# Kinh Phật nói về Thủ Lăng Nghiêm tam muội (tam muội: trạng thái thiền định, tâm tập trung vững vàng, không tán loạn; Thủ Lăng Nghiêm: nghĩa là "kiên cố, mạnh mẽ, trọn vẹn", ví như vị dũng tướng đi đầu không gì cản nổi. Đây là tên một loại định cao tột của bậc Bồ-tát)
Kinh Phật nói về Thủ Lăng Nghiêm tam muội
Đời Diêu Tần (tức nhà Hậu Tần do họ Diêu lập ở Trung Hoa, khoảng thế kỷ IV–V), Cưu-ma-la-thập (vị cao tăng nổi tiếng chuyên dịch kinh Phật sang chữ Hán) dịch
Kinh Phật nói về Thủ Lăng Nghiêm tam muội, quyển thượng
Đời Hậu Tần, Tam tạng (danh hiệu dành cho vị tăng thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo là kinh, luật, luận) Cưu-ma-la-thập, người nước Quy Từ (một nước cổ ở vùng Tây Vực, nay thuộc Tân Cương), dịch
Tôi nghe như vầy (lời mở đầu quen thuộc của kinh Phật: người kết tập kinh thuật lại điều chính mình đã nghe Phật nói). Một thời, Phật ở trong núi Kỳ-xà-quật (tức núi Linh Thứu) gần thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà ở Ấn Độ xưa). Cùng ở với Phật có chúng đại tỳ-kheo (tỳ-kheo: người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) ba vạn hai nghìn người, và bảy vạn hai nghìn vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn, chỉ Bồ-tát có địa vị cao).
Các vị ấy được mọi người biết đến và kính trọng. Họ đã đắc đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn mọi giáo pháp không quên mất), thành tựu biện tài (tài ăn nói, giảng giải lưu loát), ưa thuyết giảng không cùng tận. Họ an trụ trong tam muội mà không lay động, khéo hiểu rõ trí tuệ không cùng tận. Họ được pháp nhẫn sâu xa (pháp nhẫn: sự thấu hiểu và an trú vững vàng trong chân lý) và vào được cửa pháp sâu kín. Trải qua vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: con số lớn đến mức không đếm được; kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài), những pháp lành đã tu đều thành tựu cả.
Họ dẹp tan các loài ma (những thế lực gây chướng ngại cho việc tu đạo) và hàng phục mọi kẻ thù oán. Họ giữ lấy cõi Phật (thế giới do một vị Phật giáo hoá) trang nghiêm, thanh tịnh bậc nhất. Họ có lòng từ bi lớn, thân được trang nghiêm bằng các tướng tốt. Về sự tinh tấn lớn, họ đã đến bờ bên kia (tức đã tu đến chỗ hoàn hảo, viên mãn). Họ khéo biết mọi lời lẽ và phương tiện (cách làm khéo léo tuỳ hoàn cảnh để dẫn dắt người khác). Uy nghi (dáng vẻ, cử chỉ đi đứng nằm ngồi đúng phép) của họ đầy đủ và trong sạch. Tất cả đều đã an trụ nơi ba cửa giải thoát (ba phép quán đưa đến giải thoát: không — thấy mọi vật không có tự tính cố định; vô tướng — không chấp vào hình tướng; vô nguyện — không mong cầu, không vướng mắc). Họ dùng trí không chướng ngại mà thông suốt ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Họ phát tâm quyết định, không bỏ rơi bất cứ ai, ghi nhớ ý nghĩa sâu xa, có trí tuệ kham nhẫn (?). Đức hạnh của các vị Bồ-tát ấy đều như vậy.
Tên các vị là: Bồ-tát Chuyển Bất Thoái Pháp Luân, Bồ-tát Phát Tâm Tức Chuyển Pháp Luân, Bồ-tát Vô Ngại Chuyển Pháp Luân, Bồ-tát Ly Cấu Tịnh, Bồ-tát Trừ Chư Cái, Bồ-tát Thị Tịnh Uy Nghi Kiến Giai Ái Hỷ, Bồ-tát Diệu Tướng Nghiêm Tịnh Vương Ý, Bồ-tát Bất Cuống Nhất Thiết Chúng Sinh, Bồ-tát Vô Lượng Công Đức Hải Ý, Bồ-tát Chư Căn Thường Định Bất Loạn, Bồ-tát Thật Âm Thanh, Bồ-tát Nhất Thiết Thiên Tán, Bồ-tát Đà-la-ni Tự Tại Vương, Bồ-tát Biện Tài Trang Nghiêm, Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi Pháp Vương Tử (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ; "Pháp Vương Tử" nghĩa là con của Vua Pháp, tức người sẽ nối ngôi Phật), Bồ-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca), Bồ-tát Tu-di Đỉnh Vương, Bồ-tát Hải Đức Bảo Nghiêm Tịnh Ý, Bồ-tát Đại Nghiêm Tịnh, Bồ-tát Đại Tướng, Bồ-tát Quang Tướng, Bồ-tát Quang Đức, Bồ-tát Tịnh Ý, Bồ-tát Hỷ Vương, Bồ-tát Kiên Thế, Bồ-tát Kiên Ý. Các vị Bồ-tát ma-ha-tát như thế gồm bảy vạn hai nghìn người.
Lại có tất cả các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương (Thích: Đế Thích, vua cõi trời Đao-lợi; Phạm: Phạm thiên vương, vua cõi trời Phạm thiên; Hộ thế thiên vương: bốn vị vua trời giữ gìn bốn phương thế gian) trong tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn lần nghìn lần nghìn thế giới nhỏ, tức một vũ trụ rộng lớn do một vị Phật giáo hoá). Cùng đến có các trời, rồng, dạ-xoa (loài quỷ thần nhanh nhẹn, có sức mạnh), càn-thát-bà (thần âm nhạc cõi trời), a-tu-la (loài thần hiếu chiến, hay tranh đấu với chư thiên), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát cõi trời), ma-hầu-la-già (thần mãng xà lớn), người và phi nhân (những loài không phải người như quỷ thần). Những vị được mọi người biết đến, có nhiều thiện căn (gốc lành: những việc thiện đã gieo, làm nền tảng cho quả tốt về sau), ưa thích pháp lớn, đều đến dự hội.
Bấy giờ Bồ-tát Kiên Ý ở trong đại hội nghĩ thế này: "Nay ta nên hỏi Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân lý mà đến) điều này. Ta muốn giữ gìn giống Phật, giống Pháp, giống Tăng (tức làm cho Phật, giáo pháp và đoàn thể người tu hành không bị đứt dòng). Ta muốn khiến cung điện các ma bị che lấp không hiện ra, và dẹp tan những kẻ tự cao cùng kẻ tăng thượng mạn (người chưa chứng đắc mà tự cho là đã chứng đắc, sinh lòng kiêu căng). Người chưa gieo thiện căn thì nay khiến cho gieo, người đã gieo thiện căn thì khiến cho tăng trưởng. Ai chưa phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn vẹn, tức quả vị Phật) thì khiến cho phát tâm. Người đã phát tâm thì khiến không thoái lui. Người đã không thoái lui thì khiến mau đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Những ai chấp rằng có chỗ đắc (cho rằng có cái gì đó thật sự để nắm được) mà bám vào các kiến chấp, đều khiến họ phát tâm buông bỏ. Người ưa pháp nhỏ (giáo pháp nhằm giải thoát riêng mình) thì khiến không nghi ngờ pháp lớn (giáo pháp cứu độ tất cả chúng sinh). Người ưa pháp lớn thì khiến sinh lòng vui mừng."
Nghĩ xong, Kiên Ý liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, để trần vai phải, quỳ gối phải sát đất, chắp tay hướng về Phật mà thưa: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật), nay con muốn hỏi đôi chút về giáo pháp của Như Lai, cúi mong Ngài cho phép." Phật bảo Kiên Ý: "Ông cứ hỏi, Ta sẽ giảng giải khiến ông vui mừng."
