Duyệt Vi thảo đường bút ký (Ghi chép tùy bút ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển hai — Loan Dương tiêu hạ lục (Ghi chép cho qua mùa hè ở Loan Dương, tức vùng Thừa Đức bên sông Loan), phần hai
Khi ông Đổng Văn Khác (tức Đổng Bang Đạt; "Văn Khác" là tên thụy, tức tên đặt sau khi mất để tôn vinh) làm thiếu tư không (cách gọi tôn quý của chức thị lang bộ Công, là phó quan của bộ coi việc xây dựng, công trình), ông có kể: ngày trước ông sống ở quê tại Phú Dương. Có một ông già trong làng ngồi chơi nhà hàng xóm, nghe tiếng ông đọc sách thì nói: "Đây là người sau này sang trọng," rồi xin gặp. Ông già ngắm kỹ đi ngắm kỹ lại, lại hỏi bát tự can chi (tám chữ ghi năm, tháng, ngày, giờ sinh theo hệ can chi, dùng để đoán số mệnh). Ngẫm nghĩ hồi lâu, ông già nói: "Cả số mệnh lẫn tướng mạo của ông đều thuộc bậc nhất phẩm (bậc cao nhất trong chín bậc quan). Năm nọ ông sẽ được làm tri huyện (quan đứng đầu một huyện), năm nọ được tạm coi một huyện lớn, năm nọ được bổ chính thức, năm nọ lên thông phán (quan phó giúp việc quan đứng đầu phủ), năm nọ lên tri phủ (quan đứng đầu một phủ, đơn vị trên huyện), năm nọ từ tri phủ lên bố chính (tức bố chính sứ, quan coi tài chính và việc dân của một tỉnh), năm nọ lên tuần phủ (quan đứng đầu một tỉnh), năm nọ lên tổng đốc (quan cai quản một hay vài tỉnh, bậc cao nhất ở địa phương). Ông hãy khéo giữ mình, ngày sau sẽ biết lời tôi không sai."
Về sau ông không gặp lại ông già ấy nữa, mà lời ông già cũng không thành sự thật. Nhưng xét kỹ cuộc đời ông thì thấy: cái gọi là tri huyện, chính là lúc ông từ bạt cống (học trò được tuyển chọn đặc biệt từ trường địa phương đưa lên kinh) được làm một chức quan thất phẩm ở bộ Hộ; cái gọi là tạm coi huyện lớn, chính là chức thứ cát sĩ (tiến sĩ được chọn vào Hàn lâm viện học tập thêm); cái gọi là bổ chính thức, chính là chức biên tu (quan lo việc biên soạn trong Hàn lâm viện); cái gọi là thông phán, chính là chức trung doãn (quan trong Chiêm sự phủ, cơ quan lo việc cho thái tử); cái gọi là tri phủ, chính là chức thị độc học sĩ (quan Hàn lâm hầu vua giảng sách); cái gọi là bố chính sứ, chính là chức nội các học sĩ (quan học sĩ trong Nội các, cơ quan giúp vua xử lý giấy tờ); cái gọi là tuần phủ, chính là chức thị lang bộ Công. Phẩm trật (cấp bậc quan) đều khớp, năm tháng cũng đều khớp, chỉ khác ở chỗ một bên là quan trong triều, một bên là quan ngoài địa phương mà thôi. Thế là lời ấy đúng mà như không đúng, không đúng mà lại đúng; chỉ chưa biết chuyện tổng đốc thì sẽ ra sao. Về sau, đúng vào năm ấy, ông được phong làm thượng thư bộ Lễ (quan đứng đầu bộ Lễ), phẩm trật vẫn khớp.
Xét chuyện tính số theo can chi: có khi đúng lạ lùng, có khi hoàn toàn sai, có khi đúng một nửa sai một nửa. Tôi từng lấy những chuyện mình nghe thấy chắc chắn nhất mà suy nghĩ kỹ đi kỹ lại, thì thấy bát tự định sang hèn giàu nghèo chỉ là đại khái như thế, còn bên trong thì sự thêm bớt, đầy vơi có chỗ khác nhau. Phu nhân của tiên sinh Trâu Tiểu Sơn ở Vô Tích và phu nhân của tiên sinh Trần Mật Sơn ở An Châu có bát tự can chi giống hệt nhau. Tiên sinh Tiểu Sơn làm thị lang bộ Lễ, tiên sinh Mật Sơn làm bố chính sứ Quý Châu, đều là quan nhị phẩm. Xét về tước vị thì bố chính không cao quý bằng thị lang; xét về bổng lộc thì thị lang không dồi dào bằng bố chính; thế là bù trừ cho nhau. Hai phu nhân đều sống thọ. Trần phu nhân góa chồng sớm nhưng tuổi già khỏe mạnh, yên vui; Trâu phu nhân thì vợ chồng sống với nhau đến bạc đầu, nhưng về già mất con, gia cảnh cũng túng thiếu; thế là lại bù trừ cho nhau. Chuyện này có người ngờ là do đất có Nam có Bắc, giờ có đầu giờ, giữa giờ (mỗi giờ cổ dài bằng hai tiếng đồng hồ, chia làm phần đầu và phần giữa) khác nhau. Nhưng đứa cháu thứ sáu của tôi và đứa đầy tớ Lưu Vân Bằng, lúc sinh ra chỉ cách nhau một bức tường, hai cửa sổ đối nhau, hai đứa cùng lọt lòng cất tiếng khóc, chẳng những cùng giờ cùng khắc (một khắc chừng mười lăm phút) mà đến từng phút từng giây cũng như nhau. Thế mà cháu tôi đến mười sáu tuổi thì chết yểu, còn đứa đầy tớ đến nay vẫn sống. Há chẳng phải phần lộc mà số mệnh ấy được ban chỉ có ngần ấy: cháu tôi sinh ra lớn lên trong giàu sang nên tiêu hao hết trước; đứa đầy tớ sinh ra lớn lên trong nghèo hèn, tiêu hao không bao nhiêu nên lộc vẫn chưa hết đó sao? Đầy rồi vơi, vơi rồi đầy, lẽ vốn như vậy; xin đợi người hiểu mệnh trời bàn kỹ thêm.
Ông bác cố của tôi là ông Quang Cát, đầu đời Khang Hy làm thủ bị (võ quan cấp trung, trông giữ một vùng) ở Trấn Phiên. Ông kể: có người vợ của một thái học sinh (học trò trường Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình) họ Lý, thường xuyên hành hạ người thiếp của chồng, hễ giận là lột quần thiếp ra mà đánh roi, hầu như không ngày nào không có. Trong làng có một bà già có thể xuống âm phủ, tức hạng người gọi là "tẩu vô thường" (người sống được âm phủ sai đi làm việc bắt hồn, nên biết chuyện cõi âm). Bà khuyên người vợ: "Nương tử với người thiếp này có oan trái từ kiếp trước, nhưng chỉ phải trả hai trăm roi thôi. Nay lòng ghen bốc lên dữ dội, số roi đánh đã quá mười mấy lần rồi, thế là nương tử lại mắc nợ người ta. Vả lại đàn bà con nhà lương thiện chịu hình phạt, đến phép quan cũng không lột áo quần, vậy mà nương tử cứ bắt người ta trần truồng để làm nhục; việc làm quá hả hê như thế thì phạm vào điều quỷ thần kiêng ghét. Nương tử thân với tôi, tôi lén thấy sổ sách dưới âm phủ, không dám không báo." Người vợ cười nhạt nói: "Mụ già đáng chết nói bậy, muốn ta làm lễ giải hạn để lấy tiền chứ gì?"
Gặp lúc kinh lược (đại thần được triều đình sai đi coi việc quân và việc dân một vùng) Mạc Lạc gặp biến loạn của Vương Phụ Thần (viên tướng nổi loạn ở Thiểm Tây đời Khang Hy), bọn phản loạn nổi lên như ong vỡ tổ. Ông Lý chết trong loạn binh, người thiếp lọt vào tay phó tướng họ Hàn. Ông Hàn thích nàng sáng dạ, lanh lợi, chỉ sủng ái mình nàng; ông lại không có vợ cả nên việc nhà đều do nàng nắm. Còn người vợ thì bị giặc bắt đi; đến khi giặc bị đánh tan, bà bị bắt làm tù binh, đem chia thưởng cho tướng sĩ, lại đúng lúc rơi vào nhà ông Hàn. Người thiếp giữ bà lại làm đầy tớ gái, bắt quỳ giữa nhà mà bảo: "Ngươi chịu nghe ta sai bảo thì mỗi sáng thức dậy, trước hết quỳ trước bàn trang điểm, tự lột quần, nằm sấp xuống đất chịu năm roi, rồi sau mới đi làm việc, thì ta tha mạng cho. Nếu không thì ngươi là vợ của kẻ theo giặc, giết đi cũng chẳng ai cấm, ta sẽ băm vằm ngươi từng tấc cho chó lợn ăn." Người vợ sợ chết, mất hết chí khí, dập đầu xin vâng theo. Nhưng người thiếp không muốn bà chết ngay, nên đánh roi không ác lắm, chỉ cho biết đau mà thôi. Hơn một năm sau bà chết vì bệnh khác; tính số roi đã chịu thì vừa đúng bằng số đã đánh. Người đàn bà này thật là ngu lì, không biết nhục. Đó cũng là bị quỷ thần ghét, ngầm lấy mất hồn phách đi vậy. Việc này ông Hàn tự kể ra không giấu giếm, lại còn đem ra làm bằng chứng cho lẽ nhân quả báo ứng, cho nên người ta biết rõ đầu đuôi.
Ông Hàn còn nói: chuyện này vẫn còn là đổi chỗ cho nhau một cách rõ ràng. Cuối đời Minh, ông từng đi qua vùng Tương Dương, Đặng Châu, ở chung nhà trọ với một thuật sĩ (người làm phép thuật) tên Trương Uyên Hồ. Uyên Hồ biết rõ vợ của chủ nhà hành hạ người thiếp quá đáng, bực mình đã lâu, bèn nói nhỏ: "Đạo gia có phép mượn xác: những ai tu luyện chưa thành mà khí huyết đã suy, không kịp luyện thành hoàn đan (thuốc tiên luyện trong người, giúp sống lâu, trở lại trẻ trung) thì mượn một thân thể khỏe mạnh, nhân lúc người ta ngủ mà đổi hồn cho nhau. Tôi từng được truyền phép này, thử làm xem." Hôm sau, người trong nhà ấy bỗng nghe tiếng bà vợ nói trong phòng người thiếp, còn tiếng người thiếp lại nói trong phòng bà vợ. Đến lúc ra khỏi phòng thì kẻ nói giọng bà vợ lại là người thiếp, kẻ nói giọng người thiếp lại là bà vợ. Người thiếp được thân xác bà vợ thì chỉ ngồi im; bà vợ mang thân xác người thiếp thì hết sức không cam lòng. Hai bên cãi cọ ầm ĩ, họ hàng cũng không phân xử được. Đem kiện lên quan, quan giận cho là chuyện yêu quái bịa đặt, đánh người chồng rồi đuổi về, thế là chẳng ai làm gì được. Nhưng cứ theo hình dáng mà xét thì bà vợ thực đã là người thiếp. Không ở đúng địa vị thì uy quyền không thi hành được, rốt cuộc hai người chia nhà ở riêng cho đến hết đời. Chuyện này lại càng lạ hơn.
