Duyệt Vi Thảo Đường bút ký, quyển ba — Loan Dương tiêu hạ lục (ghi chép tiêu khiển mùa hè ở Loan Dương), phần ba.
Đề đốc (chức quan võ đứng đầu quân đội một tỉnh) họ Du tên Kim Ngao kể: ông từng đi đêm qua vùng qua bích ở Tịch Triển (một vùng đất ở Tân Cương). Qua bích là vùng toàn cát vụn, đá ngổn ngang, không mọc nổi cỏ và không có nước, tức là cái gọi là Hãn Hải (biển cát). Từ xa ông thấy một vật, giống người mà không phải người, cao gần một trượng, đuổi theo rất gấp. Ông giương cung bắn trúng ngực nó; nó ngã xuống rồi lại đứng dậy, bắn thêm phát nữa mới gục hẳn. Lại gần xem thì ra là một con thằn lằn lớn, vậy mà đứng thẳng đi được như người. Lạ thay!
Hồi Xương Cát nổi loạn, quân bắt được bọn phản nghịch, đem giết hết ở khu rừng phía tây thành Địch Hóa. Địch Hóa tức Ô Lỗ Mộc Tề, nay đã lập thành châu. Rừng ấy kéo dài mấy chục dặm, dân quen gọi là "Thụ Oa" (ổ cây). Đó là tháng Tám năm Mậu Tý (năm 1768).
Về sau trong rừng có mấy đám khí đen, thoắt đến thoắt đi; người đi đêm gặp phải thường bị lạc lối. Tôi cho rằng đó là hồn phách của bọn hung ác nghịch loạn tụ lại thành yêu quái. Cũng như rắn độc dù đã chết, nọc còn thấm vào cây cỏ, chẳng có gì đáng lạ. Phàm khí âm tà gặp khí dương cương mạnh mẽ thì tan. Bèn sai mấy người lính đêm trăng phục sẵn, bắn súng vào chúng; súng nổ đến đâu tan biến đến đó.
Ở đền thờ Quan Đế tại Ô Lỗ Mộc Tề có một con ngựa, do người buôn bán trong chợ cúng để dâng thần. Ngựa thường tự đi gặm cỏ trong núi rừng, không về chuồng. Cứ đến ngày sóc ngày vọng (mồng một và rằm âm lịch) tế thần, sáng tinh mơ nó đã đứng sẵn ngoài cổng đền, sừng sững như tượng đất. Chỗ nó đứng không lệch một thước một tấc. Gặp tháng thiếu (tháng âm lịch chỉ có hai mươi chín ngày), nó cũng đến không sai ngày. Tế xong thì lại không biết nó đi đâu.
Tôi cho rằng đạo sĩ dắt nó đến ngoài đền trước, rồi thêu dệt cho thành chuyện thần kỳ mà thôi. Ngày mồng một tháng Hai năm Canh Dần (năm 1770), tôi đến đền hơi sớm, tận mắt thấy nó từ bãi cát đá phủ tuyết thong thả bước tới, cụp tai đứng thẳng ngoài cổng đền. Trên tuyết tuyệt nhiên không có dấu chân người. Thế thì cũng lạ thật.
Hoài trấn ở cách huyện Hiến năm mươi lăm dặm về phía đông, tức là chỗ sách Kim sử gọi là trấn Hòe Gia. Có nhà họ Mã bỗng gặp chuyện quái lạ: ban đêm khi thì có ngói đá ném vào, khi thì có tiếng ma rên hu hu, khi thì chỗ không người bỗng bùng lửa. Bị quấy nhiễu hơn một năm không dứt, cúng bái giải trừ cũng không ăn thua, bèn bán nhà dọn đi. Có người thuê ở thì bị quấy nhiễu y như cũ, chẳng bao lâu cũng dọn đi nơi khác. Từ đó không ai dám hỏi đến căn nhà nữa.
Có một ông đồ già không tin chuyện ấy, mua được với giá rẻ, chọn ngày dọn đến, rốt cuộc yên ắng không có gì, người ta đều nói đức của ông thắng được yêu quái. Sau đó có tên trộm xảo quyệt đến tận cửa cãi vã chửi bới ông, bấy giờ mới biết những chuyện quái lạ trong nhà đều do ông đồ già đút tiền cho trộm ban đêm bày ra, chứ không phải ma quỷ thật.
Cha tôi là Diêu An công (cha tác giả, từng làm tri phủ Diêu An, đã mất) nói: "Ma quỷ cũng chẳng qua là biến hóa lừa người mà thôi. Ông đồ già biến hóa được như thế, thì gọi là ma quỷ thật cũng được."
Tháng Bảy năm Kỷ Mão (năm 1759), Diêu An công ở Uyển Gia Khẩu gặp một nhà sư. Sư chắp tay vái chào nói: "Xa nhau bảy mươi ba năm rồi, ông còn nhớ Bất Nhất Trai chăng?" Vừa lúc quán trọ chỉ bán đồ chay, nên mời cùng ăn. Hỏi tuổi, sư mở túi lấy ra một tờ độ điệp (giấy phép xuất gia do triều đình cấp cho tăng ni), là giấy cấp năm Thành Hóa thứ hai đời Minh trước (năm 1466). Hỏi: "Thầy truyền tờ giấy này được mấy đời rồi?", sư vội cất vào túi, nói: "Ông đã nghi tôi thì không cần nói thêm." Ăn chưa xong thì bỏ đi, rốt cuộc không đoán được thật hay giả.
Cha tôi từng nêu chuyện này để răn tôi là Quân (tức tác giả Kỷ Quân): "Kẻ sĩ ưa chuyện lạ, thường bị bọn này làm hại. Dù có là tiên thật, Phật thật, ta thà để lỡ dịp gặp gỡ còn hơn."
Trên núi giả trong nhà tôi có một gác nhỏ, cáo ở đó đã hơn năm mươi năm. Người không lên, cáo cũng không xuống, chỉ thỉnh thoảng thấy cửa sổ không có gió mà tự mở tự đóng. Phía bắc gác là hiên Lục Ý, cây cổ thụ rợp bóng, đúng là chỗ hóng mát mùa hè. Tháng Bảy năm Mậu Thìn (năm 1748), bỗng nửa đêm nghe có tiếng đàn, tiếng đánh cờ. Đầy tớ chạy đến báo Diêu An công. Ông biết là cáo làm, chẳng để tâm chút nào, chỉ ngoảnh lại bảo đầy tớ: "Dù sao cũng hơn bọn bay uống rượu đánh bạc."
Hôm sau ông bảo tôi: "Người đi biển không có lòng bắt chim thì chim âu trắng mới chịu bay đến gần (ý: mình không có ý hại thì vật khác mới thân với mình). Đã sống yên với nhau lâu rồi, chỉ nên coi như không nghe không thấy." Đến nay vẫn tuyệt không có chuyện lạ gì khác.
Mùa xuân năm Đinh Hợi (năm 1767), tôi đưa gia đình về kinh sư. Vì căn nhà cũ ở cầu Hổ Phường chưa chuộc lại được, nên tạm đến ở căn nhà bỏ trống của tiên sinh Tiền Hương Thụ. Người ta nói trên gác cũng có cáo ở, nhưng gác khóa lại chứa đồ lặt vặt, người không mấy khi lên. Tôi đùa dán lên vách một bài thơ:
"Dọn nhà vội vã, tình cờ gặp anh,
Một gác trên dưới hãy chia đôi.
Mê thơ vốn là tật của học trò,
Suốt đêm ngâm nga, xin đừng chán nghe."
Một hôm, người thiếp mở khóa lấy đồ, hốt hoảng kêu có chuyện lạ. Tôi chạy đến xem, thì trên lớp bụi sàn gác vẽ đầy hoa sen, thân lá thanh mảnh, rất có nét bút. Tôi bèn đặt giấy bút trên bàn, lại dán lên vách một bài thơ:
"Tiên quả thật thích ở trên gác,
Văn chương phong nhã ta không bằng.
Mới được ba mươi tờ giấy đất Ngô,
Có thể vẽ từng tờ hoa sen chăng?"
Mấy hôm sau mở ra xem, rốt cuộc không hề động bút. Tôi kể với Cừu Văn Đạt công, ông cười nói: "Cáo nhà Tiền Hương Thụ, dĩ nhiên phải nho nhã hơn một chút."
Phùng Thụ Nam người Hà Gian, biết qua loa chữ nghĩa thư từ, lận đận ở kinh sư hơn mười năm, mỗi khi gặp cơ hội đều chẳng thành. Đi cầu cạnh người ta thì thường chỉ được hứa suông mà thực chẳng có gì. Nghèo túng buồn bực, bèn đến đền Lã Tiên (đền thờ tiên Lã Động Tân) cầu mộng. Đêm mơ thấy một người bảo:
"Ngươi đừng oán lòng người bạc bẽo, nhân duyên này do chính ngươi tạo ra. Kiếp trước, ngươi thích dùng lời suông để được tiếng là người tốt bụng. Gặp việc thiện, trong lòng biết chắc không làm nổi, vẫn cứ ba lần bốn lượt xúi giục, để người ta cảm kích ngươi đã tán thành; gặp kẻ ác, trong lòng biết chắc không thể tha, vẫn cứ ba lần bốn lượt minh oan, để người ta cảm kích ngươi đã cứu giúp. Tuy chẳng làm ai thiệt hay lợi gì, nhưng ơn thì về mình, oán thì về người, mưu mẹo đã quá lắm rồi.
Hơn nữa, những việc ngươi tán thành, cứu giúp đều là việc ngươi đứng ngoài, người khác phải gánh lợi hại. Việc gì hơi dính đến ngươi thì ngươi lùi tránh chỉ sợ không kịp, ngồi nhìn người ta chết cháy chết đuối, dù chỉ một cái nhấc tay cũng ngại phiền không làm. Tấm lòng ấy còn ra gì nữa? Theo đó mà nghĩ, người ta đối với ngươi bề ngoài hợp mà trong lòng xa, ngoài mặt quan tâm mà trong lòng thờ ơ, có đáng hay không?
Quỷ thần trách người, nếu chỉ sai vài việc làm thì còn có thể lấy việc thiện bù vào; còn tội ở chỗ lòng dạ thì âm luật (luật lệ của cõi âm) không dung. Kiếp này đã đành vậy, hãy gắng tu cho kiếp sau thì được." Về sau Phùng quả nhiên đói rét đến hết đời.
Tiên sinh Sử Tùng Đào, tên húy là Mậu, người Hoa Châu, làm quan đến chức Thái thường tự khanh (quan đứng đầu Thái thường tự, cơ quan coi việc lễ nghi tế tự của triều đình), là bạn thân của cha tôi. Khi tôi mười bốn mười lăm tuổi, nhớ ông kể với cha tôi một chuyện:
Có ông quan nọ từng đánh chết một tên đầy tớ đắc lực. Sau đó hồn nó nhập vào một đứa tớ gái ngây ngô, cãi với ông ta: "Tôi gian lận thì đáng chết, nhưng chủ nhân giết tôi thì tôi thật không cam. Chủ nhân tước cao lộc hậu, chẳng phải chịu ơn nhiều hơn tôi sao? Bán quan bán tước, tích vàng đến hàng vạn, chẳng phải ăn hối lộ nhiều hơn tôi sao? Việc này việc nọ đảo lộn phải trái, làm người sống thành chết, chết thành sống, chẳng phải lộng quyền hơn tôi sao? Chủ nhân được phép phụ nước, sao lại trách tôi phụ chủ? Chủ nhân giết tôi, tôi thật không cam."
Ông ta giận, đánh đứa tớ gái ngã xuống, nó vẫn rên rỉ không thôi. Về sau ông ta cũng không được chết yên lành. Sử tiên sinh nhân đó than: "Bọn ta hẳn không đến nỗi như thế, nhưng cứ theo đám đông mà tiến mà lui, ngồi không ăn lương, lại thường trách đầy tớ không làm được việc, há chẳng bị chúng thầm chê trong bụng sao?"
