, nói là sắp theo lệ nộp tiền để mua chức quan. Một hôm có ông lão nghèo đến thăm, bọn đầy tớ không chịu vào báo, ông lão tự đứng chờ ở cửa mới gặp được. Khách buôn tỏ vẻ lạnh nhạt, mời một chén trà rồi không hỏi han gì thêm. Ông lão từ từ ngỏ ý xin giúp. Khách buôn sa sầm mặt nói: "Lúc này tiền nộp mua quan còn chưa đủ, đâu còn sức dư mà giúp đến ông."

 Ông lão bất bình, bèn kể với mọi người rằng khách buôn Sơn Tây xưa kia nghèo khốn, nhờ ông nuôi ăn hơn mười năm, lại giúp cho trăm lạng bạc làm vốn buôn bán, dần dần thành người giàu; nay ông bị bãi quan, lưu lạc, nghe tin hắn đến, mừng như được sống lại. Ông cũng không mong gì nhiều, chỉ mong được trả lại chừng số tiền ông giúp ngày trước để trả bớt nợ nần, đưa được nắm xương về quê là đủ. Nói xong khóc lể kể mãi, khách buôn Sơn Tây vẫn như không nghe thấy.

 Bỗng một người Giang Tây trọ cùng quán tự xưng họ Dương, vái khách buôn mà hỏi: "Lời ông lão này nói có thật không?" Khách buôn mặt méo xệch, đáp: "Việc ấy thì có thật, chỉ tiếc không có sức để báo đáp thôi." Họ Dương nói: "Ông sắp làm quan, lo gì không có chỗ vay. Nếu có người chịu cho ông vay trăm lạng, trong một năm mới phải trả, không lấy một chút lãi nào, ông có chịu đem số ấy báo đáp ông lão không?" Khách buôn gượng đáp: "Rất muốn." Họ Dương nói: "Ông cứ viết giấy nợ, trăm lạng có tôi lo." Khách buôn bị dư luận mọi người ép, bất đắc dĩ viết giấy nợ. Họ Dương nhận giấy, mở cái hòm cũ, lấy ra trăm lạng đưa cho khách buôn, khách buôn ấm ức cầm trao cho ông lão. Họ Dương lại bày tiệc, giữ ông lão và khách buôn lại uống rượu. Ông lão rất vui, còn khách buôn thì uống qua loa cho xong tiệc mà thôi. Ông lão cảm tạ rồi đi, mấy hôm sau họ Dương cũng dọn đi chỗ khác, từ đó không còn tin tức.

 Sau đó khách buôn Sơn Tây kiểm hòm thấy thiếu trăm lạng bạc, mà khóa và dấu niêm phong đều y nguyên, không biết hỏi ai. Lại mất một cái áo cộc tay bằng da cáo, còn trong hòm thì có một tờ giấy cầm đồ, ghi hai nghìn đồng tiền, vừa khớp với số tiền họ Dương bày tiệc. Mới biết họ Dương vốn là người có phép thuật, tạm bày trò trêu hắn; những người trọ cùng quán đều thầm khoái chí. Khách buôn Sơn Tây xấu hổ ủ rũ, cũng dọn đi, không biết đi đâu.

 Biên tu (chức quan ở Hàn lâm viện, lo soạn thảo sử sách, văn thư) Tưởng Lăng Khê là con của tiên sinh Tưởng Xích Nhai. Ông thích ngâm vịnh, từng làm bài thơ đêm Thất tịch (đêm mùng bảy tháng bảy, tương truyền Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau) có câu: "Trong chốc lát chốn nhân gian tiếng sáo tiếng trống đều tắt; đèn hình con dê không có ngọn, canh ba xanh lè." Lại làm bài thơ tiết Trung nguyên (rằm tháng bảy, ngày lễ cúng cô hồn) có câu: "Hai bờ cát đỏ nhiều xoáy múa, gió hãi hùng không dứt đến canh ba." Tiên sinh Xích Nhai xem thấy, buồn rầu nói: "Sao bỗng nhiên viết lời của ma thế này?" Quả nhiên chẳng bao lâu ông qua đời.

 Cho nên Lưu Văn Định công viết lời tựa cho di cảo của ông có câu: "Hướng về sao Hà Cổ (tức sao Khiên Ngưu, gắn với đêm Thất tịch) mà bày lời, canh ba lửa biếc; gặp lễ Vu Lan (lễ cúng rằm tháng bảy của nhà Phật) mà nói pháp, hai bờ cát đỏ. Lời thơ đã báo điềm trước, vì tài anh vượt hơn Chung Quân mà tuổi cũng chỉ bằng tuổi Chung Quân (Chung Quân đời Hán tài giỏi mà chết khi mới hơn hai mươi tuổi); lời văn tế biết giao cho ai, ngoảnh lại thì ta vừa đúng tuổi của Phan Nhạc khi làm quan Kỵ tỉnh (Phan Nhạc đời Tấn, ba mươi hai tuổi tóc đã bạc)."

 Anh nông dân Trần Tứ, đêm hè ở trong lều canh ruộng dưa, xa xa thấy dưới gốc liễu già lờ mờ có mấy bóng người, ngờ là kẻ trộm dưa, bèn giả vờ ngủ để nghe. Trong đó một người nói: "Không biết Trần Tứ đã ngủ chưa?" Một người khác nói: "Trần Tứ chẳng qua mấy ngày nữa là đến chơi với bọn ta, có gì phải sợ. Hôm qua ta lên trực ở miếu thần Thổ địa, đã thấy công văn của Thành hoàng rồi." Lại một người nói: "Anh không biết sao? Trần Tứ được kéo dài tuổi thọ rồi." Mọi người hỏi vì sao.

 Người ấy đáp: "Một nhà nọ mất hai nghìn đồng tiền, đánh con hầu mấy trăm roi mà nó không nhận. Cha con hầu cũng tức giận nói: 'Đẻ con gái như thế này thì thà không có. Nếu nó quả có ăn trộm, ta nhất định thắt cổ giết nó.' Con hầu nói: 'Thế này thì không nhận cũng chết, nhận cũng chết.' Nó kêu trời mà khóc. Mẹ của Trần Tứ thương nó, lén đem cầm quần áo được hai nghìn đồng, bưng trả chủ nhà, nói: 'Bà già này lú lẫn, nhất thời thấy lợi mà lấy số tiền này, cứ tưởng chủ nhà nhiều tiền chưa chắc đã tính ra ngay, không ngờ làm khổ lây con hầu, trong lòng thật sợ hãi hổ thẹn. Tiền chưa tiêu đến, xin liều chết tự thú, để khỏi kết oan cho kiếp sau. Bà già này cũng không còn mặt mũi nào ở đây nữa, xin từ biệt từ nay.' Con hầu nhờ vậy được thoát.

 Thần Thổ địa khen bà không ngại tự bôi nhọ mình để cứu người, trình lên Thành hoàng; Thành hoàng trình lên Đông Nhạc. Đông Nhạc xét sổ, thấy bà này lẽ ra về già sẽ mất con, chết đói chết rét. Nhờ công đức ấy, phán cho Trần Tứ mượn tuổi thọ của kiếp sau để dùng ở kiếp này, để nuôi mẹ. Hôm qua anh đã hết phiên trực nên không biết." Trần Tứ vốn đang thầm tức giận vì mẹ bị đuổi do tội trộm tiền, đến đây mới thấy nhẹ lòng. Chín năm sau mẹ mất, lo xong việc chôn cất, Trần Tứ không bệnh mà qua đời.

 Bố vợ tôi là ông Mã Chu Lục kể: ở phía nam huyện Đông Quang có nhà họ Liêu quyên góp xây nghĩa trang (khu đất chôn những người chết không có ai nhận), dân làng giúp sức làm xong việc ấy. Đã hơn ba mươi năm. Đầu niên hiệu Ung Chính, Đông Quang có dịch bệnh lớn. Ông họ Liêu mộng thấy hơn trăm người đứng ngoài cổng, một người bước lên thưa: "Quỷ dịch sắp đến, xin ông đốt cho hơn chục lá cờ giấy, hơn trăm thanh đao gỗ dán giấy bạc. Chúng tôi sẽ đánh nhau với quỷ dịch để báo đáp ơn của cả làng." Ông họ Liêu vốn ham việc, bèn tạm làm rồi đốt. Mấy hôm sau, ban đêm nghe khắp đồng có tiếng hò hét đánh nhau, đến sáng mới dứt. Cả làng quả nhiên không một người nào nhiễm dịch.