Tương truyền có một ông thầy đồ, đêm hè trăng sáng, dẫn học trò ra hóng mát trên bờ ruộng ngoài đền thờ Hà Gian Hiến vương (Lưu Đức, hoàng tử đời Hán, người có công sưu tầm sách kinh điển cổ). Thầy trò cùng giảng bài tập làm văn lấy đề từ Kinh Thi (bộ "Ba trăm bài"), tiếng vang sang sảng như chuông trống; lại bảo bọn trẻ nhỏ đọc thuộc Hiếu kinh (sách dạy về đạo hiếu), đọc xong lại giảng. Bỗng ngẩng lên thấy dưới hai cây bách cổ trước cửa đền thấp thoáng có người. Thử lại gần thì hình dạng khá lạ, biết là thần hay quỷ. Nhưng thầy thầm nghĩ: trước đền Hiến vương đây ắt không thể có yêu ma. Bèn tiến lên hỏi tên họ. Họ đáp: "Chúng tôi là Mao Trường, Quán Trường Khanh (hai người truyền dạy Kinh Thi đời Hán) và Nhan Chi (người cất giữ và truyền lại Hiếu kinh đời Hán), nhân đến bái kiến vương nên có mặt ở đây." Thầy đồ mừng lắm, vái hai vái xin được truyền dạy nghĩa kinh. Mao và Quán cùng nói: "Những lời ông giảng chúng tôi đã nghe cả, đều không phải điều bọn tôi hiểu được, nên không biết đáp thế nào." Thầy đồ lại vái mà nói: "Nghĩa Kinh Thi sâu kín, khó truyền cho kẻ ngu hèn. Xin Nhan tiên sinh giảng cho một chút Hiếu kinh có được không?" Nhan Chi quay mặt vào trong mà nói: "Những gì trẻ con nhà ông đọc, chỗ thiếu chỗ lộn, hoàn toàn không phải bản tôi truyền lại, tôi cũng chẳng biết nói vào chỗ nào." Chốc lát nghe truyền lệnh của vương: "Ngoài cửa hình như có người say nói nhảm, ồn tai đã lâu, đuổi đi cho rồi." Tôi cho rằng chuyện này cũng như chuyện ông đồ gặp quan nhà âm mà tiên sinh Ái Đường kể, đều là do những bậc học rộng bịa ra lời đùa để chê bai bọn nhà nho tầm thường. Nhưng phải chăng cũng là "hang trống thì gió mới lùa vào, cây ngô đồng có quả thì chim mới đến làm tổ" (tức có cớ thật thì mới sinh ra chuyện)?
Cha tôi là ông Diêu An đã khuất (Kỷ Dung Thư, từng làm tri phủ Diêu An, nên con cháu gọi như vậy) tính rất nghiêm, nhà không có khách tạp nham. Một hôm ông ngồi nói chuyện với một người ăn mặc rách rưới, gọi anh em tôi ra chào, rồi bảo: "Đây là chắt của ông Tống Mạn Thù, lâu rồi không có tin tức, nay mới gặp. Cuối đời Minh binh đao loạn lạc, cụ cố các con mới mười một tuổi, lưu lạc giữa chốn gươm giáo ngựa xe, nhờ có Tống Mạn Thù mới sống được." Rồi ông tận tình lo kế sinh nhai cho người ấy. Nhân đó ông răn anh em tôi: "Việc nghĩa đáng báo thì phải báo, không cần bàn đến nhân quả; nhưng nhân quả thực ra cũng chẳng sai chút nào. Ngày trước có một ông nọ chịu ơn cứu sống của người ta, sau khi giàu sang, thấy con cháu ân nhân sa sút mà dửng dưng như người qua đường. Về sau ông ta ốm nặng, đang uống thuốc thì mơ màng thấy ân nhân tay đưa cho hai phong thư, đều không dán kín. Xem ra thì chính là những lá thư năm xưa ông ta viết cầu cứu. Ông ta đánh rơi chén thuốc xuống đất, nói: 'Ta chết muộn rồi.' Tối hôm ấy thì chết."
Ông Tống Mông Tuyền, làm án sát (quan coi việc hình án của một tỉnh), kể: có ông nọ thời Minh làm gián quan (quan chuyên can ngăn, góp ý với vua), từng cầu cơ (phép cầu thần tiên giáng xuống, cầm cây bút gỗ viết chữ trên mâm cát) hỏi tuổi thọ. Tiên phán rằng năm nọ tháng nọ ngày nọ sẽ chết. Tính ra ngày ấy không còn xa, ông ta thường buồn rầu; đến ngày thì vẫn bình yên. Về sau sang triều nay (triều Thanh), ông ta làm đến hàng cửu khanh (các đại thần đứng đầu những bộ, viện quan trọng trong triều). Gặp lúc nhà một đồng liêu cầu cơ, vị tiên trước kia lại giáng xuống. Ông ta hỏi sao lời phán khi trước không ứng. Tiên lại phán: "Ông không chết thì tôi biết làm sao?" Ông ta cúi ngẩng ngẫm nghĩ, bỗng sai thắng xe bỏ đi. Thì ra ngày tiên đã phán chính là ngày mười chín tháng ba năm Giáp Thân (năm 1644, ngày Lý Tự Thành phá kinh thành, vua Sùng Trinh tự vẫn, nhà Minh mất; ý nói ông ta lẽ ra phải chết theo vua).
Khi tiên sinh Thẩm Tiêu Viên làm sơn trưởng (người đứng đầu, chủ giảng) thư viện Ngao Phong, ông đưa tôi xem nghiên mực cũ của ông Triệu Trung Nghị người Cao Ấp (tức Triệu Nam Tinh, đại thần cuối đời Minh, chống hoạn quan; "Trung Nghị" là tên thụy). Trên mặt nghiên khắc sáu chữ "Nghiên lúc phương đông chưa sáng", mặt sau có bài minh (bài văn ngắn khắc lên đồ vật) rằng: "Trăng tàn le lói, sao Thái Bạch (sao Kim, sao Mai) sáng tỏ, gà gáy ba lần, trống canh năm điểm, lúc này dâng sớ đánh tên đại hoạn quan; việc thành thì ghi công cho mi, không thành thì cùng mi bị giáng." Có lẽ đó là nghiên ông dùng để thảo tờ sớ hặc tội Ngụy Trung Hiền (hoạn quan chuyên quyền cuối đời Minh). Cuối cùng có một dòng chữ nhỏ ghi: "Học trò Vương Đạc viết". Dòng này bị bỏ không khắc, nhưng vết mực đen ăn sâu vào thớ đá, lúc khô thì không thấy, lấy nước rửa thì năm chữ hiện ra rõ ràng. Tương truyền ban đầu ông sai Vương Đạc viết bài minh này, chưa kịp khắc thì tai họa ập đến; về sau ở nơi bị đày mới cho khắc, dặn thợ đừng khắc dòng ấy. Thế mà trải hơn một trăm năm, rửa vẫn không mất, việc ấy thật đáng lạ (?). Có người nói: ông Trung Nghị ghét kẻ xấu rất nghiêm khắc. Bút ký của Ngư Dương sơn nhân (Vương Sĩ Chân, nhà thơ đầu đời Thanh) nói Vương Đạc nhân phẩm ngày càng kém, chữ viết cũng ngày càng kém (Vương Đạc về sau đầu hàng nhà Thanh). Vậy thì ông Trung Nghị đã nhìn thấy trước rồi, nên xóa tên y đi, tức là gạt bỏ y. Còn rửa không mất là để phơi bày việc y từng bị ông Trung Nghị gạt bỏ. Trời đất quỷ thần thường nhân một việc mà ngẫu nhiên lộ ra sự khéo léo, để người ta biết mà răn mình; có lẽ là như thế chăng.
Năm Canh Ngọ đời Càn Long (năm 1750), kho của triều đình mất đồ ngọc, tra xét những người làm việc trong vườn ngự uyển. Khi một người tên Thường Minh ra đối chất, bỗng nói bằng giọng trẻ con: "Đồ ngọc thì không phải hắn ăn trộm, nhưng người thì thật do hắn giết; tôi chính là hồn của người bị giết." Quan thẩm vấn hết sức kinh hãi, chuyển sang bộ Hình. Bấy giờ cha tôi là ông Diêu An đang làm lang trung (quan đứng đầu một ty trong bộ) ty Giang Tô, cùng ông Dư Văn Nghi và mấy người nữa thẩm vấn. Hồn nói: "Tôi tên Nhị Cách, mười bốn tuổi, nhà ở Hải Điến, cha tên Lý Tinh Vọng. Năm kia vào dịp Thượng nguyên (rằm tháng Giêng), Thường Minh dẫn tôi đi xem đèn về, đêm khuya vắng người, Thường Minh trêu ghẹo tôi; tôi ra sức chống cự, lại nói về sẽ mách cha, Thường Minh bèn lấy dây lưng thắt cổ tôi chết, chôn dưới bờ sông. Cha tôi ngờ Thường Minh giấu tôi, kiện lên quan tuần thành (ngự sử đi tuần tra kinh thành), chuyển sang bộ Hình, nhưng vì không có chứng cứ nên định truy bắt hung thủ khác. Hồn tôi thường đi theo Thường Minh, nhưng cách hắn bốn năm thước là thấy nóng như lửa dữ, không đến gần được. Sau hơi nóng giảm dần, tôi dần đến gần được hai ba thước, rồi gần đến một thước; hôm qua thì không thấy nóng gì nữa, mới nhập được vào hắn." Hồn lại nói lúc mới xét xử, hồn cũng theo đến bộ Hình, chỉ cửa ty ấy, thì ra là ty Quảng Tây. Theo ngày tháng hồn nói, quả tra được hồ sơ cũ. Hỏi xác ở đâu, hồn nói ở cạnh cây liễu thứ mấy trên bờ sông; đào lên quả thấy, xác vẫn chưa rữa. Gọi người cha đến nhận, ông khóc lớn: "Con tôi đây!" Việc tuy huyền hoặc mờ mịt nhưng chứng cứ đều là thật. Lại khi tra hỏi, gọi tên Thường Minh thì hắn bỗng như tỉnh mộng, nói giọng của Thường Minh; gọi tên Nhị Cách thì bỗng như mê say, nói giọng của Nhị Cách. Hai bên cãi qua cãi lại mấy lần, hắn mới chịu nhận tội. Lại cha con kể lể chuyện nhà, chuyện nào cũng rõ ràng, vụ án không còn gì đáng ngờ, bèn tâu rõ sự thật lên vua, xử theo đúng luật. Hôm có lệnh xuống, hồn mừng lắm. Vốn Nhị Cách sống bằng nghề bán bánh, bỗng cất tiếng rao to một câu "Ai mua bánh đây!". Người cha khóc nói: "Lâu lắm không nghe tiếng này, y hệt tiếng nó lúc còn sống." Hỏi con sẽ đi đâu, hồn đáp: "Con cũng không biết, cứ đi đã." Từ đó hỏi lại Thường Minh, hắn không còn nói giọng Nhị Cách nữa.
Ông Trương Thụ Trường người Nam Bì, chức phó sứ, làm quan đạo Khai Quy ở Hà Nam (đạo là đơn vị gồm vài phủ). Đêm ông đọc một bản hồ sơ án, ngẫm nghĩ tự nói: "Người tự cắt cổ chết thì vết dao đâm vào phải sâu, rút ra phải nông; nay đâm vào nông mà rút ra sâu, là sao?" Bỗng nghe sau lưng có tiếng thở dài: "Ông còn biết việc đấy." Ngoảnh lại không có ai. Ông than: "Ghê thay, xử án thật đáng sợ! Lần này may không sai, sao dám chắc ngày khác không sai?" Bèn cáo bệnh về quê.