Bồ-tát Kiên Ý thưa Phật: "Thế Tôn, có tam muội nào khiến Bồ-tát đạt được những điều sau chăng? Đó là mau đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; thường được gặp và thấy chư Phật không rời; có thể dùng ánh sáng chiếu khắp mười phương; được trí tuệ tự tại để phá các ma; được trí tự tại; được trí tự nhiên (trí tuệ tự nhiên mà có, không do thầy dạy); được trí vô sinh (trí thấy rõ mọi pháp vốn không thật sinh ra); có thể tự chứng đắc mà không nhờ người khác; có biện tài không gián đoạn; cho đến tận cùng đời vị lai được như ý túc (năng lực thần thông muốn đi đâu, làm gì đều được như ý) và thọ mạng vô lượng.
"Người ưa Thanh văn (những người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) thì chỉ cho thừa Thanh văn (thừa: cỗ xe, ví cho con đường tu chở người đến giải thoát). Người ưa Bích-chi Phật (bậc tự tu, tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần nghe Phật dạy, cũng gọi là Duyên giác) thì chỉ cho thừa Bích-chi Phật. Người ưa Đại thừa (cỗ xe lớn, tức con đường Bồ-tát cứu độ tất cả để cùng thành Phật) thì chỉ cho Đại thừa. Vị ấy thông suốt pháp Thanh văn mà không đi vào đạo Thanh văn, thông suốt pháp Bích-chi Phật mà không đi vào đạo Bích-chi Phật, thông suốt Phật pháp mà không rốt ráo diệt hẳn. Vị ấy hiện ra hình sắc uy nghi của Thanh văn mà bên trong không rời tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ) của Phật. Vị ấy hiện ra hình sắc uy nghi của Bích-chi Phật mà bên trong không rời tâm đại bi của Phật.
"Nhờ sức Như huyễn tam muội (định thấy mọi vật như ảo ảnh do nhà ảo thuật tạo ra, nhờ đó biến hiện tự tại), vị ấy hiện ra hình sắc uy nghi của Như Lai. Nhờ sức thiện căn, vị ấy hiện ra ở trên cõi trời Đâu-suất (cõi trời nơi vị Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ trước khi xuống trần). Vị ấy hiện thọ thân sau cùng (thân cuối cùng trước khi thành Phật), vào thai mẹ, mới sinh ra, xuất gia, rồi ngồi nơi đạo tràng (chỗ thành Phật). Nhờ sức trí tuệ sâu xa, vị ấy hiện ra chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi phá tan mê lầm). Nhờ sức phương tiện, vị ấy hiện vào Niết-bàn (trạng thái tịch diệt, dứt hết phiền não và sinh tử; ở đây chỉ sự nhập diệt của Phật). Nhờ sức tam muội, vị ấy hiện ra việc chia xá-lợi (phần xương cốt, di thể còn lại sau khi hoả táng Phật). Nhờ sức bản nguyện (lời nguyện gốc phát ra từ ban đầu), vị ấy hiện ra việc giáo pháp diệt tận. Thưa Thế Tôn, tu tam muội nào thì Bồ-tát có thể thị hiện những việc công đức như thế mà không rốt ráo vào Niết-bàn?"
Phật bảo Bồ-tát Kiên Ý: "Lành thay, lành thay, Kiên Ý! Ông có thể hỏi Như Lai nghĩa lý như thế. Nên biết ông có thể làm lợi ích, đem an vui cho nhiều chúng sinh, thương xót thế gian, làm lợi lạc cho trời và người. Các Bồ-tát đời nay và đời sau đều được nhờ ơn. Nên biết ông đã gieo sâu thiện căn. Ông đã cúng dường (dâng lễ vật, phụng sự) và gần gũi vô lượng trăm nghìn ức Phật trong quá khứ. Ông đã đi khắp các nẻo đường, hàng phục ma và kẻ thù oán, được trí tự tại trong Phật pháp, giáo hoá và giữ gìn chúng Bồ-tát. Ông đã biết hết kho tàng giáo pháp của chư Phật, và đã từng ở chỗ các Đức Phật nhiều như số cát sông Hằng mà thành tựu việc hỏi đáp.
"Kiên Ý, trong chúng hội này, Như Lai không thấy trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, các Thanh văn hay những người cầu Bích-chi Phật nào có thể hỏi như vậy. Chỉ có những bậc đại trang nghiêm như các ông mới có thể nêu ra câu hỏi như thế. Nay ông hãy lắng nghe kỹ và khéo suy nghĩ. Ta sẽ vì ông nói về tam muội mà các Bồ-tát thành tựu. Được tam muội ấy thì công đức còn vượt hơn những điều ông hỏi." Kiên Ý thưa Phật: "Con rất mong được nghe."
Phật bảo Kiên Ý: "Có một tam muội tên là Thủ Lăng Nghiêm. Bồ-tát nào được tam muội này thì đều làm được như điều ông hỏi. Vị ấy có thể thị hiện (hiện ra cho người thấy) nhập Bát-niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn) mà không diệt hẳn. Vị ấy hiện ra các hình sắc mà không phá hoại sắc tướng. Vị ấy đi khắp tất cả cõi Phật mà đối với các cõi không phân biệt. Vị ấy gặp được tất cả chư Phật mà không phân biệt pháp tánh (bản tính chân thật của mọi sự vật) vốn bình đẳng. Vị ấy thị hiện làm khắp mọi hạnh mà khéo biết các hạnh vốn thanh tịnh. Vị ấy là bậc tôn quý cao nhất giữa trời và người mà không tự cao, kiêu mạn, buông lung. Vị ấy hiện ra dùng mọi sức tự tại của ma mà không nương theo việc làm của ma.
"Vị ấy đi khắp trong ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới của chúng sinh còn luân hồi) mà đối với thật tướng của các pháp không hề lay động. Vị ấy thị hiện sinh khắp trong các nẻo luân hồi mà không phân biệt có tướng của các nẻo. Vị ấy khéo giải nói mọi câu pháp, dùng các lời lẽ mà mở bày ý nghĩa, nhưng biết rằng văn tự đều vào tướng bình đẳng, nên đối với mọi lời lẽ không phân biệt. Vị ấy thường ở trong thiền định mà hiện ra giáo hoá chúng sinh. Vị ấy tu tận nhẫn (?) và vô sinh pháp nhẫn (sự an trú vững chắc trong chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt) mà vẫn nói các pháp có tướng sinh diệt. Vị ấy một mình bước đi không sợ hãi như sư tử."
Bấy giờ các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương cùng tất cả đại chúng trong hội đều nghĩ: "Chúng ta còn chưa từng được nghe tên của tam muội này, huống chi được nghe giảng giải ý nghĩa. Nay đến gặp Phật, thật được lợi lành lớn, cùng được nghe nói đến tên Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành) nào cầu Phật đạo, nghe ý nghĩa của Thủ Lăng Nghiêm tam muội mà tin hiểu không nghi, nên biết người ấy chắc chắn không còn thoái lui trên đường thành Phật. Huống chi người đã tin rồi lại thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), đọc tụng, giảng cho người khác và tu hành đúng như lời dạy."
Khi ấy các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương đều nghĩ: "Nay chúng ta nên vì Phật Như Lai mà trải toà sư tử (chỗ ngồi của Phật, ví Phật như sư tử chúa giữa muôn thú), toà chánh pháp, toà bậc đại thượng nhân, toà đại trang nghiêm, toà chuyển đại pháp luân, để Như Lai ngồi trên toà của ta mà nói Thủ Lăng Nghiêm tam muội." Trong số đó, ai cũng tự cho rằng: "Chỉ có ta trải toà sư tử cho Phật, người khác không làm được."
Bấy giờ các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương mỗi người đều trải toà sư tử cho Như Lai. Toà được trang hoàng sạch sẽ, đoan nghiêm, cao vút. Họ lấy vô số áo quý trải lên trên và giăng những lọng báu đẹp lạ. Họ lại dùng các thứ báu làm lan can. Hai bên toà có vô số cây báu, cành lá đan xen, hàng lối ngay ngắn. Họ treo các cờ phướn, giăng màn báu lớn, kết các thứ báu đan xen nhau và treo những chuông báu. Họ rải các loại hoa đẹp lên trên và đốt các thứ hương cõi trời để xông ướp. Ánh sáng của vàng bạc và các thứ báu xen lẫn nhau. Mọi thứ trang nghiêm không gì là không có.
