Thiên 1 — Quyển 1 — Ghi chép tránh nóng ở Loan Dương (1)

 Duyệt Vi Thảo Đường bút ký (tập ghi chép tản mạn ở nhà cỏ Duyệt Vi), quyển một — Loan Dương tiêu hạ lục (tập ghi chép cho qua mùa hè ở Loan Dương; Loan Dương là vùng sông Loan, nơi có hành cung nghỉ mát của vua nhà Thanh), phần một.

 Mùa hè năm Kỷ Dậu niên hiệu Càn Long (năm 1789), tôi vì việc sắp xếp sách quý trong cung mà phải đi công cán đến Loan Dương. Lúc ấy việc hiệu đính đã xong từ lâu, tôi chỉ còn trông coi các viên chức dán nhãn tên sách và xếp sách lên giá. Ngày dài không có việc gì, tôi bèn ghi lại những điều đã thấy đã nghe, nhớ ra chuyện gì thì viết chuyện ấy, chẳng theo khuôn phép gì cả. Đây chỉ là chuyện vặt ngoài lề, tôi biết nó chẳng dính dáng gì đến việc trước tác nghiêm túc. Nhưng những lời bàn tán ngoài phố trong ngõ, có khi cũng giúp khuyên người làm lành, răn người làm dữ. Vậy tạm giao cho người chép giữ lại, đặt tên là "Loan Dương tiêu hạ lục".

 Ông ngự sử (chức quan chuyên giám sát, can gián và hặc tội quan lại) họ Hồ, hiệu Mục Đình, kể rằng: trong làng ông có người nuôi một con lợn. Con lợn ấy hễ thấy ông già hàng xóm là trợn mắt gào rống, lao tới định cắn, còn thấy người khác thì không sao. Ông già hàng xóm lúc đầu rất giận, muốn mua nó về giết ăn thịt. Rồi ông chợt tỉnh ngộ, nghĩ: "Đây có lẽ là cái mà kinh Phật gọi là oán thù từ kiếp trước chăng? Trên đời không có mối oán nào không gỡ được." Bèn bỏ giá cao chuộc con lợn, đưa vào chùa làm "lợn trường sinh" (con vật được nuôi trong chùa cho đến khi chết già, không bị giết thịt). Về sau gặp lại, con lợn cụp tai, sán lại gần thân thiết, không còn như trước nữa.

 Tôi từng thấy bức tranh "Ứng chân phục hổ" (vị La hán — bậc tu hành đắc đạo trong đạo Phật — thuần phục con hổ) do Tôn Trọng vẽ, có ông Lý Diễn người Ba Tây đề thơ rằng: "Bậc chí nhân (người đạt đạo cao nhất) cưỡi hổ dữ, điều khiển nó như ngựa hay; há phải nó vốn hiền lành, mà là sức đạo đã làm tiêu tan tính hung dữ. Mới biết trong trời đất, mọi loài có tình cảm đều có thể cảm thông với nhau; hãy cùng giữ tấm lòng bền như vàng đá, chẳng cần phải sợ sệt nghi ngại nhiều." Bài thơ ấy có thể dùng để giải thích chuyện này.

 Ông hiếu liêm (cách gọi người đỗ cử nhân thời Minh, Thanh) Lưu Sĩ Ngọc ở Thương Châu có một gian thư phòng bị hồ ly chiếm cứ. Giữa ban ngày nó cũng nói chuyện với người, ném ngói ném đá vào người, chỉ có điều không ai thấy hình dạng nó. Quan tri châu (quan đứng đầu một châu) là ông Đổng Tư Nhậm người Bình Nguyên, vốn là một ông quan tốt, nghe chuyện ấy liền tự đến xua đuổi. Ông đang thao thao giảng cái lý "người và yêu khác đường" thì bỗng trên mái hiên có tiếng nói rõ ràng: "Ngài làm quan cũng khá thương dân, lại không lấy tiền, cho nên ta không dám ném ngài. Nhưng ngài thương dân là vì hám danh, không lấy tiền là vì sợ hậu hoạ mà thôi, cho nên ta cũng chẳng tránh ngài. Ngài thôi đi, đừng nói nhiều mà chuốc lấy nhục." Ông Đổng lúng túng ra về, mấy ngày liền bực bội không vui.

 Nhà họ Lưu có một bà vú hầu rất thô kệch vụng về, thế mà riêng bà không sợ hồ ly, hồ ly cũng không ném bà. Có người nhân lúc trò chuyện, đem chuyện ấy hỏi hồ ly. Hồ ly đáp: "Bà ta tuy là kẻ hầu hạ thấp hèn, nhưng là một người con dâu thật lòng hiếu thảo. Quỷ thần thấy bà còn phải nép mình tránh đi, huống chi bọn ta." Ông Lưu bèn cho bà vú ấy ở gian phòng ấy, ngay hôm đó hồ ly bỏ đi.

 Ông Ái Đường kể: nghe nói có một ông đồ già đi đêm, bỗng gặp người bạn đã chết. Ông đồ vốn cứng cỏi ngay thẳng nên cũng không sợ, hỏi: "Anh đi đâu thế?" Người bạn đáp: "Tôi làm minh lại (viên chức nhỏ ở âm phủ), đến xóm Nam để bắt hồn một người, vừa khéo cùng đường với anh." Hai người cùng đi, đến một ngôi nhà đổ nát. Con ma nói: "Đây là nhà của một người có học." Ông đồ hỏi sao biết, ma đáp: "Người ta ban ngày bận rộn lo toan, tâm linh bị chìm lấp. Chỉ khi ngủ, không một ý nghĩ nào nảy ra, nguyên thần (phần tinh thần gốc, sâu xa nhất của con người) trong sáng, thì sách đã đọc trong bụng, chữ nào cũng phát ra ánh sáng, thoát ra từ trăm lỗ trên thân thể, trông mờ ảo rực rỡ, lộng lẫy như gấm thêu. Người học vấn như Trịnh Khang Thành, Khổng Dĩnh Đạt (các nhà chú giải kinh sách nổi tiếng), văn chương như Khuất Nguyên, Tống Ngọc, Ban Cố, Tư Mã Thiên thì ánh sáng chiếu thẳng lên trời, sáng ngang với trăng sao. Bậc kém hơn thì cao vài trượng, kém nữa thì vài thước, cứ thế giảm dần; kẻ thấp nhất cũng le lói như một ngọn đèn soi ra cửa sổ. Người thường không thấy được, chỉ quỷ thần mới thấy. Ánh sáng trên gian nhà này cao bảy tám thước, vì thế mà tôi biết."

 Ông đồ hỏi: "Tôi đọc sách cả đời, lúc ngủ ánh sáng phải cao bao nhiêu?" Con ma ấp úng hồi lâu rồi nói: "Hôm qua tôi đi qua trường của anh, anh đang ngủ trưa. Tôi thấy trong bụng anh có một bộ sách giảng nghĩa kinh để luyện thi, năm sáu trăm bài văn thi mẫu của người đã đỗ, bảy tám chục bài văn bàn nghĩa kinh, ba bốn chục bài văn sách (bài luận bàn việc chính sự trong thi cử), chữ nào cũng hoá thành khói đen, bao trùm trên mái nhà. Tiếng học trò đọc bài nghe như ở giữa mây dày sương đặc. Thật tình tôi không thấy ánh sáng nào, không dám nói bừa." Ông đồ nổi giận mắng, con ma cười vang bỏ đi.

 Ông Lý Hựu Đam người Đông Quang có lần đến khu vườn bỏ hoang của một vị tướng quốc (tể tướng) người Uyển Bình, thấy dưới hành lang có hai bài thơ. Bài thứ nhất rằng: "Gió tây xào xạc thổi rách song cửa, cỏ thu hiu hắt mọc đầy sân vắng; ánh trăng lọt qua góc mái cong, soi thấy rêu xanh phủ nửa vách tường." Bài thứ hai rằng: "Lấp lánh vài ngôi sao thưa, sông Ngân thỉnh thoảng có mảnh mây trôi qua; tựa lan can ngồi nghe trống trên chòi canh, đếm đến khi gõ liền tiếng thứ năm." Vết mực nhạt nhoà thê lương, có lẽ chẳng giống chữ người viết.

 Ông Đổng Khúc Giang, tên là Nguyên Độ, người Bình Nguyên, đỗ tiến sĩ năm Nhâm Thân niên hiệu Càn Long (năm 1752), được vào Hàn lâm viện (cơ quan văn học cao nhất của triều đình); đến kỳ tán quán (kỳ khảo xét sau thời gian học tập ở Hàn lâm viện để phân bổ chức vụ) thì đổi làm tri huyện, rồi lại đổi làm giáo thụ (quan coi việc học ở một phủ), sau cáo bệnh về quê. Hồi trẻ ông nằm mơ thấy có người tặng một cái quạt, trên có ba bài tứ tuyệt (thơ bốn câu). Bài một: "Ngày ông Tăng cho ngựa uống nước ở Thiên Trì, văn chương nơi Tây Viên cảm động người tri kỷ cũ; rốt cuộc tâm tình trước sau chẳng đổi, trăng sáng, bóng hoa in lên cờ xí." Bài hai: "Cách trời chỉ một thước năm, ở phía nam thành, cùng sóng ngựa mà đến; hàng dương rủ đều mở ra vảy đỏ(?); khoen cửa bằng vàng, gấm thêu hoa(?); chẳng tin tài 'tám đấu' của Trần Vương (Tào Thực, người được khen là chiếm tám phần mười tài năng thiên hạ)." Bài ba: "Sáo trống thùng thùng nơi lầu nến hoa, ai đang tự tay đàn khúc Tiểu Lương Châu; gió xuân, những cô gái tuổi nụ đậu khấu (tuổi mười ba, mười bốn) biết bao nhiêu, đều hoá thành một mối sầu trên sông thu." Lời thơ phần nhiều khó hiểu. Về sau rốt cuộc cũng chẳng thấy ứng nghiệm gì, không rõ vì lẽ gì.

 Ông hiếu liêm Vương Chấp Tín người Bình Định, từng theo cha(?) đi làm quan ở Du Lâm. Một đêm ông nghỉ dưới gác kinh của một ngôi chùa nơi đồng vắng, nghe trên gác có người rì rầm nói chuyện, hình như là bàn về thơ. Ông thầm lấy làm lạ: vùng này ít người có học, sao lại có chuyện này? Bèn lắng tai nghe, nhưng vẫn không nghe rõ lắm. Sau tiếng nói dần ra đến hành lang dưới gác, mới nghe rõ hơn. Một người nói: "Thơ của Đường Ngạn Khiêm cốt cách không cao, nhưng hai câu 'Ruộng lúa ruộng gai bỏ hoang, khí biên ải nổi lên; cỏ cây trong cái lạnh mùa xuân, vang lên tiếng chiến chinh' quả là câu hay." Một người nói: "Tôi từng có câu: 'Trên bãi đá cát âm u, ánh mặt trời liền với tuyết trắng; trời đầy gió, hơi cát bốc vào mây thành màu vàng.' Không tự đến ngoài cửa ải thì không thấy được cảnh này." Một người lại nói: "Tôi cũng có một cặp câu: 'Núi chìm trong khí biên ải, xanh một màu vô tình; sông mang theo tiếng lạnh, muôn thuở vẫn là mùa thu.' Tự cho là khá giống cảnh thành biên lúc chiều tà." Họ cùng nhau ngâm nga thưởng thức hồi lâu. Bỗng chuông chùa ngân lên, thì im bặt không còn tiếng gì.