Thân phụ của người thím đã khuất của tôi là bà nghi nhân (tước phong cho vợ quan ngũ phẩm) họ Cao, tên húy là Vinh Chỉ, làm huyện lệnh Lăng Xuyên ở Sơn Tây. Ông có một con ngựa ngọc cũ, chất ngọc không trắng trong lắm nhưng lốm đốm vết thấm đỏ như máu (ngọc chôn lâu dưới đất thường có vết như vậy), ông đẽo gỗ tử đàn làm đế đỡ. Ngựa thường đặt trên bàn, hai chân trước vốn ở dáng cùng quỳ như sắp đứng dậy. Một hôm chân trái bỗng duỗi ra ngoài đế. Ông Cao hết sức kinh hãi, cả nha môn chuyền tay nhau xem, nói: "Vật này đến Trình Chu (Trình Di và Chu Hy, các nhà nho đời Tống chủ trương 'cách vật', xét đến tận cùng lẽ của sự vật) cũng không xét ra được lẽ." Một người khách dạy học trong nhà nói: "Phàm vật để lâu năm thì thành yêu; được nhiều tinh khí của người cũng có thể thành yêu. Lẽ ấy dễ hiểu, chẳng có gì lạ." Mọi người bàn nên đập vỡ đi, còn do dự chưa quyết. Hôm sau ngựa lại co chân về dáng cũ. Ông Cao nói: "Thế này là nó thật có tri giác rồi." Bèn ném vào lò lửa đang cháy, dường như nghe có tiếng kêu nho nhỏ. Về sau không có gì lạ nữa, nhưng nhà họ Cao từ đó dần sa sút. Bà nghi nhân họ Cao kể: con ngựa ấy nung ba ngày thì nứt làm đôi, bà còn kịp thấy một nửa thân nó.
Lại nữa, cây cột ở phòng khách nhà họ Tào ở Vương Khánh Đà, huyện Vũ Thanh, bỗng mọc ra hai bông mẫu đơn, một tím một biếc, gân trong cánh hoa như sợi chỉ vàng, hoa lá tươi tốt. Hơn bảy tám ngày thì héo rụng. Gốc hoa mọc ra từ trong cột, thớ gỗ liền nhau; phần sát cột chừng hai tấc vẫn là gỗ khô, từ đó trở lên mới xanh dần. Mẹ tôi đã khuất là cháu ngoại họ Tào, hồi nhỏ chính mắt trông thấy. Ai cũng bảo đó là điềm lành. Ông ngoại tôi là tiên sinh Tuyết Phong nói: "Vật mà trái lẽ thường là yêu, điềm lành gì mà điềm lành!" Nhà họ Tào cũng sa sút.
Bà ngoại tôi đã khuất kể: Tào Hóa Thuần (hoạn quan cuối đời Minh) chết, nhà chôn theo một chiếc đai ngọc của triều Minh trước. Mấy năm sau, trước mộ thường thấy một con rắn trắng. Về sau mộ bị nước xói, quan tài hư mục. Hôm cải táng, các đồ quý khác đều còn, nhìn đến đai ngọc thì không thấy đâu. Mình con rắn từng đốt có vân, vẫn giống hình chiếc đai. Phải chăng hồn phách hung tợn của y đã nương vào ngọc mà hóa thành?
Ông ngoại tôi là tiên sinh Trương Tuyết Phong, tính thanh cao sạch sẽ, trong phòng sách bàn ghế nghiên bút đâu ra đấy, sách vở tranh ảnh ngăn nắp, cửa thường khóa, phải đích thân ông đến mới mở. Trong sân hoa lá rợp bóng, rêu xanh dày mượt; đầy tớ trai gái nếu không được sai bảo thì cũng không dám bước bừa một bước. Cậu tôi là ông Kiện Đình, năm mười một mười hai tuổi, nhân lúc ông ngoại đi vắng, lén vào sân hóng mát dưới gốc cây. Nghe trong phòng như có người đi lại, ngờ ông ngoại đã về trước, cậu nín thở nhìn trộm qua khe cửa sổ, thấy trên ghế tre có một cô gái ngồi, trang điểm đẹp như tranh. Đối diện ghế có một tấm gương lớn cao chừng năm thước, bóng trong gương lại là một con hồ ly. Cậu sợ không dám động đậy, lén nhìn xem nó làm gì. Cô gái bỗng tự thấy bóng mình, vội đứng dậy đi vòng quanh gương mà hà hơi vào. Gương mờ như sương. Hồi lâu cô ngồi lại chỗ cũ, vết hơi trên gương cũng dần tan. Nhìn lại bóng thì cũng là một cô gái đẹp. Cậu sợ bị trông thấy, rón rén đi về. Về sau cậu kể riêng với cha tôi là ông Diêu An. Ông Diêu An khi giảng chương "tu thân" (sửa mình) trong sách Đại học cho các cháu, có nêu chuyện này mà nói: "Gương sáng trống trơn nên vật gì cũng không giấu được bóng. Thế mà một khi bị yêu khí che mờ, còn mất cả hình thật, huống hồ lòng riêng thiên lệch, có cái che chắn từ trước thì sao?" Ông lại nói: "Chẳng những tình riêng là cái che chắn, ngay đến lòng công cũng là cái che chắn. Người chính trực, bậc quân tử, bị kẻ tiểu nhân nắm lấy cơ hội mà khích ngược lại, khiến cố chấp làm căng, có khi đến mức đảo lộn phải trái. Ngày trước viên lại của Bao Hiếu Túc (Bao Chửng, quan thanh liêm đời Tống) giả làm ra vẻ lộng quyền, khiến kẻ tù đáng bị đánh gậy lại được miễn đánh (viên lại ăn tiền của tù, dặn tù kêu oan, rồi giả quát mắng tù trước mặt Bao Chửng; Bao Chửng muốn chặn cái uy của viên lại nên phạt viên lại mà tha bớt cho tù), đó cũng là yêu khí che mờ gương vậy. Cho nên muốn chính tâm thành ý (giữ lòng ngay thẳng, ý nghĩ chân thành) thì trước hết phải cách vật trí tri (xét đến cùng lẽ của sự vật để hiểu biết cho thấu đáo)."
Có bà già bán hoa kể: ở kinh thành có một ngôi nhà gần một khu vườn bỏ hoang, trong vườn từ lâu có nhiều hồ ly. Có một người đàn bà đẹp, đêm trèo qua bức tường thấp đi lại với cậu trai nhà bên. Sợ việc lộ ra, lúc đầu chị ta nói dối tên họ; đến khi tình ái đã thắm thiết, liệu chừng không bị bỏ, bèn tự nhận là hồ ly trong vườn. Cậu trai mê sắc đẹp, cũng chẳng ngờ vực hay từ chối. Lâu sau, bỗng trên mái nhà người đàn bà có kẻ ném ngói mà chửi: "Ta ở trong vườn đã lâu, bọn trẻ con nhà ta đùa nghịch ném gạch đá, làm kinh động hàng xóm thì có lẽ có, chứ thật không có chuyện dâm đãng mê hoặc người ta. Sao ngươi lại bôi nhọ ta?" Thế là việc lộ ra. Lạ thay! Hồ ly mê hoặc người thường giả làm người, còn người đàn bà này lại giả làm hồ ly. Người giỏi quyến rũ thì bị ví với hồ ly, mà con hồ ly này lại trinh tiết hơn người.
Có một người khách giang hồ sống bằng nghề bán thư họa, ở kinh thành lấy một người thiếp, rất yêu nàng. Có khi đi dự tiệc, ông nhất định giấu trong tay áo ít hoa quả bánh trái mang về cho nàng, hai người cũng rất tương đắc. Chẳng bao lâu ông ốm nặng, bảo người thiếp: "Ta không có nhà, nàng không có chỗ về; ta không có họ hàng, nàng không có chỗ nương. Ta sống bằng ngòi bút, ta chết rồi nàng đi bước nữa (nguyên văn: ôm đàn tì bà khác), đó là thế tất phải vậy, cũng là lẽ phải. Ta không để lại nợ nần làm khổ nàng, nàng cũng không có cha mẹ anh em ràng buộc, được tự làm theo ý mình. Nàng đừng nhận chút tiền sính lễ nào, chỉ giao ước với người ta rằng mỗi dịp lễ tết cho phép nàng đi cúng mộ ta, thì ta không còn ân hận gì." Người thiếp khóc mà vâng lời. Người lấy nàng cũng giữ đúng giao ước, lại rất yêu nàng. Nhưng nàng thường buồn bã nhớ ơn xưa, đêm nào cũng mơ thấy chồng cũ chung chăn gối, trong giấc ngủ có khi nói mê thủ thỉ. Người chồng sau biết được, ngầm mời thuật sĩ dùng bùa chú trấn yểm. Lời nói mê thì dứt, nhưng bệnh dần phát ra, đến mức thoi thóp. Lúc sắp mất, nàng dập trán xuống gối mà nói: "Tình người cũ nặng, thật không quên được; việc này chàng biết rõ, thiếp cũng không giấu. Đêm qua người ấy lại báo mộng rằng: 'Ta bị xua đuổi đã lâu, nay mới đến lại được. Nàng bệnh đến thế này, sao không cùng về với ta?' Thiếp đã nhận lời rồi. Nếu được chàng ban cho ơn ngoài lệ, đưa xác thiếp chôn vào mộ người ấy, thì đời đời kiếp kiếp thiếp sẽ kết cỏ ngậm vành (tức báo đáp ơn sâu). Lời xin trái với lẽ thường, chỉ mong chàng liệu xét." Nói xong thì tắt thở. Người chồng cũng là kẻ hào hiệp, khảng khái nói: "Hồn đã đi rồi, giữ cái xác bỏ lại này làm gì? Dương Việt công (Dương Tố, đại thần đời Tùy, từng trả công chúa Lạc Xương về đoàn tụ với chồng cũ là Từ Đức Ngôn, nhờ hai nửa tấm gương vỡ ghép lại) còn ghép được gương Lạc Xương, ta lại không ghép được họ dưới suối vàng sao!" Rốt cuộc làm theo lời nàng xin. Đây là chuyện khoảng năm Giáp Dần, Ất Mão đời Ung Chính (1734–1735). Bấy giờ tôi mới mười một mười hai tuổi, nghe người ta kể nên quên mất tên họ. Tôi cho rằng tái giá là phụ chồng trước; lấy chồng rồi mà còn hai lòng là phụ chồng sau; người đàn bà này tiến hay lùi đều không có chỗ đứng. Tiên sinh Hà Tử Sơn cũng nói: "Nhớ mà chết, sao bằng chết theo chồng?" Còn tiên sinh Hà Lệ Am thì nói: "Sách Xuân Thu chỉ đòi hỏi khắt khe với bậc hiền giả, không thể đem nghĩa của kẻ sĩ phu mà ràng buộc đàn bà con gái. Thương cảnh ngộ của nàng là được, xót cho tấm lòng của nàng là được."
Anh đồ tể Hứa Phương có lần gánh hai vò rượu đi đêm, mệt nghỉ dưới gốc cây lớn. Trăng sáng như ban ngày, xa xa nghe tiếng hu hu, một con quỷ từ đám mộ đi ra, hình dạng đáng sợ. Hứa bèn núp sau gốc cây, cầm đòn gánh để tự vệ. Quỷ đến trước vò rượu, nhảy múa mừng rỡ, liền mở ra uống. Uống cạn một vò, còn muốn mở vò thứ hai, nút mới mở được một nửa thì đã ngã gục. Hứa giận lắm, lại thấy nó dường như chẳng có phép gì, bèn bất ngờ vung đòn gánh đánh. Như đánh vào khoảng không, nhân thế đánh liền một trận dữ dội, quỷ dần dần nhũn ra nằm sóng soài, hóa thành một đám khói đặc. Sợ nó biến hóa, Hứa đập thêm hơn trăm cái nữa. Đám khói trải phẳng trên mặt đất, càng tan càng loang, vết như mực nhạt, như lụa mỏng, càng tan càng mỏng, đến lúc không còn gì. Có lẽ nó đã tiêu tan hẳn rồi.