 Người họ Trương ở Sa Hà Kiều đi buôn ở kinh thành, cưới một người vợ đưa về, cử chỉ có dáng con nhà quyền quý. Họ Trương vốn có gia sản nghìn lạng, người vợ quán xuyến cũng rất ngăn nắp. Một hôm có một vị quan to, người ngựa theo hầu rất đông, che lọng màu vàng hạnh, ngồi kiệu tám người khiêng, đến trước cổng nhà, hỏi: "Đây có phải nhà họ Trương không?" Hàng xóm đáp: "Phải." Vị quan to chỉ bảo tả hữu: "Họ Trương không có tội, cứ trói vợ hắn đem ra đây." Bọn lính dạ ran, trói quặt tay người vợ dẫn ra. Họ Trương thấy uy thế lừng lẫy cũng không dám hé răng.

 Vị quan to sai lột áo người vợ, đánh vào mông ba mươi gậy, rồi nghênh ngang đi thẳng. Dân làng theo xem, đến chỗ rừng cây rợp bóng thì trong chớp mắt không thấy đâu nữa, chỉ có cơn gió xoáy cuồn cuộn bay về phía tây nam. Lúc người vợ bị đánh, chỉ dập đầu xưng "đáng tội chết". Sau người ta hỏi vì sao, người vợ khóc nói: "Tôi vốn là thiếp của ông Thị lang (phó quan đứng đầu một bộ trong triều) nọ. Khi ông còn sống, tôi muốn giữ chặt lòng yêu của ông, từng thề không tái giá. Nay hồn phách ông hiện ra giữa ban ngày, tôi không còn gì để nói nữa."

 Vương Trọc (Vương Đầu Trọc) mồ côi cha mẹ từ nhỏ, không biết họ gốc của mình, được nuôi ở nhà cô, nên mạo nhận họ Vương. Hắn hung hãn xảo quyệt, vô lại, đi đến đâu trẻ con đều chạy trốn, gà chó cũng không yên. Một hôm hắn cùng bọn đồ đệ từ Cao Xuyên say rượu về, đêm đi qua bãi mộ dày đặc ở Nam Hoành Tử, bị một bầy ma chặn lại. Bọn đồ đệ run lẩy bẩy nằm rạp xuống đất, riêng Đầu Trọc ra sức đánh nhau với chúng.

 Một con ma quát: "Đầu Trọc bất hiếu, ta là cha mày đây, dám đánh bừa à!" Đầu Trọc vốn chưa từng biết mặt cha, đang ngờ vực thì một con ma khác quát: "Ta cũng là cha mày, dám không lạy à!" Bầy ma lại đồng thanh gào lên: "Vương Đầu Trọc không cúng giỗ mẹ mày, khiến bà đói khát lưu lạc ở đây, làm vợ chung của bọn ta, bọn ta đều là cha mày cả." Đầu Trọc tức giận, vung nắm đấm múa vòng quanh, đánh vào như đánh trúng túi rỗng, nhảy nhót đến lúc gà gáy, không còn hơi sức cử động, tự ngã gục trong bụi cỏ. Bầy ma đều cười hì hì: "Vương Đầu Trọc hết anh hùng rồi, hôm nay mới hả giận cho cả làng. Nếu không biết hối cải, hôm khác vẫn đợi mày ở đây." Đầu Trọc kiệt sức, rốt cuộc không dám nói thêm. Trời sáng ma tan, bọn đồ đệ mới dìu hắn về.

 Từ đó khí thế ngang tàng của hắn tiêu tan, một đêm dắt vợ con bỏ trốn đi, không biết về đâu. Chuyện này vụn vặt không đáng kể, nhưng đủ thấy kẻ hung hãn ngang ngược tất gặp địch thủ; kẻ mà người không trị được thì ma cũng ghét mà cùng nhau trị.

 Mùa hè năm Mậu Tý, ở kinh thành đồn có loài sâu bay ban đêm cắn người. Nhưng thật ra không có ai bị sâu cắn, cũng chẳng ai thấy sâu, chỉ đưa tranh vẽ cho nhau xem mà thôi. Hình nó như con ngài tằm nhưng to hơn, có càng có cựa. Có kẻ hiếu sự cho đó là con "xạ công". Xét ra loài "đoản vực" ngậm cát phun vào bóng người (con vật trong truyền thuyết sống dưới nước, phun cát vào bóng người làm người ấy sinh bệnh), sách không nói nó bay mà đốt người, nên thuyết ấy lại càng sai. Tôi đến Tây Vực (vùng đất phía tây Trung Hoa, nay thuộc Tân Cương) mới biết thứ được vẽ ấy chính là con sâu "ba lạp" ở Tịch Triển.

 Loài sâu này sinh ra từ khí nóng hừng hực, thấy người thì bay đuổi theo; lấy nước phun vào thì nó mềm ra nằm im. Nếu phun không kịp mà bị nó đốt, phải vội nhai rễ cỏ thiến (một loại cỏ dùng làm thuốc và nhuộm đỏ) đắp lên vết thương thì khỏi; bằng không thì khí độc xuyên vào tim mà chết. Ở Ô Lỗ Mộc Tề có nhiều cỏ thiến, các đồn điền ở Tịch Triển phía nam núi thường gửi công văn sang lấy, để phòng cho người đi gặt hái gặp loài sâu này.

 Ở thư viện Hổ Phong tại Ô Lỗ Mộc Tề, ngày trước có vợ một tội nhân bị lưu đày thắt cổ trên song cửa sổ. Viện trưởng thư viện là ông Trần Chấp Lễ, nguyên là huyện lệnh huyện Ba. Một đêm ông thắp đèn sáng đọc sách, nghe trên tấm trần phía trong cửa sổ có tiếng sột soạt, ngẩng lên nhìn thì thấy hai bàn chân nhỏ nhắn của một người con gái từ khe giấy từ từ thòng xuống, dần lộ đầu gối, dần lộ đùi. Ông Trần vốn biết trước chuyện ấy, quát to: "Mày tự vì gian dâm mà bại lộ, uất ức mà chết, định gieo họa cho ta à? Ta không phải kẻ thù của mày. Định quyến rũ ta à? Ta cả đời không bước vào chốn lầu xanh, mày cũng không mê hoặc được. Mày dám xuống, ta sẽ lấy roi tre đánh mày." Đôi chân bèn từ từ rút lên, khẽ nghe tiếng thở dài.

 Chốc lát cô ta ló mặt từ khe giấy nhìn xuống, rất xinh đẹp. Ông Trần ngửa mặt nhổ nước bọt: "Chết rồi còn không biết xấu hổ à!" Cô ta bèn lui vào. Ông tắt đèn đi ngủ, giấu dao trong tay áo chờ nó đến, rốt cuộc nó không xuống. Hôm sau ông Trần Đề Kiều người Tiên Du đến thăm, nhắc đến chuyện này, trên tấm trần có tiếng như xé lụa. Về sau không thấy nữa.

 Nhưng người đầy tớ của ông ngủ ở phòng ngoài, đêm thường nói mê, lâu dần mắc bệnh lao. Lúc sắp chết, ông Trần thương nó đã theo mình hơn hai vạn dặm, khóc rất thảm thiết. Người đầy tớ vẫy tay nói: "Có một người đàn bà đẹp thường lén đến với tôi, nay gọi tôi về làm chồng, lần đi này vui lắm, ông đừng buồn." Ông Trần giậm chân nói: "Ta cậy mình gan dạ, không dời chỗ ở, tai họa lây đến mày rồi." Thật là cái khí hăng hái ngông nghênh nhất thời hỏng việc biết bao! Về sau ông Dương Phùng Nguyên người Lục An, người đỗ cùng khoa với tôi, thay ông Trần trông coi thư viện, tránh sang ở phòng khác, nói: "Mạnh Tử có câu: không đứng dưới bức tường sắp đổ."

 Ông Đức Hanh làm Lang trung (chức quan trông coi một ty trong các bộ), ngày hè đi dạo ngoài thành Ô Lỗ Mộc Tề, nhân đến đình Tú Dã hóng mát. Ngồi hơi lâu, bỗng nghe có tiếng nói to: "Ông nên về đi, ta sắp đãi khách." Ông tất tả chạy về, bảo tôi: "Tôi sắp chết chăng? Giữa ban ngày mà gặp ma." Tôi nói: "Vô cớ gặp ma thì tất nhiên không phải chuyện hay; nhưng đến hang ma mà gặp ma thì cũng như đến nhà người mà gặp người thôi, có gì lạ đâu?" Bởi đình ấy ở trong rừng sâu phía tây thành, muôn cây cao ngất trời, ngẩng lên không thấy mặt trời; quan tài của người chết nơi đất khách để tạm chưa chôn, tội nhân bị xử tử, đều ở chỗ ấy, nên thường hay có chuyện quái lạ.