 Trời sáng dậy xem thì cửa gác vẫn khoá, bụi phủ kín. Cặp câu "Núi chìm trong khí biên ải" về sau ông thấy trong di cảo của quan tổng trấn (võ quan chỉ huy toàn bộ quân đội một trấn) họ Nhậm. Ông tổng trấn tên là Cử, là người đã đánh trăm trận rồi tử trận khi đem quân đi đánh Kim Xuyên. Còn cặp câu "Bãi đá cát âm u" thì rốt cuộc không biết là lời của ai; nhưng hồn thiêng còn mãi, được cùng ông Nhậm dạo chơi, thì hẳn cũng không phải ma thường.

 Ở bến sông Thượng Hà phía nam thành Thương Châu có tên vô lại Lã Tứ, hung bạo ngang ngược, chẳng việc ác gì không làm, người ta sợ hắn như sợ hổ sói. Một hôm chập tối, hắn cùng bọn thiếu niên hư hỏng ra ngoài làng hóng mát, bỗng nghe tiếng sấm ì ầm, sắp có mưa gió. Xa xa thấy hình như có một thiếu phụ chạy vào ngôi miếu cổ bên bờ sông tránh mưa. Lã bảo bọn kia: "Ả kia có thể hiếp được đấy." Lúc ấy trời đã tối, mây đen mù mịt, Lã xông vào bịt miệng người đàn bà, cả bọn cùng lột áo quần mà giở trò. Chốc lát ánh chớp lọt qua cửa sổ, hắn thấy dáng mặt người đàn bà hình như là vợ mình, vội buông tay ra hỏi, quả nhiên không sai. Lã giận lắm, định xách vợ ném xuống sông. Người vợ gào lên: "Mày muốn hiếp người ta, khiến người ta hiếp lại tao; lẽ trời rành rành, mày còn muốn giết tao nữa sao?" Lã cứng họng, vội tìm áo quần thì đã bị gió cuốn xuống dòng sông mất rồi. Bối rối không biết làm sao, hắn đành tự cõng người vợ trần truồng về nhà. Lúc ấy mây tan trăng sáng, cả làng ồ lên cười, tranh nhau xúm lại hỏi chuyện. Lã không biết trả lời ra sao, rốt cuộc tự nhảy xuống sông.

 Nguyên vợ hắn về thăm nhà cha mẹ đẻ, hẹn một tháng mới về, chẳng ngờ nhà mẹ đẻ bị cháy, không có chỗ ở, nên về sớm hơn hẹn. Lã không biết nên gặp phải tai hoạ này. Về sau người vợ mơ thấy Lã đến nói: "Nghiệp (tội lỗi do việc làm gây ra, sẽ phải chịu quả báo) của tôi nặng, đáng phải đọa mãi vào địa ngục; nhờ lúc sống còn hết lòng hiếu thảo với mẹ, nên quan âm phủ xét sổ, cho tôi được đầu thai làm thân rắn, nay sắp đi đầu thai rồi. Người chồng sau của mình sắp đến, hãy khéo hầu hạ cha mẹ chồng mới. Luật âm phủ xử tội bất hiếu nặng nhất, đừng để mình rơi vào vạc nước sôi ở âm phủ." Đến ngày người vợ tái giá, trên góc mái nhà có một con rắn hoa đỏ thò đầu nhìn xuống, ra vẻ lưu luyến. Người vợ nhớ lại giấc mơ trước, vừa ngẩng đầu định hỏi thì chợt nghe ngoài cửa tiếng trống nhạc rước dâu; con rắn quẫy mình trên mái mấy lần rồi vụt bỏ đi.

 Chu Hổ, đầy tớ nhà họ Chu ở Hiến Huyện, bị hồ ly mê hoặc, hơn hai mươi năm sống với nhau như vợ chồng. Hồ ly từng nói với Hổ: "Thiếp luyện hình đã hơn bốn trăm năm. Ở một kiếp trước, thiếp có nghiệp duyên (mối duyên nợ do việc làm ở kiếp trước gây ra, phải trả cho đủ) với anh, cần phải trả. Một ngày chưa trả đủ thì một ngày chưa được sinh lên cõi trời. Hết duyên thì thiếp sẽ đi." Một hôm, hồ ly lúc thì tươi cười mừng rỡ, lúc lại rưng rưng buồn bã, nói với Hổ: "Ngày mười chín tháng này duyên của thiếp hết, phải chia tay. Thiếp đã tìm cho anh một người vợ, anh có thể đến hỏi cưới." Rồi đưa bạc cho Hổ sắm lễ. Từ đó hai người âu yếm quấn quýt hơn ngày thường, lúc nào cũng như hình với bóng. Đến ngày mười lăm, sáng sớm hồ ly bỗng dậy từ biệt. Hổ lấy làm lạ vì sớm hơn hẹn. Hồ ly khóc nói: "Nghiệp duyên không thể bớt một ngày, cũng không thể thêm một ngày; chỉ có sớm hay muộn là tùy cơ mà thôi. Thiếp giữ lại ba ngày duyên này để làm dịp gặp lại nhau một lần nữa." Mấy năm sau, quả nhiên hồ ly trở lại, vui vầy ba ngày rồi mới đi. Lúc đi nghẹn ngào nói: "Từ nay vĩnh biệt mãi mãi."

 Ông Trần Đức Âm nói: "Con hồ ly này khéo biết để dành phần dư; người biết quý phúc nên làm như thế." Ông Lưu Quý Châm thì nói: "Ba ngày sau rốt cuộc vẫn phải chia tay, cần gì giữ lại tạm bợ. Con hồ ly này luyện hình bốn trăm năm mà vẫn chưa đến được cảnh giới 'buông tay bên vực thẳm' (dứt khoát buông bỏ, không còn vướng bận); người gặp việc không nên làm như thế." Tôi cho rằng lời hai ông mỗi người nói rõ một lẽ, đều có chỗ đúng.

 Ông Minh Thần, người Ứng Sơn, làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Hiến Huyện, từng muốn minh oan cho một vụ án oan, nhưng lo quan trên không chấp thuận, nên phân vân chưa quyết. Người gác cổng trường học của huyện có tên Ngũ Bán Tiên, kết bạn với một con hồ ly, nói những chuyện lành dữ nhỏ thường hay ứng nghiệm. Ông Minh sai người ấy đi hỏi. Hồ ly nghiêm mặt nói: "Ngài là cha mẹ của dân, chỉ nên xét xem vụ án có oan hay không, chứ không nên hỏi quan trên có chấp thuận hay không. Ngài lại không nhớ lời ông Lý chế phủ hay sao?" Người gác cổng về báo lại, ông Minh giật mình kinh sợ.

 Nhân đó ông kể: ông chế phủ (tổng đốc, quan đứng đầu một hay nhiều tỉnh) Lý Vệ khi chưa hiển đạt, từng cùng một đạo sĩ qua sông. Vừa lúc có người cãi nhau với người lái đò, đạo sĩ thở dài: "Mạng sống chỉ còn trong chốc lát, mà vẫn còn so đo mấy đồng tiền sao?" Chốc lát, người ấy bị chân buồm quét trúng, rơi xuống sông chết. Ông Lý trong lòng lấy làm lạ. Ra giữa dòng, gió nổi, thuyền sắp lật, đạo sĩ bước vũ bộ (cách bước chân đặc biệt của đạo sĩ khi làm phép) và niệm thần chú, gió liền dứt, thuyền qua được sông. Ông Lý lạy tạ ơn cứu mạng. Đạo sĩ nói: "Người vừa rơi xuống sông là do số mệnh, tôi không cứu được. Ngài là người sẽ phú quý, gặp nạn mà qua được cũng là số mệnh, tôi không thể không cứu. Tạ ơn làm gì." Ông Lý lại lạy nói: "Được thầy dạy điều này, tôi suốt đời xin yên phận theo mệnh."

 Đạo sĩ nói: "Không hẳn như thế. Việc riêng một thân mình nghèo khó hay hiển đạt thì nên yên phận theo mệnh; không yên phận thì sẽ chạy chọt tranh giành, chèn ép người khác, chẳng việc gì không làm. Người ta không biết rằng Lý Lâm Phủ, Tần Cối (hai gian thần nổi tiếng đời Đường, đời Tống) dẫu không hãm hại người tốt thì cũng vẫn làm tể tướng, hãm hại chỉ uổng công thêm tội mà thôi. Còn đến lợi hại của việc nước và đời sống của dân, thì không thể nói đến mệnh. Trời đất sinh ra người tài, triều đình đặt ra quan chức, chính là để bù đắp, cứu vãn khí số (vận số do trời định). Thân nắm quyền hành mà khoanh tay phó mặc cho mệnh, thì trời đất cần gì sinh ra người tài ấy, triều đình cần gì đặt ra chức quan ấy? Người giữ cổng thành buổi sớm (trong sách Luận Ngữ) nói về Khổng Tử: 'Đó là người biết không làm được mà vẫn cứ làm.' Gia Cát Vũ Hầu (Gia Cát Lượng) nói: 'Cúi mình dốc hết sức lực, đến chết mới thôi; thành hay bại, thuận hay nghịch, không phải điều tôi đoán trước được.' Đó là cái học lập mệnh (tự đứng vững trước số mệnh bằng việc làm hết bổn phận) của thánh hiền, ngài hãy ghi nhớ." Ông Lý kính cẩn nhận lời dạy, lạy hỏi tên họ. Đạo sĩ nói: "Nói ra e ngài kinh hãi." Xuống thuyền đi được vài chục bước thì khuất bóng, mất tăm. Xưa khi ở tỉnh thành, ông Lý từng kể chuyện này, không biết con hồ ly kia làm sao mà biết được.

 Trịnh Tô Tiên ở xóm Bắc, một hôm mơ thấy mình đến âm phủ, thấy Diêm La vương đang xét hồ sơ các hồn tội. Có một bà già ở làng bên đến trước điện, nhà vua đổi sắc mặt chắp tay chào, ban cho chén trà, sai quan âm phủ mau đưa bà đi đầu thai vào chỗ tốt. Trịnh lén hỏi viên quan âm phủ: "Đây là một bà già nhà nông, có công đức gì vậy?" Viên quan đáp: "Bà này suốt đời không có lòng hại người lợi mình. Cái lòng lợi mình, dẫu là bậc hiền sĩ, quan lớn cũng có khi không tránh khỏi. Nhưng kẻ lợi mình tất hại người; đủ thứ mưu mô xảo trá do đó mà sinh, đủ thứ oan nghiệt tội lỗi do đó mà gây ra, thậm chí để tiếng xấu muôn năm, gieo độc hại khắp bốn biển, đều do cái ý nghĩ ấy làm hại cả. Đây là một bà nhà quê mà biết tự kiềm chế lòng riêng, những nhà nho đọc sách giảng học đối với bà phần nhiều phải hổ thẹn. Có gì lạ khi nhà vua đối đãi bà có lễ như thế?" Trịnh vốn là người hay tính toan, nghe vậy giật mình tỉnh dậy.

 Trịnh lại kể: trước khi bà già ấy đến, có một vị quan mặc áo quan hiên ngang bước vào, tự xưng đi đến đâu cũng chỉ uống một chén nước, nay không hổ thẹn với quỷ thần. Nhà vua cười nhạt: "Đặt ra quan là để trị dân. Thấp như quan coi trạm dịch, quan coi cửa cống, đều có việc lợi hại phải xử lý. Cứ không ăn tiền là quan tốt ư? Dựng một tượng gỗ giữa công đường, đến nước cũng chẳng uống, chẳng hơn ông sao?" Vị quan lại cãi: "Tôi tuy không có công, nhưng cũng không có tội." Vua nói: "Ông chỗ nào cũng chỉ cầu giữ an toàn cho mình. Vụ án này vụ án nọ, ông tránh hiềm nghi mà không nói, chẳng phải là phụ dân sao? Việc này việc nọ, ông sợ phiền phức nặng nề mà không làm, chẳng phải là phụ nước sao? Cứ ba năm xét công trạng quan lại là để làm gì? Không có công tức là có tội đấy." Vị quan rất bối rối, khí thế hùng hổ lập tức xẹp xuống. Vua thong thả nhìn ông ta cười nói: "Chỉ trách ông kiêu khí quá thôi. Công bằng mà nói, ông cũng là hạng quan tốt bậc ba bậc tư, kiếp sau vẫn không mất mũ áo (vẫn được làm quan)." Rồi giục đưa ngay sang Chuyển Luân vương (vị vua âm phủ coi việc cho các hồn đi đầu thai).