Tôi cho rằng quỷ là khí còn sót lại của người. Khí dần dần tiêu đi, cho nên sách Tả truyện nói "quỷ mới thì lớn, quỷ cũ thì nhỏ". Đời có người thấy quỷ, nhưng chưa từng nghe ai thấy quỷ từ thời Phục Hy, Hiên Viên (các vua thời thượng cổ) trở về trước, vì đã tiêu hết rồi. Rượu là thứ làm tan khí, cho nên các thầy thuốc dùng thuốc làm lưu thông huyết, ra mồ hôi, giải uất, trừ hàn đều chế với rượu. Con quỷ này chỉ còn chút khí sót lại mà bị cả vò rượu làm tan, khí dương mạnh mẽ cuồn cuộn hun đốt chút khí âm yếu ớt, thì tiêu sạch là phải. Thế là nó tiêu tan vì say, chứ không phải tiêu tan vì bị đánh. Lúc nghe chuyện này, có người kiêng rượu nói: "Quỷ giỏi biến hóa, vì rượu mà đến nỗi nằm im chịu đánh; quỷ vốn là thứ người sợ, vì rượu mà ngược lại bị người làm khốn; kẻ say sưa nên nghĩ lại." Có người nghiện rượu thì nói: "Quỷ tuy không có hình nhưng có tri giác, vẫn chưa thoát được lòng mừng giận buồn vui. Nay nó say ngủ mê man, tiêu về chỗ không có gì, ấy là trở về cái chân thật của nó. Cái thú trong rượu không gì sâu hơn thế. Nhà Phật coi Niết bàn (cảnh giới dứt hết phiền não, sinh tử) là cực lạc, bọn người tất bật bon chen sao hiểu được." Đúng như Trang Tử nói: "Bên này cũng có một lẽ phải trái, bên kia cũng có một lẽ phải trái" đó chăng.
Một nhà nông ở huyện Hiến có con bò đẻ ra kỳ lân, người nhà sợ quá đánh chết. Tri huyện Lưu Chinh Liêm thu nhặt đem chôn, khắc bia đề "Cánh đồng thấy kỳ lân". Ông Lưu vốn là quan tốt, sao việc này lại hủ lậu thế. Kỳ lân vốn là loài thú nhân từ, thực không phải giống bò. Con bê ấy có vảy (?) và sừng, là do lúc mưa giông bò mẹ cảm phải khí giao long mà thôi.
Khi ông Đổng Văn Khác chưa thi đỗ, ông dạy học ở một ngôi nhà bỏ trống, người ta bảo thường thấy chuyện quái lạ. Ông không tin, đêm thắp đèn ngồi chờ. Sau canh ba, gió lạnh rít lên, cửa sân tự mở, có mấy kẻ giống người mà không phải người lộn xộn kéo vào (?). Thấy ông, chúng hoảng hốt kêu: "Nhà này có quỷ!" rồi đều chạy tán loạn ra ngoài. Ông cầm gậy đuổi theo, chúng lại gọi nhau: "Quỷ đuổi tới rồi, chạy mau!" tranh nhau trèo tường đi mất. Ông thường kể lại, tự cười nói: "Không hiểu sao chúng lại gọi ta là quỷ?" Giả Hán Hằng người Cố Thành, lúc ấy đang theo ông học kinh, nhân dẫn chuyện trong sách Thái Bình quảng ký: có con dạ xoa (một loài quỷ dữ) muốn ăn xác người thiếp của Kha Thư Hàn (danh tướng đời Đường), lúc ấy Thư Hàn đang nằm bên cạnh. Bọn dạ xoa bảo nhau: "Có quý nhân ở đây, làm sao bây giờ?" Thư Hàn tự nghĩ chúng gọi mình là quý nhân, đánh chúng chắc không hề gì, bèn dậy đánh, bọn dạ xoa chạy tan. Chữ "quỷ" với chữ "quý" âm gần nhau, hay là bọn quỷ gọi tiên sinh là quý nhân mà tiên sinh nghe không rõ chăng? Ông cười nói: "Có lẽ thế."
Mùa thu năm Canh Ngọ, tôi mua được một bộ sách Bì Nhã (sách giải nghĩa tên cây cỏ, chim muông, soạn đời Tống), trong có kẹp một mảnh giấy hoa tiên màu xanh, trên có bài thơ:
"Khói sầu thấp thoáng phủ đôi cửa son,
Gió buốt khẽ lùa song cửa nàng ngọc,
Lửa ma xanh le lói hiện ra từ vách cổ,
Rêu đất ăn mòn đứt khoen khóa vàng (?).
Gốc cỏ đẫm sương, côn trùng đêm kêu dồn dập,
Đêm khuya lặng lẽ soi bóng đứng bên hoa sen,
Một đốm đom đóm ướt bay qua ao vắng,
Ánh sáng u uất soi thấy cánh hoa đỏ tàn đang khóc."
Cuối đề: "Thơ do Tĩnh Vân tiên tử giáng đàn, Trương Ngưng Kính kính chép." Có lẽ là chữ do người cầu cơ viết ra. Tôi cho rằng đây là thơ của quỷ, không phải thơ của tiên.
Tiên sinh Trương Huyễn Nhĩ ở Thương Châu, trong mộng làm một bài tuyệt cú (thơ bốn câu):
"Trên sông triều thu vỗ bờ dâng,
Thuyền lẻ đêm đậu gần canh ba,
Mười hai lầu son liễu rủ khắp,
Nơi nào thổi tiêu bầu bạn với trăng sáng."
Ông tự viết lời bạt (lời ghi ở cuối) rằng: "Nếu mộng không phải do nghĩ ngợi thì sao thành thơ được; nếu mộng là do nghĩ ngợi thì cả đời ta chưa đến Giang Nam, sao lại nghĩ ra đến cảnh này? Không hiểu vì đâu, tạm chép lại để đấy." Ông Diêu Biệt Phong người Đồng Thành, vốn không quen biết, vừa từ Giang Nam đến, gặp nhau ở nhà Lý Duệ Điên; trong tập thơ mới khắc in của ông Diêu lại có đúng bài thơ này. Hỏi ngày tháng làm thì là hơn một năm sau giấc mộng của tôi (?). Mở rương lấy bản thảo cũ ra cho xem, mọi người đều kinh ngạc. Trên đời thật có những việc không giải thích được. Các nhà nho đời Tống việc gì cũng bàn đến "lý", vậy lý này tìm từ đâu ra?
Lại có ông Lý Thấu Lục ở Hải Dương, tên là Thừa Phương, là bạn đồng niên (cùng đỗ một khoa thi) với tôi năm Đinh Mão. Ở phòng khách nhà tôi treo bức tranh "Uyên Minh hái cúc" (vẽ nhà thơ ẩn dật Đào Uyên Minh), do Lam Điền Thúc vẽ. Ông Đổng Khúc Giang nói: "Sao mà giống Lý Thấu Lục như đúc!" Tôi xem kỹ, quả đúng vậy. Về sau Thấu Lục lên kinh dự thi hội, xin bức tranh này mang đi, nói rằng những bức chân dung vẽ mình cả đời đều không giống bằng bức này. Việc này cũng không giải thích được.
Phía tây Cảnh Thành có mấy nấm mộ hoang, sắp bằng mặt đất rồi. Hồi nhỏ tôi đi qua, ông đầy tớ già Thi Tường chỉ mà nói: "Đây là con cháu nhà họ Chu, nhờ một việc thiện mà nối dõi được ba đời." Số là cuối đời Minh, năm Sùng Trinh, Hà Nam, Sơn Đông hạn hán lớn và có nạn châu chấu, rễ cỏ vỏ cây đều ăn hết, người ta phải lấy người làm lương thực. Quan lại không cấm được. Đàn bà trẻ con bị trói quặt tay đem bán ở chợ, gọi là "người rau". Đồ tể mua về, mổ như mổ dê lợn. Ông tổ họ Chu đi buôn từ Đông Xương về, vào quán ăn trưa. Người bán thịt nói: "Thịt hết rồi, xin chờ một lát." Chốc sau thấy lôi hai cô gái vào bếp, gọi to: "Khách chờ lâu rồi, chặt trước một cái chân giò mang ra." Ông vội chạy ra ngăn, thì nghe một tiếng thét dài, một cô đã bị chặt sống mất cánh tay phải, quằn quại dưới đất; còn một cô run lẩy bẩy, mặt cắt không còn hột máu. Thấy ông Chu, cả hai cùng kêu khóc, một cô xin được chết cho nhanh, một cô xin cứu mạng. Ông Chu động lòng thương xót, bỏ tiền chuộc cả hai. Cô kia không thể sống nổi, ông vội đâm vào tim cho chết; cô còn lại thì ông đưa về, vì không có con nên lấy làm thiếp. Quả nhiên sinh được một con trai, trên cánh tay phải có một vệt chỉ đỏ từ dưới nách vòng qua bả vai, y như cô gái bị chặt tay. Về sau truyền được ba đời thì tuyệt tự. Mọi người đều nói nhà họ Chu vốn không có con, ba đời ấy là nhờ một việc thiện mà kéo dài được.
Ở huyện Thanh có một thiếu phụ nhà nông, tính lả lơi, theo chồng làm lụng, như hình với bóng. Hai vợ chồng đùa cợt cười nói với nhau, chẳng kiêng dè ai, có khi đêm hè ngủ chung ngoài ruộng dưa. Ai cũng chê chị là lẳng lơ, nhưng đối với người khác thì mặt chị lạnh như sắt. Có kẻ lén ghẹo, ắt bị cự tuyệt gay gắt. Về sau gặp cướp, chị bị bảy nhát dao mà vẫn chửi mắng, rốt cuộc không để bị làm nhục mà chết. Mọi người lại kinh ngạc vì sự trinh liệt của chị. Ông nhà nho già Lưu Quân Trác nói: "Đây gọi là tư chất tốt mà chưa được học. Chỉ vì một lòng với chồng nên thề chết không hai lòng; chỉ vì không biết lễ phép nên tình cảm ân ái lộ ra nét mặt, chuyện riêng tư gần gũi hiện ra trong cử chỉ." Tiên sinh Tân Đồng Phủ nói: "Trình tử (nhà nho đời Tống) có câu: phàm kẻ cố tránh hiềm nghi đều là trong lòng chưa vững. Người đàn bà này trong lòng không có gì khác, nên thản nhiên làm thẳng mà không tự ngờ mình. Chính vì vậy mà giữ được đến chết. Còn những kẻ thích làm ra vẻ nghiêm khắc cao ngạo thì tôi thấy nhiều rồi." Cha tôi là ông Diêu An nói: "Ông Lưu nói là lời chính đáng, ông Tân nói là lời có ý khích bác." Về sau người chồng đêm canh ruộng đậu, ngủ một mình trong túp lều tròn, bỗng thấy vợ đến, âu yếm như ngày thường, nói: "Quan âm phủ vì thiếp trinh liệt, xử cho kiếp sau được đỗ ất bảng (đỗ cử nhân), làm huyện lệnh. Thiếp thương chàng không muốn đi, xin bỏ quan lộc mà làm hồn lang thang, để được theo chàng mãi. Quan âm phủ thương thiếp, đã cho rồi." Người chồng cảm động khóc, thề không lấy ai khác. Từ đó ngày ẩn đêm đến, gần hai mươi năm. Trẻ con cũng có khi nhìn thấy. Đây là chuyện cuối đời Khang Hy, ông Diêu An còn nói được tên họ, chỗ ở, nay tôi quên mất rồi.
Ở huyện Hiến có ông nhà nho già họ Hàn, tính cứng cỏi chính trực, làm gì cũng theo lễ, cả làng tôn làm bậc trưởng lão. Một hôm ông bị cảm lạnh, trong lúc mê man thấy một con quỷ đứng trước mặt nói: "Thần Thành hoàng (vị thần coi giữ một thành, một vùng) gọi." Ông Hàn nghĩ số đã hết thì phải chết, chống cũng vô ích, bèn đi theo. Đến một nha môn, thần xem sổ rồi nói: "Vì trùng họ nên bắt nhầm." Thần cho đánh con quỷ hai mươi gậy, sai đưa ông về. Ông Hàn bất bình, bước lên thưa: "Mạng người hệ trọng nhất, sao thần lại sai con quỷ hồ đồ, đến nỗi bắt nhầm? Nếu không xem sổ ra thì chẳng phải tôi chết oan sao? Còn nói gì đến 'thông minh chính trực' nữa!" Thần cười nói: "Người ta bảo ngươi bướng, nay quả thế. Ngay sự vận hành của trời còn không tránh được tuế sai (độ lệch nhỏ của chuyển động trời đất tích lại qua từng năm, khiến lịch pháp phải điều chỉnh), huống chi quỷ thần? Sai mà biết ngay, đó gọi là thông minh; biết rồi không che đậy, đó gọi là chính trực. Ngươi sao hiểu được điều ấy. Nghĩ ngươi lời nói việc làm không có vết nhơ, tạm tha cho. Sau đừng nóng nảy càn rỡ như thế nữa." Ông bỗng tỉnh lại. Đây là do Hàn Chương Mỹ kể.