 Một ông ở huyện Vũ Ấp cùng bà con bạn bè ngắm hoa trước gác kinh của một ngôi chùa. Chỗ ấy rất rộng rãi thoáng đãng, nhưng trên gác thỉnh thoảng có chuyện quái lạ, tối đến không ai dám ngồi dưới gác. Ông ta tự nhận mình là người theo đạo học (học thuyết lý học của các nhà nho đời Tống), thản nhiên không tin. Rượu say, tai nóng, ông ta bàn rộng cái lý "muôn vật một thể" trong bài Tây minh (bài văn của Trương Tái đời Tống, nói người và vạn vật cùng một thể), cả bàn chắp tay lắng nghe, bất giác trời đã tối.

 Bỗng trên gác có tiếng quát gắt: "Đang lúc đói kém dịch bệnh, dân chúng chết chóc khá nhiều. Ngươi là hàng quan lại có danh vọng ở làng, đã không nghĩ sớm đứng ra làm việc nghĩa, nấu cháo phát thuốc, thì cũng nên nhân đêm đẹp này đóng cửa ngủ yên, còn chẳng mất tư cách kẻ lo thân mình. Lại đi bàn suông lý cao, ở đây giảng 'dân là anh em ruột, vật là bạn đồng loại'; không biết giảng đến sáng thì có nấu làm cơm ăn được, sắc làm thuốc uống được không? Hãy ném ngươi một viên gạch, nghe ngươi giảng lại câu 'tà không thắng chính' xem!" Bỗng một viên gạch xây thành bay xuống, tiếng như sét đánh, chén đĩa bàn ghế đều vỡ nát. Ông ta hốt hoảng chạy ra, nói: "Không tin cái học của Trình, Chu (học thuyết của Trình Di, Trình Hạo và Chu Hy), đó là lý do yêu là yêu chăng." Rồi chậm rãi bước đi mà thở dài.

 Thợ vẽ Bá Khôi ở Thương Châu, tên chữ là Khởi Chiêm — họ của ông là chữ "Bá" này, tự xưng là con cháu của Bá Châu Lê (quan thời Xuân Thu, từng làm Thái tể, tức tể tướng, nước Sở). Có người bạn trêu ông: "Sức anh không xứng với ông tổ hai đời là quan Thái tể; gần đây con cháu không biết chữ, lại tự xưng là họ Bạch rồi" (chữ "Bá" viết gần giống chữ "Bạch") — ông từng vẽ một bức tranh mỹ nữ, vừa phác xong đường viền thì vì việc khác chưa vẽ tiếp, khóa lại trong thư phòng. Qua hai hôm định vẽ nốt thì thấy những đĩa màu nhỏ trên bàn bày ngổn ngang bừa bãi, bút vẽ cũng thấm màu gần khắp, bức tranh đã xong rồi, thần thái sống động, khác hẳn lối vẽ thường.

 Bá Khôi hết sức kinh ngạc, đem cho cậu tôi (đã mất) là ông Trương Mộng Chinh xem, ông chính là thầy dạy vẽ của Bá Khôi. Ông nói: "Đây không phải trình độ của anh, cũng không phải trình độ của ta, có lẽ tình cờ gặp thần tiên đùa vui chăng?" Lúc ấy quan Thành thủ úy (quan võ trông giữ thành) là ông Vĩnh Ninh rất thích tranh, trả giá cao mua lấy. Về sau ông Vĩnh thăng làm Phó đô thống (quan võ cao cấp trong quân Bát kỳ) ở Tứ Xuyên, mang tranh theo. Mấy hôm trước khi ông bị bãi quan, người mỹ nữ trong tranh bỗng biến mất, chỉ còn lờ mờ cái bóng người, chỗ ấy màu giấy như mới, còn cây đá chung quanh thì vẫn cũ sẫm. Có lẽ đó là điềm suy bại hiện ra trước. Nhưng vì sao nó biến đi được thì rốt cuộc không biết.

 Tá điền (người thuê ruộng của chủ để cày cấy) Trương Thiên Tích, có lần thấy một cái đầu lâu ngoài đồng, đùa đái vào miệng nó. Đầu lâu bỗng nhảy lên, kêu: "Người và ma khác đường, sao lại ức hiếp ta! Huống chi ta là đàn bà, ngươi là đàn ông, lại vô lễ làm nhục ta, càng không thể được." Nó càng nhảy càng cao, đâm thẳng vào mặt hắn. Thiên Tích hoảng sợ chạy về, con ma bèn theo đến nhà. Đêm đêm nó ở đầu tường, mép mái mắng chửi không thôi. Thiên Tích bèn lên cơn sốt rét nặng, mê man không biết gì.

 Cả nhà lạy khấn, cơn giận của ma có vẻ hơi nguôi. Có người hỏi họ tên, quê quán lúc sống, ma tự kể đủ cả. Mọi người dập đầu nói: "Vậy thì ngài là bà cụ tổ bốn đời rồi, sao lại gieo họa cho con cháu?" Ma như nghẹn ngào thê thảm, nói: "Đây vốn là nhà ta ư? Dời đến đây từ bao giờ? Các ngươi đều là gì của ta?" Mọi người kể đầu đuôi, ma thở dài khôn xiết, nói: "Ta vốn không có ý đến đây, là bọn ma khác muốn nhân dịp này kiếm miếng ăn nên xúi ta đến. Bọn chúng có mấy đứa ở bên người bệnh, mấy đứa ở ngoài cổng; có thể bày một gáo nước cháo, đợi ta khéo đuổi chúng đi. Phàm ma thường khổ vì đói, nếu vô cớ gây tai họa lại sợ thần trách phạt, nên hễ gặp chuyện là sinh sự để đòi cúng tế. Các ngươi sau này gặp loại này nên cẩn thận tránh đi, chớ mắc mưu chúng." Mọi người làm theo lời dặn. Ma nói: "Đã tan đi rồi. Hơi bẩn trong miệng ta không chịu nổi, hãy đến chỗ cũ tìm xương ta, rửa sạch rồi chôn đi." Rồi nghẹn ngào mấy tiếng mà im bặt.

 Lại có tá điền Hà Đại Kim, đêm canh ruộng lúa mì. Có một ông già đến ngồi cùng. Đại Kim nghĩ trong làng không có người này, chắc là người đi đường tạm nghỉ chân. Ông già xin nước uống, Đại Kim lấy nước trong vò cho. Ông già nhân đó hỏi họ tên Đại Kim, lại hỏi đến ông nội, cha của hắn, rồi bùi ngùi nói: "Con đừng sợ, ta chính là cụ cố của con, không gieo họa cho con đâu." Ông hỏi kỹ chuyện nhà, khi mừng khi buồn.

 Lúc đi, ông dặn Đại Kim: "Ma ngoài việc chờ lễ phóng diệm khẩu (lễ cúng của nhà Phật, bố thí thức ăn cho các vong hồn đói khát) để kiếm ăn ra thì không có việc gì khác; chỉ có con cháu là lúc nào cũng nhớ không quên, càng lâu càng tha thiết, nhưng khổ vì âm dương cách trở, không có tin tức. Có lúc tình cờ nghe con cháu hưng thịnh thì hớn hở vui mừng mấy ngày, các ma khác đều đến chúc mừng; tình cờ nghe con cháu sa sút thì cũng lặng lẽ buồn rầu mấy ngày, các ma khác đều đến an ủi. So với người sống mong con cháu, có lẽ tha thiết gấp mười. Nay nghe các con còn đủ ăn đủ mặc, ta lại được múa hát mấy ngày rồi." Ông ngoảnh lại mấy lần, dặn dò khuyên nhủ rồi đi. Cha tôi Diêu An công nói: "Hà Đại Kim là đứa ngu đần, tất không thể bịa ra những lời này. Nghe chuyện ấy khiến người ta tự nhiên nảy lòng tưởng nhớ tổ tiên."