Trong khoảnh khắc, trước mặt Như Lai có tám vạn bốn nghìn ức na-do-tha (một đơn vị số cực lớn) toà sư tử báu, mà chúng hội vẫn không hề bị chật chội. Mỗi vị thiên tử (con trời, chỉ các vị trời) không thấy toà của người khác, nên đều nghĩ: "Chỉ một mình ta trải toà sư tử cho Phật. Phật sẽ ngồi trên toà ta trải mà nói Thủ Lăng Nghiêm tam muội." Trải toà xong, các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương đều thưa Phật: "Cúi mong Như Lai ngồi lên toà của con mà nói Thủ Lăng Nghiêm tam muội."
Ngay lúc ấy Thế Tôn hiện sức thần thông lớn, ngồi khắp trên tám vạn bốn nghìn ức na-do-tha toà sư tử. Các vị trời ai nấy đều thấy Phật ngồi trên toà mình trải, không thấy toà khác. Có một vị Đế Thích nói với các Đế Thích khác: "Các ông xem, Như Lai ngồi trên toà của tôi." Cứ như thế, các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương đều nói với nhau: "Các ông xem, Như Lai ngồi trên toà của tôi." Có một vị Đế Thích nói: "Như Lai bây giờ chỉ ngồi trên toà tôi, không ngồi trên toà các ông."
Bấy giờ Như Lai thấy các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương có nhân duyên đời trước đáng được hoá độ. Ngài lại muốn hiện chút ít sức mạnh của Thủ Lăng Nghiêm tam muội, cũng để thành tựu hạnh Đại thừa. Vì thế Ngài khiến cả chúng hội đều thấy Như Lai ngồi khắp trên tám vạn bốn nghìn ức na-do-tha toà sư tử báu. Tất cả đại chúng đều rất vui mừng, được điều chưa từng có. Ai nấy đứng dậy, chắp tay lễ Phật và nói: "Lành thay Thế Tôn, uy thần vô lượng, khiến các thiên tử ai nấy đều được thoả nguyện."
Các thiên tử đã sắp đặt toà cho Như Lai, thấy sức thần thông của Phật, đều phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Họ cùng thưa Phật: "Thế Tôn, chúng con muốn cúng dường Như Lai, diệt trừ khổ não cho tất cả chúng sinh, giữ gìn chánh pháp và không làm dứt giống Phật, nên đều phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Nguyện cho chúng con ở đời vị lai khi thành Phật cũng có sức uy thần như vậy, như sự biến hiện mà Như Lai làm hôm nay." Bấy giờ Phật khen các thiên tử: "Lành thay, lành thay! Đúng như các ông nói, vì muốn làm lợi ích cho tất cả chúng sinh mà phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, đó là sự cúng dường Như Lai bậc nhất."
Khi ấy trong chúng Phạm thiên có một vị Phạm vương tên là Đẳng Hành, thưa Phật: "Thế Tôn, vị Như Lai nào là thật? Vị trên toà của con là thật, hay vị trên toà khác là thật?" Phật bảo Đẳng Hành: "Tất cả các pháp đều là không, như huyễn (như trò ảo thuật, có hình mà không thật). Chúng do hoà hợp mà có, không có người tạo tác, đều từ tưởng nhớ phân biệt mà khởi lên. Vì không có chủ nên chúng tuỳ ý mà hiện ra. Các vị Như Lai này đều là thật.
"Thế nào là thật? Các vị Như Lai này vốn tự không sinh, vì thế là thật. Các vị Như Lai này nay và sau cũng không có, vì thế là thật. Các vị Như Lai này không thuộc về tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió), vì thế là thật. Các vị ấy không thuộc về các ấm, nhập, giới (các cách phân loại thân tâm và thế giới: ấm là năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức; nhập là mười hai chỗ giác quan tiếp xúc với đối tượng; giới là mười tám yếu tố của nhận thức), vì thế là thật. Các vị Như Lai này trước, giữa, sau đều như nhau, bình đẳng không khác, vì thế là thật.
"Phạm vương, các vị Như Lai này bình đẳng không khác. Vì sao vậy? Các vị Như Lai này bình đẳng vì sắc (thân thể, vật chất) là như (chân như: bản tính chân thật như vậy, không biến đổi). Các vị ấy bình đẳng vì thọ (cảm nhận), tưởng (nhận biết), hành (các hoạt động của tâm), thức (sự hiểu biết phân biệt) đều là như. Vì thế mà bình đẳng. Các vị Như Lai này bình đẳng vì đời quá khứ là như, vì đời vị lai là như, vì đời hiện tại là như. Các vị ấy bình đẳng vì là pháp như huyễn, vì là pháp như bóng, vì là pháp không có gì cả, vì không từ đâu đến và không đi về đâu. Vì thế Như Lai gọi là bình đẳng.
"Như tất cả các pháp bình đẳng, các vị Như Lai này cũng như vậy. Như tất cả chúng sinh bình đẳng, các vị Như Lai này cũng như vậy. Như tất cả chư Phật trong thế gian bình đẳng, các vị Như Lai này cũng như vậy. Như tất cả thế gian bình đẳng, các vị Như Lai này cũng như vậy. Vì thế chư Phật gọi là bình đẳng. Phạm vương, các vị Như Lai này không vượt ra ngoài cái như của tất cả các pháp, nên gọi là bình đẳng. Phạm vương nên biết, Như Lai biết rõ tất cả các pháp đều bình đẳng như vậy, vì thế Như Lai đối với tất cả pháp gọi là bình đẳng."
Phạm vương Đẳng Hành thưa Phật: "Thật chưa từng có, Thế Tôn! Như Lai đã được sự bình đẳng của các pháp rồi, lại dùng sắc thân vi diệu hiện ra cho chúng sinh thấy." Phật nói: "Phạm vương, đó đều là kết quả của sức mạnh từ hạnh tu gốc của Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Vì lẽ ấy, Như Lai đã được sự bình đẳng của các pháp rồi, lại dùng sắc thân vi diệu hiện ra cho chúng sinh thấy." Khi Phật nói pháp này, Phạm vương Đẳng Hành và một vạn Phạm thiên được nhu thuận nhẫn (sự an nhẫn mềm mỏng, thuận theo chân lý, là bậc chứng ngộ đi trước vô sinh pháp nhẫn) đối với các pháp. Bấy giờ Như Lai thu lại sức thần thông. Các Đức Phật và các toà đều không còn hiện ra, tất cả chúng hội chỉ thấy một Đức Phật.
Bấy giờ Phật bảo Bồ-tát Kiên Ý: "Bồ-tát ở sơ địa, nhị địa, tam địa, tứ địa, ngũ địa, lục địa, thất địa, bát địa, cửu địa (địa: các bậc tu chứng của Bồ-tát, gồm mười bậc từ thấp đến cao) đều không thể đạt được Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Chỉ có Bồ-tát trụ ở thập địa (bậc thứ mười, cao nhất) mới đạt được Thủ Lăng Nghiêm tam muội này.