Ông nội tôi có một đứa đầy tớ nhỏ tên Đại Nguyệt, mười ba mười bốn tuổi, có lần theo người làng úp cá dưới sông, được một con cá lớn dài gần hai thước. Nó đang giơ tay nâng cá cho mọi người xem, con cá bỗng giãy mạnh quẫy đuôi, quất trúng má trái, nó ngã xuống nước. Mọi người lấy làm lạ sao nó không đứng dậy, thử đỡ lên thì thấy từng sợi máu nổi lên. Có một mảnh bát vỡ trong bùn, cạnh sắc như dao, đã đâm trúng huyệt thái dương. Trước đó mẹ nó mơ thấy nó bị người ta trói đặt lên thớt, mổ xẻ như dê lợn, người kia dường như còn chưa hết giận. Tỉnh dậy bà ghê sợ, thường răn nó đừng gây gổ với ai, không ngờ lại bị cá đánh. Phải chăng đó là điều nhà Phật gọi là kiếp trước nợ mạng người ta?
Ông Lưu Thanh Viên, thiếu tông bá (cách gọi tôn quý của chức thị lang bộ Lễ), kể: có đôi anh em họ bên nội bên ngoại dính chuyện tư tình như trong "Hội chân ký" của Nguyên Chẩn (truyện đời Đường kể chuyện trai gái lén lút với nhau). Cô gái có mang, bị mẹ phát giác, bèn nói dối rằng đêm nào cũng có một người khổng lồ đến, đè lên người rất nặng, da đen sì. Bà mẹ nói: "Ắt là tượng đất thành yêu." Bà đưa cho con sợi chỉ màu, dặn lúc nó đến thì lén buộc vào chân nó. Cô gái lén đưa cho người tình, anh ta đem buộc vào chân tượng Chu tướng quân (Chu Thương, tướng hầu cận Quan Vũ) ở miếu Quan Đế. Bà mẹ dò tìm ra, đánh vào chân tượng gần gãy. Về sau hai người lại lén gặp nhau, bỗng thấy Chu tướng quân đánh vào lưng, cả trai lẫn gái cùng nằm cứng đờ không dậy được. Ai cũng nói đó là quả báo vì bôi nhọ thần thánh. Kẻ một mình hưởng lợi mà đổ vạ cho người khác, mưu ấy thật khéo; nhưng sự khéo là điều Tạo hóa kiêng ghét. Mưu mô trăm đường, cuối cùng quay lại hại mình, ấy là đạo trời. Thần ghét sự nham hiểm (?) của họ, chứ không phải ghét chuyện bị bôi nhọ.
Ông La Lưỡng Phong ở Dương Châu (họa sĩ nổi tiếng), mắt có thể nhìn thấy quỷ, nói: "Phàm chỗ nào có người là có quỷ. Những quỷ dữ chết oan chết bất đắc kỳ tử, chìm đọng nhiều năm, phần lớn ở trong phòng tối, nhà bỏ trống; không nên đến gần, đến gần là bị hại. Còn những quỷ đi lại tấp nập thì buổi sáng dương khí thịnh, phần nhiều ở chỗ bóng râm chân tường; buổi chiều âm khí thịnh thì tản ra đi khắp nơi, có thể xuyên qua tường mà đi, không qua cửa. Gặp người thì tránh đường, vì sợ dương khí. Loại này chỗ nào cũng có, không gây hại." Ông lại nói: "Quỷ tụ tập thường ở chỗ người ở đông đúc, chỗ hẻo lánh đồng không thì thấy rất ít. Chúng thích quanh quẩn bên bếp, dường như muốn gần hơi thức ăn. Lại thích vào nhà xí, thì không rõ vì sao; hay là chọn chỗ ít người lui tới chăng?" Ông có vẽ bức "Quỷ thú đồ" (tranh cảnh vui của quỷ), tôi khá ngờ là ông tự nghĩ ra mà vẽ. Trong tranh có một con quỷ đầu to gần gấp mười lần thân, lại càng có vẻ hoang đường. Nhưng nghe cha tôi là ông Diêu An kể: ông Trần ở Dao Kinh, có đêm hè mở cửa sổ nằm. Cửa sổ rộng một trượng, bỗng có một khuôn mặt khổng lồ nhòm vào, rộng bằng cả cửa sổ, không biết thân nó ở đâu. Ông vội rút kiếm đâm vào mắt trái, nó liền biến mất. Một ông đầy tớ già ở cửa sổ đối diện cũng thấy, nói nó từ dưới đất chỗ chân cửa sổ trồi lên. Đào đất sâu hơn một trượng, không thấy gì mới thôi. Thế là quả có loại quỷ như vậy. Mịt mờ khó biết, ta biết hỏi ai cho rõ.
Đứa đầy tớ Lưu Tứ, mùa hè năm Nhâm Thìn (1772) xin nghỉ về thăm nhà, tự đánh xe bò chở vợ. Còn cách nhà ba bốn mươi dặm, gần nửa đêm, con bò bỗng không đi, người vợ ngồi trong xe hoảng kêu: "Có một con quỷ, đầu to như cái chum, ở trước con bò!" Lưu Tứ nhìn kỹ thì là một người đàn bà thấp đen, đầu đội một cái lồng gà rách, vừa nhảy múa vừa gọi: "Lại đây, lại đây!" Sợ quá anh quay xe lại, thì nó lại nhảy ra trước con bò mà gọi "lại đây, lại đây". Cứ thế vòng quanh bốn phía, cho đến lúc gà gáy. Bỗng nó đứng lại cười nói: "Đêm mát không có việc gì, mượn vợ chồng ngươi để giải khuây thôi. Chỉ là đùa chút, ta đi rồi chớ có chửi ta, chửi thì ta lại đến. Cái lồng gà này là của nhà nọ ở làng trước, gửi các ngươi trả hộ." Nói xong ném cái lồng gà lên xe rồi đi. Trời sáng về đến nhà, hai vợ chồng đều mê mẩn như say. Người vợ chẳng bao lâu ốm chết, Lưu Tứ cũng lưu lạc chẳng ra người. Có lẽ con quỷ đã nhân lúc vận khí của họ suy kém.
Ở Cảnh Thành có mộ Lưu Vũ Chu (kẻ cát cứ cuối đời Tùy), sách Hiến huyện chí cũng có chép. Xét ra Vũ Chu là người Mã Ấp, vùng sau núi, mộ không lẽ ở đây. Tôi ngờ đó là mộ của Lưu Huyễn (nhà nho đời Tùy). Huyễn là người Cảnh Thành; sách Nhất thống chí chép mộ ông ở cách huyện Hiến tám mươi dặm về phía đông. Cảnh Thành cách huyện thành tám mươi bảy dặm, đại khái là đúng chỗ đó. Xưa có hồ ly ở trong mộ, thỉnh thoảng trêu chọc người say. Trong làng có Trần Song là một tay bợm rượu. Nghe chuyện, hắn tức giận nói: "Yêu thú dám thế à!" rồi đến chỗ mộ, vừa kể tội vừa chửi. Bấy giờ người làm cỏ đầy đồng, đều thấy cha hắn giận dữ ngồi bên mộ; còn Song thì nhảy nhót gào thét. Mọi người tranh nhau đến quát: "Mày say gì đến nỗi chửi cả cha mày?" Song nhìn kỹ, quả là cha mình. Hắn sợ hãi dập đầu, người cha đi thẳng về. Song theo sau van lạy, đuổi kịp ở ngoài làng, đang quỳ xuống đất phân trần, bỗng đám đàn bà con gái vây quanh cười ồ: "Trần Song sao lại quỳ lạy vợ thế?" Song ngẩng lên nhìn, lại quả là vợ mình, ngớ người đứng ngây ra; người vợ cũng đi thẳng về. Song thẫn thờ về nhà, thì cha và vợ thật ra chưa hề ra khỏi nhà, mới biết đều là hồ ly biến hóa trêu mình. Hắn xấu hổ mấy ngày không dám ra khỏi cửa, ai nghe chuyện cũng cười lăn. Tôi cho rằng Song không chửi hồ ly thì sao bị hồ ly trêu; Song có chỗ tự chuốc lấy. Hồ ly không trêu người thì sao bị Song chửi; hồ ly cũng có chỗ tự chuốc lấy. Rối ren vướng mắc đều do một ý nghĩ sai lầm mà ra. Cho nên Phật dạy: hết thảy chúng sinh, hãy thận trọng chớ gây nhân.
Phương Quế là con một người bị đày ở Ô Lỗ Mộc Tề (Urumqi, vùng Tân Cương), kể rằng có lần chăn ngựa trong núi, một con ngựa bỗng chạy mất. Theo dấu đi tìm, cách một ngọn núi nghe tiếng ngựa hí rất thảm. Lần theo tiếng đến một hang núi sâu, thấy mấy con vật giống người giống thú, khắp mình vảy sần sùi (?) như vỏ thông già, tóc bù xù như lọng lông chim, tròng mắt lồi ra, màu trắng hẳn, như nạm hai quả trứng gà, đang cùng đè con ngựa ăn sống thịt. Người chăn ngựa phần nhiều mang súng để phòng thân; Quế vốn nghịch ngợm táo tợn, bèn trèo lên cây nổ súng, bọn vật ấy đều chạy vào rừng sâu. Con ngựa đã bị ăn mất nửa thân. Về sau không thấy lại, rốt cuộc không biết là giống gì.
Nhà ông Nhuế Thiết Nhai, chức thứ tử (quan trong Chiêm sự phủ, cơ quan lo việc cho thái tử), có một căn lầu, hồ ly ở trên đó, thường khóa kín. Hồ ly có khi đêm nấu nướng dưới bếp, bày tiệc đãi khách trong phòng; người nhà quen thấy cũng không lạ. Hễ có trộm cướp hay lửa đèn bất cẩn, chúng đều trông coi canh giữ thay chủ, hai bên sống yên ổn đã lâu. Về sau nhà bán cho ông học sĩ Lý Liêm Y. Ông Liêm Y vốn không tin chuyện yêu quái, tự lên mở ra xem, thì trên lầu ba gian sạch không một hạt bụi, ở giữa có một chỗ rộng bằng chiếc chiếu, lót ván gỗ, ngay ngắn như giường, ngoài ra không thấy gì. Bấy giờ đang sửa chữa nhà, nhân thể phá luôn căn lầu, cho chúng không còn chỗ dựa, cũng không có gì lạ. Đến khi vừa xây xong, đột nhiên lửa bốc lên bốn phía, chốc lát không còn một mảnh rui; mà cỏ lợp mái nhà hàng xóm không một cọng nào bị cháy. Ai cũng nói là do hồ ly làm. Ông Lưu Thanh Viên, thiếu tông bá, nói: "Nhà này lẽ ra phải cháy vào hôm ấy thôi. Nếu số không phải cháy, hồ ly sao dám phóng hỏa." Tôi cho rằng nếu yêu ma đều giữ đúng luật lệ thì trời đã không có hình phạt sấm sét. Phép vua cấm giết người, kẻ không dám giết thì nhiều, nhưng kẻ giết người rồi phải đền tội cũng thỉnh thoảng có. Việc này thật chưa thể biết được.