Lý mỗ ở Thúc Thành, buôn táo qua lại huyện bên, lén dụ người vợ trẻ của chủ nhà trọ đem về. Về đến nhà thì vợ mình đã theo người khác bỏ trốn trước rồi. Hắn tự đắc nói: "May mà đem được người đàn bà này về, không thì thành kẻ góa vợ rồi." Người ta tính ngày vợ hắn mang của bỏ đi, đúng vào hôm sau ngày người đàn bà kia trèo tường theo hắn. Quả báo đến ngay tức khắc, vậy mà hắn còn chưa tỉnh ngộ sao?
Rồi người đàn bà ấy không thích ở nhà nông, lại theo một gã trai trẻ trốn đi, hắn mới ngẩn ngơ mất mát. Sau đó người chồng lần dấu tìm đến Thúc Thành, muốn kiện Lý; Lý cho rằng người đàn bà đã đi nơi khác, không có chứng cớ, nhất định không nhận. Đang lúc tranh cãi, nghe trong làng có người phù cơ (cầu cơ: lối bói dùng que gỗ viết trên mâm cát, tin là thần tiên giáng xuống viết chữ), mọi người nói: "Sao không hỏi tiên?" Tiên phán một bài thơ:
"Mộng uyên ương đẹp, hai bên vui vầy,
Có nhớ chăng nàng La Phu vốn đã có chồng (điển: nàng La Phu trong bài nhạc phủ cổ từ chối kẻ ve vãn vì đã có chồng).
Hôm nay gặp nhau nên cười một tiếng,
Rõ ràng là vẽ quả bầu theo mẫu (ý: chuyện lặp lại y hệt nhau)."
Người chồng lặng lẽ bỏ về. Có người ở vùng giáp ranh hai huyện biết chuyện, nói: người đàn bà ấy lúc đầu cũng là do người chồng này dụ về.
Bà Mãn là vú nuôi của em tôi, có con gái tên Lệ Thư, lấy chồng là dân làng gần đó. Một hôm nghe mẹ ốm, không kịp đợi chồng cùng đi, vội vàng tất tả chạy về. Lúc ấy trời đã tối, trăng khuyết sáng mờ, ngoái lại thấy một người đuổi theo rất gấp, đoán là kẻ cưỡng bức, mà giữa đồng hoang không kêu cứu được ai.
Chị bèn nép mình dưới cây bạch dương bên một ngôi mộ cổ, giấu trâm và hoa tai vào ngực, cởi dây lưng thắt vào cổ, xõa tóc thè lưỡi, trợn mắt nhìn thẳng mà đợi. Người kia đến gần, chị lại vẫy tay mời ngồi. Đến khi nhìn kỹ, hắn biết là ma treo cổ, sợ quá ngã lăn không dậy được, Lệ Thư bèn chạy thục mạng mà thoát.
Về đến nhà, cả nhà kinh hãi, thong thả hỏi ra sự thật thì vừa giận vừa buồn cười, đang bàn đi hỏi hàng xóm. Hôm sau đồn ầm lên rằng cậu trai nhà nọ gặp ma trúng tà, con ma nay vẫn bám theo, cậu ta đã phát điên nói nhảm. Sau đó thuốc men, bùa chú đều không hiệu nghiệm, rốt cuộc điên dại suốt đời.
Việc này có lẽ do sau cơn kinh sợ, tà ma thừa cơ nhập vào, cũng chưa biết chừng; hoặc mọi ảo tượng đều do lòng tạo ra, cũng chưa biết chừng; hoặc thần linh sáng suốt trừng trị kẻ ác, ngầm cướp hồn phách hắn, cũng chưa biết chừng. Nhưng dù sao cũng đều đủ để răn bọn trai phóng đãng.
Chế phủ (tổng đốc, quan đứng đầu một hay vài tỉnh) Đường Chấp Ngọc từng xét hỏi một vụ án giết người, án đã thành. Một đêm ông thắp nến ngồi một mình, bỗng nghe tiếng khóc khe khẽ, dường như dần tới gần cửa sổ. Ông sai đứa tớ gái nhỏ ra xem, nó kêu thét rồi ngã vật. Ông tự vén rèm, thì thấy một con ma máu me đầy mình quỳ dưới thềm. Ông quát lớn, nó dập đầu nói: "Kẻ giết tôi là người kia, quan huyện lại xử nhầm người nọ. Thù không rửa thì mắt không nhắm được." Ông nói: "Ta biết rồi." Ma bèn đi.
Hôm sau ông tự đưa ra thẩm vấn, mọi người khai quần áo giày dép của người chết đều khớp với điều ông thấy. Ông càng tin chắc, rốt cuộc theo lời ma mà đổi xử người kia. Quan thẩm vấn biện bạch trăm điều, ông vẫn cho rằng núi Nam có thể dời chứ án này không đổi. Người mạc hữu (người giúp việc riêng, cố vấn của quan) ngờ có duyên cớ khác, khẽ dò hỏi, ông mới kể đầu đuôi, người ấy cũng không biết làm sao.
Một tối, người mạc hữu xin gặp, hỏi: "Ma từ đâu tới?" Đáp: "Tự đến dưới thềm." Hỏi: "Ma đi đường nào?" Đáp: "Vụt vượt tường mà đi." Người mạc hữu nói: "Phàm ma có hình mà không có thân xác, đi thì phải thoắt biến mất, không phải vượt tường." Bèn đến chỗ vượt tường tìm xem: tuy ngói không vỡ (?), nhưng vì mới mưa xong, trên mấy lớp mái nhà đều lờ mờ có vết bùn, kéo thẳng đến tường ngoài thì xuống.
Ông chỉ cho Đường công xem, nói: "Đây ắt là tên tù đút tiền cho một tên trộm nhanh nhẹn làm ra." Đường công ngẫm nghĩ, chợt tỉnh ngộ, lại theo bản án cũ. Ông giấu kín chuyện ấy, cũng không truy cứu sâu thêm nữa.
Phía nam Cảnh Thành có ngôi chùa đổ nát, bốn bề không có nhà dân, chỉ có một nhà sư dẫn hai đệ tử trông coi hương khói, đều ngu ngơ như dân quê, gặp người không biết chào hỏi. Thế nhưng xảo trá vô cùng. Chúng lén mua nhựa thông luyện thành bột, ban đêm dùng giấy cuộn đốt lửa rắc lên không trung, ánh lửa tỏa bốn phía; người trông thấy chạy đến hỏi, thì thầy trò đã đóng cửa ngủ say, đều nói không biết.
Lại lén mua áo Phật của gánh hát, hóa trang thành hình Bồ Tát, La Hán; đêm trăng khi đứng trên nóc nhà, khi thấp thoáng dưới gốc cây trước cổng chùa; người trông thấy chạy đến hỏi, cũng nói không thấy gì. Có người kể điều mình thấy, chúng chắp tay nói: "Phật ở Tây Thiên, đến ngôi chùa đổ nát này làm gì? Quan đang cấm Bạch Liên giáo (một giáo phái dân gian bị triều đình cấm), tôi với ông không thù oán, sao lại bịa lời ấy để hại tôi?" Người ta càng tin là Phật hiện hình, tiền của bố thí ngày càng nhiều.
Nhưng chùa ngày càng đổ nát, chúng không chịu sửa một viên ngói, một cây rui, nói: "Người vùng này thích tung tin đồn nhảm, thường nói chùa này lắm chuyện yêu quái. Nếu lại sửa sang cho trang nghiêm, kẻ mê hoặc dân chúng càng có cớ." Hơn mười năm, dần dần giàu có. Bỗng có bọn cướp rình nhà, tra khảo chết cả ba thầy trò, vét sạch của cải mà đi. Quan khám xét túi rương còn sót, thấy nhựa thông, áo hát các thứ, mới biết mưu gian của chúng. Đây là chuyện cuối đời Sùng Trinh nhà Minh.
Cụ cao tổ tôi là Hậu Trai công nói: "Nhà sư này lấy cái không mê hoặc để mê hoặc, cũng khéo đến cùng cực. Nhưng những gì mê hoặc mà có được lại vừa đủ để tự hại mình, thì gọi là vụng đến cùng cực cũng được."
Có một thư sinh mê một cậu trai đẹp, yêu nhau như vợ chồng. Cậu bé ốm sắp chết, quyến luyến thê thảm muôn phần; tắt thở rồi mà tay vẫn nắm chặt cổ tay thư sinh, phải banh ra mới gỡ được. Về sau thư sinh thấy cậu trong giấc mơ, thấy dưới đèn dưới trăng, dần đến ban ngày cũng thấy. Cậu thường đứng cách bảy tám thước, hỏi không nói, gọi không lại, tiến đến gần thì lùi ra xa. Vì thế thư sinh ngơ ngẩn sinh bệnh tâm, dùng bùa chú trừ tà cũng không hiệu nghiệm.
Cha anh ta tạm cho đến ở nhờ chùa, mong ma không dám vào đất Phật. Đến nơi vẫn thấy như cũ. Một vị sư già nói: "Mọi thứ ma chướng (những gì quấy nhiễu, ngăn trở người tu hành) đều khởi từ lòng. Nếu quả là cậu bé ấy, thì là do lòng chiêu gọi đến; nếu không phải cậu bé ấy, thì là do lòng huyễn hóa ra. Chỉ cần làm cho lòng anh trống không, thì mọi thứ đều tiêu diệt."
Một vị sư già khác nói: "Thầy nói phép bậc cao cho người bậc thấp; anh ta không có định lực (sức giữ tâm vững vàng), lòng làm sao trống không được? Chẳng khác gì chỉ nói chứng bệnh mà không kê thuốc." Nhân đó bảo thư sinh: "Ý nghĩ tà quấn chặt như cỏ mọc rễ, nên làm như vật kẹt trong lỗ, dùng cái nêm đóng vào để đẩy ra; nêm lấp đầy lỗ thì vật tự ra.
Anh hãy suy nghĩ: cậu bé ấy chết đi, thân thể dần cứng lạnh, dần trương phình, dần hôi thối, dần rữa nát, dần đến giòi bọ lúc nhúc, dần đến lục phủ ngũ tạng vỡ nát. Máu thịt bầy nhầy, đủ thứ màu sắc; mặt mũi dần biến dạng, dần đổi màu, dần thành hình như quỷ La Sát (loài quỷ dữ ăn thịt người trong kinh Phật). Thế thì ý nghĩ sợ hãi sẽ sinh ra.
Lại suy nghĩ: nếu cậu bé còn sống, ngày một lớn lên, dần thành vạm vỡ, không còn vẻ mềm mại đáng yêu, dần có râu lún phún, dần đến râu dài cứng như cây kích, dần đến mặt sạm đen, dần tóc hoa râm, dần hai mái tóc trắng như tuyết, dần đến đầu hói răng rụng, dần còng lưng ho hen, nước mắt nước mũi nước dãi, dơ bẩn không thể đến gần. Thế thì ý nghĩ chán bỏ sẽ sinh ra.
Lại suy nghĩ: cậu bé chết trước nên ta nhớ cậu; giả như ta chết trước, cậu mặt mũi xinh đẹp, ắt có người dụ dỗ, lấy lợi nhử, lấy thế ép; cậu chưa chắc đã giữ trinh như góa phụ. Một khi bị dẫn đi, dâng mình nơi chăn gối người ta, những lời dâm đãng, những dáng dâm đãng ngày ta còn sống đem ra với ta, đều quay sang dành cho người ấy, mặc sức vui thú. Mọi ân ái ngày trước như mây nổi tan biến, chẳng còn chút cặn nào. Thế thì ý nghĩ căm giận sẽ sinh ra.