 Xem hai việc này, mới biết lòng người dù kín đáo nhỏ nhặt đến đâu, quỷ thần cũng đều nhìn thấu. Dẫu là người hiền, một ý nghĩ riêng tư cũng không tránh khỏi bị trách cứ. Câu "xem ngươi lúc ở trong nhà riêng" (lời Kinh Thi: dù ở chỗ kín không ai thấy cũng không được làm điều hổ thẹn với thần minh) quả là đúng thay!

 Năm Nhâm Tý niên hiệu Ung Chính (năm 1732), có người con dâu một nhà quan, xưa nay chẳng thấy có điều gì cãi cọ trong nhà. Bỗng một tia chớp dữ dội xuyên qua cửa sổ, sáng như lửa bắn tung, lưỡi sét đâm từ ngực vào, xuyên qua sườn trái mà ra. Người chồng cũng bị lửa sét đốt, từ lưng đến mông đều cháy đen, chỉ còn thoi thóp, hồi lâu mới tỉnh. Anh ta nhìn xác vợ khóc nói: "Tính tôi cứng cỏi, cãi nhau với mẹ thì có lúc có; còn mình chẳng qua chỉ kể lể nỗi uất ức với tôi, quay lưng vào đèn mà lau nước mắt thôi, sao sét lại đánh nhầm vào mình?" Đó là chưa biết rằng luật pháp xử nặng kẻ chủ mưu, cõi âm cõi dương cũng như nhau.

 Hoà thượng Vô Vân, không biết là người ở đâu. Trong niên hiệu Khang Hy, ông quải đơn (nhà sư đi du phương xin tạm trú ở một chùa) ở chùa Tư Thắng tại Hà Gian, suốt ngày ngồi lặng im, ai nói chuyện cũng không đáp. Một hôm, ông bỗng lên giường thiền, cầm thước chặn giấy đập xuống bàn một tiếng, rồi lặng lẽ viên tịch. Xem trên bàn có bài kệ (bài thơ ngắn bày tỏ ý đạo của nhà Phật) rằng: "Cạo tóc từ nhà, gột sạch sáu trần (sáu thứ cảnh vật làm vẩn đục tâm: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, cảm xúc chạm, ý niệm); việc nhà mình hãy lo xong thân mình. Thương dân yêu vật là việc không bao giờ hết, vốn đã có Chu Công và Thánh Khổng lo." Phật pháp gần với học thuyết của Mặc Tử (chủ trương thương yêu tất cả mọi người như nhau), còn nhà sư này lại gần với học thuyết của Dương Chu (chủ trương chỉ lo cho bản thân).

 Chàng thư sinh họ Ngô ở Ninh Ba thích lui tới xóm lầu xanh. Về sau chàng mê một cô hồ ly, thường lén hẹn hò, nhưng vẫn ra vào chốn lầu xanh. Một hôm cô hồ ly xin rằng: "Thiếp biết biến hoá. Hễ là người chàng yêu, thiếp chỉ cần thấy một lần là biến được giống hệt mặt người ấy. Chàng chỉ cần nghĩ đến, thiếp liền theo ý mà hiện ra, chẳng hơn bỏ vàng ra mua tiếng cười sao?" Thử xem, quả nhiên trong khoảnh khắc đã đổi hình, giống hệt người thật. Từ đó chàng không đi chơi bời bên ngoài nữa. Có lần chàng nói với cô hồ ly: "Vui thú với hoa liễu (gái đẹp) thật thoả lòng người, tiếc là chỉ do biến hoá mà ra, trong lòng rốt cuộc vẫn cách một lớp màng."

 Cô hồ ly nói: "Không phải thế. Thú vui thanh sắc vốn chóng tàn như ánh chớp, như tia lửa đánh ra từ đá. Há riêng thiếp giả làm cô này cô nọ là ảo, mà chính cô này cô nọ cũng là ảo. Há riêng cô này cô nọ là ảo, mà chính thiếp cũng là ảo. Cho đến những danh kỹ, giai nhân suốt nghìn trăm năm nay, đều là ảo cả. Hàng bạch dương, cỏ xanh, đất vàng, núi biếc, chỗ nào chẳng từng là nơi ca múa thuở xưa? Từ lúc ân ái mặn nồng đến lúc chôn vùi người đẹp, từ lúc sum vầy đến lúc chia lìa như hạc lẻ loan đơn, cũng chỉ như một khúc nhạc, một cái co duỗi tay mà thôi. Hai người đẹp gặp nhau, có khi tính bằng khắc, có khi tính bằng ngày, tính bằng tháng, tính bằng năm, rốt cuộc cũng có ngày ly biệt. Đến lúc ly biệt, thì người ở với nhau mấy chục năm rồi chia lìa cũng như người gặp nhau chốc lát rồi tan, đều là buông tay bên vực, chớp mắt đã thành không. Những lúc kề cận má hồng, há chẳng đều mơ hồ như giấc mộng xuân sao? Dẫu duyên xưa vốn sâu, sống với nhau trọn đời, thì má hồng cũng chẳng giữ được, tóc bạc đã lấn tới, cùng một con người mà chẳng còn như xưa nữa. Thế thì mày ngài má phấn thuở ấy, gọi là ảo cũng được. Sao riêng việc thiếp giả làm cô này cô nọ mới là ảo?" Chàng Ngô bừng tỉnh ngộ. Mấy năm sau, cô hồ ly từ biệt ra đi, chàng Ngô rốt cuộc dứt hẳn việc chơi bời.

 Ông Cập Nhụ Ái người Giao Hà và ông Trương Văn Phủ người Thanh Huyện đều là nhà nho già, cùng dạy học ở Hiến Huyện. Có lần hai ông cùng dạo trăng giữa xóm Nam và xóm Bắc, đi cách trường hơi xa, cánh đồng hoang vắng lặng, cây bụi um tùm. Ông Trương sợ hãi muốn quay về, nói: "Chỗ gò mả nhiều ma, sao ở lâu được." Chốc lát có một ông già chống gậy đi tới, vái chào mời hai người ngồi, nói: "Trên đời làm gì có ma, các ông không nghe lời bàn của Nguyễn Chiêm (người đời Tấn chủ trương không có ma) sao? Hai ông là nhà nho, sao lại tin những lời quái đản hão huyền của nhà Phật?" Rồi ông giảng giải cái lý "hai khí co duỗi" của Trình Tử, Chu Tử (hai bậc thầy Nho học đời Tống, cho rằng quỷ thần chỉ là sự co lại và duỗi ra của hai khí âm dương), giải thích thấu đáo, dẫn chứng rõ ràng, lời lẽ trôi chảy. Hai người nghe đều gật đầu, cùng khen các nhà nho đời Tống thấy lý chân xác, rồi thay nhau đối đáp, quên cả hỏi tên họ ông già. Vừa lúc có mấy cỗ xe lớn từ xa đi tới, chuông bò leng keng, ông già giũ áo vội đứng dậy nói: "Người dưới suối vàng cô quạnh lâu rồi. Nếu không chủ trương thuyết không có ma, thì không giữ được hai ông ở lại trò chuyện suốt đêm. Nay sắp từ biệt, xin nói thật, mong đừng trách là trêu cợt." Trong chớp mắt đã vụt biến mất. Vùng này rất ít người có học, chỉ có mộ ông Đổng Không Như ở gần đó, có lẽ là hồn ông ấy chăng.

 Chàng thư sinh họ Đường ở Hà Gian thích trêu cợt người, dân địa phương đến nay vẫn còn kể chuyện, tức là người được gọi là "Đường Tiếu Tử" (anh Đường hay đùa). Có ông thầy đồ hay giảng thuyết không có ma, thường nói: "Nguyễn Chiêm gặp ma, làm gì có chuyện ấy, chỉ là bọn sư sãi bịa đặt lời đồn mà thôi." Đêm đến, chàng Đường rắc đất vào cửa sổ, rồi vừa gõ cửa vừa rên hu hu. Ông thầy hoảng hốt hỏi ai, thì đáp: "Ta là cái 'lương năng' của hai khí đây." (Câu của nhà nho đời Tống: quỷ thần là khả năng tự nhiên của hai khí âm dương.) Ông thầy sợ lắm, trùm đầu run cầm cập, bắt hai học trò canh(?) đến sáng; hôm sau mệt lả không dậy nổi. Bạn bè đến hỏi, ông chỉ rên: "Có ma." Rồi khi biết là do chàng Đường làm, ai nấy đều vỗ tay cười. Nhưng từ đó yêu quái nổi lên dữ dội, ném ngói ném đá, lay rung cửa nẻo, không đêm nào không có. Lúc đầu còn tưởng chàng Đường lại đến, xem kỹ mới biết là yêu quái thật. Ông thầy không chịu nổi sự quấy nhiễu, rốt cuộc bỏ trường mà đi. Ấy là vì sau khi sợ hãi, lại thêm xấu hổ, khí đã nhụt, hồ ly nhân lúc khí nhụt mà xâm nhập vào. "Yêu quái do người mà sinh ra", chính là nói chuyện này chăng?

 Một ông cử nhân ở Thiên Tân cùng mấy người bạn ra ngoài đồng đạp thanh (đi chơi xuân ngoài đồng). Họ đều là bọn trẻ tuổi khinh bạc. Thấy trong bóng liễu có một thiếu phụ cưỡi lừa đi qua, khinh nàng không có ai đi cùng, họ rủ nhau đuổi theo sau, buông lời cợt nhả. Thiếu phụ chẳng đáp, quất lừa đi nhanh. Có hai ba người đuổi kịp trước, thiếu phụ bỗng xuống lừa nói năng dịu dàng, ra vẻ ưa thích. Chốc lát ông cử nhân cùng ba bốn người nữa đuổi đến, nhìn kỹ thì chính là vợ mình. Nhưng vợ ông không biết cưỡi lừa, hôm ấy cũng không có lý do gì ra ngoài đồng. Ông vừa ngờ vừa giận, tiến lại quát mắng. Người vợ vẫn cười cợt như cũ. Ông giận sôi lên, vung tay định tát vào mặt. Người vợ bỗng nhảy vụt lên lưng lừa, biến thành hình dạng khác, cầm roi chỉ vào ông mà kể tội: "Thấy vợ người khác thì trăm điều cợt nhả; thấy vợ mình thì tức giận đến thế này. Ngươi đọc sách thánh hiền, đến một chữ 'thứ' (lấy lòng mình suy ra lòng người) còn không hiểu, sao lại có tên trên bảng đỗ?" Kể xong đi thẳng. Ông cử nhân mặt xám như tro tàn, gần như đứng đờ bên đường không đi nổi. Rốt cuộc không biết đó là yêu quái gì.

 Ông Điền Bạch Nham ở Đức Châu kể: có viên đô thống (võ quan cao cấp chỉ huy quân Bát Kỳ của nhà Thanh) họ Ngạch, đi đường núi vùng Vân Nam, Quý Châu, thấy một đạo sĩ đè một cô gái đẹp lên tảng đá, định mổ lấy tim. Cô gái kêu thảm xin cứu, ông Ngạch vội thúc ngựa phi tới, gạt tay đạo sĩ ra. Cô gái thét lên một tiếng, hoá thành ánh lửa bay đi. Đạo sĩ giậm chân nói: "Ngài làm hỏng việc của tôi rồi! Con yêu này đã mê hoặc giết hơn trăm người, nên tôi bắt để giết nó trừ hại. Nhưng nó đã hút tinh khí nhiều, lâu năm thành linh, chém đầu thì thần nó sẽ trốn thoát, nên phải mổ tim nó mới chết. Nay ngài thả nó, lại để lại tai hoạ vô cùng. Thương mạng một con hổ dữ, thả nó về rừng sâu, mà không biết những con nai trong đầm, con hươu trong rừng bị nó mài nanh cắn chết là bao nhiêu mạng!" Rồi cất dao găm vào hộp, hằn học lội qua suối bỏ đi.