Ông Vương Lan Tuyền, thiếu tư khấu (cách gọi tôn quý của chức thị lang bộ Hình), kể: khi ông Mộng Ngọ Đường làm đề học (quan coi việc học hành, thi cử của một tỉnh) ở Giang Nam, sau nha môn có một gò cao, đêm thường thấy ánh sáng lạ. Người ta nói có một con chim trĩ và một con rắn ở trên đó, đều đã sống lâu năm, có thể thành yêu. Ngọ Đường tuổi trẻ khí hăng, tập hợp người mang cuốc sọt đến san bằng. Mọi người còn do dự không chịu ra tay, Ngọ Đường đang giận dữ thúc giục, bỗng gió thổi một tấm chiếu trùm lên đầu ông; vội gỡ ra thì lại một tấm nữa trùm lên, đều là chiếu trên giàn che mát trong nha môn. Ngọ Đường thấy lạ, bèn thôi không làm nữa. Gò ấy nay vẫn còn sừng sững.
Ông đầy tớ già Ngụy Triết nghe cha kể: đầu đời Thuận Trị có một thư sinh, nhà cách nhà tôi tám chín mươi dặm, quên mất tên họ. Ông ta và vợ lần lượt qua đời; ba bốn năm sau người thiếp cũng mất. Vừa lúc có người làm thuê của nhà ấy đi đêm tránh mưa, ngủ dưới hiên miếu Đông Nhạc (miếu thờ thần núi Thái Sơn, theo tín ngưỡng dân gian là vị thần coi sổ sinh tử). Như mơ mà không phải mơ, anh ta thấy người thư sinh đeo gông đứng trước sân, vợ và thiếp đi theo. Có một vị thần, mũ áo giống thần Thành hoàng, cúi gập người thưa với thần Đông Nhạc: "Thư sinh này làm nhục hai người, có tội; nhưng cứu sống hai mạng, cũng có công, nên cho bù trừ." Thần Đông Nhạc giận nói: "Hai người kia vì sợ chết mà chịu nhục, còn có thể tha. Thư sinh cứu hai người chính vì muốn làm nhục họ, chỉ nên định tội, sao lại nói công tội bù trừ?" Rồi phẩy tay cho ra. Thư sinh cùng vợ và thiếp cũng theo ra. Người làm thuê sợ không dám nói, trời sáng về kể với người nhà, ai cũng không hiểu.
Có một người đầy tớ cũ khóc nói: "Lạ thay, rốt cuộc lại bị ghi tội vì việc này! Việc này chỉ cha con tôi biết, vì chịu ơn sâu nặng nên thề không dám nói. Nay đã cách hai triều, mới dám kể lại. Hai bà chủ thật ra đều không phải đàn bà. Đời Thiên Khải nhà Minh trước, Ngụy Trung Hiền giết Dụ phi, cung nữ và hoạn quan dưới quyền bà đều bị bí mật bắt đưa vào Đông Xưởng (cơ quan mật thám, ngục riêng do hoạn quan nắm), chết rất thảm. Có hai hoạn quan, một tên Phúc Lai, một tên Song Quế, liều mạng trốn thoát. Vì từng quen biết chủ tôi, lúc chủ tôi đang buôn bán ở kinh thành, họ ban đêm đến nương nhờ. Chủ tôi đưa họ vào phòng kín, tôi khoét lỗ nhìn trộm. Chủ tôi bảo hai người: 'Giọng nói, nét cười, dáng mạo của các ông ở giữa đàn ông và đàn bà, hơi khác người thường, hễ ra ngoài ắt bị bắt; nếu đổi sang ăn mặc đàn bà thì người ta không dò ra được. Nhưng hai người đàn bà không chồng ở nhờ nhà người ta, dấu vết đáng ngờ, cũng ắt bại lộ. Thân hai ông đã tịnh (đã bị thiến), vốn chẳng khác gì đàn bà, nếu chịu hạ mình làm vợ làm thiếp của tôi thì muôn phần không sơ suất.' Hai người tiến lui không có kế, ngẫm nghĩ hồi lâu, đều đành nghe theo. Bèn sắm đồ trang sức đàn bà cho họ, xỏ lỗ tai, dần dần đeo được hoa tai; lại mua thuốc làm mềm xương, lén bó chân cho họ. Qua mấy tháng, nghiễm nhiên thành hai người đàn bà đẹp. Bèn chở xe về nhà, nói dối là vợ lấy ở kinh. Hai người ở lâu trong cung cấm, đều trắng trẻo, nhu mì, không có chút dáng đàn ông. Lại thêm việc này hoàn toàn vượt ngoài sức tưởng tượng, nên rốt cuộc không ai nhận ra, chỉ lấy làm lạ sao họ không làm việc may vá thêu thùa, cho là cậy được chiều chuộng mà kiêu lười. Hai người cảm ơn cứu mạng của chủ, nên khi mọi việc đã yên cũng cam lòng sống với nhau đến già. Nhưng thật ra là dùng lời khéo dụ dỗ ép buộc, chứ không phải thương họ cùng đường, nên bị thần Tư mệnh (vị thần coi số mệnh con người) trách phạt là phải." Tin thay, người có thể lừa được, chứ quỷ thần không thể lừa!
Năm Kỷ Mão đời Càn Long (1759), tôi làm chủ khảo kỳ thi hương (kỳ thi cấp tỉnh, đỗ thì thành cử nhân) ở Sơn Tây. Có hai bài thi đều đã được chấm đỗ. Một bài định xếp hạng bốn mươi tám; lúc điền bảng nháp, quan đồng khảo (quan chấm thi phụ) là huyện lệnh họ Lã (?) ở Vạn Tuyền cất nhầm bài ấy vào rương quần áo, tìm mãi không thấy. Một bài định xếp hạng năm mươi ba; lúc điền bảng nháp, gió lạnh thổi tắt đèn ba bốn lần, đổi sang bài khác mới thôi. Sau khi công bố kết quả, bóc phần dán kín tên ra xem, thì bài bị mất là của Phạm Học Phu, bài làm tắt đèn là của Lý Đằng Giao. Tôi khá ngờ hai người này bị cõi âm trách phạt. Nhưng kỳ thi hương năm Canh Thìn (1760), cả hai đều đỗ, Phạm vẫn đứng thứ bốn mươi tám; Lý đến năm Tân Sửu (1781) đỗ tiến sĩ. Mới biết công danh khoa cử là có số, sớm một năm cũng không được. Những kẻ chạy vạy bon chen để làm gì? Dù cầu mà được thì cũng ắt là thứ số mệnh vốn có, dẫu không cầu cũng được.
Cha tôi là ông Diêu An kể: kỳ thi hội (kỳ thi ở kinh đô dành cho cử nhân) năm Canh Tuất đời Ung Chính (1730), ông cùng dãy phòng thi với một vị hiếu liêm (tức cử nhân) họ Thang ở huyện Hùng. Nửa đêm, Thang bỗng thấy một nữ quỷ xõa tóc vén rèm, tay xé bài thi của ông, giấy bay tán loạn như bướm. Thang vốn cứng cỏi chính trực, cũng không sợ hãi, ngồi hỏi: "Kiếp trước ta không biết, chứ kiếp này thật không làm việc gì hại người, ngươi đến làm gì?" Quỷ sững sờ lùi lại nói: "Ông không phải phòng số bốn mươi bảy à?" Đáp: "Ta là số bốn mươi chín." Hóa ra có hai phòng bỏ trống, quỷ không trừ ra mà đếm. Quỷ nhìn kỹ hồi lâu, cúi chào tạ lỗi rồi đi. Chốc lát, phòng số bốn mươi bảy kêu ầm lên rằng anh nọ trúng tà. Con quỷ này thật hồ đồ, ông Thang có thể nói là gặp tai bay vạ gió. May mà lòng ông không có gì hổ thẹn, nên trong lúc vội vàng dám cùng nó tra hỏi biện bạch, chỉ bị xé một bài thi thôi; nếu không thì nguy rồi.
Ông Cố Đức Mậu, chức viên ngoại (quan phó trong một ty của bộ), tự nói mình là quan âm phủ dưới quyền thần Đông Nhạc, tôi không tin lắm. Nhưng lời ông nói thì có lý. Trước đây ở nhà ông Cừu Văn Đạt, ông từng bảo tôi: "Âm phủ trọng người đàn bà thủ tiết, nhưng cũng có thứ bậc. Có người vì thương con cái, có người vì ruộng nhà nhiều, có điều vướng bận mà không đi bước nữa, đó là bậc dưới. Không tránh khỏi tình dục nảy sinh nhưng biết lấy lễ nghĩa tự kiềm chế, đó là bậc giữa. Lòng như giếng khô, chẳng gợn sóng, giàu sang cũng không màng, đói rét cũng không biết, lợi hại cũng không tính, đó là bậc trên. Người như vậy nghìn trăm người không được một; có được một thì quỷ thần cũng phải kính nể. Một hôm ồn ào truyền rằng có tiết phụ (người đàn bà thủ tiết) đến, Diêm vương nghiêm nét mặt, các quan âm phủ đều sửa áo đứng chờ đón. Thấy một bà già lừ đừ (?) đi đến, mỗi bước một cao dần như bước lên bậc thềm. Đến nơi thì đi thẳng qua trên nóc điện, không biết đi đâu. Diêm vương ngẩn người nói: 'Bà này đã sinh lên cõi trời rồi, không còn ở trong sổ quỷ của ta nữa.'" Ông lại nói: "Bề tôi hiền cũng có ba bậc: sợ phép nước là bậc dưới; quý danh tiết là bậc giữa; một lòng vì nhà vua, chỉ biết việc nước việc dân, không biết đến họa phúc khen chê, là bậc trên." Ông lại nói: "Âm phủ ghét kẻ nóng vội tranh giành, cho rằng mọi nghiệp ác đều từ đó mà sinh ra, nên thường làm cho họ vấp váp khốn đốn, được không bù mất. Lòng người càng khéo thì cơ trời của quỷ thần cũng càng khéo. Nhưng âm phủ lại không trọng kẻ ẩn dật lắm, cho rằng trời đất sinh ra người tài vốn mong giúp ích cho việc đời; ai ai cũng làm Sào Phủ, Hứa Do (hai ẩn sĩ đời vua Nghiêu, từ chối không nhận ngôi vua) thì đến nay nước lụt vẫn tràn ngập, đến chỗ treo bầu, chỗ cho bê uống nước (điển Hứa Do treo bầu trên cây, Sào Phủ dắt bê đi uống nước ở chỗ sạch) cũng không còn." Ông lại nói: "Luật âm phủ cũng như sách Xuân Thu, đòi hỏi khắt khe với người hiền nhưng lại khuyến khích người làm điều thiện. Người quân tử cố chấp làm hỏng việc thì cũng ghi là lỗi; kẻ tiểu nhân có một việc làm lợi cho người thì cũng ắt được báo đáp bằng chút phúc nhỏ. Người đời không hiểu nghĩa này, nên hay ngờ nhân quả có lúc sai."