Lại suy nghĩ: nếu cậu bé còn sống, có khi cậy được yêu mà ngang ngược, khiến ta không chịu nổi; ngẫu nhiên va chạm thì trở mặt chửi bới; hoặc ta tiền của không đủ, không thỏa lòng đòi hỏi, cậu liền sinh lòng khác, mặt mày lạnh nhạt; hoặc cậu thấy kẻ giàu sang, bỏ ta theo người khác, gặp ta như người dưng qua đường. Thế thì ý nghĩ oán hận sẽ sinh ra.
Để những ý nghĩ ấy lên xuống, sinh diệt trong lòng, thì lòng không còn chỗ trống. Lòng không còn chỗ trống, thì mọi gốc rễ yêu đương, ham muốn không còn chỗ bám, mọi ma chướng không cần trừ cũng tự lui." Thư sinh làm theo lời dạy, mấy ngày thì lúc thấy lúc không, lại mấy ngày nữa thì mất hẳn.
Đến khi khỏi bệnh đến chùa thăm, thì trong chùa không có hai vị sư ấy. Có người nói là Phật cổ hiện thân hóa độ; có người nói là sư vân du bốn phương tạm trú, đi lại như mây, bèo nước tình cờ gặp nhau, nay đã chống gậy tích trượng (gậy của nhà sư, chỉ việc sư đi du phương) đi nơi khác rồi.
Bà vú họ Liêu của mẹ tôi kể: ở Mã Lạc Pha, Thương Châu, có người đàn bà làm nghề bán bột mì, lấy phần bột thừa để nuôi mẹ chồng. Nghèo không nuôi nổi lừa, chị thường tự quay cối xay, đêm nào cũng làm đến hết canh tư.
Sau khi mẹ chồng mất, chị đi viếng mộ về, gặp hai cô gái trẻ giữa đường, đón chào cười nói: "Ở chung hơn hai mươi năm, chị có biết chúng em không?" Chị ngơ ngác không biết đáp sao. Hai cô nói: "Chị đừng lạ. Chị em chúng em đều là cáo, cảm lòng hiếu của chị nên đêm nào cũng giúp chị quay cối, không ngờ được Thượng Đế khen, nhờ công đức ấy mà được chứng chính quả (đạt kết quả tu hành chân chính, thành tiên). Nay chị nuôi mẹ chồng đã xong, chị em chúng em cũng lên tiên đây. Kính cẩn đến từ biệt, và cảm ơn chị đã nâng đỡ." Nói xong đi nhanh như gió, chớp mắt đã không thấy. Chị về nhà quay lại cối, thì sức gần như không kham nổi, không còn xoay nhẹ nhàng như trước nữa.
Ô Lỗ Mộc Tề, dịch ra nghĩa là "bãi săn tốt". Khi tôi ở đó, có một viên bút thiếp thức (chức thư lại người Mãn, coi việc dịch và sao chép giấy tờ) tên là Ô Lỗ Mộc Tề. Tính ngày đặt tên anh ta là hơn hai mươi năm trước khi bình định Tây Vực. Anh ta tự kể: lúc mới sinh, cha anh mơ thấy ông nội bảo: "Đứa con ngươi sinh ra nên đặt tên là Ô Lỗ Mộc Tề", lại chỉ vẽ mặt chữ cho xem. Tỉnh dậy không hiểu là lời gì, nhưng giấc mơ rất rõ ràng, nên tạm đặt tên như thế.
Không ngờ nay quả đến đây, chắc là sẽ chết ở đây chăng? Sau anh ta được thăng làm chủ sự Ấn phòng (viên quan coi phòng giữ ấn tín, giấy tờ), quả nhiên chết tại chức. Tính từ khi theo quân viễn chinh đến khi chết, trước sau chưa từng rời đất ấy. Mọi việc đều đã định trước, há chẳng đáng tin sao!
Ô Lỗ Mộc Tề (người bút thiếp thức nói trên) lại kể: có tên đầy tớ tên là Ba Lạp, khi theo quân viễn chinh, gặp giặc lần nào cũng đánh hăng. Về sau bị tên lạc xuyên má trái, mũi tên trồi ra sau tai phải, vẫn vung đao chém một tên giặc, cùng ngã chết với nó.
Sau này anh ta có việc đến Cô Mục Đệ (ở giữa Ô Lỗ Mộc Tề và Đặc Nạp Cách Nhĩ), mơ thấy Ba Lạp đến chào, áo mũ chỉnh tề, chẳng giống kẻ hầu hạ hèn mọn. Trong mơ quên rằng Ba Lạp đã chết, hỏi: "Lâu nay ở đâu, nay sắp đi đâu?" Đáp: "Vì được sai phái đi qua đây, tình cờ gặp chủ, xin bày tỏ lòng nhớ nhung bấy lâu."
Hỏi: "Sao lại được làm quan?" Đáp: "Trung, hiếu, tiết, nghĩa là điều Thượng Đế coi trọng. Phàm ai bỏ mình vì nước, dù thấp đến hàng nô bộc, nếu lúc sống không có tội lỗi, cõi âm ắt cho một chức việc; người vốn có tội lỗi cũng được xóa tội trước, cho đầu thai làm người. Tôi nay là bộ tướng của thần núi Bác Khắc Đạt, phẩm hàm ngang với kiêu kỵ hiệu (chức võ quan cấp thấp trong quân Bát Kỳ)."
Hỏi: "Đi đâu?" Đáp: "Xương Cát." Hỏi: "Việc gì?" Đáp: "Mang công văn, không được biết." Chợt tỉnh dậy, tiếng nói dường như còn bên tai. Lúc ấy là tháng Sáu năm Mậu Tý. Đến ngày mười sáu tháng Tám thì xảy ra loạn Xương Cát. Có lẽ ma không dám tiết lộ trước.
Khi đắp thành Xương Cát, đào đất sâu hơn năm thước, được một chiếc giày đàn bà bằng lụa đỏ (?) thêu hoa, làm rất tinh xảo, vẫn chưa mục hết. Bài Ô Lỗ Mộc Tề tạp thi của tôi có câu:
"Đắp thành đào đất, đất sâu thăm thẳm,
Tiếng hò dô ta, vạn chày nện vang.
Bỗng một tiếng kêu chuyện lạ, ai nấy đổ dồn mắt,
Nửa vầng trăng non (chiếc giày nhỏ cong), hoa thêu đã phai lấm (?)."
Là vịnh chuyện này.
Vùi trong đất sâu hơn năm thước, ít nhất cũng phải mấy chục năm, sao không hỏng? Đàn bà Ngạch Lỗ Đặc (một bộ tộc Mông Cổ ở Tây Vực) không bó chân, sao lại có giày cong hình cánh cung chỉ dài chừng ba tấc? Ắt có duyên cớ, nay không biết được.
Quách Lục là vợ một nhà nông ở Hoài trấn, không rõ họ Quách là họ chồng hay họ cha, chỉ truyền nhau gọi là Quách Lục mà thôi. Khoảng năm Giáp Thìn, Ất Tỵ đời Ung Chính (năm 1724–1725), mất mùa đói lớn. Chồng chị liệu không sống nổi, ra đi ăn xin bốn phương; lúc sắp đi, dập đầu trước chị nói: "Cha mẹ đều già yếu bệnh tật, ta đành phiền lụy đến nàng."
Chị vốn có nhan sắc; bọn trai làng rình lúc chị thiếu ăn, đem tiền bạc ra ve vãn, chị đều không đáp. Chị chỉ làm việc kim chỉ để nuôi cha mẹ chồng; được ít lâu thì chắc chắn không đủ nuôi nữa, bèn họp hàng xóm lại, dập đầu nói: "Chồng tôi gửi cha mẹ cho tôi, nay sức tôi đã kiệt. Không tính kế khác thì sẽ cùng chết cả. Bà con giúp được tôi thì xin giúp tôi; không giúp được thì tôi sẽ đi 'bán hoa', xin đừng cười tôi." (Tiếng địa phương gọi đàn bà đứng cửa mời khách làm điếm là "bán hoa".) Hàng xóm ngập ngừng ấp úng, rồi dần dần tản đi.
Chị bèn khóc thảm thiết thưa với cha mẹ chồng, rồi công khai giao du với bọn trai phóng đãng, ngầm dành dụm tiền ngủ đêm, lại mua về một cô gái. Nhưng chị giữ gìn cô ta rất nghiêm, không cho người ngoài thấy mặt. Có kẻ nói chị định bán lấy giá cao, chị cũng không cãi.
Hơn ba năm sau chồng về. Vừa hỏi han xong, chị liền dẫn chồng đến gặp cha mẹ, nói: "Cha mẹ đều còn đây, nay trả lại anh." Lại dẫn cô gái mua về ra gặp chồng, nói: "Thân tôi đã nhơ nhuốc, không thể nhẫn nhục đối mặt với anh nữa, đã cưới cho anh một người vợ khác, nay cũng giao cho anh." Chồng kinh ngạc chưa kịp đáp, chị nói: "Để tôi đi làm cơm cho anh", rồi xuống bếp tự cắt cổ chết.
Quan huyện đến khám, mắt chị mở trừng trừng không nhắm. Quan huyện xử chôn chị ở mộ tổ nhưng không chôn chung với mộ chồng, nói: "Không chôn chung với chồng là vì đáng bị chồng đoạn tuyệt; chôn ở mộ tổ là tỏ rằng chưa bị cha mẹ chồng đoạn tuyệt." Mắt vẫn không nhắm.
Cha mẹ chồng gào khóc nói: "Nó vốn là người đàn bà trinh tiết, vì hai thân già chúng tôi mà đến nỗi này. Con trai không nuôi nổi cha mẹ, lại đoạn tuyệt với người nuôi cha mẹ thay nó sao? Huống hồ thân là đàn ông không nuôi nổi cha mẹ, trốn đi giao phó cho một người đàn bà trẻ, người qua đường cũng biết bụng dạ nó. Lỗi là của ai mà lại đoạn tuyệt với nó? Đây là việc nhà chúng tôi, quan không cần can dự." Nói xong thì mắt chị nhắm lại.
Bấy giờ người trong huyện bàn tán không nhất trí. Ông nội tôi là Sủng Dư công nói: "Tiết và hiếu đều quan trọng ngang nhau. Tiết và hiếu không thể vẹn cả hai. Chuyện này không phải bậc thánh hiền thì không phán đoán được, ta không dám nói một lời."
Khi một viên ngự sử (quan có chức trách can gián vua, đàn hặc quan lại) bị xử tử theo pháp luật, có một viên quan từng thẩm vấn ông ta, ban ngày chợp mắt, mơ màng thấy ông ta, kinh hãi hỏi: "Ông có oan chăng?" Đáp: "Làm quan ngôn luận mà nhận hối lộ, đem tấu chương ra bán, theo luật đáng chém, tôi oan gì?" Hỏi: "Không oan thì đến gặp tôi làm gì?" Đáp: "Tôi có điều giận ông."
Hỏi: "Quan thẩm vấn có bảy tám người, bạn cũ như tôi cũng có hai ba người, sao chỉ giận mình tôi?" Đáp: "Tôi với ông có hiềm khích cũ, chẳng qua là tranh nhau đường tiến thân, không phải thù không đội trời chung. Khi tôi ra đối chất trước tòa, ông tuy tránh hiềm không hỏi, nhưng mặt mày hớn hở ra vẻ đắc ý; khi án của tôi thành, ông tuy nói lời an ủi suông, nhưng ngầm chứa vẻ khinh bạc. Thế là người khác theo luật mà xử tôi chết, còn ông thì vì thù riêng mà hả hê khi tôi chết. Lúc hoạn nạn, điều đó làm đau lòng người nhất, tôi sao không giận được?"
Viên quan sợ hãi xấu hổ xin lỗi, nói: "Thế thì ông sẽ báo thù tôi sao?" Đáp: "Tôi chết vì pháp luật, sao báo thù ông được? Ông để lòng như thế, tự nhiên không phải là con đường giữ phúc, cũng chẳng cần tôi báo thù. Chỉ vì trong lòng bất bình, muốn cho ông biết mà thôi." Nói xong, viên quan như ngủ như thức, mở mắt ra đã không thấy đâu, chén trà thừa trên bàn còn hơi ấm.