 Năm Bính Tý niên hiệu Càn Long, có một sĩ tử người Mân (Phúc Kiến) lên kinh dự thi Hội. Cuối năm mới đến kinh, vội vàng không tìm được chỗ ở, bèn thuê một gian nhà cũ trong ngôi chùa đổ nát ở phía bắc đàn Tiên Nông (đàn tế thần nông nghiệp của triều đình). Hơn mười hôm sau, nửa đêm có người nói ngoài cửa sổ: "Thưa tiên sinh, xin tỉnh dậy, tôi có một lời. Tôi ở phòng này đã lâu, lúc đầu vì ông là người đọc sách, vất vả mấy nghìn dặm để cầu công danh, nên nhường cho ông. Sau thấy ông ngày ngày ra ngoài, tôi nghĩ ông mới đến kinh, ắt phải đi thăm họ hàng bạn bè, nên cũng không lấy làm lạ. Gần đây thấy ông thường say rượu mới về, tôi hơi ngờ; vừa rồi nghe ông nói với nhà sư, thì ra ngày nào cũng ở tửu lâu xem hát, chỉ là một kẻ chơi bời mà thôi. Tôi tránh sang ở sau bệ Phật, ăn ở ra vào đều không thoải mái, thật không thể nhẫn nhịn nhường cho kẻ chơi bời. Ngày mai tiên sinh không dọn đi, thì ngói đá tôi đã chuẩn bị sẵn rồi." Nhà sư ở gian đối diện cũng nghe lời ấy, bèn khuyên sĩ tử dọn đi nơi khác. Từ đó nhà sư không dám cho thuê gian nhà ấy nữa, ai đến hỏi thuê thì đem chuyện này ra kể.

 Tiên sinh Do Thương Lĩnh, tên là Đan, là em của tiên sinh Khiêm Cư. Tiên sinh Khiêm Cư tính hòa nhã dễ dãi, tiên sinh Thương Lĩnh tính sảng khoái hào phóng, nhưng về mặt giữ mình đoan chính, ngay thẳng thì hai người như một. Trong làng có người con dâu bị mẹ chồng hành hạ mà thắt cổ chết. Tiên sinh vì thấy hai nhà đều là dòng dõi nhà nho, khuyên cha anh người con dâu đừng kiện tụng. Đêm ấy nghe có tiếng khóc từ xa xa đến, dần vào cổng, dần đến ngoài cửa sổ, vừa khóc vừa kể, lời rất thê thảm, rất oán tiên sinh đã dàn xếp cho thôi kiện.

 Tiên sinh quát: "Mẹ chồng hành hạ con dâu đến chết, luật không bắt đền mạng, dù kiện cũng không thỏa ý ngươi được. Vả lại kiện thì ắt phải khám nghiệm tử thi, khám nghiệm ắt phải để lõa lồ, chẳng lại càng làm nhục gia môn cả hai nhà sao?" Ma vẫn khóc lể mãi không thôi. Tiên sinh nói: "Vua tôi không kiện nhau, cha con không kiện nhau. Người ta thương ngươi chết oan, trách mẹ chồng ngươi tàn ác thì được. Còn ngươi là con dâu mà muốn kiện mẹ chồng, chỉ một ý nghĩ ấy đã phạm vào danh phận, trái với đạo nghĩa rồi. Mặc ngươi đi kêu với thần linh sáng suốt, cũng quyết không cho ngươi là phải." Ma bèn im lặng bỏ đi. Tiên sinh Khiêm Cư nói: "Lời của Thương Lĩnh, đem nói với những người làm dâu trong thiên hạ thì được, đem nói với những người làm mẹ chồng thì không được." Cha tôi Diêu An công nói: "Lời của Thương Lĩnh là người làm con nói với người làm con về đạo hiếu; lời của Khiêm Cư là người làm cha mẹ nói với người làm cha mẹ về lòng thương."

 Khi Đổng Khúc Giang đi chơi kinh thành, ở trọ chung với một người bạn; người ấy không phải bạn tâm giao, chẳng qua ở chung cho đỡ tiền ăn ở mà thôi. Người bạn mải theo đuổi kẻ giàu sang, hay ngủ ở ngoài. Khúc Giang ngủ một mình trong phòng, đêm có khi nghe tiếng lật sách, tiếng mân mê đồ vật; biết kinh thành nhiều hồ ly nên không lấy làm lạ. Một đêm ông để bản thảo thơ chưa xong trên bàn, thì như nghe có tiếng ngâm nga; hỏi thì không đáp. Đến sáng xem lại, trên bản thảo đã khuyên chấm mấy câu rồi. Nhưng gọi mấy lần, rốt cuộc không thưa. Đến khi người bạn về nhà trọ thì suốt đêm im lặng; người bạn rất lấy làm tự đắc, cho mình có tướng được hưởng lộc, nên tà ma không dám phạm.

 Tình cờ Lý Khánh Tử người Nhật Chiếu đến ngủ nhờ. Rượu tàn, Khúc Giang và người bạn đều đi ngủ. Lý nhân trăng sáng dạo bước trong khu vườn trống, thấy một ông già dắt một đứa trẻ đứng dưới gốc cây. Lý biết là hồ ly, nấp mình nhìn trộm xem chúng làm gì. Đứa trẻ nói: "Lạnh quá, về phòng đi." Ông già lắc đầu: "Ở chung phòng với ông Đổng thì không sao, chứ gã kia khí tục tằn xông vào người, sao mà ở chung được. Thà ngồi giữa gió lạnh trăng lạnh còn hơn." Về sau Lý để lộ câu ấy với một người bạn khác, dần dần đến tai người kia. Người ấy căm Lý đến tận xương, rốt cuộc Lý bị hắn chèn ép, phải tất tả đeo hòm sách trở về quê.

 Con gái lớn của tôi lấy chồng nhà họ Lư ở Đức Châu, chỗ ở gọi là Kỷ Gia Trang. Có lần thấy một người nằm bên bờ suối, mặc áo bông rách, rên rỉ. Nhìn kỹ thì mỗi lỗ chân lông có một con rận, mỏ đều cắm vào trong, chân sau đều móc vào bông rách, không gỡ ra được, gỡ ra thì đau thấu xương tủy. Không có cách gì, đành ngồi nhìn người ấy chết. Có lẽ đây là quả báo của nghiệp ác từ kiếp trước chăng?



 Nội các học sĩ (quan trong Nội các, giúp vua soạn thảo, xử lý văn thư) Uông Hiểu Viên thuê ở một ngôi nhà trên phố Diêm Vương Miếu. Trong sân có cây táo, đã hơn trăm năm tuổi. Mỗi đêm trăng sáng, lại thấy trên cành nghiêng có một cô gái áo đỏ ngồi buông chân, ngẩng đầu ngắm trăng, chẳng hề đoái hoài đến người. Đến gần thì không thấy, lùi ra nhìn thì vẫn ở chỗ cũ. Từng cho hai người, một đứng dưới gốc cây, một ở trong nhà; người trong nhà thấy tay người dưới gốc chạm đến chân cô gái, mà người dưới gốc thì chẳng thấy gì cả. Lúc trông thấy cô, cúi nhìn mặt đất thì cây có bóng mà cô gái không có bóng. Ném ngói đá thì xuyên qua như không có gì; bắn súng thì cô tan biến theo tiếng nổ, khói lửa vừa qua lại trở về hình cũ.

 Chủ nhà nói từ khi mua ngôi nhà này đã có con yêu ấy, nhưng nó không hại người nên người cũng sống yên với nó. Phàm yêu cây tinh hoa là chuyện thường có, đại khái phần nhiều biến hóa; riêng con này không động không nói, ngồi trơ trên một cành cây, thật không hiểu vì sao. Hiểu Viên lo nó gây hại, dọn nhà đi chỗ khác để tránh; về sau chủ nhà chặt cây thì con yêu ấy mới hết.

 Bà Liêu, người huyện Thanh, nhà mẹ đẻ họ Chu, là vú nuôi của mẹ tôi. Chưa đến ba mươi tuổi đã góa chồng, thề không tái giá, nương nhờ mẹ tôi đến hết đời, lúc mất thọ chín mươi sáu tuổi. Tính bà nghiêm khắc ngay thẳng, gặp việc đáng nói thì nhất định thẳng thắn cãi lý với mẹ tôi. Cha tôi Diêu An công cũng không đối đãi với bà như bà già hầu thường. Tôi và các em trai em gái đều theo bà ăn ngủ; no đói nóng lạnh, việc gì bà cũng chăm chút chu đáo, nhưng hơi trái lễ là bị bà quở cấm. Bà quản đầy tớ, con hầu lại càng không chút dễ dãi, nên đầy tớ, con hầu ai cũng ngấm ngầm oán bà. Nhưng bà giữ chìa khóa, coi bếp núc, chúng không bắt được chút sơ hở riêng tư nào của bà, nên cũng chẳng làm gì được.

 Có lần bà dẫn một đứa đầy tớ nhỏ đi thăm hỏi nhà bà con về, đã chập tối, gió mưa ập đến, vội tránh vào gian nhà nát trong một khu vườn bỏ hoang. Mưa đến tối vẫn chưa tạnh, xa xa nghe ngoài tường có tiếng người nói: "Ta đang định vào nhà mày trú mưa, sao mày lại đội mưa ngồi dưới gốc cây?" Lại nghe người dưới gốc cây đáp: "Mày đừng nhiều lời, tiết phụ (người đàn bà giữ trọn tiết hạnh, góa chồng không tái giá) nhà họ Liêu đang ở trong nhà." Rồi im bặt. Về sau đứa đầy tớ nhỏ tình cờ kể chuyện ấy, bọn đầy tớ con hầu đều nói: "Người không gần tình người, đến ma cũng ghét mà tránh." Than ôi! Ma quả thật vì ghét mà tránh bà sao?