Ông Vĩnh, tên húy là Ninh, chức nội các học sĩ, mắc bệnh, khá mệt mỏi. Mời thầy thuốc xem mạch, chưa khỏi ngay, đổi mời thầy khác. Thầy sau đòi xem đơn thuốc thầy trước đã dùng, tìm không thấy. Ông cho là đứa hầu gái để nhầm chỗ, bắt nó tìm, bảo không thấy thì sẽ bị đánh. Đang dựa gối nghỉ, mơ màng thấy có người quỳ dưới đèn nói: "Xin ông đừng đánh con hầu, đơn thuốc là do kẻ hèn này giấu. Kẻ hèn này chính là tên tù được ông xét lại án mà được sống, khi ông làm án sát." Hỏi giấu đơn thuốc để làm gì, đáp: "Thầy thuốc cùng nghề đều ghen ghét nhau, cố sửa đơn của thầy trước để tỏ ra mình giỏi. Thuốc ông uống không sai, chỉ là mới thử một thang, sức thuốc chưa tới mà thôi. Nếu để thầy sau thấy đơn thì ắt làm ngược lại cho khác người, thế thì ông nguy mất. Vì vậy kẻ hèn này lén lấy đi." Ông lúc ấy đang mê mệt, cũng chưa nghĩ ra đó là quỷ; một lúc sau mới tỉnh ngộ, sợ toát mồ hôi. Ông bèn bảo đơn trước đã mất, không nhớ nữa, xin thầy sau kê đơn khác. Xem thuốc thầy sau dùng thì vẫn là đơn của thầy trước. Nhân đó uống liền mấy thang, bệnh khỏi hẳn như chưa từng mắc. Khi ông trấn giữ Ô Lỗ Mộc Tề, chính miệng kể cho tôi nghe, nói: "Con quỷ này có thể gọi là thạo việc đời."
Ông chú trong họ tôi là ông Mạc Am (?) kể: ở Túc Ninh có một ông thầy đồ theo học thuyết của Trình Chu. Một hôm có nhà sư đi khất thực đứng ngoài trường xin ăn, gõ mõ lốc cốc từ giờ Thìn đến giờ Ngọ (từ sáng sớm đến trưa) không chịu thôi. Thầy đồ chán ghét, tự ra quát đuổi, lại nói: "Mày vốn là tà đạo, dân ngu có khi bị mày mê hoặc, chứ chốn này đều là môn đồ của thánh hiền, mày đừng mơ hão!" Nhà sư vái chào nói: "Kẻ theo Phật mà đi quyên xin cơm áo cũng như kẻ theo Nho mà đi cầu giàu sang; cùng là đánh mất cái gốc của mình cả, tiên sinh hà tất cứ phải làm khó nhau?" Thầy đồ giận, tự cầm roi đánh. Nhà sư giũ áo đứng dậy nói: "Đùa ác quá!" rồi bỏ lại cái túi vải dưới đất mà đi. Tưởng thế nào cũng quay lại, đến tối vẫn không thấy. Sờ thử thì trong túi đựng toàn tiền lẻ, đám học trò muốn thò tay lấy. Thầy đồ nói: "Đợi lâu mà nó không đến thì sẽ tính. Nhưng phải đếm cho rõ, để khỏi tranh nhau." Vừa mở túi ra thì bầy ong tuôn ra ào ạt, đốt cả thầy lẫn trò sưng vù mặt mũi, kêu gào đập đuổi. Hàng xóm đều hoảng hốt chạy đến hỏi. Nhà sư bỗng đẩy cửa bước vào nói: "Thánh hiền lại toan giấu tiền của người ta à?" rồi xách túi đi thẳng. Lúc ra, ông chắp tay vái thầy đồ: "Kẻ tà đạo lỡ xúc phạm thánh hiền, mong được tha thứ." Người xem đều bật cười. Có người bảo đó là ảo thuật; có người bảo thầy đồ hay bài bác Phật, gặp sư là chê bai, nên nhà sư cố ý bỏ ong vào túi để trêu. Ông Mạc Am nói: "Việc này tôi chính mắt trông thấy. Nếu đã bỏ sẵn nhiều ong vào túi thì ắt phải có dáng ngọ nguậy lộ ra ngoài túi, lúc ấy thật không hề thấy. Nói là ảo thuật thì gần đúng hơn."
Ông Chu Thanh Lôi kể: có người tránh kẻ thù trốn vào núi sâu. Một đêm trăng sáng gió mát, thấy một con quỷ thơ thẩn dưới gốc bạch dương, người ấy nằm rạp xuống không dám đứng dậy. Quỷ bỗng thấy anh ta, nói: "Sao ông không ra?" Anh ta run rẩy đáp: "Tôi sợ ông." Quỷ nói: "Đáng sợ nhất là người, quỷ có gì đáng sợ? Kẻ làm ông khốn đốn đến nông nỗi này là người hay là quỷ?" Cười một tiếng (?) rồi biến mất. Tôi cho rằng đây là chuyện ngụ ngôn do Thanh Lôi bức xúc mà đặt ra.
Trong kho của Đô sát viện (cơ quan ngự sử, giám sát quan lại) có một con trăn lớn, thỉnh thoảng đêm bò ra. Khi tôi làm tổng hiến (tức đô ngự sử, quan đứng đầu Đô sát viện), đã hai lần thấy. Vết nó cuộn in trên bụi rộng chừng hơn hai tấc, tính ra thân nó phải to chừng năm tấc. Tường không có khe, cửa cũng không có khe, song cửa sổ rộng chưa tới hai tấc, không biết nó ra vào bằng cách nào. Đại khái vật sống lâu thì có thể biến hình; hồ ly yêu quái có thể đi lại qua khe cửa sổ, nhưng hình thật của chúng cũng đâu phải khe cửa sổ chứa nổi. Viên lại trong nha nói nó xuất hiện là báo điềm lành dữ, nhưng chẳng hề ứng nghiệm; chỉ là thêu dệt cho thêm thần bí mà thôi.
Cõi sáng (người sống) và cõi tối (quỷ thần) khác đường: việc gì người trị được thì quỷ thần không cần trị nữa, để tỏ rằng không làm rối việc của nhau. Cõi sáng và cõi tối cùng một lẽ: việc gì người không trị tới được thì quỷ thần có khi trị thay, để tỏ rằng không thể lường được. Ông Qua Tiên Châu, chức thái bộc (quan coi xe ngựa của vua), kể: có một đứa đầy tớ say rượu ngủ trên bàn thờ thần Thành hoàng, bị thần bắt đi đánh hai mươi roi, hai bên đùi vết bầm xanh lốm đốm; ông Thái bộc chính mắt trông thấy.
Làng Đỗ Sinh cách nhà tôi mười tám dặm, có người tham tiền của một nhà giàu, định bán con dâu nuôi từ bé cho người ta làm thiếp. Người con dâu tuy chưa thành hôn nhưng đã ở với chồng mấy năm, theo nghĩa không thể lấy người khác. Liệu không ngăn được việc, hai vợ chồng bèn hẹn nhau cùng trốn. Bố mẹ chồng biết, đuổi theo. Đêm hai người đến miếu thổ thần (thần đất, thần giữ làng) ở làng tôi, không có chỗ trú, ôm nhau khóc. Bỗng trong miếu có tiếng nói: "Người đuổi sắp đến rồi, hãy trốn xuống gầm bàn thờ." Chốc sau ông từ giữ miếu say khướt loạng choạng về, nằm ngang ngoài cửa. Bố mẹ chồng đuổi tới, hỏi tung tích, ông từ nói mê đáp: "Có phải một đôi trai gái nhỏ không? Tuổi chừng ngần ấy, áo giày thế này thế này, đi về đường nọ rồi." Bố mẹ chồng vội theo đường ông chỉ mà đuổi, hai người nhờ thế thoát được. Họ đi xin ăn đến nhà cha mẹ người vợ, cha mẹ nàng định kiện lên quan, nhờ vậy mới không bị bán. Lúc ấy trong miếu không có ai. Ông từ nói: "Ban đầu tôi không biết việc này, cũng không nhớ đã nói câu ấy; hẳn đều là do thổ thần hiển linh."
Năm Canh Tý đời Càn Long (1780), ở phố Dương Mai Trúc Tà trong kinh thành, lửa thiêu gần trăm gian nhà. Có một căn nhà nát vẫn đứng trơ trọi, bốn mặt tường đổ nát mà thẳng như kẻ chỉ; đó là nhà người con dâu góa ở lại chăm mẹ chồng ốm không chịu bỏ đi. Ấy chính là điều người xưa nói: hiếu đễ (thảo với cha mẹ, kính nhường anh trên) đến cùng cực thì thấu tới thần minh.
Họ Vu là dòng họ lâu đời ở Túc Ninh. Khi Ngụy Trung Hiền nắm quyền, coi vương hầu tướng tướng như bùn đất, nhưng vì sinh trưởng ở Túc Ninh, tai nghe mắt thấy từ nhỏ, nên vẫn trông lên họ Vu như dòng họ Vương, Tạ (hai dòng họ quyền quý bậc nhất thời Đông Tấn). Y hỏi vợ cho cháu, nhất định phải lấy con gái họ Vu. Vừa lúc con trai út họ Vu lên kinh thi hương, y bèn bày tiệc ép mời về nhà, mặt đối mặt bàn chuyện. Cậu Vu nghĩ: nhận lời thì họa ở ngày sau; không nhận thì họa ở trước mắt; vội vàng không quyết được, bèn nói cha còn sống, khó tự quyết. Trung Hiền nói: "Việc ấy dễ thôi. Ông mau viết thư, tôi có thể đưa ngay đến tay cụ." Tối hôm ấy, ông cụ họ Vu mơ thấy người cha đã mất, kèm cặp ông học như ngày trước, ra cho hai đề: một là "Khổng Tử nói: Ừ" (câu trong sách Luận ngữ: Khổng Tử đáp "ừ" cho qua lời mời ra làm quan của gian thần Dương Hóa, mà không thật theo), một là "Trở về giữ thân mình trong sạch mà thôi" (câu trong sách Mạnh Tử). Đang nghĩ cách làm bài, bỗng có tiếng gõ cửa làm tỉnh giấc, nhận được thư con, ông chợt hiểu ra. Bèn viết thư trả lời nhận lời gả con, kèm lời nói mình ốm khá nặng, giục con mau về. Túc Ninh cách kinh thành hơn bốn trăm dặm, thế mà khi thư trả lời đến, trời mới tờ mờ sáng, tiệc hát còn chưa tan. Cậu Vu vội vàng thu xếp hành lý; dọc đường quan lại đón tiếp đã dựng trại bày tiệc nối liền nhau. Về đến nhà, cha con đều cáo bệnh không ra ngoài. Năm ấy là năm Giáp Tý đời Thiên Khải (1624). Qua ba năm Trung Hiền thất thế, rốt cuộc nhà họ Vu thoát nạn. Việc đã yên, ông cụ họ Vu ngồi xe nhỏ đi chơi khắp ngoại thành, nói: "Ta ba năm đóng cửa, chỉ để đổi lấy ngày hôm nay được xem hoa uống rượu. Nguy thay!" Lúc cậu Vu sắp ra đi, Trung Hiền đưa cho một bức chân dung nhỏ, nói: "Cho cô dâu mới biết mặt ta trước." Họ Vu là họ hàng bên ngoại của nhà tôi; hồi nhỏ tôi còn thấy cuộn tranh ấy. Dáng người cao lớn mà thanh gầy, mặt trắng, da ửng đỏ, hai gò má hơi nhô, má hơi hẹp, ánh mắt như say, phía trên bọng mắt có quầng màu son đỏ nhạt, như hơi sưng. Mặc áo đỏ thắm, trên chiếc bàn bên ghế ngồi bày lộ ra chín quả ấn vàng.
Đạo sĩ trông miếu thổ thần ở trấn Đỗ Lâm mơ thấy thổ thần nói: "Chỗ này việc nhiều, ta sơ suất không che chở được, để quỷ dịch bệnh lọt nhầm vào nhà người con hiếu, nhà người đàn bà thủ tiết, làm hại trẻ nhỏ, nay ta bị giáng chức đi rồi. Vị thần mới tính nghiêm khắc, ngươi hãy khéo thờ, e không dễ dãi như ta đâu." Đạo sĩ cho là mộng xuân không bằng cớ, chẳng để tâm. Qua mấy hôm, say rượu nằm bên bệ thờ thần, bị cảm lạnh suýt chết.