Sau người thân thấy ông ta ngơ ngẩn như mất gì, lén hỏi, ông mới kể đầu đuôi, thở dài nói: "May mà ta chưa ném đá xuống giếng (chưa nhân lúc người hoạn nạn mà hại thêm), vậy mà ông ta còn ôm hận như thế. Tăng Tử nói: 'Thương xót, chớ vui mừng' (khi xét ra tội người, nên thương xót chứ đừng mừng), chẳng phải đúng thế sao?" Người thân kể lại với người khác, cũng thở dài nói: "Hễ có lòng riêng, thì dù xử đúng tội người ta vẫn không phục, huống hồ xử không đúng tội?"
Biên tu (chức quan ở Hàn lâm viện, lo biên soạn sử sách) Trình Ngư Môn nói: Oán độc đối với con người ghê gớm thay! Tống Tiểu Nham sắp chết, gửi một mảnh thư cho bạn rằng:
"Xương trắng có thể thành bụi,
Hồn lang thang rốt cuộc không tan,
Nơi suối vàng có đài gương nghiệp (tấm gương ở cõi âm soi rõ tội lỗi người chết),
Đợi anh đến cùng gặp mặt."
Tôi tận mắt thấy. Người bạn ấy lúc sắp chết, lấy tay vỗ giường nói: "Tống công hãy ngồi." Tôi cũng tận mắt thấy.
Tương truyền có ông quan đi sứ về, nghỉ lại ở một nhà khách. Lúc ấy hoa cúc trong sân nở rộ, ông dạo dưới hoa, thấy một cậu bé thấp thoáng giữa khóm trúc thưa, tuổi chừng mười bốn mười lăm, đoan trang xinh đẹp, dịu dàng nhã nhặn như cô gái trang điểm. Hỏi ra là con chủ nhà, gọi lại nói chuyện, thấy rất thông minh lanh lợi. Ông lấy một cái quạt tặng; cậu đưa mắt liếc tình, có ý như muốn sà vào. Ông cũng mến vẻ thanh tú, quyến luyến nói lời ngọt ngào.
Vừa lúc người hầu đều không có mặt, cậu bé liền quỳ xuống níu vạt áo, nói: "Nếu ông không chê bỏ, tôi không dám dối ông. Cha tôi mắc án oan, được ông nói một lời thì sống. Ông chịu ra tay cứu giúp, tôi không tiếc thân này." Vừa thò tay vào tay áo lấy đơn kiện ra, bỗng gió mạnh ập đến, sáu cánh cửa sổ đều bật tung, suýt nữa bị bọn tùy tùng nhìn thấy. Ông biết có điều khác lạ, vội xua cậu bé đi, nói: "Đợi tối sẽ bàn." Rồi vội vàng sai chuẩn bị xe lên đường.
Sau dò ra là vụ án một tên cường hào giết người, gấp rút chưa gỡ được, hắn đút tiền cho bọn nha lại dẫn ông quan đến ở nhà hắn, ngầm mua một đứa trai đẹp giả làm con mình. Lại đút tiền cho người hầu để đứa trẻ được đến trước mặt ông mà dùng kế Tần Nhược Lan (điển: đời Tống, Đào Cốc đi sứ Nam Đường, bị kỹ nữ Tần Nhược Lan giả làm con gái người giữ quán quyến rũ, làm mất thể diện), không ngờ hồn oan lại hiện điềm lạ.
Cừu Văn Đạt công từng nói: "Ông ấy ngẫu nhiên lắm chuyện, suýt mắc bẫy. Kẻ sĩ đại phu một lời một việc không thể không cẩn thận. Giá lúc ấy mặt nghiêm như Bao Hiếu Túc (tức Bao Chửng, vị quan thanh liêm, nghiêm khắc đời Tống), thì còn kẽ hở nào cho chúng lợi dụng."
Cuối đời Sùng Trinh nhà Minh, ở Mạnh thôn có bọn cướp lớn đi cướp bóc. Chúng thấy một cô gái có nhan sắc, bắt luôn cả cha mẹ cô. Cô không chịu để bị làm nhục, chúng trói cha mẹ cô lại, dùng hình bào lạc (cực hình dùng sắt nung đỏ đốt người). Cha mẹ đều kêu gào thảm thiết, bảo con gái theo giặc. Cô xin thả cha mẹ đi rồi mới chịu theo. Giặc biết cô lừa mình, nhất định bắt cô chịu nhục trước rồi mới thả. Cô bèn vùng lên tát vào má tên giặc, cùng cha mẹ đều bị giết, xác bị vứt ngoài đồng.
Về sau tên giặc đánh nhau với quan quân, ngựa chạy đến bên xác cô thì lùi lại không chịu tiến, thế là sa xuống bùn bị bắt. Cô gái cũng có linh thiêng vậy. Tiếc rằng tên họ cô không tra được.
Người bàn chuyện này, có kẻ nói: con gái chưa lấy chồng là phải theo lệnh cha mẹ. Cha mẹ đã bảo theo giặc, mà cô vì thành danh tiết cho riêng mình, ngồi nhìn cha mẹ bị hành hạ thảm khốc, dường như quá nhẫn tâm. Có kẻ nói: mệnh lệnh có cái đúng cái loạn, theo giặc không thể đem so với việc hứa gả chồng. Cha mẹ bảo làm gái điếm, cũng đi làm gái điếm sao? Cô dường như không có tội.
Diêu An công nói: "Chuyện này ngược hẳn với chuyện Quách Lục, cả hai đều có lý để giữ, nhưng trong lòng ta rốt cuộc không dám tin chắc bên nào. Không ăn gan ngựa thì cũng chưa phải là không biết mùi thịt (điển: Hán Cảnh Đế nói ăn thịt mà không ăn gan ngựa, vì gan ngựa có độc, chẳng phải là không biết vị ngon; ý: có những điều không bàn đến cũng chẳng sao)."
Lưu Vũ Xung, không rõ tên thật, người Thương Châu, thường xướng họa thơ với cụ cao tổ tôi là Hậu Trai công. Tính ông cô độc lập dị, thích bàn chế độ đời xưa, thật ra viển vông không làm được. Ông từng nhờ Đổng Thiên Sĩ vẽ tranh, nhờ Hậu Trai công đề thơ. Trong đó có bức "Đọc sách trong rừng thu", thơ đề rằng:
"Ngồi trơ dưới gốc cây thu,
Lù lù chẳng có ai làm bạn,
Không biết đọc sách gì,
Chỉ thấy râu mày cổ kính.
Chỉ lo cuốn sách trong tay,
Lại là bản phổ phép tỉnh điền (chế độ ruộng giếng thời cổ, chia ruộng thành chín ô như chữ 'tỉnh')."
Ấy là ngụ ý khuyên ông.
Ông tình cờ có được bộ binh thư cổ, cúi đầu đọc suốt một năm, tự cho có thể cầm quân mười vạn. Gặp lúc có giặc cỏ, ông tự luyện dân binh trong làng ra đánh, cả đội tan vỡ, suýt bị bắt sống. Lại có được bộ sách thủy lợi cổ, cúi đầu đọc suốt một năm, tự cho có thể biến nghìn dặm thành đồng ruộng màu mỡ, bèn vẽ bản đồ, viết lời trình bày dâng quan châu. Quan châu cũng thích chuyện lạ, cho thử ở một làng. Mương rạch vừa đào xong thì nước lớn về, theo kênh tràn vào, người suýt hóa thành cá.
Từ đó ông buồn bực không vui, thường một mình đi đi lại lại trên thềm sân, lắc đầu lẩm bẩm: "Người xưa há lừa ta sao!" Như thế mỗi ngày hàng nghìn trăm lần, chỉ sáu chữ ấy. Không lâu sau phát bệnh mà chết. Về sau những đêm gió mát trăng trong, thường thấy hồn ông dưới hàng tùng bách trước mộ, lắc đầu đi một mình; lắng tai nghe thì vẫn đọc sáu chữ ấy. Có ai cười thì biến mất; hôm sau rình xem, lại vẫn như thế. Kẻ câu nệ đời xưa thì ngu, nhưng sao lại ngu đến thế?
A Văn Cần công từng dạy tôi: "Đầy bụng toàn sách có thể hỏng việc; trong bụng không có lấy một quyển sách cũng có thể hỏng việc. Tay cờ bậc quốc thủ không bỏ cờ phổ cũ mà không câu nệ cờ phổ cũ; thầy thuốc bậc quốc y không câu nệ phương thuốc cổ mà không rời phương thuốc cổ. Cho nên nói: 'Vận dụng thần diệu và sáng tỏ được hay không là ở con người'. Lại nói: 'Có thể trao cho người ta khuôn phép, không thể làm cho người ta khéo được'."
Tội ác của Ngụy Trung Hiền (hoạn quan chuyên quyền cuối đời Minh) là điều sử sách chưa từng thấy. Có người nói hắn biết việc mình ắt thất bại, ngầm nuôi một con la ngày đi bảy trăm dặm để phòng chạy trốn; ngầm nuôi một người mặt mũi giống mình để phòng chết thay. Sau ở quán họ Vưu tại Phụ Thành, hắn rốt cuộc dùng cách ấy lén trốn đi. Tôi cho rằng đó là chuyện vô căn cứ.
Lấy đạo trời mà bàn, nếu lẽ thần linh không sai, thì Trung Hiền tuyệt không có lý gì thoát được. Lấy việc người mà bàn, Trung Hiền chuyên quyền bảy năm, ai mà không biết mặt. Nếu trốn vào nhà bè đảng cũ, thì bọn tiểu nhân kết giao với nhau, thế suy là bỏ, chỉ có trói đem nộp mà thôi. Nếu lẩn vào chốn hoang vắng, thì giữa đám người cày cấy chăn nuôi bỗng có một tên hoạn quan đến, giọng nói khác, mặt mũi khác, ai thấy ai nghe cũng kinh ngạc, không đến ba ngày ắt bại lộ.
Nếu trốn xa ra ngoài bờ cõi, thì Nghiêm Thế Phiên từng thông đồng với Nhật Bản, Cừu Loan từng giao thiệp với Am Đạt (thủ lĩnh Mông Cổ), còn Trung Hiền không có những mối ấy; núi biển hiểm sâu, cửa ải bến đò ngăn cách, đi thì đi đâu?
Xưa vua Kiến Văn trốn đi, đời sau còn truyền nhau nửa tin nửa ngờ. Nhưng Kiến Văn không nghe có điều gì thất đức, lòng người chưa rời bỏ, bề tôi cũ, những bậc già cả còn nhớ chủ cũ. Yến vương dấy binh cướp ngôi, giết hại trung thần, lại là điều thiên hạ không ủng hộ, nên người này đến người khác che giấu cho Kiến Văn, lý ấy có thể có. Còn Trung Hiền thì ngọn lửa tàn bạo hun đến trời, nọc độc lan khắp bốn biển, ai ai cũng muốn bắt được hắn cho hả lòng. Lúc ấy cách khi nhà Minh mất còn mười lăm năm, trong mười lăm năm ấy sao có thể giấu kín không lộ? Cho nên thuyết lén trốn đi, tôi nhất quyết không cho là đúng.
Vương Nhạc Phương ở Văn An kể: đầu niên hiệu Càn Long, ở huyện học bỗng sấm sét đánh dữ dội, quấn quanh Văn miếu (miếu thờ Khổng Tử), chớp lóe như kéo dải lụa đỏ, vào cửa điện rồi lại quay ra hơn mười lần. Huấn đạo (chức quan dạy học ở trường huyện) là Vương Trứ đứng dậy nói: "Ắt có điều lạ." Đội mưa vào xem, thấy một con rết lớn nằm phục trên bài vị Tiên sư (Khổng Tử), bèn gắp ra ném xuống thềm. Một tiếng sét nổ, con rết chết và trời quang. Xem trên lưng nó có chữ son viết ba chữ "Ngụy Trung Hiền". Chuyện này thì tôi tin.