 Đây là truyện ngụ ngôn ông Bạch Nham đặt ra, tức là ý câu "một nhà khóc sao bằng cả một vùng khóc" (lời Phạm Trọng Yêm: thà cách chức quan tham để một nhà nó khóc, còn hơn để cả vùng dân phải khóc). Dung tha cho quan tham, tự cho là làm âm công (việc phúc đức ngầm, được thần linh ghi nhận), người đời cũng nhiều kẻ khen là trung hậu. Nhưng còn những người dân khốn cùng phải bán con, cầm vợ thì chẳng ai nghĩ đến cả. Thế thì cần gì đến hạng "bậc trung hậu" ấy?

 Viên lại (viên chức thừa hành ở nha môn) họ Vương ở Hiến Huyện giỏi nghề đao bút (nghề soạn giấy tờ kiện tụng, khéo dùng câu chữ để mưu lợi), giỏi xoay xở lấy của người. Nhưng hễ dành dụm được chút gì là thế nào cũng có một việc bất ngờ làm tiêu hao hết. Có chú tiểu đạo đồng ở miếu Thành hoàng (thần bảo hộ một thành, một vùng), ban đêm đi qua hành lang, thấy hai viên quan nhỏ cầm sổ đối chiếu tính toán. Một người nói: "Năm nay hắn tích được khá nhiều, phải dùng cách gì để làm tiêu đi?" Đang suy nghĩ, người kia nói: "Một con Thuý Vân là đủ, chẳng phiền phải quanh co." Miếu này thường hay gặp ma, chú đạo đồng quen rồi nên cũng không sợ, chỉ không biết Thuý Vân là ai, cũng không biết họ tính tiêu hao của ai. Chẳng bao lâu có cô kỹ nữ nhỏ tên Thuý Vân đến, Vương rất mê, tiêu hết tám chín phần của cải. Hắn lại mắc bệnh lở loét độc, thuốc thang chạy chữa đủ đường, đến khi khỏi thì của cải đã sạch trơn. Người ta tính số tiền hắn lấy của người cả đời, những khoản đếm được trên đầu ngón tay, khoảng ba bốn vạn lạng bạc. Về sau hắn phát điên, chết bất thình lình, đến cỗ quan tài để liệm cũng không có.

 Ông xá nhân (chức quan văn thư ở nội các) Trần Vân Đình kể: có viên sứ giả đi công vụ ra Đài Loan, nghỉ ở quán dịch, thấy một cô gái đẹp trèo tường nhìn xuống. Ông quát lên, tìm kiếm thì chẳng thấy gì. Nửa đêm có tiếng loảng xoảng, thì ra một mảnh ngói bị ném xuống cạnh gối. Ông quát hỏi yêu quái gì mà dám khinh nhờn sứ giả của triều đình. Ngoài cửa sổ có tiếng nói rõ ràng: "Ngài số phú quý lớn, tôi tránh ngài không kịp, để ngài quát tìm, sợ bị thần linh trách phạt, nơm nớp lo đến giờ. Nay ngài trong lúc ngủ nảy ý tà, tưởng nhầm tôi là con gái người lính trạm, định ngày sau lấy về làm thiếp. Lòng người vừa động, quỷ thần đã biết. Lấy tà mà gọi tà, không thể trách tôi được, nên tôi ném ngói đáp lại, ngài giận gì?" Viên sứ giả rất hổ thẹn, trời chưa sáng đã giục sửa soạn hành trang ra đi.

 Nhà ông ngự sử Diệp Lữ Đình bỗng có hồ ly làm quái, giữa ban ngày nói chuyện với người, ép ông Diệp nhường chỗ ở, quấy phá trêu chọc, đến mức chén đĩa tự múa, bàn giường tự chạy. Ông Diệp báo với Trương chân nhân (vị Thiên sư đứng đầu phái Đạo giáo Chính Nhất, đời đời do họ Trương ở Long Hổ Sơn nối nhau làm), chân nhân giao cho pháp quan (đạo sĩ trực tiếp làm phép dưới quyền chân nhân). Trước tiên pháp quan viết một đạo bùa, vừa dán lên đã rách; tiếp theo gửi công văn cho thần Thành hoàng kinh đô, cũng không hiệu nghiệm. Pháp quan nói: "Đây hẳn là thiên hồ (hồ ly tu luyện đã lâu, có phép thông lên trời), không dâng sớ tấu lên trời thì không được." Bèn lập đàn cúng bảy ngày. Đến ngày thứ ba hồ ly vẫn còn chửi bới; đến ngày thứ tư thì nói lời mềm mỏng xin hoà. Ông Diệp không muốn làm khó nó, cũng xin thôi không làm đến cùng. Chân nhân nói: "Sớ đã dâng thì không rút lại được." Đến ngày thứ bảy bỗng nghe tiếng đánh nhau ầm ầm, cửa nẻo vỡ rơi, chập tối vẫn chưa thôi. Pháp quan lại phát lệnh mời thần khác đến giúp, mới bắt được nó, nhốt vào một cái bình sành, đem chôn ngoài cửa Quảng Cừ.

 Tôi từng hỏi chân nhân về lý do sai khiến được quỷ thần, ông đáp: "Tôi cũng không biết vì sao, chỉ theo phép mà làm thôi." Đại để quỷ thần đều chịu sự sai khiến của ấn, còn bùa chú thì do pháp quan nắm giữ. Chân nhân như quan trưởng, pháp quan như viên lại thừa hành. Chân nhân không có pháp quan thì không làm được bùa chú; pháp quan không có ấn của chân nhân thì bùa chú cũng không linh. Trong đó có khi nghiệm có khi không, thì cũng như công văn, tấu sớ của các nha môn, có cái được chuẩn y, có cái bị bác, không thể việc nào cũng tất được thi hành. Lời này khá gần với lẽ phải. Tôi lại hỏi: "Giả sử ở nhà hoang, núi sâu, bất ngờ gặp yêu quái, ngài có chế ngự được không?" Ông đáp: "Ví như quan lớn đi qua, bọn cướp tự nhiên lẩn tránh. Nhưng nếu có kẻ ngu dại hung hăng, bất ngờ xông vào cờ nghi trượng của quan, thì dẫu tay cầm binh phù (thẻ quyền điều động quân lính), điều quân không kịp, trong lúc ấy cũng chẳng làm gì được." Lời này cũng khá thật thà. Vậy thì mọi chuyện thần kỳ người ta đồn đại đều là thêm thắt cả.

 Ông vận sứ (quan coi việc muối) Chu Tử Dĩnh kể: khi ông làm quan coi Thái An, nghe nói có một người học trò đi vào sâu trong núi Đại Nhạc (Thái Sơn), bỗng có tiếng người từ trong vách đá vọng ra: "Mùi hương kinh sách từ đâu tới, chẳng lẽ có người chuyển kiếp đến chăng?" Rồi một tiếng vang rền, vách đá mở ra giữa, lầu ngọc cửa ngọc hiện lên trên đỉnh núi. Có một nhà nho già đội mũ thắt đai xuống đón. Người học trò kinh ngạc hỏi đây là nơi nào. Đáp: "Đây là gác Kinh Hương." Người học trò hỏi nghĩa chữ Kinh Hương, đáp: "Chuyện ấy dài, mời ngồi rồi tôi giảng."

 "Xưa đức Khổng Tử (người sinh ở núi Ni Sơn) san định kinh sách, để lại lời dạy cho muôn đời. Nghĩa lớn và lời sâu kín của Người được truyền nối từ đời này sang đời khác. Các nhà nho đời Hán cách thời xưa chưa xa, những lời huấn cổ (giải nghĩa chữ cổ), tiên chú (chú thích kinh văn) của họ phần nhiều thấy được lòng của thánh nhân xưa; lại còn chất phác chưa tan, không có thói kết bè tranh danh, chỉ mỗi người truyền lời thầy mình, chuyên tâm tìm về nguồn gốc. Kéo đến đời Đường, nền văn học ấy vẫn chưa thay đổi. Đến đời Bắc Tống thì soạn thành mười ba bộ chú sớ (sách chú thích và giải thích thêm lời chú của mười ba bộ kinh Nho gia), thánh nhân xưa khen ngợi. Các bậc đại nho lo thuyết mới ngày một dấy lên, dần dần cái học này sẽ thất truyền, nên dựng gác này để cất giữ. Ở giữa là bản đầu tiên, đựng trong hộp bằng ngọc năm màu, để tôn trọng lời dạy của thánh nhân; kèm theo là các bản do triều đình các đời khắc in, đựng trong hộp ngọc trắng, để tỏ công đề cao kinh sách của các bậc đế vương; tất cả đều đặt quay mặt về hướng nam. Hai bên trái phải là các bản do tư nhân các nhà khắc in, mỗi bộ in xong thì chọn bản in đầu tiên đẹp nhất, xếp theo thứ tự thời đại, đặt lên giá trong gác này, đựng trong hộp ngọc xanh, để khen thưởng sự cần mẫn tìm tòi sách cổ; đều đặt quay mặt về hướng đông và tây. Tất cả đều dùng san hô làm nhãn, dùng vàng làm khoá. Hai dãy nhà hai bên đông tây dùng gỗ trầm, gỗ đàn làm bàn, gấm thêu làm đệm. Thần hồn các bậc đại nho mỗi năm đến xem một lần, cùng ngồi theo hàng trong gác này. Ba gian phía sau là sách giảng nghĩa kinh của các nhà nho trước đời Đường, bọc bằng dải lụa, thu thành một kho. Ngoài ra, dẫu sách viết chất cao bằng người, tiếng tăm trùm cả một đời, cũng đều để mặc họ tự cất vào danh sơn (núi tiếng, nơi cất giữ sách vở truyền đời), không được bước vào cửa này một bước. Đó là chí của thánh nhân xưa.

 "Những sách ấy cứ đến khắc giờ Tý (nửa đêm) và khắc giờ Ngọ (giữa trưa), từng chữ từng câu đều toả hương thơm nồng, nên đề tên là Kinh Hương (hương kinh sách). Bởi vì một nguyên khí xoay vần, hai khí âm dương giao hoà; âm khởi lên giữa giờ Ngọ, dương sinh ra giữa giờ Tý. Lòng thánh nhân thông với trời đất; các bậc đại nho phát huy đạo lý của thánh nhân, chỗ tinh vi sâu xa ấy cũng thông với trời đất, cho nên cảm ứng với nhau. Nhưng phải là người truyền cái học này mới ngửi thấy, người khác thì không. Nho sĩ đời nay đối với mười ba bộ này, có người thắp dầu thâu đêm nối ngày, suốt đời dùi mài ngưỡng mộ; có người lại bới lông tìm vết, trăm cách công kích; ấy cũng là do căn tính và hiểu biết của mỗi người mà ra. Bốn đời trước, ông là thợ khắc ván in, từng tự tay khắc nửa bộ Chu Lễ, nên mùi hương còn lại, tôi nhờ thế mà biết ông đến." Rồi ông dẫn người học trò đi xem khắp gác và nhà hai bên, đãi trà và hoa quả. Lúc tiễn biệt, ông nói: "Ông hãy khéo tự giữ mình, nơi này không dễ đến được đâu." Người học trò ngoái nhìn lại thì chỉ thấy muôn ngọn núi chọc trời, tuyệt không dấu chân người.