"Thế nào là Thủ Lăng Nghiêm tam muội? Đó là: tu sửa tâm như hư không (1); quán xét các tâm của chúng sinh hiện tại (2); phân biệt căn cơ (khả năng tiếp nhận giáo pháp) của chúng sinh lanh lợi hay chậm lụt (3); biết chắc chắn nhân quả của chúng sinh (4); trong các nghiệp (hành động tạo ra quả báo) mà biết không có nghiệp báo (5); vào được các thứ ưa muốn khác nhau, vào rồi không quên (6); biết rõ ngay trước mắt vô lượng các loại tính khác nhau (7); thường dạo chơi trong Hoa âm tam muội (?), có thể chỉ cho chúng sinh Kim cương tâm tam muội (định có tâm vững chắc như kim cương, không gì phá nổi), tự tại tuỳ ý trong mọi thiền định (8); xem khắp mọi nẻo đường đi đến (9); không chút trở ngại đối với túc mạng trí (trí biết các đời trước của mình và người khác) (10); thiên nhãn (mắt thấy xa và thấy cả cõi vô hình, như mắt chư thiên) không chướng ngại (11); được lậu tận trí (trí biết mình đã dứt sạch mọi phiền não) nhưng chưa đúng lúc thì không chứng (12); đối với cõi sắc và cõi vô sắc được trí vào một cách bình đẳng (13); thị hiện dạo chơi trong mọi hình sắc (14); biết các âm thanh đều như tiếng vang (15); thuận theo mà vào niệm và tuệ (16); có thể dùng lời lành làm chúng sinh vui lòng (17); tuỳ căn cơ mà nói pháp (18); biết lúc nên và lúc không nên (19); có thể chuyển đổi các căn (20); nói pháp không luống uổng (21); thuận vào chân tế (bờ mé chân thật, tức thực tại tối hậu) (22); khéo nhiếp phục các loài chúng sinh (23); đầy đủ các ba-la-mật (các pháp tu hoàn hảo đưa sang bờ giải thoát) (24); uy nghi đi đứng chưa từng khác thường (25); phá tan mọi tưởng nhớ phân biệt hư vọng (26); không phá hoại pháp tánh mà thấu suốt đến tận cùng bờ mé (27); cùng một lúc hiện thân ở chỗ tất cả chư Phật (28); giữ gìn được tất cả các pháp do Phật nói (29); trong khắp tất cả thế gian tự tại biến thân như bóng hiện ra (30); khéo nói các thừa để độ thoát chúng sinh, thường giữ gìn Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) không để dứt (31); phát đại trang nghiêm (lời nguyện lớn, vững như áo giáp) cho đến tận cùng đời vị lai mà tâm chưa từng có ý mỏi mệt (32); ở khắp mọi nơi sinh ra đều thường hiện thân đúng lúc, không dứt (33); ở các nơi sinh ra đều thị hiện có việc làm (34); khéo thành tựu tất cả chúng sinh (35); khéo nhận biết tất cả chúng sinh (36); tất cả hàng nhị thừa (Thanh văn và Duyên giác) không thể đo lường (37); khéo biết đủ mọi phần của âm thanh (38); làm cho tất cả các pháp hưng thịnh (39);
khiến một kiếp thành a-tăng-kỳ kiếp (40); khiến a-tăng-kỳ kiếp thành một kiếp (41); khiến một cõi nước vào a-tăng-kỳ cõi nước (42); khiến a-tăng-kỳ cõi nước vào một cõi nước (43); khiến vô lượng cõi Phật vào một lỗ chân lông (44); khiến tất cả chúng sinh hiện vào một thân (45); hiểu rõ các cõi Phật đều như hư không (46); thân đến khắp tất cả cõi Phật không sót (47); khiến mọi thân vào pháp tánh, đều thành không thân (48); thông suốt tất cả pháp tánh là vô tướng (không có hình tướng) (49); khéo hiểu rõ mọi phương tiện (50); nói ra một âm mà thông suốt hết tất cả pháp tánh (51); giảng một câu mà kéo dài đến vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (52); khéo quán xét sự khác biệt của mọi pháp môn (cửa vào chân lý, tức các phương pháp tu học) (53); khéo biết chỗ giống và khác, nói pháp lúc gọn lúc rộng (54); khéo biết cách vượt ra khỏi tất cả nẻo đường của ma (55); phóng ánh sáng trí tuệ và đại phương tiện (56); việc làm của thân, miệng, ý đều lấy trí tuệ dẫn đầu (57); thần thông không do gắng làm mà thường hiện trước mắt (58); dùng bốn trí vô ngại (bốn tài biện giải không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, và về sự lưu loát ưa nói) làm cho tất cả chúng sinh vui mừng (59); hiện sức thần thông thông suốt tất cả pháp tánh (60); dùng các pháp nhiếp hoá (các cách thu phục lòng người để dẫn dắt: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng làm việc với họ) để thu phục khắp chúng sinh (61); hiểu ngôn ngữ của chúng sinh trong mọi thế gian (62); đối với pháp như huyễn không còn nghi ngờ (63); ở khắp mọi nơi sinh ra đều tự tại (64); những vật cần dùng đều có theo ý muốn, không thiếu thốn (65); tự tại thị hiện cho tất cả chúng sinh (66); đối với người thiện kẻ ác đều là phước điền như nhau (phước điền: ruộng phước, tức người đáng được cúng dường để người cúng dường gieo phước) (67); vào được tất cả các pháp bí mật của Bồ-tát (68); thường phóng ánh sáng chiếu khắp các thế giới không sót (69); trí tuệ sâu xa không ai đo lường được (70); tâm như đất, nước, lửa, gió (bình đẳng nâng đỡ, nuôi dưỡng mọi vật mà không phân biệt) (71); khéo dùng chương cú, lời lẽ của các pháp mà chuyển pháp luân (72); đối với địa vị Như Lai không bị chướng ngại (73); tự nhiên được vô sinh pháp nhẫn (74); được tâm như thật, các cấu bẩn phiền não không làm nhiễm ô được (75); khiến tất cả nước vào một lỗ chân lông mà không làm xáo trộn tính chất của nước (76); tu tập vô lượng phước đức và thiện căn (77); khéo biết mọi phương tiện hồi hướng (đem công đức mình có hướng về sự giác ngộ và chia sẻ cho chúng sinh) (78); khéo biến hoá, làm khắp mọi hạnh của Bồ-tát (79);
tâm được an ổn trong tất cả pháp của Phật (80); đã lìa bỏ được thân gốc do nghiệp đời trước tạo thành (81); vào được kho pháp bí mật của chư Phật (82); thị hiện tự do dạo chơi trong các dục lạc (83); nghe vô lượng pháp đều giữ gìn đầy đủ (84); cầu tất cả pháp mà tâm không biết chán (85); thuận theo các pháp thế gian mà không bị nhiễm ô (86); nói pháp cho người suốt vô lượng kiếp mà khiến ai cũng tưởng như chỉ từ sáng đến bữa ăn (87); thị hiện các thân tàn tật, què quặt, điếc, mù, câm để giáo hoá chúng sinh (88); trăm nghìn vị Mật tích Kim cương lực sĩ (các vị thần cầm chày kim cương theo hộ vệ Phật và Bồ-tát) thường theo hầu, hộ vệ (89); tự nhiên quán biết đạo của chư Phật (90); trong một niệm (khoảnh khắc ngắn nhất của tâm) thị hiện thọ mạng vô lượng vô số kiếp (91); hiện làm theo mọi nghi thức, phép tắc của nhị thừa mà bên trong không bỏ các hạnh Bồ-tát (92); tâm khéo tịch tĩnh, rỗng không, không có hình tướng (93); giữa các cuộc ca nhạc hiện ra tự vui chơi mà bên trong không bỏ niệm Phật tam muội (định chuyên tâm nhớ nghĩ đến Phật) (94); hễ ai được thấy, được nghe, được chạm đến, được ở chung, đều có thể thành tựu cho vô lượng chúng sinh ấy (95); trong từng niệm thị hiện thành Phật đạo, tuỳ theo những người mình đã giáo hoá từ trước mà khiến họ được giải thoát (96); thị hiện vào thai và mới sinh ra (97); xuất gia, thành tựu Phật đạo (98); chuyển pháp luân (99); vào đại diệt độ (Niết-bàn lớn) mà không diệt hẳn (100).
"Kiên Ý, Thủ Lăng Nghiêm tam muội vô lượng như thế, có thể hiện ra tất cả sức thần thông của Phật và khiến vô lượng chúng sinh đều được lợi ích. Kiên Ý, không thể biết Thủ Lăng Nghiêm tam muội chỉ qua một việc, một duyên hay một nghĩa. Tất cả thiền định, giải thoát, tam muội, thần thông như ý và trí tuệ vô ngại đều được thu gồm trong Thủ Lăng Nghiêm. Ví như nước ao hồ, suối, sông và các dòng chảy đều đổ vào biển lớn. Cũng vậy, mọi thiền định mà Bồ-tát có đều nằm trong Thủ Lăng Nghiêm tam muội.