Người chăn ngựa trong núi sâu ở Ô Lỗ Mộc Tề thường thấy người tí hon cao chừng một thước, đàn ông đàn bà, già trẻ đều đủ cả. Đến mùa cây liễu đỏ ra hoa, chúng bẻ cành liễu uốn thành vòng nhỏ đội lên đầu, xếp đội nhảy múa, tiếng ri ri như đang hát. Có khi chúng vào lều trại trộm đồ ăn, bị người bắt được thì quỳ xuống khóc. Trói lại thì nhịn ăn mà chết; thả ra thì lúc đầu chưa dám đi ngay, đi được mấy thước lại ngoái nhìn. Có ai đuổi theo quát, chúng lại quỳ khóc. Đến khi cách người khá xa, liệu người không đuổi kịp, mới vượt khe trèo núi mà đi. Nhưng hang ổ chỗ chúng ở thì rốt cuộc không tìm được.
Giống này không phải yêu tinh cây cối, cũng không phải thú núi, có lẽ thuộc loài Tiêu Nghiêu (giống người lùn trong truyền thuyết cổ). Không biết tên chúng là gì, vì hình giống trẻ con mà thích đội liễu đỏ, nên gọi là "Hồng liễu oa" (bé liễu đỏ). Huyện thừa (quan phó giúp việc huyện lệnh) Khâu Thiên Cẩm nhân đi tuần xét trại chăn ngựa, từng bắt được một con, ướp khô đem về. Xem kỹ râu mày tóc lông không khác gì người, mới biết giống "Tĩnh nhân" nói trong sách Sơn Hải Kinh là có thật. Đã có cái cực nhỏ thì ắt có cái cực lớn; nước Long Bá (nước người khổng lồ) mà Liệt Tử nói tới, cũng hẳn là có thật.
Ngoài biên ải có tuyết liên, mọc giữa tuyết đọng trên núi cao, hình như hoa cúc tây ngày nay, chỉ gọi tên là "sen" mà thôi. Hoa mọc thì ắt thành đôi, cây đực hơi lớn, cây cái nhỏ. Nhưng không mọc sát nhau, cũng không chung gốc, cách nhau ắt một hai trượng; thấy một cây rồi tìm cây kia thì không lần nào không được. Có lẽ cũng như dây tơ hồng với nấm phục linh, cùng một khí hóa ra, khí liền với nhau.
Phàm trông thấy hoa này, lặng lẽ đến hái thì được. Nếu chỉ trỏ bảo nhau, thì hoa rụt vào trong tuyết, mất hẳn dấu vết; dù có đào tuyết tìm cũng không được. Cỏ cây có biết, lý không giải được. Người bản xứ nói: "Thần núi tiếc hoa", có lẽ vậy chăng?
Hoa này mọc nơi cực lạnh mà tính lại cực nóng. Bởi hai khí âm dương có lúc bên nào trội hơn, chứ không có bên nào mất hẳn. Âm tích tụ đông lại bên ngoài thì dương thuần kết đọng bên trong. Quẻ Khảm (một quẻ trong Kinh Dịch) có một hào dương lọt giữa hai hào âm; hai quẻ Bác và Phục có một hào dương ở trên cùng hoặc dưới cùng của năm hào âm — đó là hình tượng của lẽ ấy.
Nhưng ngâm rượu làm thuốc bổ thì thường làm máu nóng chạy càn; có người dùng pha thuốc kích dục, tai họa càng dữ. Bởi âm dương trời đất điều hòa thì muôn vật mới sinh; âm dương trong thân người điều hòa thì trăm mạch mới thuận. Cho nên sách Tố Vấn (sách y học cổ, một phần của Hoàng Đế Nội Kinh) nói: "Thái quá thì hại, có cái tiếp nối kiềm chế thì mới điều hòa."
Từ khi Đan Khê (danh y Chu Chấn Hưởng đời Nguyên) lập thuyết "dương thường có thừa, âm thường không đủ", giới thầy thuốc mất ý gốc, thường dùng thuốc đắng lạnh làm hại sinh khí. Bọn Trương Giới Tân sửa sai thành quá đà, bèn thiên về bổ dương; nhân sâm, hoàng kỳ, quế, phụ tử (các vị thuốc tính ấm nóng) dùng tràn lan cũng đến nỗi giết người. Ấy là chưa biết đạo Dịch tuy nâng đỡ dương, mà hào Thượng Cửu của quẻ Càn cũng răn rằng "rồng bay lên quá cao ắt có điều hối hận".
Ham muốn ngày càng nhiều, người gầy yếu cũng nhiều, thuốc ôn bổ dễ thấy hiệu quả nhỏ, nên người tin chắc ngày càng đông. Vì thế tôi cho rằng: kẻ chuyên đánh dẹp dương khí giống như học thuyết hình danh (lấy hình phạt và pháp luật trị dân) của Hàn Phi; kẻ chuyên bổ dương khí giống như thuật làm giàu mạnh của Thương Ưởng. Lúc đầu dùng đều có công, nhưng chất chồng lâu ngày thì không quay lại được, tổn thương gốc rễ thì như nhau. Công dụng của tuyết liên không bù được tai hại của nó, cũng là lẽ ấy.
Bài Tam Tạng Thánh giáo tự của Đường Thái Tông nói đến "vùng tai họa gió, nạn quỷ", có lẽ chính là đất Tịch Triển, Thổ Lỗ Phiên ngày nay. Ở những bãi cát đá khác, người đi một mình thường nghe có tiếng gọi tên họ mình, hễ đáp một tiếng là đi theo mà không trở về.
Lại có một hang gió ở Nam Sơn, to như cái giếng, gió thỉnh thoảng từ trong thổi ra. Mỗi lần thổi ra, ở ngoài mấy chục dặm đã nghe tiếng như sóng dồn trước, chừng một hai khắc sau gió mới tới. Đường gió đi ngang chỉ rộng ba bốn dặm, có thể đi gấp để tránh. Tránh không kịp thì các xe dùng dây lớn nối liền làm một, vẫn bị lay động chao đảo như thuyền giữa sóng lớn sông dài. Nếu một xe gặp riêng thì người, ngựa, hành lý đều nhẹ như chiếc lá, bay đi không biết đâu mà tìm. Gió đều thổi từ nam lên bắc, qua mấy hôm thì từ bắc xuống nam, như hơi thở ra vào.
Khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, nhận được công văn của Tịch Triển, nói quân hiệu Lôi Đình ngày nọ cả người lẫn ngựa bị gió thổi qua phía bắc núi, mất hết tung tích. Lại có thông phán (chức quan phụ tá ở phủ, châu) Xương Cát báo: giờ Ngọ ngày nọ có một người từ trên trời rơi xuống, là tên tội phạm bị đày ở Đặc Nạp Cách Nhĩ tên Từ Cát, bị gió thổi đến. Ngay sau đó huyện thừa Đặc Nạp Cách Nhĩ báo Từ Cát bỏ trốn ngày ấy. Tính giờ khắc, từ giờ Tỵ đến chính Ngọ (khoảng từ chín giờ sáng đến mười hai giờ trưa), đã bay hơn hai trăm dặm. Chuyện này ở đó không lấy làm lạ, ở nơi khác thì thành chuyện kỳ lạ.
Từ Cát kể: lúc bị thổi đi như say như mơ, thân xoay tròn như bánh xe, mắt không mở được, tai như muôn tiếng trống loạn xạ, mũi miệng như có vật bịt kín, không thở ra được, cố gắng hồi lâu mới thở được một hơi.
Xét: Trang Tử nói: "Đất trời lớn ợ hơi ra, gọi tên là gió." Khí không đâu không tới, lẽ ra không có hang. Có lẽ khí ngẫu nhiên tụ lại nên thành điều lạ ấy. Cũng như khí lửa ngẫu nhiên tụ ở Ba Thục mà thành giếng lửa; mạch nước ngẫu nhiên tụ ở Vu Điền mà thành nguồn sông vậy.
Tiên sinh Hà Lệ Am kể: tương truyền cuối đời Minh có một thư sinh đi một mình giữa đám cỏ rậm, nghe tiếng đọc sách sang sảng. Lạ sao giữa đồng hoang lại có tiếng ấy, tìm đến thì thấy một ông già ngồi giữa đám mộ hoang, bên cạnh có hơn mười con cáo, con nào cũng ôm sách ngồi chồm hổm. Ông già thấy thư sinh thì đứng dậy đón, lũ cáo đều ôm sách đứng thẳng như người. Thư sinh nghĩ: đã biết đọc sách thì ắt không làm hại. Bèn vái chào nhường nhau, ngồi xuống đất.
Hỏi đọc sách để làm gì, ông già đáp: "Chúng tôi đều là kẻ tu tiên. Phàm cáo cầu tiên có hai đường. Một là hút tinh khí, lạy sao Bắc Đẩu, dần dần thông linh biến hóa, rồi tích lũy tu hành thành chính quả; đó là từ yêu mà cầu tiên. Nhưng có khi sa vào tà đạo thì phạm luật trời; đường ấy nhanh mà nguy.
Một là trước tiên luyện hình thành người, đã được làm người rồi mới học luyện nội đan (phép luyện tinh, khí, thần trong thân thể để cầu trường sinh của Đạo gia); đó là từ người mà cầu tiên. Tuy phép thổ nạp, đạo dẫn (phép hít thở và vận động điều khí của Đạo gia) không phải công phu sớm tối, nhưng kiên trì lâu dài thì tự nhiên viên mãn; đường ấy quanh co mà yên ổn. Có điều hình không tự biến được, mà theo lòng mà biến. Cho nên trước hết đọc sách thánh hiền, hiểu lẽ tam cương ngũ thường (ba mối quan hệ vua tôi, cha con, vợ chồng và năm đức nhân, nghĩa, lễ, trí, tín), lòng hóa thì hình cũng hóa."
Thư sinh mượn sách xem, đều là Ngũ Kinh, Luận Ngữ, Hiếu Kinh, Mạnh Tử, nhưng chỉ có chính văn mà không có lời chú. Hỏi: "Kinh mà không giải thích thì làm sao giảng cho thông?" Ông già đáp: "Chúng tôi đọc sách chỉ cầu hiểu lẽ. Lời thánh hiền vốn không khó sâu; thầy trò truyền miệng cho nhau, giảng rõ nghĩa từng chữ là biết được ý chỉ, cần gì lời chú?"
Thư sinh lạ lùng vì lời bàn quái dị ấy, ngẩn ngơ không đáp được. Tạm hỏi tuổi, đáp: "Tôi đều không nhớ, chỉ nhớ ngày tôi học kinh, đời chưa có sách in bằng bản khắc." Lại hỏi: "Trải qua mấy triều đại, việc đời có gì giống khác?" Đáp: "Đại khái không khác nhau mấy. Chỉ có trước đời Đường thì chỉ có nhà nho; sau Bắc Tống thì thường nghe nói ông này ông nọ là thánh hiền, đó là chỗ khác chút thôi." Thư sinh không đoán được, vái một vái rồi từ biệt. Sau gặp ông già ấy giữa đường, muốn nói chuyện thì ông quay đầu đi thẳng.
Xét chuyện này có lẽ là lời ngụ ngôn của tiên sinh. Tiên sinh từng nói: "Lấy việc giảng kinh để cầu đỗ đạt, thì vụn vặt dàn trải, lời càng đẹp mà kinh càng hoang phế; lấy việc giảng kinh để lập môn phái, thì tranh cãi rối rắm, thuyết càng tỉ mỉ mà kinh cũng càng hoang phế." Ý lời khớp nhau như hai nửa thẻ tín. Lại từng nói: "Phàm thuật gì khéo léo, ở giữa ắt có chỗ không vững. Nếu bước nào cũng đạp chắc, thì dù có sẩy chân chút ít, rốt cuộc không đến nỗi gãy tay què chân." Với điều nói về hai đường tu tiên cũng cùng một ý.