Ông Qua Đồng Viên, thái thú (quan đứng đầu một phủ) ở Cảnh Châu, khi làm quan ở Sóc Bình, có một người mạc khách (người giúp việc giấy tờ, tham mưu riêng cho quan) nửa đêm ngủ dậy, trăng sáng đầy cửa sổ, thấy một cô gái ngồi bên bàn. Anh ta sợ lắm, gọi đầy tớ. Cô gái xua tay nói: "Ta ở đây lâu rồi, chỉ là ông không thấy thôi. Hôm nay tình cờ tránh không kịp, sao lại kinh hãi đến thế." Mạc khách càng gọi gấp, cô gái cười nhạt: "Nếu ta thật muốn hại ông, đầy tớ sao cứu được?" Rồi phất áo đứng dậy, như làn gió nhẹ rung giấy dán cửa sổ, xuyên qua song cửa mà biến mất.
Ông Ngô Dược Minh, bậc minh kinh (học trò được tiến cử vì thông hiểu kinh sách) ở Dĩnh Châu, kể: ở quê ông có ông nhà nho già họ Lâm là người đoan chính. Ông từng đọc sách trong một ngôi miếu thần. Miếu vốn rộng lớn, nhiều người thuê ở, nhưng Lâm tính cô độc, khó gần, rốt cuộc không hỏi han ai. Một hôm nửa đêm không ngủ được, ông dạo bước dưới trăng, bỗng có một người khách đến chào hỏi. Lâm đang buồn tẻ, bèn mời vào phòng cùng trò chuyện, thấy người ấy nói năng rất có lý lẽ. Nhân nói đến chuyện nhân quả, Lâm nói: "Thánh hiền làm điều thiện đều là không vì cái gì mà làm. Có mục đích mà làm thì việc tuy hợp đạo lý, nhưng lòng đã hoàn toàn là lòng ham muốn riêng rồi (?). Cho nên thuyết 'phúc điền' (làm phúc như gieo ruộng, ắt gặt được phúc) của nhà Phật, người quân tử không nói đến." Người khách nói: "Lời tiên sinh thật là lời thuần túy của nhà nho. Nhưng dùng để ràng buộc mình thì được, dùng để ràng buộc người thì không được; dùng để ràng buộc người quân tử thì còn được, dùng để ràng buộc người trong thiên hạ thì tuyệt đối không được. Thánh nhân lập ra lời dạy, chỉ cốt muốn người ta làm điều thiện mà thôi. Ai không làm được thì dắt dẫn cho thành; ai không chịu làm thì thúc ép cho làm; thế là sinh ra hình phạt và ban thưởng. Ai vì mong thưởng mà làm điều thiện, thánh nhân cũng khen điều thiện ấy, ắt không trách họ vì cầu thưởng mà làm; ai vì sợ phạt mà làm điều thiện, thánh nhân cũng khen điều thiện ấy, ắt không trách họ vì tránh phạt mà làm. Nếu đã dùng thưởng phạt khiến người ta theo lẽ trời, lại trách sự mong thưởng sợ phạt là lòng ham muốn riêng, thì không vì thưởng phạt mà gắng làm, bảo là không thiện; vì thưởng phạt mà gắng làm, cũng bảo là không thiện, người ta biết đặt tay chân vào đâu? Huống hồ mong thưởng tránh phạt đã gọi là ham muốn riêng mà lại dùng thưởng phạt để khuyến khích, thì người ta sẽ bảo thánh nhân thực ra dùng lòng ham muốn mà dẫn dắt dân rồi. Có lẽ nào như vậy? Bởi trong thiên hạ người trí tuệ bậc cao thì ít, người bình thường thì nhiều, cho nên thưởng phạt của thánh nhân là đặt ra để dạy hạng người từ bậc trung trở xuống; nhân quả của nhà Phật cũng là thuyết pháp cho hạng người từ bậc trung trở xuống. Tông chỉ của Nho và Phật tuy khác, nhưng đến chỗ dạy người làm điều thiện thì ý cùng một đường. Tiên sinh giữ lấy thuyết 'không mưu lợi, không tính công' của Đổng tử (Đổng Trọng Thư, nhà nho đời Hán) để bác nhân quả của nhà Phật, thì sẽ đem cả thưởng phạt của thánh nhân ra mà bác hay sao? Tiên sinh chỉ thấy bọn sư sãi dụ người ta bố thí, gọi là làm thiện, gọi là được phúc; thấy dân ngu ăn chay thắp hương, gọi là làm thiện, bảo là sẽ được phúc; còn ai không làm thế thì gọi là không làm thiện, ắt mắc tội; rồi cho rằng nhân quả nhà Phật chỉ để mê hoặc người đời, mà không biết rằng điều nhà Phật gọi là thiện ác cũng không khác gì nhà Nho, sự báo ứng thiện ác cũng không khác gì nhà Nho." Lâm vẫn không cho là phải, còn muốn trình bày thêm ý mình; trong khoảnh khắc trời đã gần sáng, khách đứng dậy định đi, Lâm cố níu giữ lại, thì bỗng thấy đứng cứng đờ không động đậy, hóa ra là một pho tượng đất phán quan (viên quan giúp việc xét xử dưới âm phủ) trong miếu.
Ông Lôi Dương, người ông trong họ tôi, kể: ngày trước có người gặp một viên quan âm phủ, hỏi: "Số mệnh đều định trước, có đúng không?" Đáp: "Đúng. Nhưng chỉ là số cùng hay đạt, thọ hay yểu thôi. Còn như truyện đời Đường nói biết trước cả từng món sẽ ăn, thì đó chỉ là phép xạ phúc (trò đoán vật bị úp kín) của thuật sĩ mà thôi. Nếu người nào cũng ghi vụn vặt những việc như thế, thì lấy cả mặt đất làm giá cũng không chứa nổi sổ sách." Hỏi: "Số đã định có thay đổi được không?" Đáp: "Được. Rất thiện thì đổi, rất ác thì đổi." Hỏi: "Ai định, ai đổi?" Đáp: "Chính người đó tự định tự đổi, quỷ thần không có quyền." Hỏi: "Quả báo sao có khi ứng có khi không?" Đáp: "Ở đời người, thiện ác tính trong một đời, họa phúc cũng tính trong một đời; còn âm phủ thì thiện ác tính gộp cả kiếp trước, họa phúc tính gộp cả kiếp sau, nên có vẻ như sai." Hỏi: "Quả báo sao lại không giống nhau?" Đáp: "Đó đều tùy vào bản mệnh của mỗi người. Lấy việc đời làm ví dụ: cùng là thăng quan, thượng thư (quan đứng đầu một bộ) lên một bậc thì thành tể tướng, điển sử (viên quan nhỏ coi ngục và giấy tờ ở huyện) lên một bậc chẳng qua thành chủ bạ (viên quan nhỏ coi sổ sách ở huyện). Cùng là bị giáng chức, ai có gia cấp (bậc được cộng thêm do có công) thì đem trừ vào, ai không có thì bị giáng thật. Cho nên việc giống nhau mà báo ứng có khi khác." Hỏi: "Sao không cho người ta biết trước?" Đáp: "Thế không thể được. Biết trước thì việc người ngưng hết; Gia Cát Vũ Hầu (Gia Cát Lượng) thành ra lắm chuyện, còn sáu đại thần nhà Đường (sáu người dâng ngọc tỷ nhường ngôi cho Chu Ôn, khiến nhà Đường mất) lại thành ra biết mệnh." Hỏi: "Sao lại thỉnh thoảng cho người ta biết?" Đáp: "Không thỉnh thoảng hé cho thấy thì người ta cậy là không có quỷ thần mà lòng người buông thả, ở những chỗ khuất tối khó ai biết thì việc gì cũng làm." Cha tôi là ông Diêu An từng thuật lại chuyện này mà nói: "Có lẽ đây là lời bàn của ông Lôi Dương, mượn miệng quan âm phủ mà nói; nhưng lấy lý mà xét thì hẳn cũng chẳng qua như thế."
Cha tôi là ông Diêu An có một người đầy tớ, bề ngoài cẩn thận thật thà nhưng rất nhiều mưu mẹo. Một hôm, nhân lúc chủ đang cần gấp, hắn bịa chuyện chèn ép, kiếm lời được mấy chục lạng bạc. Vợ hắn cũng ra vẻ đứng đắn tự trọng, như không ai xâm phạm được, nhưng lén có tình nhân, từ lâu muốn cùng tình nhân bỏ trốn mà khổ nỗi không có tiền đi đường; được số bạc ấy, chị ta liền lấy trộm rồi cùng bỏ trốn. Hơn mười ngày sau bị bắt, cái gian của cả vợ lẫn chồng đều bại lộ. Anh em tôi rất hả hê. Ông Diêu An nói: "Việc này sao lại móc nối khéo đến thế! Có lẽ có quỷ thần đảo lộn trong đó. Quỷ thần đảo lộn như vậy há chỉ để người ta hả dạ? Ấy đều là để răn bảo mà thôi. Cho nên gặp chuyện như thế, nên sinh lòng cảnh tỉnh, không nên sinh lòng vui mừng." Có anh Giáp với anh Ất là bạn; Giáp ở Hạ Khẩu, Ất ở Bạc Trấn, cách nhau ba mươi dặm. Vợ Ất có việc ghé qua nhà Giáp, Giáp chuốc rượu cho say rồi giữ lại ngủ. Ất biết trong lòng mà không nói ra được, ngược lại còn cảm ơn. Vợ Giáp qua sông bị lật thuyền, trôi theo dòng nước xiết đến trước cửa nhà Ất, được người cứu lên; Ất nhận ra, dìu về nhà, cũng chuốc rượu cho say rồi giữ lại ngủ. Giáp biết trong lòng mà không nói ra được, cũng ngược lại cảm ơn. Một bà già hàng xóm lén biết chuyện, chắp tay niệm Phật nói: "Có chuyện như thế này ư, tôi biết sợ rồi." Con trai bà đang giúp người ta làm chứng gian trong một vụ kiện, bà vội tự đi gọi về. Các người hãy như bà già ấy là được.
Ông Mao Chấn (?), người Tứ Xuyên, khi làm đồng tri (quan phó giúp việc tri phủ) ở Hà Gian, kể: có người cùng quê ông chiều tối đi đường núi, tránh mưa vào một ngôi miếu bỏ hoang, thấy đã có một người ngồi dưới hiên; nhìn kỹ thì là ông chú đã mất. Anh ta kinh hãi định tránh đi, ông chú vội ngăn lại nói: "Ta có việc muốn bảo cháu nên đợi ở đây, không hại cháu đâu, cháu đừng sợ. Sau khi ta chết, thím cháu không được lòng bà nội cháu, thường bị đánh đập vô cớ. Thím cháu tuy chịu đựng không cãi, nhưng trong lòng ôm oán hận, ở chỗ không người thì lén nguyền rủa chửi mắng. Ta dưới âm phủ làm ngũ bá (lính sai dịch đi đầu, chuyên dẫn đường và hành hình), đã mấy lần thấy thổ thần gửi công văn báo lên. Nhờ cháu nhắn lại, răn thím sửa đổi. Nếu không biết hối thì e không tránh khỏi hồn sa xuống nê lê (địa ngục)." Nói xong thì biến mất. Người ấy về kể với bà thím; bà tuy một mực chối là không có, nhưng sợ hãi biến sắc, như không biết giấu mặt vào đâu. Mới biết lời quỷ nói không phải bịa.
Ông Mao lại kể: có người đi đêm, gặp một người dáng như lý tư (người sai dịch ở làng xã) đang xích một tên tù, ngồi dưới gốc cây, bèn ngồi xuống cùng nghỉ một lát. Tên tù khóc thút thít mãi không thôi, viên lý tư quất roi. Người kia không nỡ, ở bên khuyên can. Viên lý tư nói: "Đây là đầu sỏ gian ác xảo quyệt, cả đời đã giở trò hãm hại, chèn ép không dưới mấy trăm người. Âm phủ xử bảy kiếp phải mang thân lợn, ta đang áp giải nó đi đầu thai đây. Ta thương nó làm gì!" Người ấy sợ hãi đứng bật dậy, hai con quỷ cũng cùng lúc biến mất.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video