 Xét chuyện này hoang đường, có lẽ là truyện ngụ ngôn của những người tôn sùng Hán học (lối học kinh của các nhà nho đời Hán, chú trọng giải nghĩa chữ). Các nhà nho đời Hán chuyên về huấn cổ, các nhà nho đời Tống chuộng nghĩa lý (giảng đạo lý sâu xa trong kinh), tưởng như Hán học thô còn Tống học tinh. Nhưng không hiểu rõ nghĩa chữ thì làm sao biết được nghĩa lý? Thế mà Tống học chê bai Hán học hết thảy, coi như rác rưởi, khác nào đã làm xong cỗ xe lớn rồi quay lại chê cái bánh xe thô sơ thuở đầu; đã nhờ thuyền bè qua được sông mê rồi liền đốt bè quý. Vì vậy những người công kích các nhà nho đời Tống lại nhao nhao nổi lên. Tôi khi soạn lời tổng tựa phần Thi(?) trong bộ Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều đình nhà Thanh tổ chức biên tập), có viết: "Nhà nho đời Tống công kích nhà nho đời Hán, không phải vì muốn giảng kinh cho đúng, chỉ là muốn hơn nhà nho đời Hán mà thôi. Người đời sau công kích nhà nho đời Tống, cũng không phải vì muốn giảng kinh cho đúng, chỉ là bất bình vì nhà nho đời Tống chê bai nhà nho đời Hán mà thôi." Thơ của Vi Tô Châu (nhà thơ Vi Ứng Vật đời Đường) có câu: "Tính nước vốn tự lặng, trong đá cũng không tiếng; cớ sao hai thứ va nhau, sấm rền làm kinh động núi vắng?" Chính là nói chuyện này vậy.

 Công bằng mà nói: Kinh Dịch thì từ Vương Bật bắt đầu đổi thuyết cũ, là mầm mống của Tống học, nhà nho đời Tống không công kích; Hiếu Kinh lời và nghĩa rõ ràng, chỗ nhà nho đời Tống tranh cãi chỉ là câu chữ giữa bản kim văn và bản cổ văn (bản chép bằng chữ đời Hán và bản chép bằng chữ cổ), cũng chẳng quan hệ đến ý chính; hai bộ ấy đều tạm gác không bàn. Còn những sách chú sớ của Thượng Thư, Tam Lễ (ba sách về lễ: Chu Lễ, Nghi Lễ, Lễ Ký), Tam Truyện (ba sách giải thích kinh Xuân Thu), Mao Thi (Kinh Thi theo bản họ Mao), Nhĩ Nhã (sách giải nghĩa từ cổ), đều căn cứ vào nghĩa cổ, quyết không phải nhà nho đời Tống làm được. Luận Ngữ, Mạnh Tử thì nhà nho đời Tống dồn tinh lực cả đời, cân nhắc từng chữ từng câu, cũng quyết không phải nhà nho đời Hán theo kịp. Đại để nhà nho đời Hán trọng việc truyền thụ của thầy, có nguồn gốc rõ ràng; nhà nho đời Tống chuộng sự tự ngộ trong lòng, tìm tòi dễ sâu. Nhà nho đời Hán có khi chấp vào văn cũ, quá tin lời truyền; nhà nho đời Tống có khi dựa vào phỏng đoán chủ quan, mạnh dạn sửa kinh. Tính chỗ được chỗ mất thì cũng ngang nhau. Chỉ có điều, cái học của nhà nho đời Hán, không đọc sách khảo cứu xưa thì không nói được một câu; còn cái học của nhà nho đời Tống thì ai ai cũng có thể nói suông trong đó. Cỏ thơm cỏ dại mọc lẫn (người giỏi kẻ dở lẫn lộn), thật có chỗ không làm vừa lòng người hết được. Đó là nguồn gốc của những lời chê cười. Loại chuyện hư cấu này cũng không phải vô cớ mà đặt ra.

 Ông tư nông (quan coi việc tài chính, tức thượng thư bộ Hộ) Tào Trúc Hư kể: người anh họ ông đi từ Hấp Huyện đến Dương Châu, dọc đường ghé nhà một người bạn. Lúc ấy đang giữa hè, chủ nhà mời ngồi ở thư phòng, rất thoáng mát. Chiều tối người anh muốn ngủ lại trong đó. Người bạn nói: "Chỗ này có yêu quái, ban đêm không ở được." Ông Tào cố ở lại. Nửa đêm có một vật từ khe cửa lúc nhúc chui vào, mỏng như tờ giấy kép; vào trong phòng thì dần dần mở ra thành hình người, là một cô gái. Ông Tào chẳng hề sợ. Con ma bỗng xõa tóc thè lưỡi, làm hình dạng ma chết treo. Ông Tào cười nói: "Vẫn là tóc, chỉ hơi rối; vẫn là lưỡi, chỉ hơi dài; có gì đáng sợ?" Ma hết ngón, vụt biến mất. Đến lúc về, ông lại nghỉ ở đó; nửa đêm khe cửa lại lúc nhúc động, vừa thò đầu ra, ông liền nhổ nước bọt nói: "Lại là cái thứ làm mất hứng ấy à?" Rốt cuộc nó không vào. Chuyện này giống chuyện của Kê Trung Tán (Kê Khang, danh sĩ đời Tấn, từng làm chức trung tán đại phu). Hổ không ăn thịt người say, vì người say không biết sợ. Sợ thì lòng rối, lòng rối thì thần tán, thần tán thì ma thừa cơ lấn vào. Không sợ thì lòng định, lòng định thì thần vẹn toàn, thần vẹn toàn thì khí ngang trái(?) không xâm phạm được. Cho nên người chép chuyện Kê Trung Tán nói rằng ông thần chí trong lặng, ma xấu hổ mà bỏ đi.

 Ông Đổng Khúc Giang kể: khi ông Mặc Am làm tổng tào (quan đứng đầu việc vận chuyển lương thực bằng đường thủy), trong dinh có hai đền thờ thổ thần (thần đất) và mã thần (thần ngựa), chỉ thổ thần có tượng vợ. Con trai út của ông cậy tài kiêu ngạo, cho rằng thổ thần là ông già râu ria xồm xoàm, không nên ôm người vợ đẹp; mã thần còn trẻ, mới là đôi lứa xứng đôi. Bèn tự ý dời tượng người vợ sang đền mã thần. Chốc lát cậu ta choáng váng ngã ra, bất tỉnh nhân sự. Ông Mặc Am nghe chuyện, tự mình khấn vái dời tượng về chỗ cũ, cậu ta mới tỉnh.

 Lại nghe nói trong nhà học ở Hà Gian cũng có thổ thần thờ kèm tượng vợ. Có ông huấn đạo (quan phụ trách việc học ở một huyện) cho rằng nơi trường học không được đắp tượng đàn bà, bèn dựng riêng một đền nhỏ mà dời sang. Thổ thần nhập vào đứa cháu nhỏ của ông ta mà nói: "Lý của ngươi tuy đúng, nhưng lòng ngươi thì vì tư lợi, chỉ muốn nới rộng nhà ở của ngươi thôi. Ta không phục." Ông huấn đạo đang hùng hồn bàn lễ xưa, bỗng bị nói trúng điều giấu kín, rất sợ hãi, trọn nhiệm kỳ không dám ở đó. Đây thật là hai chuyện giống nhau. Có người nói: "Ông huấn đạo dời miếu còn là theo lễ; cậu con họ Đổng thì khinh nhờn thần quá mức, đáng bị phạt nặng hơn." Tôi cho rằng cậu con họ Đổng chỉ là tuổi trẻ phóng túng thôi; còn ông huấn đạo trong lòng ôm dạ riêng để mình được lợi, bên ngoài mượn lẽ công khiến người không nói được gì; nếu không có thần vạch trần âm mưu, người ta còn tưởng ông ta biết chấn chỉnh việc thờ cúng. Theo phép "Xuân Thu xét tội theo bụng dạ" (kinh Xuân Thu xét tội theo động cơ trong lòng), ông huấn đạo đáng bị phạt nặng hơn cậu con họ Đổng.

 Các trò ảo thuật đều chỉ là nhanh tay mà thôi. Nhưng cũng thật có phép chuyển vật. Nhớ hồi nhỏ ở nhà ông ngoại là ông Tuyết Phong, có một thầy phép đặt chén rượu lên bàn, giơ bàn tay xoa lên, chén lún vào trong bàn, miệng chén ngang mặt bàn, nhưng sờ dưới gầm bàn không thấy đáy chén. Một lát sau lấy ra, bàn vẫn như cũ. Đó có lẽ là phép che mắt. Ông ta lại nâng một bát lớn gỏi cá, tung lên không trung thì biến mất. Bảo ông ta lấy lại, ông ta nói: "Không lấy được nữa rồi, nó ở trong ngăn kép của tủ đựng tranh trong thư phòng, các ngài tự đi lấy." Lúc ấy vì khách khứa người hầu đông đúc, thư phòng lại có nhiều đồ cổ, đã khoá chặt; vả ngăn kép chỉ cao hai tấc, mà bát cao chừng ba bốn tấc, quyết không thể bỏ vào được. Người ta ngờ là nói bừa, tạm gọi lấy chìa khoá mở ra xem, thì thấy cái bát đặt trên bàn, đổi sang đựng năm quả phật thủ; còn cái đĩa vốn đựng phật thủ thì đổi sang đựng gỏi cá, cất trong ngăn kép. Đó chẳng phải là phép chuyển vật sao? Những việc theo lý tất không có mà trên thực tế lại có khi xảy ra, đại loại như thế. Nhưng thật ra cũng là có lý. Hồ ly, sơn tiêu (yêu quái ở núi) lấy trộm đồ của người thì không lạ; người dùng phép trị được hồ ly, sơn tiêu cũng không lạ. Đã trị được thì sai khiến được; chúng đã lấy trộm được đồ của người thì cũng có thể lấy đồ thay cho người, thì có gì lạ đâu.

 Người đầy tớ cũ tên Trang Thọ kể: "Ngày trước tôi hầu một ông quan. Một hôm thấy có một ông quan đến từ sáng sớm, rồi một ông nữa đến tiếp, đều là bạn thân. Trông dáng như là đến báo tin bí mật. Lát sau họ đều đi, chủ tôi cũng sai thắng xe đi liền, đến chập tối mới về, xe mỏi ngựa mệt, rã rời không chịu nổi. Chốc lát hai ông quan lúc trước lại đến, dưới đèn khi thì ghé tai, khi thì gật đầu, khi thì xua tay, khi thì cau mày, khi thì vỗ tay, không biết bàn việc gì. Đến canh hai (khoảng 21–23 giờ), tôi đứng xa nghe ngoài cửa sổ phía bắc có tiếng cười khúc khích, người trong phòng thì không nghe thấy. Đang ngờ vực thì bỗng nghe một tiếng thở dài: 'Cần gì phải thế!' Lúc ấy chủ khách mới đều giật mình, mở cửa sổ vội nhìn ra: sau trận mưa mới, bùn phẳng như bàn tay, tuyệt không có dấu chân người. Mọi người đều ngờ là tôi nói mê. Lúc ấy tôi vì bị dặn không được nghe trộm, nên tránh ra đứng dưới giàn hoa ngoài mái hiên phía nam, thật chưa hề ngủ, cũng chưa hề nói gì. Rốt cuộc không biết là vì cớ gì."

 Ông cử nhân Khâu Nhị Điền người Vĩnh Xuân, nhân lúc nghỉ chân trên đường đến hồ Cửu Lý, thấy một chú bé cưỡi trâu đi tới, đi rất nhanh. Đến trước mặt ông, chú dừng lại một chút, ngâm vang: "Đến thì xông gió mưa mà đến, đi thì đạp mây khói mà đi; nắng chiều xiên chiếu muôn ngọn núi xanh, đó là đường ta về núi." Ông lấy làm lạ, chú bé chăn trâu nhà quê sao lại nói được câu này; đang ngẫm nghĩ định hỏi thì bóng nón đã thấp thoáng giữa rừng sam, rừng cối, cách xa chừng nửa dặm rồi. Không biết là thần tiên dạo chơi, hay là đứa trẻ trường làng nghe người ta đọc rồi tình cờ nhớ lấy.