[377a]
Có một người phù cơ từ Giang Nam đến, vị tiên của ông ta tự xưng là Ngọa Hổ Sơn Nhân, không nói chuyện họa phúc tốt xấu, chỉ xướng họa thơ từ với người, cũng biết vẽ tranh. Tranh chẳng qua vài nét lan trúc, đủ dáng mà thôi. Thơ thanh nhã nông nhẹ mà không tầm thường. Từng có lần giáng đàn viết ngay một bài tứ tuyệt:
"Yêu biết bao sắc hồng tươi soi bóng nước mà nở,
Hạc trắng tạm dừng, bồi hồi một chốc,
Thần hoa trách vạt áo ta xanh,
Là vì vừa nằm ngủ yên trên rêu biếc."
Lại vịnh thuyền mà hạn vần chữ "xe", vịnh xe mà hạn vần chữ "thuyền", viết:
"Nước cạn róc rách hơn hai thước,
Thuyền nhẹ qua lại hứng thú thế nào,
Ngoảnh lại trên bờ bùn xuân trơn,
Thương thay trâu mệt kéo xe nặng nề."
"Xe nhỏ lọc cọc thắng trâu đen,
Chở rượu tạm đi dạo trên bờ ruộng,
Chớ thèm ngựa vàng hàm thiếc của con nhà quyền quý,
Hai bánh thong thả lăn, vững như thuyền."
Những bài khác đại để như thế.
Hỏi tên họ thì nói: "Người ngoài đời cần gì lưu tên. Nếu nhất định ép, thì chỉ có bịa ra để đáp mà thôi." Giáp và Ất cùng học phép bùa của ông, cầu cũng được tiên giáng, nhưng chữ phần nhiều không đọc được, vì tay người phù cơ chưa quen.
Một hôm Ất đốt bùa, tiên không giáng. Mấy hôm sau cầu lại vẫn không giáng. Sau tiên giáng ở nhà Giáp; Giáp hỏi vì sao Ất cầu không giáng, tiên phán: "Người ở đời lấy hiếu với cha mẹ, kính với anh làm gốc; hai điều ấy có chỗ hổ thẹn thì không đáng làm người. Anh này gần đây chia gia sản với anh trai, giấu đi nghìn lạng, lại nói dối rằng cha có nợ cũ, anh em phải cùng trả, thực ra là chiếm phần anh trả làm của mình. Ta tuy là kẻ nhàn rỗi ngoài đời, không dự việc người, nhưng theo nghĩa không kết duyên với hạng người ấy. Phiền chuyển lời, từ nay đừng quấy rầy nữa."
Lại phán bảo Giáp: "Anh gần đây được hoa quả mới, chỉ cho con cái ăn mà quên đứa cháu mồ côi (?), khiến nó khóc thút thít suốt đêm. Tuy là vô tâm, nhưng rốt cuộc là do trong lòng có sự phân biệt đối xử. Sau này còn như thế, ta cũng không đến nữa." Diêu An công nói: "Ta xem thơ từ của nó, cho là hồn ma linh thiêng; xem lời bàn này thì dường như đúng là tiên thật."
Đề đốc Quảng Tây là Điền Canh Dã công, lúc đầu lấy Mạnh phu nhân, bà mất sớm. Khi ông làm tổng binh trấn Lương Châu, một đêm trăng ngồi một mình trong phòng làm việc ở nha môn, mơ màng thấy phu nhân từ ngọn cây nhẹ nhàng bay xuống, hỏi han an ủi như lúc còn sống. Bà nói: "Thiếp vốn là tiên nữ, số kiếp phải làm vợ chàng, duyên hết thì về. Nay đi qua đây gặp nhau, cũng là phần duyên còn chưa hết."
Ông hỏi: "Ta sẽ làm đến chức gì?" Đáp: "Chức không dừng ở đây, sắp đổi đi rồi." Hỏi: "Ta thọ bao nhiêu?" Đáp: "Điều này khó nói. Lúc chàng mất không ở quê nhà, không ở nha môn, không ở quán trọ dọc đường, cũng không chết nơi trận mạc. Đến lúc tự biết." Hỏi: "Chết rồi còn gặp nhau chăng?" Đáp: "Điều này là ở chàng. Chàng gắng sức để được sinh lên cõi trời thì gặp được, không thì không thể." Về sau ông đi đánh người Miêu làm phản, khi rút quân về thì mất trong trướng quân.
Đầy tớ Ngụy Tảo tính lẳng lơ, thích rình ngó đàn bà con gái. Một hôm ngoài làng gặp một cô gái trẻ, hình như quen mà không biết tên tuổi nhà cửa. Hắn ghẹo chuyện, cô không đáp nhưng đưa mắt ra tình, đi thẳng về phía tây. Tảo đang nhìn theo, cô ngoái lại như vẫy gọi, hắn liền đi theo. Dần đến gần, cô đỏ mặt (?) nói khẽ: "Người qua lại đông, sợ bị nghi. Anh đi cách xa chừng nửa dặm, đợi đến nhà, em chờ anh ở gian nhà phía đông ngoài tường — chỗ dưới gốc táo có buộc một con trâu, bên cạnh có cái trục lăn đá ấy."
Rồi càng đi càng xa, chạng vạng sắp đến Lý Gia Oa, cách nhà hai mươi dặm rồi. Mưa dầm vừa tạnh, bùn ngập đến ống chân, ngón chân cũng sưng đau. Từ xa thấy cô gái đã vào gian nhà phía đông, hắn thầm mừng, vội chạy đến. Cô đang quay lưng đứng, bỗng quay mặt lại hóa thành hình quỷ La Sát, răng cưa vuốt móc, mặt xanh như chàm, mắt sáng quắc như đèn. Hắn hoảng sợ quay đầu chạy, La Sát đuổi gấp, hắn chạy thục mạng hơn hai mươi dặm.
Đến Tướng Quốc trang thì đã đầu giờ Hợi (khoảng chín giờ tối), nhận ra cổng nhà bố vợ, đập cửa mãi không thôi. Cửa vừa mở, hắn xông bừa vào, va phải một cô gái ngã lăn, hắn cũng ngã theo. Đám đàn bà giận dữ la ó, mỗi người cầm chày đập áo đánh túi bụi vào đùi hắn. Hắn nghẹn hơi không nói được, chỉ kêu "tôi, tôi". Lát sau một bà già cầm đèn ra, mới biết là con rể, cùng nhau vừa kinh ngạc vừa cười. Hôm sau lấy xe trâu chở về, nằm liệt giường gần hai tháng.
Khi Tảo đi và về, người ta chỉ thấy hắn tự đi tự về, không thấy La Sát, cũng không thấy cô gái nào. Há chẳng phải lấy tà mà chiêu tà, nên ma cáo thừa cơ trêu ghẹo hắn sao? Anh tôi là Tình Hồ (đã mất) nói: "Tảo từ đó không dám chơi bời trăng hoa nữa, ngoài đường gặp đàn bà ắt cúi đầu. Thế thì dù gọi là thần linh răn phạt cũng được."
Cách nhà tôi hơn mười dặm có một người mù họ Vệ. Đêm giao thừa năm Mậu Ngọ (năm 1738), anh đi khắp các nhà thường gọi mình đàn hát để chào năm cũ, nhà nào cũng cho đồ ăn, anh tự vác về. Giữa đường sẩy chân rơi xuống một cái giếng cạn. Đã ở nơi đồng không ngõ vắng, lại nhà nhà đều thức đón giao thừa, đường không người đi, kêu gào đến khản cổ cũng không ai đáp. May đáy giếng khí ấm, lại có bánh trái để ăn, khát quá thì nhai hoa quả, thế mà mấy ngày không chết.
Gặp lúc người đồ tể tên Vương Dĩ Thắng lùa lợn về, cách giếng chừng nửa dặm, bỗng dây đứt, lợn sổng chạy cuồng vào đồng ruộng, cũng sẩy chân rơi xuống giếng. Ông cầm móc xuống kéo lợn lên, mới thấy người mù, hơi thở đã thoi thóp. Cái giếng không nằm trên đường người đồ tể đi, hẳn như có ai xui khiến.
Anh tôi Tình Hồ hỏi tình trạng trong giếng, người mù nói: "Lúc ấy muôn ý nghĩ đều trống không, lòng đã như chết. Chỉ nghĩ mẹ già nằm bệnh, trông vào đứa con mù này nuôi. Nay đến đứa con mù cũng không trông được nữa, giờ này e đã chết đói rồi; nghĩ đến thì chua xót thấu gan ruột, không chịu nổi." Anh tôi nói: "Không có ý nghĩ ấy, thì con lợn của Vương Dĩ Thắng ắt không đứt dây."
Tề Đại là tay cướp sừng sỏ ở huyện Hiến. Có lần cùng bọn đi cướp, một tên thấy vợ chủ nhà đẹp, ép làm nhục. Dí dao uy hiếp, chị không theo; chúng trói quặt tay chị ra sau, buộc vào ghế, đã lột quần, gọi hai tên giữ chân hai bên. Tề Đại đang "khán trang" — tiếng lóng của bọn cướp, chỉ việc đứng trên mái nhà canh chừng người đến cứu.
Nghe tiếng người đàn bà kêu gào, Tề Đại từ nóc nhà nhảy xuống, cầm dao xông vào nói: "Đứa nào dám làm thế, ta không đội trời chung!" Hùng hổ muốn đánh, mắt sáng như hổ đói. Trong khoảnh khắc ngàn cân treo sợi tóc ấy, người đàn bà nhờ vậy mà thoát.
Về sau cả bọn cướp đều bị bắt và bị chém, chỉ riêng Tề Đại rốt cuộc không bắt được. Bọn cướp khai: lúc quan đến bắt, Tề Đại thật ra nấp dưới máng ngựa. Lính tráng đều nói: đã đi lại lục soát mấy lượt, chỉ thấy dưới máng có một bó tre mục chừng hơn nghìn cây, bụi bặm dơ bẩn như vứt đó đã nhiều năm.
Minh kinh (danh xưng chỉ người được tiến cử, học vấn thông kinh sách) Trương Tình Lam kể: trên gác Tàng Kinh của một ngôi chùa có cáo ở, các sư phần đông ở dưới gác. Một hôm trời nóng gắt, có một vị sư vân du mang tay nải chê dưới này ồn ào, liền dời đồ ngồi lên gác. Các sư bỗng nghe trên xà có tiếng cáo nói: "Mọi người hãy về phòng mình đi, quyến thuộc của ta không ít, sắp dọn xuống ở dưới gác."
Sư hỏi: "Ở trên gác lâu rồi, sao bỗng lại muốn chiếm chỗ này?" Đáp: "Hòa thượng ở trên đó." Hỏi: "Ngươi tránh hòa thượng ư?" Đáp: "Hòa thượng là con Phật, sao dám không tránh?" Lại hỏi: "Chúng ta không phải hòa thượng sao?" Cáo không đáp. Cố hỏi mãi, cáo nói: "Các ông tự cho mình là hòa thượng, ta còn nói gì nữa?" Anh họ tôi là Mậu Viên nghe chuyện nói: "Con cáo này phân biệt trắng đen rõ quá. Nhưng cũng đủ khiến người trong tam giáo (Nho, Phật, Đạo) ai nấy đều tự suy xét sâu sắc."