"Ví như Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị khắp thiên hạ bằng chánh pháp) có vị dũng tướng lớn, bốn loại binh (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) đều theo sau. Kiên Ý, cũng vậy, mọi cửa tam muội, cửa thiền định, cửa biện tài, cửa giải thoát, cửa đà-la-ni, cửa thần thông, cửa minh giải thoát (giải thoát nhờ trí sáng suốt) đều được thu gồm trong Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Hễ có Bồ-tát tu Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì tất cả tam muội đều theo sau. Kiên Ý, ví như khi Chuyển luân thánh vương đi thì bảy báu (bảy vật báu của Chuyển luân vương: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, người nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu) đều đi theo. Cũng vậy Kiên Ý, Thủ Lăng Nghiêm tam muội có tất cả các pháp trợ Bồ-đề (các pháp giúp đạt giác ngộ) đi theo. Vì thế tam muội này gọi là Thủ Lăng Nghiêm."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội không cần đi tìm của cải mà vẫn bố thí. Những của báu, đồ ăn uống, y phục, voi ngựa, xe cộ có trong đại thiên thế giới, trong các biển lớn, cung trời và cõi người, Bồ-tát đều tự tại đem cho. Đó đều là do công đức gốc mà có, huống chi khi dùng thần lực tuỳ ý mà làm. Đó gọi là quả báo do hạnh gốc (kết quả có được từ những điều đã tu từ trước) về Đàn ba-la-mật (bố thí hoàn hảo) của Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội không cần thọ giới nữa mà đối với giới không hề lay động. Vì muốn dẫn dắt, giáo hoá chúng sinh, Bồ-tát hiện ra thọ trì giới và làm theo các uy nghi. Bồ-tát thị hiện có điều phạm rồi trừ diệt lỗi lầm, mà bên trong vẫn thanh tịnh, thường không chút thiếu sót. Vì muốn giáo hoá chúng sinh, Bồ-tát sinh vào cõi dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dâm dục, trong đó có loài người) làm Chuyển luân vương, có các cung nữ cung kính vây quanh. Bồ-tát hiện có vợ con, tự do hưởng ngũ dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, hương thơm, vị ngon, xúc chạm), mà bên trong thường ở trong thiền định và giới thanh tịnh, khéo thấy rõ những tai hại của ba cõi. Kiên Ý, đó gọi là quả báo do hạnh gốc về Thi ba-la-mật (trì giới hoàn hảo) của Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội tu hạnh nhẫn nhục (nhẫn chịu điều trái ý mà không sân hận) vì thấy mọi sự rốt ráo đều diệt tận (?). Bồ-tát tu nhẫn vì chúng sinh không sinh. Bồ-tát tu nhẫn vì các pháp không khởi. Bồ-tát tu nhẫn vì tâm không có hình sắc. Bồ-tát tu nhẫn vì không thấy có người, có ta. Bồ-tát tu nhẫn mà không nghĩ đến sinh tử. Bồ-tát lấy tính Niết-bàn mà tu nhẫn. Bồ-tát tu nhẫn mà không phá hoại pháp tánh. Bồ-tát tu hạnh nhẫn nhục như vậy mà không có gì để tu, cũng không phải là không tu.
"Vì giáo hoá chúng sinh, Bồ-tát sinh vào cõi dục, hiện có giận hờn mà bên trong thanh tịnh. Bồ-tát hiện sống xa lánh mà không có xa gần. Vì làm thanh tịnh chúng sinh, Bồ-tát phá bỏ uy nghi thế gian, nhưng chưa từng phá hoại tính chân thật của các pháp. Bồ-tát hiện có điều nhẫn chịu, mà không có pháp nào cố định không đổi để có thể nhẫn chịu (?). Bồ-tát thành tựu nhẫn nhục như vậy. Vì muốn dứt tâm sân giận ác độc nặng nề của chúng sinh, Bồ-tát thường khen ngợi phước của nhẫn nhục, mà cũng không thấy có sân giận hay nhẫn nhục. Kiên Ý, đó gọi là quả báo do hạnh gốc về Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục hoàn hảo) của Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội phát đại tinh tấn (siêng năng nỗ lực lớn), đạt được các pháp lành, mà không khởi động việc làm của thân, miệng, ý. Vì người lười biếng, Bồ-tát hiện ra tinh tấn, muốn khiến chúng sinh noi theo mà học như mình, nhưng đối với các pháp thì không khởi phát cũng không tiếp nhận. Vì sao? Bồ-tát biết rõ tất cả các pháp thường trụ nơi pháp tánh, không đến không đi. Như thế, tuy lìa xa hoạt động của thân, miệng, ý, Bồ-tát vẫn có thể thị hiện phát khởi tinh tấn, mà cũng không thấy có pháp nào được thành tựu. Bồ-tát hiện ra ở thế gian phát khởi tinh tấn, mà trong ngoài không có việc gì làm. Bồ-tát thường qua lại vô lượng cõi Phật mà thân tướng bình đẳng, không lay động. Bồ-tát thị hiện làm mọi pháp lành mà đối với các pháp không thấy có thiện ác.
"Bồ-tát hiện ra đi cầu pháp, có hỏi han và lãnh nhận lời dạy, mà đối với Phật đạo không theo sự chỉ dạy của người khác. Bồ-tát hiện ra gần gũi các bậc hoà thượng (thầy truyền giới, thầy dạy dỗ người xuất gia) và các thầy, mà chính mình là bậc tôn quý của tất cả trời người. Bồ-tát hiện ra siêng năng thưa hỏi, mà bên trong tự có biện tài không chướng ngại. Bồ-tát hiện ra cung kính người khác, mà được tất cả trời người tôn kính, ngưỡng vọng. Bồ-tát hiện vào thai mẹ mà đối với các pháp không hề nhiễm ô. Bồ-tát hiện có sinh ra mà đối với các pháp không thấy sinh diệt. Bồ-tát hiện làm trẻ nhỏ mà các giác quan của thân đều đầy đủ. Bồ-tát hiện học các nghề, y thuật, chú thuật, văn chương, toán số, các việc khéo tay, mà bên trong vốn đã thông suốt từ trước. Bồ-tát hiện có bệnh khổ mà đã lìa hẳn tai hoạ phiền não. Bồ-tát thị hiện già yếu mà các giác quan vốn có không suy hoại. Bồ-tát thị hiện có chết mà chưa từng có sinh diệt hay thoái mất. Kiên Ý, đó gọi là quả báo do hạnh gốc về Tinh tấn ba-la-mật (tinh tấn hoàn hảo) của Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội tuy biết các pháp thường là tướng định, mà vẫn chỉ cho chúng sinh sự khác biệt của các bậc thiền. Bồ-tát hiện thân ở trong thiền để giáo hoá người có tâm tán loạn, mà đối với các pháp không thấy có loạn. Tất cả các pháp đều đúng như tướng của pháp tánh. Vì đã điều phục tâm nên Bồ-tát ở trong thiền không lay động. Bồ-tát hiện các uy nghi đi lại, ngồi nằm, mà thường lặng lẽ ở trong thiền định. Bồ-tát thị hiện giống mọi người, có nói năng, mà thường không bỏ tướng thiền định. Vì thương xót chúng sinh, Bồ-tát vào thành ấp, làng xóm, quận huyện, các nước, mà thường ở trong định. Vì muốn làm lợi ích chúng sinh, Bồ-tát hiện có ăn uống, mà thường ở trong định.
"Thân Bồ-tát bền chắc như kim cương, bên trong đặc chắc không rỗng, không thể phá hoại. Bên trong thân ấy không có sinh tạng (dạ dày, nơi chứa thức ăn chưa tiêu), thục tạng (ruột, nơi chứa thức ăn đã tiêu), cũng không có phân và nước tiểu hôi thối dơ bẩn. Bồ-tát hiện có ăn mà không có gì đi vào, chỉ vì thương xót, làm lợi ích chúng sinh. Ở mọi nơi Bồ-tát đều không có lỗi lầm. Bồ-tát hiện làm tất cả những việc phàm phu làm, mà thật ra không làm, vì đã vượt qua mọi việc làm.