 Người anh họ bên ngoại họ An, quên mất tên, kết bạn với một con hồ ly. Hai bên thường trò chuyện ở sân phơi lúa; anh An thấy nó, người khác thì không thấy. Hồ ly tự nói mình sinh vào đầu đời Bắc Tống. Anh An hỏi về sử sự đời Tống, nó đáp: "Đều không biết cả. Phàm người học tiên, tất phải sống ngoài cõi đời, khiến muôn mối ràng buộc dứt hết, một lòng tu luyện tinh chuyên. Nếu đối với đời có điều thấy nghe, thì trong lòng tất có phải trái; có phải trái tất có yêu ghét; có yêu ghét thì những tình mừng giận buồn vui tất nối nhau nảy sinh, làm hao mòn tinh khí, tinh thần hao thì thân thể cũng suy, sao còn sống đến nay được?

 Đến khi đạo đã thành, đi lại chốn nhân gian, xem mọi mưu mô xảo trá đều như trò diễn kịch; xem mọi được mất thắng bại, cho đến thịnh suy hưng vong của các triều đại, đều như bóng bọt nước. Lúc đương thời đã không để ý, thì làm sao nhớ được từng việc? Như việc gặp anh đây cũng là duyên từ trước, nhưng mấy trăm năm nay, những người gặp gỡ như anh không biết bao nhiêu mà kể, phần lớn như bèo nước gặp nhau, như khói mây chợt tan; những lời cười nói ngày xưa cũng phần nhiều không nhớ. Thế thì những việc chính mình không trải qua, càng có thể biết là không nhớ rồi."

 Lúc ấy ở miếu Tam Quan làng Bát Lý Trang có chuyện sét đánh chết con thằn lằn. Anh An hỏi: "Loài vật sống lâu mà thông linh thì phần nhiều bị búa sét đánh, lẽ nào sống lâu cũng là điều Tạo hóa ghét sao?" Hồ ly đáp: "Việc ấy có hai đường. Luyện nội đan, dẫn khí (tu luyện tinh khí trong thân và tập thở, vận khí), luyện ngoại đan, uống thuốc tiên (luyện thuốc từ khoáng vật, thảo dược để uống), đều là chịu gian nan khổ cực để chứng được đạo, như chăm chỉ cày ruộng mà giàu lên, lẽ tất nhiên là được. Còn như quyến rũ mê hoặc người, đè người trong giấc mộng, trộm hút tinh khí, làm giảm tuổi thọ người để kéo dài tuổi mình, thì việc ấy chẳng khác gì cướp bóc, luật trời không dung. Lại có kẻ tha hồ làm yêu ma biến hóa, gieo họa cho sinh linh, luật trời cũng không dung. Còn nếu giữ gìn nuôi dưỡng nguyên thần (tinh thần gốc của sự sống), tự bảo toàn tính mạng, không gây hại cho người, không tranh giành với đời, thì loài vật sống lâu cũng như người sống lâu mà thôi, sao lại phạm vào điều Tạo hóa ghét?" Cậu tôi là tiên sinh Thực Trai nghe chuyện, nói: "Những lời con hồ ly này nói đều là phần thô sơ nông cạn của học thuyết Lão tử (Đạo giáo), nhưng dùng để tự nuôi thân thì cũng đủ rồi."

 Có một người học trò ở Chiết Giang, đêm mộng thấy đến một quan nha, nói là miếu Đô Thành hoàng (vị Thành hoàng ở cấp cao, coi các Thành hoàng địa phương). Có một viên lại cõi âm bảo: "Nay ông nọ kiện bạn mình bội bạc, kéo ông đến làm chứng. Ông thử nghĩ xem có chuyện ấy không?" Người học trò nhớ lại, quả có thật. Chốc lát nghe Đô Thành hoàng lên ngồi công đường, viên lại thưa: "Vụ ông nọ kiện ông kia bội bạc, người làm chứng đã đến, xin xét xử."

 Đô Thành hoàng đưa hồ sơ cho người học trò xem, người học trò cứ thật mà trình. Đô Thành hoàng nói: "Bọn này kết bè kéo cánh vì lợi riêng, cấu kết nhau cầu tiến thân. Lấy chỗ giống hay khác với mình để yêu ghét, lấy yêu ghét để phân phải trái; thế yếu thì bám víu để cầu giúp đỡ, sức ngang nhau thì chèn ép để cắn xé nhau; lật tay làm mây úp tay làm mưa, trong chớp mắt biến đổi muôn đường. Vốn là thứ giao du của tiểu nhân, sao có thể đòi hỏi đạo của người quân tử; cầm giáo vào nhà mà đánh nhau là lẽ tất nhiên. Đã xét rõ ngọn ngành, có thể đuổi đi."

 Ngài quay lại bảo người học trò: "Chẳng lẽ ông cho rằng kẻ bội bạc được thoát hình phạt sao? Trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu, đó là nhân quả đền trả nhau. Hoa đã kết hạt, hạt lại nở hoa, đó là nhân quả sinh ra nhau. Kẻ bội bạc kia rồi sẽ có kẻ bội bạc khác theo sát sau lưng, chẳng cần quỷ thần phải ra tay xử lý." Người học trò bừng tỉnh. Mấy năm sau, quả nhiên như lời thần nói.

 Có một bà phu nhân ở đất Mân thích ăn thịt mèo. Bắt được mèo thì trước tiên cho vôi sống vào vò, thả mèo vào rồi rót nước sôi vào. Mèo bị hơi vôi ăn mòn, lông rụng sạch, không phải mất công nhổ, máu dồn hết vào lục phủ ngũ tạng, thịt trong như ngọc, bảo rằng vị ngon gấp mười gà con. Ngày ngày giăng lưới đặt bẫy, giết không biết bao nhiêu mà kể. Về sau phu nhân bệnh nặng, kêu "meo meo" như tiếng mèo, hơn mười hôm sau mới chết. Lư Ấm Văn, con của quan Quan sát (chức quan coi một đạo, trên cấp phủ) Lư Mỗ Cát (?), là con rể tôi, từng kể chuyện này với tôi.

 Nhân đó lại kể: con một nhà quan ở Cảnh Châu thích bắt chó mèo các loài, bẻ gãy chân, vặn quặt ra sau, xem chúng nhảy lò cò kêu gào làm trò vui, giết cũng nhiều. Về sau sinh con trai con gái đều có gót chân quay ngược ra trước. Lại có tên đầy tớ nhà tôi là Vương Phát, bắn súng chim giỏi, bắn đâu trúng đấy, ngày thường giết mấy chục con chim. Hắn chỉ có một đứa con trai tên là Tế Ninh Châu — vì sinh lúc hắn đi Tế Ninh Châu — đã mười một mười hai tuổi, bỗng khắp người mọc nhọt như vết sắt nung, trong mỗi cái nhọt có một viên đạn sắt, không biết từ đâu mà vào, trăm thứ thuốc không khỏi, rốt cuộc nhà hắn tuyệt tự. Nghiệp giết hại thật là nặng lắm.

 Tôi thường lấy làm lạ những người tu thiện quả, ai cũng theo ngày mà ăn chay như tuân lệnh luật, còn ngày thường thì không kiêng được việc giết hại. Việc ăn chay của nhà Phật, há phải cứ ăn rau ăn quả là có công đức sao? Chính là vì ăn rau ăn quả thì không sát sinh. Nay chỉ nói ngày nọ ngày kia là ngày chay vía Quan Âm, ngày nọ ngày kia là ngày chay vía Chuẩn Đề (một vị Bồ tát), hôm ấy ăn chay thì Phật rất vui. Còn không phải ngày ấy thì giết mổ đầy bếp, thịt béo ngon bày đầy mâm, giết xẻ thảm khốc, Phật không hỏi đến. Thiên hạ có lẽ nào như thế?