 Ông giáo dụ (quan coi việc học ở một huyện) Lâm Bái người Phủ Điền, làm quan ở Đài Loan mãn nhiệm kỳ, lên kinh. Đến phía nam Trác Châu, ông xuống xe đi tiểu, thấy trên tường ngoài một ngôi nhà đổ nát có ai dùng mảnh sứ vạch một bài thơ: "Từng đoàn la thồ hàng rung chuông đồng, sáng sớm xông lạnh đi qua trạm dịch; riêng ta buông roi ngắm tuyết sót, vó lừa chậm bước giữa dãy núi xanh lộn xộn." Đề tên: "La Dương sơn nhân". Đọc xong ông nói một mình: "Thơ cũng có chút ý vị, La Dương là đất nào nhỉ?" Trong nhà có tiếng đáp: "Nghe giọng nói thì hình như là người Hồ Quảng." Ông vào xem thì chỉ có bụi đóng lớp dày và lá mục mà thôi. Tự biết mình gặp ma, ông sợ hãi lên xe, từ đó luôn buồn bực không vui, chẳng bao lâu thì mất.

 Ông Lý Lộ Viên tên Cơ Xác người Cảnh Châu, đỗ cử nhân năm Giáp Ngọ niên hiệu Khang Hy (năm 1714), là anh em cột chèo với tôi. Ông học rộng, giỏi thơ. Hồi còn chờ được bổ nhiệm, ông nằm mơ làm một câu đối: "Cánh chim loan — Kê Trung Tán; mày ngài — Khuất Tả Đồ (Khuất Nguyên, từng làm chức tả đồ nước Sở)." Tỉnh dậy, ông không tự giải nghĩa được. Về sau ông được bổ làm huyện lệnh một huyện ở Hồ Nam, chết tại chức, đúng là vùng đất Khuất Nguyên vừa đi vừa ngâm thơ ngày trước.

 Bà nội tôi là Trương thái phu nhân (cách gọi tôn kính mẹ hoặc bà của người làm quan) nuôi một con chó nhỏ lông đốm. Đám tỳ nữ ghét nó hay ăn vụng thịt, lén bóp cổ giết đi. Trong đó có một tỳ nữ tên Liễu Ý, trong mơ thường thấy con chó ấy đến cắn, cứ ngủ là nói mê. Bà nội biết chuyện, nói: "Cả bọn tỳ nữ cùng giết chó, sao nó chỉ mang oán với Liễu Ý? Hẳn là Liễu Ý cũng ăn vụng thịt, nên không làm nó phục được." Tra hỏi, quả nhiên đúng thế.

 Ở trường thi Đinh Châu, tỉnh Phúc Kiến, trước công đường có hai cây bách cổ từ đời Đường, nghe nói có thần. Ngày tôi đến coi thi, viên lại nói nên ra lạy cây. Tôi bảo: "Yêu tinh cây cối không làm hại người, cứ mặc nó; nó không có trong danh mục thờ cúng chính thức của triều đình, sứ giả không nên lạy." Cây cành lá cao vút um tùm, cách mấy lớp nhà vẫn trông thấy. Đêm ấy trăng sáng, tôi dạo trên thềm, ngẩng lên thấy trên ngọn cây có hai người mặc áo đỏ đang cúi gập mình chắp tay vái tôi, rồi từ từ khuất dần. Tôi gọi mạc hữu (người giúp việc riêng, cố vấn của quan) ra xem, vẫn còn thấy. Hôm sau tôi đến chỗ cây, vái đáp lễ mỗi cây một vái, và cho khắc một câu đối ở cửa đền: "Sắc biếc chọc trời mãi vẫn như thế, người áo đỏ gật đầu có lẽ là ngài." Việc này cũng khá lạ. Viên Tử Tài (nhà văn Viên Mai) từng chép chuyện này trong sách Tân Tề Hài, nhưng ghi hơi khác, có lẽ do nghe đồn mà sai.

 Ông Tống Thanh Viễn ở Đức Châu kể: có một đạo sĩ họ Lã, không biết người ở đâu, giỏi ảo thuật, từng làm khách ở nhà quan tư nông Điền Sơn Cương. Gặp lúc giàn tử đằng nở rộ, khách khứa họp nhau thưởng hoa. Một người khách tầm thường ăn nói thô bỉ, lải nhải không thôi, làm mọi người rất mất hứng. Một chàng trẻ tuổi tính nông nổi, ghét lắm, quát bảo đừng nói nhiều. Hai người suýt xắn tay áo đánh nhau. Một nhà nho già đứng ra hoà giải, cả hai đều không nghe, ông cũng lộ vẻ bực tức. Cả bàn tiệc vì thế mất vui. Đạo sĩ thì thầm bảo chú tiểu lấy giấy bút, vẽ ba đạo bùa rồi đốt đi. Ba người kia bỗng cùng đứng dậy, đi vòng quanh trong sân mấy lượt.

 Người khách tầm thường đi về góc đông nam ngồi xuống, lẩm bẩm một mình; nghe kỹ thì là đang bàn chuyện nhà với vợ và các nàng hầu; chốc lát ngoảnh trái ngoảnh phải như can ngăn, chốc lát tươi cười tự bào chữa, chốc lát làm bộ nhận lỗi, chốc lát quỳ một gối, chốc lát quỳ cả hai gối, chốc lát dập đầu không thôi. Nhìn chàng trẻ tuổi thì thấy ngồi trên lan can bồn hoa ở góc tây nam, đưa mắt liếc tình, nói năng ngọt ngào thỏ thẻ; chốc lát cười đùa, chốc lát khiêm tốn cảm tạ, chốc lát khẽ hát vở Hoán Sa ký, ỉ eo không dứt, tay tự gõ nhịp, đủ mọi điệu bộ lả lơi. Còn nhà nho già thì ngồi ngay ngắn trên ghế đá, giảng chương "Việc Tề Hoàn công, Tấn Văn công" trong sách Mạnh Tử, phân tích từng chữ từng câu, vừa chỉ trỏ vừa đưa mắt nhìn quanh, như đang nói với bốn năm người; bỗng xua tay nói "Không phải", bỗng trừng mắt nói "Vẫn chưa hiểu à?", ho khục khặc như người lao phổi mà vẫn không thôi. Mọi người kinh ngạc phì cười. Đạo sĩ xua tay ra hiệu im lặng.

 Đến khi tàn tiệc, đạo sĩ lại đốt ba đạo bùa, ba người mới ngơ ngẩn ngồi lặng, một lát mới tỉnh, tự nói không biết đã say ngủ lúc nào, xin lỗi vì vô lễ. Mọi người cười thầm rồi giải tán. Đạo sĩ nói: "Đây là phép nhỏ, không đáng kể. Diệp Pháp Thiện dẫn Đường Minh Hoàng lên cung trăng chính là dùng bùa này. Người đương thời lầm tưởng là tiên thật, bọn nho cổ hủ lại cho là chuyện bịa, đều là ếch ngồi đáy giếng cả." Về sau, ở một quán trọ, đạo sĩ dùng bùa nhiếp hồn người thiếp của một quan lớn đi ngang qua. Người thiếp tỉnh lại, lên xe nhận ra đường đi cửa ngõ, nói với quan lớn mau đi bắt, nhưng hắn đã trốn mất. Đây có lẽ là lý do sách Chu Lễ cấm "quái dân" (kẻ làm điều quái dị mê hoặc dân chúng) chăng.

 Nhà nho già Cập Nhuận Sở người Giao Hà, đi thi hương (kỳ thi cấp tỉnh để lấy cử nhân) năm Ất Mão niên hiệu Ung Chính (năm 1735). Chiều tối đến Thạch Môn Kiều, quán trọ đều đầy khách, chỉ còn một gian nhà nhỏ, cửa sổ trông ra máng ngựa, không ai chịu ở; ông tạm dỡ hành lý vào đó. Bầy ngựa nhảy nhót, đêm không ngủ được. Khi mọi người đã yên, ông bỗng nghe ngựa nói chuyện. Ông Cập thích đọc sách tạp, nhớ trước đã đọc trong sách chép chuyện của người đời Tống có chuyện "bò nói dưới đập", biết không phải ma quỷ, bèn nín thở nghe. Một con nói: "Hôm nay mới biết cái khổ chịu đói. Tiền cỏ đậu lúc sống ăn bớt giấu giếm, nay ở đâu rồi?" Một con nói: "Bọn ta phần nhiều do người chăn ngựa đầu thai thành. Người chết rồi mới biết, người sống thì không tỉnh ngộ, thật đáng thở dài." Cả bầy ngựa đều nghẹn ngào. Một con nói: "Phán quan âm phủ cũng không công bằng lắm, sao Vương Ngũ lại được làm chó?" Một con nói: "Lính âm phủ từng nói rồi: một vợ hai con gái của hắn đều dâm loạn, lấy trộm hết tiền của hắn đem cho nhân tình, thế là trừ được một nửa tội rồi." Một con nói: "Đúng thế, tội có nặng nhẹ. Khương Thất đọa làm lợn, thân bị mổ xẻ, còn không bằng bọn ta." Ông Cập bỗng ho khẽ một tiếng, tiếng nói liền im bặt. Ông Cập thường đem chuyện này ra răn những người chăn ngựa.

 Một người thiếp của tôi, cả đời chưa từng buông một lời chửi rủa. Nàng tự kể là đã tận mắt thấy bà nội nàng hay chửi người, về sau chẳng ốm đau gì, bỗng lưỡi thối rữa đến tận cổ họng, không ăn uống nói năng được, quằn quại mấy ngày thì chết.

 Có một thư sinh ở nhà, một hôm ngủ dậy muộn, gọi vợ và thiếp không thấy đến. Hỏi đứa tỳ nhỏ, nó nói cả hai đã theo một chàng trai trẻ đi về phía nam rồi. Anh ta tuốt dao đuổi kịp, định chém cả mấy người, thì chàng trai bỗng biến mất. Có một nhà sư già mặc áo cà sa đỏ, một tay nâng bình bát, một tay cầm gậy tích trượng (gậy có vòng khua kêu của nhà sư), gạt dao của anh ta, nói: "Ngươi vẫn chưa tỉnh sao? Lòng ham lợi của ngươi quá nặng, lòng đố kỵ quá nặng, lòng mưu mẹo xảo trá quá nặng, mà lại khiến người ta rốt cuộc không hề hay biết. Quỷ thần ghét nhất cái ác giấu kín, nên phán bắt hai người đàn bà này làm việc ấy để báo ứng ngươi. Họ có tội gì đâu?" Nói xong cũng biến mất. Anh ta lặng lẽ dẫn họ về. Hai người đàn bà nói: "Chàng trai ấy vốn không quen biết, cũng chẳng có tình ý gì, bỗng nhiên mơ màng như trong mộng mà đi theo." Hàng xóm cũng nói: "Hai bà ấy không phải hạng dâm bôn bỏ nhà theo trai, lại xưa nay không hợp nhau, lẽ nào chịu cùng theo một người? Vả lại, theo trai thì ắt phải tránh người, có ai giữa ban ngày công khai đi đường, thong thả chờ người đuổi theo bao giờ?" Vậy đó là thần linh trừng phạt là chắc chắn rồi. Nhưng rốt cuộc không ai nói ra được anh ta ác ở chỗ nào, thật đúng là cái ác giấu kín vậy.