"Kiên Ý, đối với Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội, hiện ở nơi vắng vẻ hay ở làng xóm đều không khác, hiện ở tại gia hay xuất gia cũng không khác. Bồ-tát hiện làm bạch y (người thế tục mặc áo trắng, tức người tu tại gia) mà không buông lung, hiện làm sa-môn (người xuất gia tu hành) mà không tự cao. Ở trong pháp xuất gia của các ngoại đạo (các đạo giáo ngoài Phật giáo), Bồ-tát vì giáo hoá chúng sinh mà vào, nhưng thật không có gì để xuất gia. Bồ-tát không bị tất cả tà kiến làm nhiễm, cũng không cho rằng ở trong đó được thanh tịnh. Bồ-tát hiện làm theo mọi nghi thức, phép tắc của ngoại đạo mà không thuận theo đạo họ tu.
"Kiên Ý, ví như người dẫn đường đưa mọi người qua khỏi con đường hiểm rồi lại quay về đưa những người khác. Cũng vậy Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội tuỳ theo chí hướng mà chúng sinh phát khởi — hoặc đạo Thanh văn, hoặc đạo Bích-chi Phật, hoặc phát tâm cầu Phật đạo — tuỳ chỗ thích hợp mà chỉ dẫn. Khi họ đã được độ rồi, Bồ-tát liền trở lại độ các chúng sinh khác. Vì thế bậc đại sĩ (người lớn, chỉ Bồ-tát) gọi là Đạo sư (người dẫn đường).
"Ví như chiếc thuyền chắc chắn từ bờ bên này chở vô lượng người sang bờ bên kia, đến bờ bên kia rồi lại quay về chở người khác. Cũng vậy Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội thấy các chúng sinh rơi vào dòng nước sinh tử, bị bốn dòng chảy (bốn thứ cuốn trôi chúng sinh: dòng ham muốn, dòng chấp có thân và cõi, dòng kiến chấp sai lầm, dòng vô minh tức si mê) cuốn trôi. Vì muốn cứu độ cho họ thoát ra, Bồ-tát tuỳ theo thiện căn họ đã gieo và đã thành tựu mà làm. Nếu thấy ai có thể độ bằng đạo Duyên giác thì Bồ-tát hiện thân chỉ cho con đường Niết-bàn. Nếu thấy ai có thể độ bằng đạo Thanh văn thì Bồ-tát vì họ nói về tịch diệt rồi cùng vào Niết-bàn. Nhờ sức Thủ Lăng Nghiêm tam muội, Bồ-tát lại hiện sinh ra để độ thoát người khác. Vì thế bậc đại sĩ gọi là người lái thuyền.
"Kiên Ý, ví như nhà ảo thuật trước đông người tự hiện thân chết, sình trương, rữa nát, hôi thối, hoặc bị lửa đốt, chim thú ăn. Hắn hiện thân như thế trước mọi người, được tiền của rồi liền đứng dậy trở lại, vì hắn khéo học ảo thuật. Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội cũng vậy, vì giáo hoá chúng sinh mà thị hiện già chết, nhưng thật không có sinh, già, bệnh, chết. Kiên Ý, đó gọi là quả báo do hạnh gốc về Thiền ba-la-mật (thiền định hoàn hảo) của Thủ Lăng Nghiêm tam muội."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội tu hành trí tuệ, các căn sắc bén. Bồ-tát chưa từng thấy có tính chúng sinh, nhưng vì muốn giáo hoá nên nói có chúng sinh. Bồ-tát không thấy có thọ giả, mạng giả (người có tuổi thọ, người có sinh mạng, tức một cái "ta" thường còn), mà nói có thọ giả, mạng giả. Bồ-tát không thấy có tính của nghiệp và tính của nghiệp báo, mà chỉ cho chúng sinh rằng có nghiệp và nghiệp báo. Bồ-tát không thấy tính của sinh tử và phiền não, mà nói rằng nên biết, nên thấy sinh tử phiền não. Bồ-tát không thấy Niết-bàn mà nói đến Niết-bàn. Bồ-tát không thấy các pháp có tướng khác biệt mà nói các pháp có thiện và bất thiện.
"Bồ-tát đã vượt sang được bờ trí tuệ vô ngại. Bồ-tát hiện sinh ở cõi dục mà không đắm cõi dục. Bồ-tát hiện tu thiền cõi sắc (cõi của các vị trời đã lìa dục, còn thân hình vi tế) mà không đắm cõi sắc. Bồ-tát hiện vào định vô sắc (định của cõi vô sắc, nơi chỉ còn tâm thức, không còn thân hình) mà sinh ở cõi sắc. Bồ-tát hiện tu thiền cõi sắc mà sinh ở cõi dục. Bồ-tát hiện ở cõi dục mà không làm việc của cõi dục. Bồ-tát biết rõ các bậc thiền và các chi phần của thiền, tự tại vào thiền ra thiền. Vì giáo hoá chúng sinh, Bồ-tát tuỳ ý thọ sinh, ở mọi nơi sinh ra đều có thể nhận thân. Bồ-tát thường thành tựu trí tuệ sâu mầu, đã dứt trừ tất cả các hành nghiệp như của chúng sinh (?). Vì giáo hoá chúng sinh, Bồ-tát hiện có việc làm, nhưng đối với các pháp thật không làm gì, vì đã vượt qua tất cả việc làm. Từ lâu Bồ-tát đã diệt trừ tâm chấp ngã và ngã sở (chấp có cái "ta" và "cái của ta"), mà vẫn thị hiện nhận lấy những vật cần dùng.
"Bồ-tát thành tựu trí tuệ như vậy, có việc gì làm đều theo trí tuệ, mà chưa từng bị quả của nghiệp làm nhiễm ô. Vì giáo hoá chúng sinh, Bồ-tát thị hiện câm ngọng, mà bên trong thật có phạm âm (giọng nói thanh tịnh, trong trẻo như của Phạm thiên) vi diệu, thông suốt đến tận cùng mọi ngôn ngữ và kinh sách. Bồ-tát không cần suy tính trước sẽ nói pháp gì. Đến chúng hội nào thì những điều Bồ-tát nói ra đều hay, đều khiến người nghe vui mừng, tâm được vững chắc. Bồ-tát tuỳ theo chỗ thích hợp mà nói pháp, mà trí tuệ của Bồ-tát không hề giảm.
"Kiên Ý, ví như người nam người nữ, lớn hay nhỏ, mỗi người cầm đồ đựng đi đến chỗ có nước, hoặc suối, hoặc ao, mương, sông, biển lớn. Tuỳ đồ đựng lớn nhỏ, ai cũng múc đầy rồi về, mà những nguồn nước ấy không hề giảm bớt. Cũng vậy Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội đến bất cứ chúng hội nào — chúng Sát-lợi (giai cấp vua chúa, quý tộc, võ sĩ ở Ấn Độ xưa), chúng Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ), chúng cư sĩ (người tại gia giàu có, có địa vị), chúng Đế Thích, chúng Phạm thiên. Đến các chúng ấy, Bồ-tát không cần thêm sức của tâm mà vẫn dùng lời lành khiến ai nấy vui mừng, tuỳ chỗ thích hợp mà diễn nói pháp, vậy mà trí tuệ và biện tài không hề giảm bớt. Kiên Ý, đó gọi là quả báo do hạnh gốc về Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ hoàn hảo) của Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì chúng sinh nào thấy cũng đều được độ thoát. Có người nghe tên, có người thấy uy nghi, có người nghe nói pháp, có người thấy Bồ-tát im lặng, mà đều được độ. Kiên Ý, ví như có cây thuốc chúa lớn tên là Hỷ Kiến (Thấy Là Vui), ai thấy nó thì bệnh đều lành. Cũng vậy Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì chúng sinh nào thấy, các bệnh tham, sân, si (tham lam, giận dữ, mê muội) đều được trừ khỏi.
"Lại như có vị thuốc chúa lớn tên là Diệt Trừ, khi đánh trận đem bôi lên trống. Những ai bị tên bắn, dao giáo đâm chém, nghe tiếng trống thì tên tự rút ra, độc tự trừ. Cũng vậy Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì ai nghe tên Bồ-tát, mũi tên tham, sân, si tự nhiên rút ra, các chất độc tà kiến (cách nhìn sai lầm) đều tiêu diệt, mọi phiền não không còn dấy động.