 Vả lại thiên tử vô cớ không giết bò, quan đại phu vô cớ không giết dê, kẻ sĩ vô cớ không giết chó lợn, đó là lễ. Nhà nho theo lời dạy của thánh hiền, quyết không có lẽ nào phải bỏ hẳn ăn thịt. Nhưng ngoài việc đãi khách và cúng tế, thì giết hại luôn luôn cũng quyết không nên. Vì một miếng thịt mà vội giết một mạng; vì một bát canh mà vội giết mấy chục mạng, hoặc mấy trăm mạng; lấy vô hạn sợ hãi đau khổ, vô hạn thảm độc của chúng sinh để cung cấp cho miệng mình ngon trong chốc lát, so với tấm lòng theo ngày ăn chay há chẳng hơi trái ngược sao? Tiên sinh Đông Pha (Tô Thức, văn hào đời Tống) xưa từng giữ luận điểm này; tôi trộm cho đó là con đường vừa phải, xin cùng những người tu thiện quả bàn bạc.

 Những việc ngoài sáu cõi, thánh nhân để đó không bàn. Nhưng trong sáu cõi thật ra cũng có những điều không thể bàn được. Người ta chết đi, theo lời nhà nho thì hồn bay lên, phách chìm xuống (hồn là phần tinh thần, phách là phần gắn với thể xác) mà thôi; theo lời nhà Phật thì ma cũng bị thu giữ ở âm ty, không thể trở lại cõi người nữa. Thế mà đời có thuyết "hồi sát" (hồn người chết trở về nhà vào một ngày giờ nhất định sau khi chết). Bọn thầy thuật tầm thường lại có một quyển sách, biết trước được ngày giờ khắc ấy, và phương hướng hồn đi ra; thế cũng là hoang đường đến cùng cực rồi. Nhưng tôi từng ở cửa sổ lầu bên sân kia xa xa trông thấy hồn đi ra, như một làn khói trắng, ra từ ống khói bếp, từ từ bay về phía tây nam rồi mất, đúng với giờ khắc, phương hướng đã tính không sai chút nào. Lại hai lần tôi tự tay mở khóa, nhìn kỹ chỗ rắc tro, thấy dấu tay dấu chân rõ ràng y như lúc còn sống, người thân đều nhận ra được. Thế là lẽ gì?

 Họa phúc có mệnh, sống chết có số, dù thánh hiền cũng không thể tranh với Tạo hóa; thế mà đời có thuật cổ độc (nuôi độc trùng để hại người) và yểm bùa (dùng bùa ngải, hình nhân để hại người), ghi rõ trong luật hình. Cổ độc thì tôi chưa thấy, yểm bùa thì thấy nhiều lần. Kẻ làm thuật ấy chẳng qua là người mù, đồng cốt và thợ mộc thợ nề, thế mà thật sự gây được họa phúc sống chết cho người, ứng nghiệm rõ ràng. Thế là quyền của trời đất quỷ thần để mặc chúng tùy ý đùa bỡn không kiêng nể. Thế lại là lẽ gì? Trong đó tất có lẽ, chỉ là người ta không biết được mà thôi. Các nhà nho đời Tống, gặp lẽ nào không giải được thì đều đoán chừng, cho là không có việc ấy, há chẳng phải là cứng nhắc như dán chặt trục đàn mà gảy đàn sao?

 Tiên sinh Lý Hựu Đam nói: "Các nhà nho đời Tống dựa vào lý mà bàn về trời, tự cho là thấu tận gốc rễ của tạo hóa âm dương, nói về mặt trời, mặt trăng, năm sao chắc nịch như chỉ vào lòng bàn tay. Thế mà lịch đời Tống sửa đi sửa lại càng sai. Từ Quách Thủ Kính (nhà thiên văn đời Nguyên) về sau, lấy đo đạc thực tế để nghiệm, lấy nhật thực nguyệt thực để chứng, mới biết các thầy Liêm, Lạc, Quan, Mân (chỉ các nhà lý học đời Tống: Chu Đôn Di, anh em họ Trình, Trương Tái, Chu Hy) đối với việc này hoàn toàn không hiểu. Ngay cả Khang Tiết (Thiệu Ung) giỏi nhất về số học, cũng chỉ lấy số chẵn lẻ, hình vuông tròn mà phỏng đoán bóng gió, thật không phải nhờ tính toán lịch pháp mà biết. Cho nên lập luận càng cao càng không tránh khỏi kiểu 'thư nước Dĩnh, người nước Yên giảng' (điển: người nước Dĩnh viết thư lỡ tay viết thêm chữ 'giơ đèn', người nước Yên đọc lại giải thích thành đạo lý trị nước — ý nói gán ghép, giải thích sai mà tình cờ có vẻ hợp lý). Bảy chính (mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh) vận hành, có hình có thể dựa vào, còn không thể lấy lý mà đoán chừng, huống chi những điều như Thái cực, Tiên thiên phải tìm trong chỗ không hình!" Thánh nhân xưa có nói: người quân tử điều gì không biết thì để trống mà thôi.

 Bà đồng Hách là một người đàn bà nhà quê xảo quyệt. Lúc nhỏ tôi gặp bà ở nhà bà cô họ Lã tại Thương Châu. Bà tự nói có thần hồ ly nhập vào người, nói chuyện lành dữ của người; phàm việc vặt trong nhà người ta, bà đều biết tường tận, nên nhiều người tin. Thật ra bà rải khắp bè đảng, kết thân với con hầu, bà vú, nhờ chúng dò la chuyện kín để thực hiện mưu lừa. Có một người đàn bà có mang hỏi sẽ sinh trai hay gái, bà hứa là con trai, sau lại sinh con gái. Người ấy trách lời thần không ứng nghiệm. Bà Hách trợn mắt nói: "Chị vốn sẽ sinh con trai. Ngày nọ tháng nọ, nhà mẹ đẻ gửi cho chị hai mươi cái bánh, chị đem sáu cái biếu bố mẹ chồng, giấu mười bốn cái tự ăn. Âm ty trách chị bất hiếu, đổi trai thành gái, chị còn chưa tỉnh ngộ sao?" Người đàn bà không biết việc ấy đã bị dò la từ trước, bèn sợ hãi nhận tội. Bà khéo bày vẽ che đậy đều như thế cả.

 Một hôm bà đang đốt hương gọi thần, bỗng ngồi ngay ngắn nói to: "Ta là thần hồ ly thật đây. Bọn ta tuy ở lẫn với người, nhưng thật ra mỗi người tự hít khí luyện hình, há chịu kết duyên với bà già nhà quê, can dự chuyện vặt nhà người? Mụ này trăm mưu ngấm ngầm, lấy chuyện yêu quái hoang đường để vơ vét tiền của, lại mượn danh bọn ta, nên hôm nay ta nhập thật vào người mụ để mọi người đều biết sự gian trá của mụ." Rồi kể tỉ mỉ những điều xấu xa giấu kín của bà, lại nêu cả tên họ bè đảng. Nói xong, bà Hách bừng tỉnh như vừa qua giấc mộng, tất tả trốn đi. Về sau không biết ra sao.

 Bà Thẩm, mẹ của người thiếp của tôi, kể: ở Cao Xuyên có một người ăn mày cùng mẹ và vợ ở trong một ngôi miếu đổ nát. Tháng hè, người ăn mày nhặt được hơn một đấu lúa mì, dặn vợ xay bột để nuôi mẹ. Người vợ giấu bột tốt, lấy bột xấu nhào với nước bẩn làm bánh cho mẹ chồng ăn. Tối hôm ấy mưa to sấm lớn, trong bóng tối người vợ bỗng kêu "á" một tiếng. Người ăn mày dậy xem thì có một con rắn lớn chui vào miệng, cắn tim mà chết rồi. Người ăn mày khiêng đi chôn. Bà Thẩm chính mắt thấy đuôi rắn thòng xuống trước ngực, dài hơn hai thước.

 Có hai ông thầy đồ ở hai làng cạnh nhau, đều tự nhận là người theo đạo học. Một hôm họ hẹn nhau cùng giảng, học trò ngồi hầu hơn mười người. Họ đang biện luận về tính và đạo trời, phân tích lẽ trời và lòng ham muốn, lời lẽ nghiêm khắc, sắc mặt nghiêm trang như đang đối diện thánh hiền. Bỗng một làn gió nhẹ thổi qua, cuốn một mảnh giấy rơi xuống thềm, xoay múa không thôi. Học trò nhặt lên xem, thì ra là thư từ qua lại bàn bạc bí mật của hai ông, mưu cướp ruộng của một người đàn bà góa. Có lẽ thần ghét sự giả dối của họ nên khéo vạch trần sự gian trá chăng? Nhưng kẻ làm trò ấy thì nhiều lắm, đâu phải ai cũng bị bại lộ. Nghe nói lá thư lộ ra rồi thì mưu kế không thành, ruộng của người đàn bà góa rốt cuộc được giữ lại. Có lẽ vì người góa bụa cô độc giữ tiết khổ cực, làm cảm động cõi âm, nên mới hiện ra điều linh dị ấy để ngầm che chở mà thôi.