 Mọi việc đều đã định sẵn từ trước, há chẳng đúng sao? Mùa xuân năm Mậu Tý (năm 1768), tôi đề thơ cho một người vào bức tranh "Người kỵ binh phiên (dân tộc ngoài biên) cưỡi ngựa săn bắn", rằng: "Cỏ trắng dính liền trời, thú hoang béo mập; giương cung ta mến ngươi phóng ngựa như bay; bao giờ được thoả thích uống máu dê vàng, một phen lên Thiên Sơn vây săn giữa tuyết." Tháng tám năm ấy, tôi quả nhiên phải đi theo quân sang Tây Vực (vùng phía tây Trung Quốc, nay là Tân Cương). Lại ông Đổng Văn Khác từng vẽ cho tôi bức "Rừng thu tìm câu thơ". Tôi đến Ô Lỗ Mộc Tề (nay là Urumqi), phía tây thành có khu rừng sâu, cây già chọc mây, trải dài mấy chục dặm. Vị tướng quân trước là ông Ngũ Di Thái dựng một cái đình ở giữa, đề tên là "Tú Dã" (đồng nội tươi đẹp). Tôi dạo bước trong đó, thấy giống hệt cảnh trong bức tranh trước. Năm Tân Mão (năm 1771) về kinh, nhân đó tôi tự đề một bài tứ tuyệt: "Lá sương hơi vàng, đá xanh trơ xương; ngâm thơ một mình, tự lấy làm lạ sao quá lẻ loi; ai ngờ đó sớm đã là lời sấm báo trước chuyến đi về tây: cây già, mây lạnh, đình Tú Dã."

 Ở Nam Bì có một thầy thuốc chữa mụn nhọt, nghề khá giỏi, nhưng hay lén dùng thuốc độc để đòi tiền nhiều; không được thoả lòng thì bệnh nhân ắt chết. Vì phép thuật của ông ta bí hiểm, thầy thuốc khác không giải được. Một hôm, con trai ông ta bị sét đánh chết. Nay người ấy vẫn còn sống, nhưng cũng chẳng ai dám mời nữa. Có người nói: "Ông ta giết người rất nhiều, sao trời không đánh chết chính ông ta mà lại đánh chết con ông ta? Thế là có sự phạt sót." Nhưng tội chưa đến mức tử hình thì không liên luỵ đến vợ con; ác chưa đến cùng cực thì tai vạ không lan đến đời sau. Đánh chết con ông ta là để tỏ rõ tai hoạ sẽ lan đến con cháu vậy.

 Ông An Trung Khoan kể: xưa khi Ngô Tam Quế làm phản, có một thầy thuật số giỏi phép Lục Nhâm (một môn bói toán dựa vào thiên can, địa chi để đoán việc lành dữ), định đến theo hắn. Dọc đường gặp một người, nói cũng muốn đi theo Tam Quế. Nhân đó hai người ngủ chung. Người kia nằm dưới bức tường phía tây, thầy thuật số nói: "Ông đừng nằm đây, bức tường này đến giờ Hợi (khoảng 21–23 giờ) sẽ đổ." Người kia nói: "Thuật của ông chưa sâu. Tường đổ ra phía ngoài, không đổ vào trong." Đến đêm quả nhiên như thế. Tôi cho đây là chuyện người ta thêm thắt. Người ấy biết được tường đổ vào trong hay ra ngoài, lại không biết Tam Quế tất phải thất bại sao?

 Có một nhà sư đến chơi nhà ông lại bộ (quan ở bộ Lại, bộ coi việc bổ nhiệm quan) Tô Thứ Công ở Giao Hà, giỏi ảo thuật, biến hoá không cùng, tự nói cùng thầy với đạo sĩ họ Lã. Ông ta từng nắn đất làm con lợn, niệm chú thì nó dần dần ngọ nguậy, niệm nữa thì nó bỗng kêu, niệm nữa thì nó nhảy dựng lên. Nhân đó đem giao cho nhà bếp làm thịt đãi khách, thịt không ngon lắm. Ăn xong, khách đều nôn oẹ, thứ nôn ra đều là bùn đất.

 Có một thư sinh vì mưa phải ở lại ngủ chung, lén hỏi nhà sư: "Sách Thái Bình quảng ký chép có thầy phép niệm chú vào một mảnh ngói đưa cho người, vạch vào tường thì tường liền mở ra, có thể lẻn vào khuê phòng nhà người ta. Thuật của thầy có làm được thế không?" Nhà sư đáp: "Việc này không khó." Rồi nhặt một mảnh ngói, niệm chú hồi lâu, nói: "Cầm cái này mà đi, nhưng đừng nói gì, nói thì phép tan." Thư sinh thử, quả nhiên tường mở ra. Đến một chỗ, thấy người đàn bà mình thầm mến đang tháo trang sức sắp đi ngủ. Nhớ lời nhà sư dặn, chàng không dám nói, cứ thế khép cửa lên giường ân ái; người đàn bà cũng vui vẻ chiều theo, rồi mỏi mệt ngủ say. Bỗng mở mắt ra, thì ra mình đang nằm trên giường vợ mình. Hai người đang ngờ vực hỏi nhau thì nhà sư đến tận cửa kể tội: "Đạo sĩ họ Lã chỉ vì một ý nghĩ lầm lạc mà đã bị sét đánh chết, ông còn định làm liên lụy đến tôi sao? Dùng phép nhỏ đùa ông một chút, may chưa hại đến đức lớn của ông; về sau đừng nảy ý ấy nữa." Rồi thở dài nói: "Cái ý nghĩ ấy, thần Tư mệnh (vị thần coi sổ số mệnh của con người) đã ghi lại rồi; tuy không bị phạt nặng, e rằng có hại đến sổ lộc (sổ ghi phần bổng lộc, công danh) của ông." Thư sinh quả nhiên lận đận, về già mới được làm một chức huấn đạo, rốt cuộc chết trong cảnh nghèo của một ông giáo.

 Trong niên hiệu Khang Hy, Hồ Duy Hoa người Hiến Huyện lấy việc thắp hương tụ họp đồ đảng mà mưu phản. Nơi hắn ở, nếu đi theo đường qua Đại Thành, Văn An thì cách kinh đô hơn ba trăm dặm; nếu đi theo đường qua Thanh Huyện, Tĩnh Hải thì cách Thiên Tân hơn hai trăm dặm. Duy Hoa định chia quân làm hai: một cánh đánh bất ngờ, đi gấp đường đến kinh đô; một cánh chiếm Thiên Tân, cướp thuyền biển. Nếu thắng thì quân ở Thiên Tân cũng ào lên kéo tới; nếu không thắng thì chạy về Thiên Tân, xuống thuyền ra biển mà trốn. Hắn đang sắp đặt quan chức cho triều đình giả thì việc đã bại lộ. Quan quân đến bắt, vây lại dùng lửa đánh, đến trẻ con cũng không sót một đứa.

 Trước kia, cha Duy Hoa giàu có, thích giúp đỡ người nghèo túng, cũng chưa phải là kẻ đại ác. Nhà nho già Trương Nguyệt Bình ở làng bên có cô con gái xinh đẹp, gần như là sắc đẹp nhất nước; ông ta thấy cô thì say mê. Nhưng ông Nguyệt Bình là người đoan chính, cố chấp, không đời nào cho con làm thiếp người ta. Cha Duy Hoa bèn mời ông về dạy học. Quan tài cha mẹ ông Nguyệt Bình còn ở Liêu Đông, chưa đưa về được, ông thường buồn rầu. Ngẫu nhiên nói đến, cha Duy Hoa liền bỏ tiền cho ông đi đưa linh cữu về, lại tặng cả đất chôn. Trong ruộng ông Nguyệt Bình có một xác chết nằm ngang, là kẻ thù của ông; quan tra xét theo tội mưu sát, cha Duy Hoa lại trăm phương nghìn kế bào chữa cho ông được tha. Một hôm vợ ông Nguyệt Bình đưa con gái về thăm nhà ngoại; ba đứa con trai đều còn nhỏ, ông Nguyệt Bình về nhà trông nom cửa nhà, hẹn mấy hôm sẽ trở lại. Thế là cha Duy Hoa lén sai đồ đảng, ban đêm khoá cửa rồi đốt nhà, cha con bốn người đều cháy thành tro. Bề ngoài hắn làm ra vẻ kinh ngạc thương xót, đứng ra lo ma chay, lại thường xuyên giúp đỡ vợ con ông, đến nỗi mẹ con nàng phải nương tựa vào hắn mà sống. Có ai muốn hỏi cưới cô gái, bà mẹ ắt bàn với hắn, hắn liền ngầm ngăn trở cho không thành. Lâu dần hắn mới để lộ ý muốn lấy cô gái làm thiếp. Bà mẹ cảm ơn hắn, định nhận lời; cô gái lúc đầu không bằng lòng, đêm mơ thấy cha nói: "Con không về đó, thì cha rốt cuộc không thoả được chí của cha." Cô gái bèn vâng theo. Hơn một năm sau sinh ra Duy Hoa, cô gái liền ốm chết. Duy Hoa rốt cuộc làm cho cả dòng họ bị diệt.

 Lại có một nhà cách nhà tôi ba bốn chục dặm, chủ nhà hành hạ vợ chồng người đầy tớ đến chết, rồi lấy con gái họ. Cô gái vốn thông minh lanh lợi, lo liệu việc ăn mặc cho hắn, việc gì cũng vừa ý. Lại hễ điều gì có thể làm hắn vui, thì lả lơi chiều chuộng, chẳng điều gì không làm. Ai cũng thầm bàn tán là cô quên thù. Hắn bị mê hoặc đã sâu, cô nói gì nghe nấy. Cô gái lúc đầu xui hắn ăn tiêu xa hoa, phá tán đến bảy tám phần gia sản; lại gièm pha chia rẽ ruột thịt của hắn, khiến trong nhà coi nhau như kẻ thù; rồi thường kể chuyện Tống Giang, Sài Tiến trong Thủy Hử, khen là anh hùng, xúi hắn kết giao với bọn trộm cướp; rốt cuộc hắn vì giết người mà phải đền mạng. Ngày hắn bị hành hình, cô gái không khóc chồng, mà lén mang một bình rượu ra rưới trước mộ cha mẹ, nói: "Cha mẹ thường đè con trong giấc mộng, dáng hằn học như muốn đánh con, nay đã biết chưa?" Người ta mới biết cô vẫn nuôi chí báo thù. Người ta nói: "Việc cô gái này làm, chẳng những người không đoán được, đến quỷ cũng không đoán được, mưu sâu thật." Nhưng không thể coi đó là nham hiểm. Theo phép Xuân Thu xét theo bụng dạ, thì đây vốn là mối thù không đội trời chung.

 Khi tôi ở Ô Lỗ Mộc Tề, viên lại bên quân đội soạn mấy chục tờ giấy thông hành, bưng bút mực đen đến xin phê, nói: "Phàm người chết nơi đất khách ở đây, khi quan tài đưa về quê, theo lệ phải cấp giấy thông hành, nếu không thì hồn không vào được cửa ải. Vì giấy này gửi cho âm phủ nên không phê bằng mực son, ấn cũng đóng bằng mực đen." Xem lời văn thì quê mùa hoang đường lắm. Tôi nói: "Đây là bọn lại dịch mượn cớ kiếm tiền thôi," rồi trình tướng quân bỏ lệ ấy đi. Mười ngày sau, có người báo trong bãi tha ma phía tây thành có ma khóc, vì không có giấy nên không về được. Tôi mắng là bịa đặt. Lại mười ngày nữa, có người báo tiếng ma khóc đã đến gần thành, tôi vẫn mắng như cũ. Qua mười ngày nữa, ngoài tường chỗ tôi ở có tiếng rên rỉ, tôi vẫn cho là bọn lại dịch giả làm. Qua vài ngày, tiếng ấy đến ngoài cửa sổ; lúc ấy trăng sáng như ban ngày, tôi tự đứng dậy đi tìm xem, thật không có một ai. Đồng sự là ông ngự sử Quan Thành nói: "Ông giữ lẽ là đúng, dù tướng quân cũng không lay được. Nhưng tiếng ma khóc thì ai cũng nghe thấy thật; những hồn không được cấp giấy, thật cũng oán ông. Sao không thử cấp một lần, tạm để bịt miệng bọn gièm pha. Nếu ma vẫn khóc như cũ, thì ông cũng có lý mà nói." Tôi miễn cưỡng nghe theo, đêm ấy liền im lặng.