Giáp thấy vợ Ất mà mê nhan sắc, nói với Bính. Bính nói: "Chồng nó thô lỗ hung hăng, có thể mưu tính được. Nếu ông không tiếc vung tiền, tôi lo xong việc này cho ông." Bèn chọn một gã trai trong huyện ăn chơi lẳng lơ, đem tiền nhử rồi dặn: "Mày ban ngày lén nấp trong nhà Ất, rồi cố ý để Ất nghe thấy. Đợi bị bắt thì tự nhận là định ăn trộm. Ban ngày không phải giờ ăn trộm, mặt mũi áo quần mày không có dáng kẻ trộm, ắt bị nghi là thông dâm; đừng nhận. Quan tra hỏi lần nữa rồi hãy nhận. Tội chẳng qua bị đeo gông, đánh gậy; ta sẽ tính kế cho án không đi đến cùng, chẳng khổ gì."
Gã trai làm theo lời dặn, quả nhiên án không đi đến cùng, nhưng Ất rốt cuộc bỏ vợ. Bính lo Ất hối, xui nhà vợ kiện Ất, lại ngầm đút tiền cho người làm chứng khiến nhà vợ thua. Nhà vợ tức giận đem gả con gái đi. Ất cũng dứt khoát, mặc cho gả cho Giáp. Giáp bỏ giá cao mua về làm thiếp. Bính lại xui gã trai quay ra cắn ngược Giáp, phanh phui mưu gian, rồi xui Giáp đút tiền cho êm chuyện. Tính trước sau Bính đã nuốt trọn nghìn lạng.
Vừa lúc nghe miếu họ có hội tế thần, Bính ra sức sắm đồ cúng tế thần để cầu phúc. Đêm trước, ông từ giữ miếu mơ thấy thần nói: "Tiền của tên ấy từ đâu mà có, lại bày lễ lớn để cúng ta? Ngày mai nó đến, nhất định đừng cho vào miếu. Lễ tế không đúng phép, quỷ thần còn không nhận, huống hồ lễ tế bằng của bất nghĩa?" Bính đến, ông từ lấy lời thần từ chối. Bính giận không tin; vừa đến thềm, người khiêng vấp ngã, đồ cúng vỡ hết, bèn sợ hãi quay về.
Hơn một năm sau, Giáp chết. Gã trai vì từng đồng mưu nên thường qua lại nhà Bính, nhân đó dụ con gái Bính bỏ trốn; Bính cũng tức uất mà chết. Vợ Bính mang của cải đi lấy chồng khác. Con gái Bính đến Đức Châu, bị người ta tra hỏi ra chuyện gian dâm, làm giấy giải về quê, bị đánh gậy rồi quan đem bán. Lúc ấy gian kế của Bính đã lộ, Ất căm lắm, bèn bán ruộng vườn chuộc cô gái về, bắt hầu ngủ ba đêm rồi bán lại cho người khác.
Có người nói lúc Bính chết, Ất chưa lấy vợ, vợ Bính bèn lấy Ất. Đó là cố ý nói cho hả lòng, không có chuyện ấy. Còn gã trai sau thành kẻ ăn mày, cô gái lưu lạc làm gái điếm, thì quả có thật.
Lý Từ Uyển ở Ích Đô kể: khi tiên sinh Thu Cốc (tức nhà thơ Triệu Chấp Tín) đi chơi phương nam, ở nhờ trong đình viên của một nhà. Một tối sau khi lên giường, muốn làm một bài thơ, đang trầm ngâm thì nghe ngoài cửa sổ có tiếng người nói: "Tiên sinh còn chưa ngủ sao? Những lời thơ thanh tú đẹp đẽ của tiên sinh, tôi đã say mê hơn mười năm. Nay may được tiên sinh nghỉ ở phòng này, nghe trộm lời bàn luận tuy đã một tháng, nhưng rốt cuộc vẫn tiếc không được hỏi han chất vấn. Sợ có lúc tiên sinh vội đi nơi khác, không bày tỏ hết điều ấp ủ, thì thành điều ân hận cả đời. Cho nên không ngại đường đột, xin cách cửa sổ được nghe lời đàm luận, tiên sinh có thể không từ chối chăng?"
Thu Cốc hỏi: "Ông là ai?" Đáp: "Biệt viện thâm u, các lớp cửa ban đêm đóng kín, tự nhiên tuyệt không phải nơi dấu chân người tới được. Tiên sinh tâm thần phóng khoáng, chắc không sợ hãi, cũng không cần hỏi kỹ." Hỏi: "Sao không vào phòng gặp mặt?" Đáp: "Tiên sinh lòng dạ thong dong, tôi cũng ngại nghi lễ; chỉ cần được giao cảm tinh thần, cần gì phải ở trong hình hài?"
Thu Cốc nhân đó ngày ngày đối đáp, thấy người ấy hiểu rất sâu về lục nghĩa (sáu phép trong Kinh Thi: phong, nhã, tụng, phú, tỷ, hứng — chỉ nghệ thuật thơ ca). Như thế mấy đêm, Thu Cốc nhân lúc say đùa hỏi: "Nghe ông bàn luận, không phải thần, không phải tiên, cũng không phải ma, không phải cáo, hay là 'mộc khách' (giống yêu tinh trong núi rừng) biết ngâm thơ chăng?" Nói xong thì im bặt. Nhìn qua khe, trăng khuyết sáng mờ, có cái bóng bù xù lướt qua góc mái thủy đình mà đi. Trong vườn cây cổ thụ cao ngất trời, ngờ là yêu tinh cây.
Từ Uyển lại kể: khi Thu Cốc nói chuyện với yêu tinh, có người khách nghe trộm. Yêu tinh nói thơ của Ngư Dương Sơn Nhân (tức Vương Sĩ Trinh, nhà thơ lớn đầu đời Thanh) như núi đẹp sông xinh, cây lạ hoa u, mà không có tấc đất nào trồng ngũ cốc; như lan can chạm trổ, nhà thủy tạ quanh co, ao vườn dễ chịu, mà không có phòng ngủ che mưa gió; như đỉnh, vạc, bình, chậu cổ đồng, hoa văn rực rỡ đầy bàn, mà không có nồi chõ để nấu nướng;
như gấm vóc thêu dệt, khéo như khung cửi tiên, mà không có áo lông áo vải chống rét chống nóng; như áo múa quạt hát, mười hai mỹ nhân trâm vàng, mà không có bà chủ nhà coi việc bếp núc; như vườn Lương, vườn Kim Cốc (những khu vườn nổi tiếng thời xưa nơi tụ họp văn nhân), khách nhã đầy nhà, mà không có bạn tốt dâng lời khuyên can. Thu Cốc gõ nhịp tán thưởng hết lời.
Yêu tinh lại nói: thơ cuối đời Minh, những âm điệu tầm thường xen tạp, nên Ngư Dương cứu bằng sự thanh tân; thơ người gần đây, những tiếng rỗng tuếch ngày càng nhiều, nên tiên sinh (Thu Cốc) cứu bằng sự sắc sảo lộ rõ. Thế vốn nối nhau, lý không có bên nào hơn hẳn; trộm nghĩ tông phái hai nhà nên dung hòa, bổ sung cho nhau. Hợp thì đôi đường cùng đẹp, rời thì cả hai cùng tổn hại. Thu Cốc nghe điều này thì khá bất bình.
Ở Ô Lỗ Mộc Tề có một đạo sĩ bán thuốc ngoài chợ. Có người nói hắn có yêu thuật. Người ta thấy hắn đêm ngủ ở quán trọ, trước khi ngủ ắt thò tay vào túi đeo lấy ra một quả bầu nhỏ, dốc ra hai viên đen, liền có hai cô gái trẻ ngủ cùng, sáng ra thì không thấy. Hỏi thì nói không có.
Tôi nhớ chuyện Chu Nguyệt Tích trong sách Xuyết canh lục, bảo: "Đây là hồn sống của người bị hắn bắt; phép này ăn thịt ngựa thì bị phá." Vừa lúc trong trung doanh có ngựa chết, tôi sai lại viên ngầm dặn chủ quán trọ hỏi hắn: "Vừa có thịt ngựa, ăn được không?" Đạo sĩ lắc đầu nói: "Thịt ngựa sao ăn được!" Tôi càng nghi, định xử trí hắn.
Đồng sự là ông Trần Đề Kiều nói: "Đạo sĩ đem theo gái trẻ, ông chưa tận mắt thấy; không ăn thịt ngựa, ông cũng chưa tận mắt thấy. Dựa vào lời đồn vô căn cứ mà vội dựng án lớn, e không nên. Ngoài biên ải không nên để những kẻ lai lịch tạp nham ở lại, chỉ cần ra lệnh cho nha môn phụ trách đuổi ra khỏi địa giới là đủ." Tôi bèn thôi.
Sau tướng quân Ôn công nghe chuyện, nói: "Muốn tra xét đến cùng thì quá đà. Nếu hắn sợ cực hình mà khai bừa chuyện khác, việc hệ trọng lại không có chứng cớ xác thực, thì xử trí sao đây? Đuổi ra khỏi địa giới thì lại chưa tới. Nếu hắn chuyển sang nơi khác, có khi gây ra chuyện, lại nói từng ở Ô Lỗ Mộc Tề lâu, thì ai chịu trách nhiệm? Kẻ hành tung khả nghi, theo lệ các cửa ải phải tra hỏi khám xét; khám có chứng cớ thật thì giao cho nha môn phụ trách xử; khám không có chứng cớ thật thì làm giấy giải về quê gốc, để hắn không mê hoặc dân, chẳng phải tốt hơn sao?" Hai chúng tôi đều phục lời ông.
Học sĩ họ Trang tên Bản Thuần (?), lúc nhỏ theo cha là tiên sinh Thư Thạch đậu thuyền ở bờ sông, đêm sẩy chân rơi xuống sông, người trên thuyền không hay biết. Đang trôi dạt thì nghe tiếng người nói: "Hãy cứu ông Học viện Phúc Kiến lên. Việc này hệ trọng, chớ qua loa." Bất giác đã móc vào đuôi bánh lái thuyền mình, kêu cứu mà thoát.
Về sau ông quả nhiên làm Học chính (quan coi việc học hành, thi cử của một tỉnh) Phúc Kiến. Lúc đi nhậm chức, ông kể chuyện này với tôi, nói: "Có lẽ tôi không trở về chăng?" Tôi lấy thuyết lập mệnh (con người tự tu dưỡng để định lấy số phận mình) khuyên ông, rốt cuộc ông mất tại chức.
Lại anh ông là thiếu tông bá (tức thị lang bộ Lễ) Phương Canh, năm Canh Tuất đời Ung Chính (năm 1730) ở nhà trọ tại kinh, gặp động đất, bị đè trong một con hẻm nhỏ. Vừa khéo hai bức tường đối diện cùng đổ, tựa vào nhau như cái màn hình chữ "nhân" (hình chữ V úp ngược), ông ngồi bên trong một ngày một đêm mới được đào ra. Há chẳng phải sống chết có số sao?
Tiên sinh Hà Lệ Am kể: năm mười ba mười bốn tuổi, theo cha thôi quan về kinh sư, người đông thuyền chật, bèn trải chiếu nằm trên một cái rương lớn. Nửa đêm thấy có bàn tay sờ mình, lạnh như băng, bị bóng đè hồi lâu mới tỉnh. Sau đêm nào cũng thế, cho là thần khí hư nhược, uống thuốc cũng không công hiệu, đến khi lên bộ mới hết.
Sau mới biết cái rương là đồ của người đầy tớ. Mẹ người đầy tớ mất ở nha môn, quàn tạm ở ngoại thành; lúc sắp đi, hắn lén đốt quan tài, lấy áo gói xương giấu trong rương. Chắc vì có người nằm lên trên, hồn không yên nên làm ra chuyện quái lạ ấy. Thế thì hồn người chết nơi đất khách theo xương mà về, quả có thật.