 Cử nhân Lý Tồn Kỳ kể: ở huyện Lễ có một ngôi nhà có ma. Một ông nho già cùng mấy người khách ngủ ở đó, ban đêm nghe ngoài cửa sổ có tiếng sột soạt. Ông nho già quát: "Tà không phạm được chính, yêu không thắng được đức. Ta giảng đạo học ba mươi năm, sợ gì ngươi!" Ngoài cửa sổ như có tiếng con gái nói: "Ông giảng đạo học, tôi nghe đã lâu. Tôi tuy là loài khác, cũng đọc qua sách nho. Chỗ cốt yếu của sách Đại học ở chỗ 'thành ý' (làm cho ý nghĩ chân thật), chỗ cốt yếu của thành ý ở chỗ 'thận độc' (cẩn thận ngay cả khi ở một mình không ai thấy). Ông mỗi lời mỗi động đều theo lễ xưa, có thật là vì sửa mình chăng? Hay vẫn còn chút ít cầu danh? Ông viết ngữ lục, chất chồng những lời biện bác với các nhà nho, có thật là vì làm sáng đạo chăng? Hay vẫn còn chút ít háo thắng? Sửa mình, làm sáng đạo là lẽ trời; cầu danh, háo thắng là cái riêng tư của lòng ham muốn. Lòng ham muốn riêng còn chưa thắng được, thì giảng cái học gì? Việc này không phải lấy miệng lưỡi mà tranh. Ông hãy đêm thanh vắng đặt tay lên ngực, tự hỏi mình trước xem thế nào, thì tà có dám phạm hay không, yêu có thắng được hay không, tự khắc rõ ràng, cần gì phải lớn tiếng nặng lời?" Ông nho già mồ hôi đổ như mưa, co rúm không đáp được. Chậm rãi nghe ngoài cửa sổ khẽ cười: "Ông không dám đáp, vẫn còn chưa dối được lòng mình, tạm để ông ngủ." Lại sột soạt một tiếng, lướt qua mái nhà mà đi.

 Khi ông nọ mất, những đồ cổ ông tích trữ, vợ góa con côi không biết giá trị, nhờ bạn ông định giá. Người bạn cố ý định giá cao để lâu không bán được, đợi đến lúc họ túng quẫn cùng cực, mới lấy giá rẻ mua đi. Hai năm sau, người bạn ấy cũng mất, những đồ cổ hắn tích trữ, vợ góa con côi cũng không biết giá, lại có người bạn thân của hắn bắt chước mưu cũ mà lấy đi. Có người nói: "Đạo trời hay báo lại, đi thì có về; kẻ bắt chước mưu kia tội nên được giảm." Tôi cho rằng đó là lời nói cho hả lòng, không thể lấy làm lời dạy được. Kẻ trộm đã có tội, lại theo đó mà trộm của hắn, có thể nói là tội nhẹ hơn kẻ trộm sao?

 Người mổ thịt Hứa Phương chính là người đã kể ở trước, đêm gặp con ma say. Hắn mổ lừa thì trước đào đất thành hào, đặt tấm ván lên trên, khoét bốn lỗ quanh tấm ván, nhét bốn chân lừa vào. Có người mua thịt thì tùy mua nhiều ít, lấy ấm rót nước sôi dội lên mình lừa cho lông rụng thịt chín, rồi mới xẻo lấy, bảo rằng phải như thế thịt mới giòn ngon. Qua một hai ngày, thịt hết thì lừa mới chết. Lúc chưa chết, miệng bị kẹp không kêu được, mắt trợn lồi giận dữ sáng rực như hai ngọn đuốc, thảm không nỡ nhìn, mà Hứa vẫn thản nhiên không để tâm.

 Về sau hắn mắc bệnh, khắp người thối rữa không còn chỗ da lành, hình dạng y như con lừa hắn mổ; quằn quại trên chiếu đệm, cầu chết không được, kêu gào bốn năm mươi ngày mới tắt thở. Trong lúc bệnh hắn đau đớn tự hối trách, dặn con là Chí Học mau đổi nghề. Hứa Phương chết rồi, Chí Học bèn đổi sang mổ lợn. Lúc nhỏ tôi còn thấy hắn, nay không nghe nói có con cháu, chắc đã tuyệt tự từ lâu rồi.

 Ông Biên Tùy Viên, bậc trưng quân (người có tài đức được triều đình vời ra làm quan), kể: có người xuống cõi âm, thấy một ông nho già đứng dưới mái hiên, vẻ rất hoảng hốt. Một viên lại cõi âm hình như là người quen cũ của ông, vái chào hỏi han xong, chắp tay cười nói: "Tiên sinh lúc bình sinh giữ thuyết không có ma, chẳng hay hôm nay tiên sinh rốt cuộc là cái gì?" Các con ma đều cười rộ, ông nho già chỉ co rúm (?) lại mà thôi.

 Mã Đại Hoàn ở Đông Quang có lần đêm hè cởi trần nằm ngủ ở gác chứa kinh chùa Tư Thắng, thấy có người lay cánh tay mình nói: "Dậy, dậy! Đừng khinh nhờn kinh Phật." Tỉnh dậy thấy một ông già bên cạnh, hỏi: "Ông là ai?" Đáp: "Ta là thần giữ kho kinh." Đại Hoàn tính vốn phóng khoáng, cũng không sợ hãi. Lúc ấy trăng sáng như ban ngày, ông bèn mời ngồi đối đáp, hỏi: "Vì sao ngài giữ kho kinh này?" Đáp: "Trời sai." Hỏi: "Sách nho nhiều đến trâu kéo đổ mồ hôi, chất đầy tận nóc nhà, không nghe có thần giữ; trời thiên vị kinh Phật sao?" Đáp: "Phật lấy đạo thần để giáo hóa, chúng sinh có kẻ tin kẻ không, nên lấy thần giữ. Nho lấy đạo người để giáo hóa, người nào cũng phải kính giữ, mà người nào cũng biết kính giữ, nên không phiền đến sức thần, không phải thiên vị kinh Phật."

 Hỏi: "Vậy thì trời xem ba đạo (Nho, Phật, Đạo) như một chăng?" Đáp: "Nho lấy sửa mình làm gốc, lấy trị người làm dụng; Đạo lấy tĩnh làm gốc, lấy mềm mỏng làm dụng; Phật lấy định (tâm yên lặng không dao động) làm gốc, lấy từ bi làm dụng. Tôn chỉ mỗi bên mỗi khác, không thể là một. Còn đến dạy người làm lành thì không khác; có ích cho muôn vật cũng không khác; chỗ quy về thì đại khái giống nhau. Trời vốn không thể không để cả ba cùng tồn tại. Nhưng Nho thì lập mệnh cho dân, mà nắm cái gốc ở nơi thân mình; Phật, Đạo đều là cái học vì mình, lấy sức dư mà đến muôn vật. Cho nên lấy đạo làm sáng đạo người làm chủ, đạo làm sáng đạo thần làm phụ, cũng không thể chỉ dùng Phật, Đạo mà trị thiên hạ. Đó là chỗ không phải một mà là một, là một mà không phải một.

 Bởi Nho như ngũ cốc, một ngày không ăn thì đói, mấy ngày thì ắt chết. Phật, Đạo như thuốc men: những lúc sống chết được mất, những khi xúc động mừng giận buồn vui, dùng để giải tỏa oan khiên, tiêu trừ uất ức, thì nhanh hơn Nho; thuyết họa phúc nhân quả của họ dùng để làm kẻ ngu dốt kinh động, cũng dễ thấm hơn Nho. Chỉ có điều trúng bệnh thì thôi, không thể uống riêng mãi, uống thường xuyên, khiến thiên lệch sinh hại. Các nhà nho có kẻ bàn suông tâm tính, trộn lẫn với Cù Đàm (Phật Thích Ca), Lão Đam (Lão tử) làm một; có kẻ bài xích hai nhà ấy như chống kẻ thù, đều là cái thấy một góc."

 Hỏi: "Bọn đạo sĩ, sư sãi tha hồ làm chuyện yêu quái hoang đường, không ra sức công kích, chẳng để lại họa cho đời sao?" Đáp: "Đó là bàn về cội nguồn. Còn như dòng chảy cuối cùng (chỗ suy đồi về sau), há chỉ Phật, Đạo để lại họa? Nho để lại họa nào có ít? Ngay như ông say rượu cởi trần mà ngủ, e cũng chưa chắc là lễ pháp của Chu công, Khổng tử." Đại Hoàn xấu hổ tạ lỗi, nhân đó tha hồ trò chuyện đến sáng mới từ biệt, rốt cuộc không biết là thần gì. Có người nói: "Là hồ ly đấy."