"Kiên Ý, ví như có cây thuốc tên là Cụ Túc (Đầy Đủ). Có người dùng rễ thì bệnh lành; thân, mắt cây, lõi, vỏ, cành, lá, hoa, quả cũng đều chữa lành. Dù tươi, dù khô, dù chặt thành từng khúc, nó đều chữa lành các bệnh của chúng sinh. Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội cũng vậy, đối với chúng sinh không lúc nào không làm lợi ích, thường diệt trừ mọi hoạn nạn. Đó là dùng việc nói pháp kèm theo tứ nhiếp (bốn cách thu phục lòng người đã nói ở trên) và các ba-la-mật mà khiến họ được độ thoát. Dù người ta cúng dường hay không cúng dường, có lợi hay không có lợi, Bồ-tát ấy đều dùng lợi ích của pháp làm cho họ được an ổn. Cho đến khi thân Bồ-tát chết, nếu có loài ăn thịt thân ấy — như các súc sinh hai chân, bốn chân, các loài chim thú, người hay phi nhân — thì các chúng sinh ấy nhờ sức giới và nguyện của Bồ-tát mà chết đi được sinh lên cõi trời, thường không có bệnh đau, suy yếu, phiền não. Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội giống như cây thuốc."
Phật bảo Kiên Ý: "Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội đời đời tự biết sáu ba-la-mật (bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), không học theo người khác. Khi giở chân, đặt chân, thở vào, thở ra, trong từng niệm Bồ-tát đều thường có sáu ba-la-mật. Vì sao? Kiên Ý, với Bồ-tát như thế, thân đều là pháp, việc làm đều là pháp.
"Kiên Ý, ví như có vua hoặc các đại thần lấy trăm nghìn loại hương giã thành bột. Có người đến xin một loại trong đó, không muốn bị các hương khác xông lẫn vào. Kiên Ý, trong bột của trăm nghìn loại hương như thế, có thể lấy được một loại không lẫn các hương khác không?" — "Thưa Thế Tôn, không được." — "Kiên Ý, Bồ-tát này vì dùng tất cả ba-la-mật xông ướp thân tâm nên trong từng niệm thường sinh ra sáu ba-la-mật.
"Kiên Ý, làm sao Bồ-tát sinh ra sáu ba-la-mật trong từng niệm? Kiên Ý, Bồ-tát này buông bỏ tất cả, tâm không tham đắm, đó là Đàn ba-la-mật (bố thí). Tâm khéo vắng lặng, rốt ráo không có điều ác, đó là Thi ba-la-mật (trì giới). Biết tướng diệt tận của tâm, ở giữa các trần cảnh (đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, ý niệm) mà không bị tổn hại, đó là Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục). Siêng năng quán xét, lựa chọn tâm, biết tâm lìa tướng, đó là Tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn). Rốt ráo khéo vắng lặng, điều phục tâm mình, đó là Thiền ba-la-mật (thiền định). Quán tâm, biết tâm, thông suốt tướng của tâm, đó là Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ). Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội, trong pháp môn như thế, từng niệm đều có sáu ba-la-mật."
Bấy giờ Bồ-tát Kiên Ý thưa Phật: "Thật chưa từng có, Thế Tôn! Những việc làm của Bồ-tát thành tựu Thủ Lăng Nghiêm tam muội thật không thể nghĩ bàn. Thế Tôn, nếu các Bồ-tát muốn làm hạnh của Phật thì nên học Thủ Lăng Nghiêm tam muội này. Vì sao? Thế Tôn, Bồ-tát này hiện làm mọi việc của phàm phu mà trong tâm không có tham, sân, si." Lúc ấy trong chúng có vị Đại Phạm vương tên là Thành Từ thưa Phật: "Thế Tôn, nếu Bồ-tát muốn làm mọi việc của phàm phu thì nên học Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Vì sao? Bồ-tát này hiện làm mọi việc của phàm phu mà trong tâm không có việc làm của tham, sân, si." Phật nói: "Lành thay, lành thay, Thành Từ! Đúng như ông nói, nếu Bồ-tát muốn làm mọi việc của phàm phu thì nên học Thủ Lăng Nghiêm tam muội, vì không nghĩ đến bất cứ điều gì mình học."
Bồ-tát Kiên Ý thưa Phật: "Thế Tôn, Bồ-tát muốn học Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì nên học thế nào?" Phật bảo Kiên Ý: "Ví như học bắn cung, trước hết bắn vào bia lớn. Bắn trúng bia lớn rồi học bắn bia nhỏ. Bắn bia nhỏ rồi kế đến học bắn hồng tâm. Học bắn hồng tâm rồi kế đến học bắn cây gậy. Học bắn cây gậy rồi học bắn trăm sợi lông. Bắn trăm sợi lông rồi học bắn mười sợi lông. Bắn mười sợi lông rồi học bắn một sợi lông. Bắn một sợi lông rồi học bắn một phần trăm của sợi lông. Bắn được như thế gọi là người bắn giỏi, tuỳ ý bắn không trượt. Nếu muốn, trong đêm tối người ấy nghe tiếng gì, dù là người hay không phải người, không cần dụng sức của tâm mà bắn đều trúng.
"Cũng vậy Kiên Ý, Bồ-tát muốn học Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì trước hết nên học tâm ưa thích. Học tâm ưa thích rồi nên học thâm tâm (tâm sâu xa, chí thành). Học thâm tâm rồi nên học đại từ (lòng thương lớn, mong chúng sinh được vui). Học đại từ rồi nên học đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu chúng sinh khỏi khổ). Học đại bi rồi nên học bốn thánh phạm hạnh (bốn hạnh thanh tịnh cao quý), đó là từ, bi, hỷ (vui theo niềm vui của người), xả (buông bỏ, tâm bình đẳng không thiên vị). Học bốn thánh phạm hạnh rồi nên học năm thần thông cao nhất có được do quả báo, thường tự theo thân (năm thần thông: mắt thấy xa, tai nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, đi lại biến hoá như ý). Học thần thông này rồi thì có thể thành tựu sáu ba-la-mật. Thành tựu sáu ba-la-mật rồi thì có thể thông suốt phương tiện. Thông suốt phương tiện rồi được trụ ở nhu thuận nhẫn bậc thứ ba (?). Trụ ở nhu thuận nhẫn bậc thứ ba rồi được vô sinh pháp nhẫn.
"Được vô sinh pháp nhẫn rồi được chư Phật thọ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy chắc chắn sẽ thành Phật vào thời nào, hiệu gì). Được chư Phật thọ ký rồi có thể vào Bồ-tát địa thứ tám. Vào Bồ-tát địa thứ tám rồi được Chư Phật hiện tiền tam muội (định thấy chư Phật hiện ra trước mặt). Được Chư Phật hiện tiền tam muội rồi thường thấy chư Phật không rời. Thường thấy chư Phật không rời rồi có thể đầy đủ nhân duyên của tất cả Phật pháp. Đầy đủ nhân duyên của tất cả Phật pháp rồi có thể khởi công đức trang nghiêm cõi Phật. Khởi được công đức trang nghiêm cõi Phật rồi thì có thể đầy đủ dòng dõi gia tộc nơi sinh ra. Đầy đủ dòng dõi gia tộc nơi sinh ra rồi thì vào thai và sinh ra. Vào thai và sinh ra rồi có thể đầy đủ mười địa. Đầy đủ mười địa rồi, lúc ấy được nhận chức vị và danh hiệu Phật. Nhận chức vị và danh hiệu Phật rồi được tất cả tam muội của Bồ-tát. Được tất cả tam muội của Bồ-tát rồi, sau đó mới được Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Được Thủ Lăng Nghiêm tam muội rồi có thể vì chúng sinh làm Phật sự (việc của Phật, tức giáo hoá cứu độ), mà cũng không bỏ hạnh và pháp của Bồ-tát.
"Kiên Ý, Bồ-tát nếu học các pháp như thế thì được Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Bồ-tát đã được Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì đối với các pháp không còn gì để học nữa. Vì sao? Vì trước đó đã học kỹ tất cả các pháp rồi. Ví như người học bắn đã bắn trúng một phần của sợi lông thì không cần học gì khác. Vì sao? Vì trước đã học rồi. Cũng vậy Kiên Ý, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội đối với tất cả các pháp không còn gì để học nữa, vì tất cả tam muội, tất cả công đức đều đã học rồi."