Tiên sinh Lệ Am lại kể: có người bạn họ Nhiếp, vào sâu trong Tây Sơn tảo mộ trở về, trời lạnh ngày ngắn, mịt mù đã tối, sợ có hổ, cố sức tất tả mà đi. Trông thấy một ngôi miếu đổ ở lưng núi, vội chạy vào. Lúc ấy đã tối mịt, nghe ở góc tường có tiếng người nói: "Đây không phải chốn của người sống, thí chủ nên đi mau." Ông biết là nhà sư, hỏi: "Thầy ngồi trong tối ở đây làm gì?" Đáp: "Nhà Phật không nói dối, tôi thật là ma treo cổ, ở đây chờ người thế mạng."
Nhiếp sởn gai ốc run sợ. Rồi nói: "Chết vì hổ thì thà chết vì ma, tôi xin ngủ chung với thầy." Ma nói: "Không đi cũng được. Nhưng cõi âm cõi dương khác đường, ông không chịu nổi âm khí xâm vào, tôi không chịu nổi dương khí nung đốt, đều bứt rứt không yên. Mỗi người chiếm một góc, đừng đến gần nhau là được."
Nhiếp từ xa hỏi vì sao phải chờ người thế mạng, ma nói: "Thượng Đế quý sự sống, không muốn người tự giết mình. Như trung thần giữ trọn khí tiết, liệt nữ giữ vẹn trinh tiết, thì tuy chết bất đắc kỳ tử cũng không khác chết đúng mệnh, không cần chờ người thế. Kẻ tình thế cùng quẫn, không còn đường sống nào, thì thương vì việc bất đắc dĩ, cũng cho vào vòng luân hồi; vẫn xét cả đời, theo thiện ác mà chịu báo, cũng không cần chờ người thế.
Còn nếu vẫn còn một tia đường sống, hoặc vì giận vặt không nhịn được, hoặc muốn mượn cái chết để làm lụy người khác, buông thả khí hung bạo, hấp tấp treo cổ, thì là trái lớn với lòng trời đất muốn cho muôn vật được sống, cho nên bắt phải chờ người thế để tỏ sự trừng phạt. Vì thế bị giam cầm chìm đắm, động một tí là đến trăm năm."
Hỏi: "Chẳng phải có kẻ dụ người khác chết thế mình sao?" Ma nói: "Tôi không nỡ. Phàm người thắt cổ, kẻ chết vì tiết nghĩa thì hồn từ đỉnh đầu bay lên, chết nhanh; kẻ chết vì căm giận ghen ghét thì hồn từ tim không xuống được (?), chết chậm. Lúc chưa tắt thở, trăm mạch dồn ngược, da thịt từng tấc như muốn nứt toác, đau như bị xẻo thịt, trong ngực, ruột gan như lửa dữ thiêu đốt, không thể chịu nổi. Như thế chừng mười mấy khắc, hình và hồn mới lìa nhau. Nghĩ đến nỗi đau đớn ấy, thấy người định thắt cổ còn ngăn cho họ quay về nhanh, há chịu dụ dỗ sao?"
Nhiếp nói: "Thầy giữ lòng như vậy, tất được sinh lên cõi trời." Ma nói: "Điều đó không dám mong. Chỉ một lòng niệm Phật, mong được sám hối mà thôi." Chốc lát trời sắp sáng, hỏi thì không đáp, nhìn kỹ cũng chẳng thấy gì. Về sau mỗi lần đi tảo mộ, Nhiếp ắt mang đồ ăn uống, tiền giấy cúng, thì lại có gió lốc xoay quanh. Một năm, gió lốc không đến nữa; ông cho rằng nhờ một niệm thiện, ma đã được giải thoát khỏi cõi ma rồi.
Vương Bán Tiên từng đến thăm người bạn cáo. Cáo đón cười nói: "Đêm qua anh mơ đến nhà Phạm Trụ, vui vầy đến thế." Phạm Trụ là danh kỹ trong huyện. Vương nhớ lại quả có giấc mơ ấy, hỏi sao biết. Cáo đáp: "Người nhờ dương khí mà sống, dương thì hướng lên trên, khí thường tỏa ra ở đỉnh đầu. Khi ngủ, thần tụ ở tim, ánh linh quang với dương khí soi vào nhau như gương in bóng.
Mộng sinh từ lòng, bóng của nó đều hiện trong dương khí, qua lại sinh diệt, thoắt biến thành những người tí hon một hai tấc, như bức tranh, như vở kịch, như sâu bọ ngọ nguậy. Dù là chuyện không thể nói với ai cũng lộ rõ đủ trăm dáng, quỷ thần đều thấy được. Cáo nào thông linh cũng thấy được, chỉ không nghe được lời nói mà thôi. Đêm qua ta tình cờ đi qua nhà anh, nên thấy giấc mơ của anh."
Lại nói: "Thiện ác trong lòng cũng hiện trong dương khí. Sinh một ý thiện thì trong khí có một tia như lửa sáng; sinh một ý ác thì trong khí có một tia như khói đặc. Khói đặc trùm kín đầu mà còn một tia sáng, là người thuộc cõi súc sinh; đến một tia sáng cũng không còn, là người thuộc nê lê ngục (địa ngục)."
Vương hỏi: "Kẻ ác khói đặc trùm kín đầu, thì bóng mộng làm sao còn thấy được?" Đáp: "Lòng người vốn thiện, ý nghĩ ác che lấp nó. Khi ngủ không sinh một ý nghĩ nào, thì lòng trở lại bản thể, dương khí vẫn tự sáng; ngay lúc mới tỉnh, ý nghĩ chưa khởi, ánh sáng cũng còn. Ý nghĩ dần khởi thì dần tối, ý nghĩ khởi hết thì tối hẳn. Anh không đọc sách, thử hỏi các tú tài xem, cái mà Mạnh Tử gọi là 'dạ khí' (khí trong sạch của lòng người lúc đêm yên tĩnh) chính là cái này." Vương sợ hãi nói: "Quỷ thần soi xét đến cả trong giấc ngủ!"
Sấm phát ra từ đất, tôi từng thấy trên núi Bạch Hạc ở Phúc Kiến. Núi cao năm mươi dặm; lúc trời mưa âm u nhìn xuống, mây dày chỉ dâng đến lưng núi. Có một luồng khí từ trong mây trào ra, vọt thẳng lên trên; ở đầu mút luồng khí bỗng ánh lửa bắn tung tóe, liền có tiếng nổ đùng, giống hệt pháo lửa. Còn loại sấm đánh vào vật thì từ trời giáng xuống.
Mùa hè năm Mậu Ngọ, tôi với anh họ Mậu Viên là Thản Cư đọc sách trên lầu ba tầng ở Thôi trang. Mở cửa sổ nhìn bốn phía, xa mấy dặm cũng thấy. Lúc ấy đang mưa sấm, xa xa thấy một người từ phía nam đến, cách làng chừng nửa dặm, bỗng quỳ xuống đất. Thoắt cái mây và khí sà xuống trùm lấy, không thấy nữa. Chốc lát một tiếng sấm nổ, ánh lửa chói mắt như ngay trước mặt. Mây đã thu lên rồi.
Lát sau ồn ào truyền rằng Lý thiện nhân ở Cao Xuyên bị sét đánh chết. Theo mọi người đến xem, khắp mình cháy đen, mà vẫn chắp tay quỳ ngay ngắn, ngửa mặt nhìn trời. Trên lưng có chữ son, không phải chữ triện, chữ trứu, không phải chữ thảo, chữ lệ (các lối viết chữ Hán), nét chữ ngoằn ngoèo, không đọc được mấy chữ. Người ấy ăn chay lễ Phật, không có việc thiện gì, cũng không có việc ác gì, không biết là do nghiệp kiếp trước hay do tội ác giấu kín.
Cháu ông ta là Lý Sĩ Khâm nói: "Hôm ấy sáng dậy nhất định đòi đến Thôi trang, thật ra không có việc gì, vậy mà đội mưa mà đến, mắc phải nạn này." Có người nói: hôm ấy Thôi trang có phiên chợ lớn — chợ Thôi trang cứ ngày một, ngày sáu là chợ lớn, ngày ba, ngày tám là chợ nhỏ — có lẽ quỷ thần đuổi ông ta đến để mọi người cùng thấy.
Khi tôi làm quan ở bộ Binh, có một viên thư lại bị cáo mê hoặc, gầy trơ xương, xin bùa của Trương Chân Nhân (Thiên Sư phái Chính Nhất của Đạo giáo) để trị. Bỗng nghe trên mái hiên có tiếng người nói: "Anh làm thư lại, lấy của trái lẽ, đáng phải chịu hình phạt chém giết. Kiếp trước ta từng chịu ơn cứu mạng của anh, nên dùng sắc đẹp mê hoặc, hút tinh khí của anh, muốn anh chết yên lành bằng bệnh lao. Nay bị xua đuổi, là vì nghiệp anh nặng, không cứu được. Nên gắng tích thiện, may ra còn vãn hồi được một phần vạn."
Từ đó bệnh khỏi. Nhưng hắn rốt cuộc không sửa đổi, sau quả nhiên vì lấy trộm ấn tín, tự ý thu thuế ngựa mà bị xử tử. Có viên thư lại trong nha biết chuyện, sau kể lại cho tôi.
Mẹ cả tôi là Trương thái phu nhân (vợ trước của cha tôi) có người tớ gái tên Tú Loan. Một đêm trăng, bà ngồi trên thềm nhà gọi, thì ở cả hành lang phía đông và phía tây đều có một Tú Loan chạy ra, hình dáng áo quần không khác chút nào, đến cả vạt áo bên phải gấp ngược góc, tay áo trái xắn nửa chừng cũng giống nhau. Bà kinh hãi suýt ngã, nhìn lại thì chỉ còn một. Hỏi thì nói từ hành lang phía tây đến; lại hỏi có thấy người ở hành lang phía đông không, nói không thấy. Đó là chuyện tháng Bảy; đến tháng Mười Một thì bà qua đời. Có lẽ lộc số đã sắp hết, nên yêu ma dám hiện hình chăng?
Ni cô ở miếu Sáp Hoa, Thương Châu, họ Đổng. Gặp ngày vía Đại Sĩ (tức Bồ Tát Quán Thế Âm), sửa soạn đồ cúng sắp xong, bỗng thấy hơi mệt, tựa bàn nghỉ tạm, mơ màng thấy Đại Sĩ bảo: "Ngươi không dâng cúng, ta cũng không đói; ngươi dâng cúng, ta cũng không no thêm. Ngoài cổng chùa có bốn năm người dân lưu lạc xin ăn không được, đói khát sắp chết, ngươi đem đồ cúng cho họ ăn, công đức hơn cúng ta mười lần." Bà giật mình tỉnh dậy, mở cổng ra xem, quả không sai. Từ đó mỗi năm cúng xong đều đem đồ cúng cho người ăn xin, nói: "Đây là ý Bồ Tát."
Mẹ tôi kể: ở Thương Châu có người phu kiệu họ Điền, mẹ mắc bệnh cổ trướng (bụng trương to do tích nước hoặc khí) sắp chết. Nghe ở trấn Cảnh Hòa có thầy thuốc có thuốc lạ, cách hơn trăm dặm, anh tờ mờ sáng chạy như điên đi, chạng vạng đã chạy như điên về, hơi thở chỉ còn thoi thóp. Nhưng tối ấy sông Vệ nước lên đột ngột, thuyền không dám qua. Anh bèn ngửa mặt lên trời gào khóc, nước mắt theo tiếng mà rơi. Mọi người tuy thương mà không làm gì được.
Bỗng một người lái đò cởi dây thuyền gọi: "Nếu có lẽ trời, người này không chết đuối. Lại đây, lại đây, ta chở anh qua." Rồi hăng hái chèo, lao ngang sóng bạc mà đi. Trong khoảnh khắc một cái búng tay đã tới bờ đông. Người xem đều chắp tay niệm danh hiệu Phật. Diêu An công nói: "Người lái đò này tin đạo trời vững chắc hơn cả nhà nho."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video