 Các nghề thủ công kỹ nghệ, mỗi nghề thờ một vị thần làm tổ. Nhà xướng ca kỹ nữ thờ Quản Trọng, vì ông đặt ra ba trăm "nữ lư" (nhà chứa đàn bà con gái, do Quản Trọng lập ở nước Tề để thu thuế); phường hát thờ Đường Huyền Tông, vì "con em Lê Viên" (đội ca múa do vua Đường Huyền Tông lập trong vườn Lê, về sau thành tên gọi giới hát xướng). Những việc ấy đều có điển cố rõ ràng nhất. Bọn thư lại (nhân viên làm giấy tờ ở nha môn) thờ Tiêu Hà, Tào Tham (hai tể tướng đầu đời Hán, xuất thân là lại viên); thợ mộc thờ Lỗ Ban, những việc ấy còn có nghĩa. Đến như thợ giày thờ Tôn Tẫn (binh gia thời Chiến Quốc bị chặt chân), thợ rèn thờ Lão Quân (Thái Thượng Lão Quân, tức Lão tử, tương truyền có lò luyện đan) thì hoang đường không thể hỏi được. Bọn trường tùy (kẻ hầu hạ đi theo các quan) thờ thần gọi là Chung Tam Lang, đóng cửa cúng ban đêm, giấu kín lắm, không biết là thần gì. Nhan Giới Tử người Khúc Phụ nói: "Chắc là nói trại tiếng 'Trung Sơn lang' (con sói ở Trung Sơn trong truyện ngụ ngôn, được người cứu rồi quay lại định ăn thịt người cứu mình — ý chê bọn này vô ơn)." Cha tôi Diêu An công nói: "Chưa hẳn đã thế, cũng chưa hẳn không phải thế. Kiểu 'thư nước Dĩnh, người nước Yên giảng' (gán ghép mà vô tình có lý) vốn cũng không phải là vô ích."

 Chú tôi (đã mất) là Nghi Am công có một hiệu cầm đồ trong thành phía tây. Một căn lầu nhỏ bị hồ ly chiếm, đêm thường nghe tiếng chúng nói, nhưng không hại người, lâu dần cũng sống yên với nhau. Một đêm trên lầu tiếng chửi mắng, tiếng roi đánh rất dữ, mọi người kéo đến nghe, bỗng nghe tiếng kêu đau thét lên: "Các ông dưới lầu đều là người hiểu lẽ, trên đời có vợ đánh chồng không?" Đúng lúc trong đám có một người vừa bị vợ đánh, vết móng cào trên mặt còn chưa lành. Mọi người cười ồ lên: "Việc ấy vốn có, không đáng lạ." Bầy hồ ly trên lầu cũng cười ồ một tiếng, cuộc đánh nhau bèn tan. Ai nghe cũng cười ngặt nghẽo. Nghi Am công nói: "Con hồ ly này vì một tiếng cười mà nguôi giận, vẫn còn có thể làm điều lành."

 Từ Tứ ở làng Điền là một nông dân. Cha mất, mẹ kế sinh một người em, rất hung bạo ngang ngược. Nhà có hơn trăm mẫu ruộng; lúc chia gia sản, người em lấy cớ phụng dưỡng mẹ, đòi lấy tám phần mười, Từ Tứ chiều theo. Người em lại chọn lấy ruộng màu mỡ, Từ Tứ cũng chiều theo. Về sau phần người em được chia tiêu sạch, lại đến đòi anh, Từ Tứ bèn đem phần mình được chia giao hết cho em, còn mình thì làm tá điền cày cấy, lòng vẫn thản nhiên. Một đêm từ làng bên say rượu về, đi qua rừng táo, gặp bầy ma ném đất bùn, sợ run không dám đi. Bầy ma rì rầm dần áp sát, đến lúc giáp mặt thì đều sợ hãi lùi tránh, nói: "Thì ra là anh Từ Tứ nhường gia sản", rồi thoắt hóa thành khói đen tan đi bốn phía.

 Sư Minh Ngọc ở am Bạch Y kể: xưa ở Ngũ Đài (núi Ngũ Đài, một danh sơn Phật giáo) có một vị sư, đêm thường mộng xuống địa ngục, thấy đủ các cảnh biến hiện. Có một vị sư già khuyên chuyên tâm tụng kinh, thì mộng lại càng dữ, dần dần đến kiệt sức. Một vị sư già khác nói: "Ắt là trước khi xuất gia, ông đã gây nghiệp ác; sau khi xuất gia dần hiểu nhân quả, tự biết thế nào cũng sa địa ngục, nên sinh lòng sợ hãi; vì lòng sợ hãi mà tạo ra các cảnh ấy, nên tụng kinh càng chăm, ảo ảnh càng nhiều. Phật pháp rộng lớn, dung cho người sám hối, mọi nghiệp ác theo ý niệm sám hối mà tiêu hết. 'Buông dao đồ tể xuống, lập tức thành Phật', ông chưa nghe câu ấy sao?" Vị sư nghe vậy, liền trước tượng Phật phát nguyện, dũng mãnh tinh tấn tu hành, từ đó ngủ yên không mộng nữa.

 Vợ chồng quan Quan sát họ Thẩm đều mất, đứa con nhỏ phải ăn nhờ nhà bà con, nghèo khổ đến không ra hình người. Người thiếp cũ của ông đã lấy chồng về nhà ông Thái thường (quan coi việc lễ nghi tế tự của triều đình) họ Sử, nghe tin mà xót thương, thỉnh thoảng lén sai con hầu, bà vú đem cho quần áo đồ dùng. Sau ông Thái thường biết chuyện, nói: "Việc này vẫn ở trong tình người lẽ trời, cũng đừng cấm."

 Quý Thương Châu người Tiền Đường nhân đó kể: có một người đàn bà góa nằm bệnh, không tự nấu nướng được, khẩn khoản nhờ bà cụ hàng xóm nấu giúp, nhưng bà cũng không đến đúng bữa được. Bỗng một cô gái trẻ đẩy cửa bước vào, nói: "Em là con gái nhà hàng xóm mới đến. Nghe chị khổ sở thiếu ăn, trong lòng thường không nỡ, nay đã thưa với cha mẹ, xin nấu ăn cho chị và chăm sóc lúc bệnh." Từ đó ngày nào cô cũng đến, suốt ba bốn tháng. Người đàn bà góa khỏi bệnh, định đến nhà cảm tạ cha mẹ cô. Cô gái rơm rớm nước mắt nói: "Em không dám dối chị, em thật ra là hồ ly. Lúc anh nhà còn sống, em với anh rất thân thiết; nay cảm nhớ tình cũ, lại thương chị khổ sở giữ tiết, nên mượn danh mà đến." Rồi đặt mấy thỏi bạc lên giường, nghẹn ngào đi mất. Hai chuyện khá giống nhau. Vậy thì những kẻ "ôm đàn tỳ bà sang thuyền khác" (chỉ người vợ, người thiếp tái giá), quay đầu đi là dứt tình, không những không bằng người thiếp kia, mà còn không bằng cả con hồ ly này.

 Ông Ngô Hiệt Vân làm Thị độc (quan Hàn lâm viện có nhiệm vụ giảng đọc sách cho vua) kể: một bậc tiền bối đỗ khoa năm Quý Sửu, tình cờ quên mất họ, hình như là tiên sinh Vương Ngôn Phu, nhớ không rõ lắm, từng thuê nhà ở phố Hải Phong Tự. Sau nhà có ba gian nhà nát, nghe nói có ma, không ở được; nhưng ma không ra quấy phá, chỉ thỉnh thoảng nghe có tiếng động mà thôi. Một tối trong nhà có tiếng chửi mắng, ông nấp ở góc tường nghe, thì ra là hai người vợ tranh chỗ ngồi: một người bảo mình về trước, một người bảo mình lớn tuổi hơn, cãi nhau om sòm không dứt. Vị tiền bối bất giác thở dài: "Chết rồi còn chưa thôi sao?" Nghe tiếp thì im bặt.

 Vợ và thiếp ở chung, nhẫn nhịn mà yên ổn được thì mười nhà may có một; vui vẻ hòa thuận thì nghìn trăm nhà may có một; đó là vì còn có danh phận vợ cả vợ lẽ ràng buộc. Đến như hai người vợ cùng ngang hàng thì xưa nay chưa có cặp nào hòa thuận, cũng chưa có cặp nào yên ổn; không có danh phận ràng buộc thì hai bên không ai chịu ai, vốn là lẽ đương nhiên. Thế thì có gì lạ khi họ cãi nhau om sòm?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video