 Lại có viên lại bên quân đội là Tống Cát Lộc, đang ở phòng giữ ấn, bỗng choáng ngã, hồi lâu tỉnh lại nói thấy mẹ đến. Chốc lát lính trạm đưa công văn tới, mở ra xem thì là Cáp Mật báo tin mẹ Cát Lộc đi thăm con, đã chết dọc đường. Việc trong thiên hạ có gì mà không có? Nhà nho chỉ bàn lẽ thường mà thôi. Tôi từng làm một trăm sáu mươi bài "Ô Lỗ Mộc Tề tạp thi" (thơ vặt về Ô Lỗ Mộc Tề), trong đó có một bài rằng: "Cỏ trắng vi vu nối liền mây lạnh, ranh giới quan san ai đã chia; hồn ma qua lại theo giấy tờ quan, bài 'Nguyên quỷ' (bàn về nguồn gốc ma quỷ) của Hàn Xương Lê (Hàn Dũ) cũng chưa từng nghe chuyện này." Chính là nói hai việc ấy.

 Ông Phạm Hành Châu kể: ngày trước ông qua sông Tiền Đường, có một nhà sư đi nhờ thuyền, cứ thế trải đồ ngồi, tựa vào cột buồm, không chào hỏi ai. Nói chuyện với ông ta thì ông ta ậm ừ đáp cho qua, mắt nhìn chỗ khác, tâm trí như để đâu đâu. Ông Hành Châu lấy làm lạ vì nhà sư kiêu ngạo, cũng không nói nữa. Lúc ấy gió tây thổi gắt, ông Hành Châu tình cờ được hai câu: "Sóng bạc tung đầu thuyền, người đi sợ gió ngược." Câu dưới chưa đối được, ông ngâm đi ngâm lại mấy lần. Nhà sư bỗng nhắm mắt khẽ ngâm: "Cớ sao người con gái tay áo đỏ, vẫn còn tựa lầu cao nhất?" Ông Hành Châu không hiểu ý gì, lại hỏi chuyện thì nhà sư không đáp. Đến lúc buộc thuyền, vừa khéo có một cô gái đứng trên lầu, mặc đúng áo tay đỏ. Ông rất kinh ngạc, gặng hỏi mãi. Nhà sư nói: "Tình cờ trông thấy thôi." Nhưng khói nước mênh mông, nhà cửa che khuất, thật không có lý nào trông thấy được. Ông ngờ nhà sư biết trước mọi việc, định làm lễ, thì nhà sư đã chống gậy tích trượng đi mất. Ông Hành Châu ngơ ngẩn không đoán ra được, nói: "Đây lại là một Lạc Tân Vương nữa rồi." (Tương truyền nhà thơ Lạc Tân Vương đời Đường sau khi thất thế đi tu, từng ở chùa nối thơ giúp Tống Chi Vấn.)

 Ông Trương Việt người Thanh Uyển, khi làm quan ở Trịnh Châu, tỉnh Hà Nam, trong dinh có một cây dâu già, mấy người ôm không xuể, người ta nói có thần vật trú ngụ; ông ghét nên chặt đi. Đêm ấy, con gái ông dưới đèn thấy một người, mặt mũi chân tay và áo mũ đều màu xanh lục đậm, quát lớn: "Cha ngươi quá ngang ngược, tạm răn ngươi một chút." Cô hoảng hốt kêu, vú già và tỳ nữ chạy đến thì cô đã ngây dại rồi. Về sau cô lấy ông thái bộc (quan coi xe ngựa của triều đình) Qua Tiên Châu, chẳng bao lâu thì qua đời. Đuổi ma dữ, phá dâm từ (đền thờ thần không chính đáng), đúng là việc của những người như Địch Lương công (Địch Nhân Kiệt), Phạm Văn Chính công (Phạm Trọng Yêm); đức độ nếu không đủ để thắng nó, thì ít ai không chuốc lấy thất bại.

 Ông Tiền Văn Mẫn nói: "Hoạ phúc của trời, chẳng phải giống như việc thưởng phạt của vua sao? Quỷ thần soi xét, chẳng phải giống như quan lại xét bàn kỹ lưỡng sao? Nay giả sử có một tờ sớ hặc tội rằng: 'Người kia lập thân không tì vết, làm quan có thành tích, nhưng cửa ngõ quay về hướng xấu, xây dựng nhà cửa phạm ngày xấu, tội đáng phải giáng chức', thì cơ quan có trách nhiệm sẽ chuẩn y hay bác bỏ? Lại giả sử có một tờ thư tiến cử rằng: 'Người kia lập thân nhiều tì vết, làm quan chẳng ra gì, nhưng cửa ngõ được hướng tốt, xây dựng gặp ngày tốt, công đáng được thăng chức', thì cơ quan có trách nhiệm lại chuẩn y hay bác bỏ? Điều quan lại ắt bác bỏ, mà lại bảo quỷ thần chuẩn y sao? Cho nên thuyết dương trạch (phong thủy nhà ở của người sống), tôi rốt cuộc không cho là đúng." Lối ví này rất sáng tỏ, đem ra mà vặn hỏi các thầy xem tướng đất, họ cũng không cãi được.

 Nhưng tôi thấy thật có nhà dữ. Ở kinh đô, một ngôi nhà phía nam đường, chếch đối diện chùa Cấp Cô, tôi đã năm lần đến đó viếng tang; một ngôi nhà ở tận đầu bắc phố Lưu Ly, phường Phấn Phường, tôi đã bảy lần đến viếng tang. Nhà ở chùa Cấp Cô, ông tông thừa (quan phó coi việc tông thất) Tào Học Mân từng ở; vừa dọn vào, hai người đầy tớ cùng chết bất thình lình trong một đêm, ông sợ mà dọn đi. Nhà ở phố Lưu Ly, ông giáo thụ Thiệu Đại Sinh từng ở; giữa ban ngày thường thấy chuyện quái dị, ông cứng cỏi không sợ, rốt cuộc chết ở đó. Thế thì lại là lý gì? Ông Lưu Văn Chính nói: "Bói chọn đất thấy chép trong Kinh Thư, bói chọn ngày thấy chép trong Kinh Lễ; nếu không có lành dữ, thánh nhân bói làm gì? Chỉ e không phải điều mà thầy thuật số đời nay biết được thôi." Đó mới là lời bàn công bằng.

 Phan Ban ở Thương Châu giỏi thư hoạ, tự xưng là "Hoàng Diệp đạo nhân" (đạo nhân lá vàng). Ông từng ngủ ở thư phòng một người bạn, nghe trong vách có tiếng nói khẽ: "Đêm nay ông đừng giữ ai ngủ cùng, tôi sẽ ra với ông." Ông Ban rất sợ, dọn ra ngoài. Người bạn nói: "Phòng này xưa nay có yêu quái này, là một cô gái xinh xắn dịu dàng, không làm hại ai." Về sau, người bạn nói riêng với người thân: "Ông Phan e rằng suốt đời chỉ là học trò không đỗ đạt chăng? Yêu quái này chẳng phải ma, chẳng phải hồ ly, không rõ là vật gì; gặp người thô tục thì không ra, gặp người giàu sang cũng không ra, chỉ khi gặp người tài mà sa cơ lỡ vận mới ra chung chăn gối mà thôi." Về sau ông Phan quả nhiên lận đận suốt đời. Hơn mười năm sau, ban đêm bỗng nghe trong thư phòng có tiếng thút thít khóc. Hôm sau, gió to làm gãy một cây hạnh già, yêu quái ấy mới tuyệt. Ông ngoại tôi là ông Trương Tuyết Phong từng đùa: "Yêu quái này hay lắm, kiến thức của nó còn hơn khối người đàn bà mặc lụa là."

 Ông quang lộc (chức quan coi việc yến tiệc trong triều) Trần Phong Nhai kể: trong niên hiệu Khang Hy, có một thái học sinh (học trò trường Quốc tử giám ở kinh đô) ở Phong Kinh, từng đọc sách ở trại riêng. Anh ta thấy trong đám cỏ có một phiến đá đã nứt vỡ, mòn lở, chỉ còn vài chục chữ, đôi chỗ còn thành câu, hình như là bia mộ một cô gái chết trẻ. Anh ta vốn hiếu sự, nghĩ(?) mộ cô ắt ở quanh đâu đó, bèn thường bày trà quả trên phiến đá, khấn bằng những lời cợt nhả. Hơn một năm sau, anh ta thấy một cô gái đẹp đi một mình giữa luống rau, tay cầm hoa dại, nhìn anh ta mỉm cười. Anh ta bước đến cạnh, đưa mắt liếc tình, nhướng mày tỏ ý; đang cùng nhau dắt vào bụi rậm sau hàng rào, thì cô gái đứng sững nhìn thẳng, như đang nghĩ ngợi điều gì, bỗng tự tát vào má mình mà nói: "Hơn một trăm năm lòng lặng như giếng cổ, một sớm lại để kẻ phóng đãng làm lay động sao?" Giậm chân mấy lần rồi vụt biến mất. Anh ta mới biết đó chính là hồn ma trong mộ. Ông tu soạn (chức quan biên soạn sử ở Hàn lâm viện) Thái Quý Thực nói: "Người xưa nói 'đậy nắp quan tài rồi mới định được công tội', qua chuyện này mới biết đã đậy nắp quan tài vẫn còn khó định. Đây vốn là một hồn trinh tiết, mà chỉ vì một ý nghĩ lầm lạc, suýt nữa mất cả nếp cũ." Thơ của ông Hối Am (Chu Hy) có câu: "Trên đời không gì hiểm bằng lòng ham muốn, bao người đến đây mà lỡ cả đời." Thật đúng thay!

 Ông cử nhân Vương Kim Anh kể: ở Giang Ninh có một thư sinh ngủ trong khu vườn bỏ hoang của một nhà thế gia. Đêm trăng có cô gái đẹp nhìn vào cửa sổ, chàng biết chẳng phải ma thì cũng là hồ ly, nhưng mê sắc đẹp, cũng không sợ, gọi vào phòng, cô liền dịu dàng chiều theo. Nhưng từ đầu đến cuối cô không nói một lời, hỏi cũng không đáp, chỉ mỉm cười đưa mắt mà thôi. Như thế hơn một tháng, chàng không hiểu vì sao. Một hôm chàng nắm tay gặng hỏi mãi, cô mới lấy bút viết chữ: "Thiếp vốn là nàng hầu của một ông hàn lâm đời Minh trước, chẳng may chết trẻ. Vì lúc sống khéo đặt điều gièm pha, khiến ruột thịt cả nhà chồng như nước với lửa, nên bị âm phủ phạt làm ma câm, đã chìm đắm hơn hai trăm năm. Chàng nếu chép giúp mười bộ kinh Kim Cương, để thiếp nhờ sức Phật mà thoát khỏi biển khổ, thì đời đời thiếp xin ghi ơn." Thư sinh làm như lời cô xin. Ngày chép xong, cô đến lạy chàng hai lạy, lại lấy bút viết chữ: "Nhờ kinh Kim Cương mà sám hối, thiếp đã thoát khỏi cõi ma. Nhưng tội kiếp trước nặng, chỉ có thể mang theo nghiệp mà đi đầu thai, còn phải ba kiếp làm người đàn bà câm, rồi mới nói được."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video