Bấy giờ Bồ-tát Kiên Ý thưa Phật: "Thế Tôn, nay con muốn nói một ví dụ, cúi mong Ngài cho phép." Phật nói: "Ông cứ nói." "Thế Tôn, ví như Đại Phạm thiên vương của tam thiên đại thiên thế giới tự nhiên có thể xem khắp tam thiên đại thiên thế giới mà không cần thêm công sức. Cũng vậy, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội tự nhiên có thể quán xét tất cả các pháp mà không cần dùng công sức. Bồ-tát lại cũng có thể biết tâm và những hoạt động của tâm (những ý nghĩ, cảm xúc khởi lên trong tâm) của tất cả chúng sinh." Phật bảo Kiên Ý: "Đúng như ông nói, Bồ-tát nào trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì biết hết tất cả pháp của Bồ-tát và tất cả Phật pháp."
Bấy giờ trong hội có một vị Thiên đế Thích tên là Trì Tu-di Đỉnh, ở nơi xa nhất, ngoài rìa tam thiên đại thiên thế giới này. Vị ấy thưa Phật: "Thế Tôn, ví như người đứng trên đỉnh núi Tu-di (ngọn núi cao nhất ở trung tâm mỗi thế giới, theo cách nhìn vũ trụ của Phật giáo) thì có thể nhìn thấy khắp cả thiên hạ. Cũng vậy, Bồ-tát trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội tự nhiên có thể thấy rõ hạnh của các Thanh văn, Bích-chi Phật và hạnh của tất cả chúng sinh."
Bấy giờ Bồ-tát Kiên Ý hỏi vị Đế Thích Trì Tu-di Đỉnh: "Ông từ tứ thiên hạ (bốn châu lớn quanh núi Tu-di, tức một thế giới nhỏ) nào đến? Ông ở trên đỉnh núi Tu-di nào?" Vị Đế Thích đáp: "Thiện nam tử (cách xưng hô kính trọng: người con trai lành), nếu có Bồ-tát được Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì không nên hỏi chỗ ở của vị ấy. Vì sao? Bồ-tát như thế lấy tất cả cõi Phật làm chỗ ở, mà không vướng vào chỗ ở, không nắm bắt chỗ ở, không thấy chỗ ở." Kiên Ý hỏi: "Nhân giả (cách gọi tôn trọng: ngài) đã được Thủ Lăng Nghiêm tam muội rồi sao?" Đế Thích đáp: "Trong tam muội này lại có tướng được và không được sao?" Kiên Ý nói: "Không có." Đế Thích nói: "Thiện nam tử, nên biết Bồ-tát tu tam muội này thì đối với các pháp hoàn toàn không có gì để được." Kiên Ý nói: "Ông có biện tài như vậy thì chắc chắn đã được Thủ Lăng Nghiêm tam muội này rồi." Đế Thích nói: "Thiện nam tử, tôi không thấy pháp nào có chỗ trụ. Ai đối với tất cả pháp không trụ vào đâu thì mới được Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Thiện nam tử, trụ trong tam muội này thì đối với các pháp hoàn toàn không trụ vào đâu. Nếu không trụ vào đâu thì không nắm lấy gì. Nếu không nắm lấy gì thì không có gì để nói."
Bấy giờ Phật bảo Bồ-tát Kiên Ý: "Ông có thấy vị Đế Thích Trì Tu-di Sơn này không?" — "Thưa Thế Tôn, con đã thấy." — "Kiên Ý, vị Đế Thích này tự nhiên tuỳ ý được Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Trụ trong tam muội ấy, vị ấy có thể hiện thân ở cung điện của tất cả các Đế Thích trong tam thiên đại thiên thế giới này." Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân (tên đầy đủ của Đế Thích) ở cõi này thưa Phật: "Thế Tôn, nếu vị Đế Thích Trì Tu-di Sơn có thể hiện thân ở cung các Đế Thích, sao con ở khắp chỗ của các Đế Thích lại không thấy?" Bấy giờ Đế Thích Trì Tu-di Sơn nói với vị Đế Thích này: "Kiêu-thi-ca (tên họ của Đế Thích khi còn làm người), nếu nay tôi hiện thân thật cho ông thấy thì ông sẽ không còn vui thích nơi cung điện của mình nữa. Tôi thường đến cung điện nơi ông ở mà ông không thấy tôi."
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân thưa Phật: "Thế Tôn, con muốn thấy thân vi diệu mà bậc đại sĩ này đã thành tựu." Phật nói: "Kiêu-thi-ca, ông muốn thấy sao?" — "Thưa Thế Tôn, con rất mong được thấy." Phật bảo Đế Thích Trì Tu-di Sơn: "Thiện nam tử, ông hãy hiện thân vi diệu chân thật cho vị Đế Thích này xem." Vị Đế Thích kia liền hiện thân vi diệu chân thật. Bấy giờ trong hội, các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương, Thanh văn và Bồ-tát chưa được Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì thân đều không hiện ra, trông như đống mực đen. Thân Đế Thích Trì Tu-di Sơn như núi chúa Tu-di, cao lớn sừng sững, ánh sáng chiếu xa. Khi ấy thân Phật lại càng sáng rõ gấp bội.
Thích-đề-hoàn-nhân thưa Phật: "Thật chưa từng có, Thế Tôn! Nay thân sắc của bậc đại sĩ này thanh tịnh, đẹp lạ khó ai bì kịp, còn thân các vị Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương đều không hiện ra, như đống mực đen. Thế Tôn, khi con ở trên giảng đường Thiện Diệu trên núi Tu-di, đeo chuỗi ngọc ma-ni Thích-ca Tỳ-lăng-già (ma-ni: ngọc báu phát sáng; Thích-ca Tỳ-lăng-già: tên một loại ngọc quý bậc nhất cõi trời), thì ánh sáng ấy khiến thân tất cả các vị trời đều không hiện ra. Nay vì ánh sáng của vị đại sĩ này mà thân con không còn hiện, chuỗi ngọc báu con đeo cũng không còn ánh sắc."
Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhân: "Kiêu-thi-ca, giả sử tam thiên đại thiên thế giới này chứa đầy ngọc ma-ni Thích-ca Tỳ-lăng-già, thì vẫn còn có ngọc ma-ni Chiếu Minh Chư Thiên khiến những ngọc ấy đều không hiện ra. Kiêu-thi-ca, giả sử tam thiên đại thiên thế giới này chứa đầy ngọc ma-ni Chiếu Minh Chư Thiên, thì vẫn còn có ngọc ma-ni Kim Cương Minh khiến những ngọc ấy đều không hiện ra. Kiêu-thi-ca, giả sử tam thiên đại thiên thế giới này chứa đầy ngọc ma-ni Kim Cương Minh, thì vẫn còn có ngọc ma-ni Chư Minh Tập khiến những ngọc ấy đều không hiện ra. Kiêu-thi-ca, ông có thấy ngọc ma-ni Chư Minh Tập mà vị Đế Thích này đeo không?" — "Thưa Thế Tôn, con đã thấy, chỉ vì ánh sáng ngọc ấy quá mạnh nên mắt con không chịu nổi." Phật bảo Kiêu-thi-ca: "Nếu có Bồ-tát được Thủ Lăng Nghiêm tam muội mà làm Đế Thích, thì đều đeo chuỗi ngọc ma-ni như thế."
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân thưa Phật: "Thế Tôn, những ai không phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề thì không được thân vi diệu thanh tịnh như thế, cũng mất Thủ Lăng Nghiêm tam muội này." Lúc ấy thiên tử Cù Vực nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Những người Thanh văn đã vào pháp vị (địa vị đã chứng quả giải thoát riêng, quyết định không còn đổi hướng) thì tuy cũng khen ngợi và ưa thích Phật đạo nhưng không làm được gì, vì họ đã tự ngăn cách với sinh tử (không còn ở lại trong sinh tử để tu hạnh Bồ-tát). Còn người đã phát, đang phát hay sẽ phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề thì nên ưa thích Phật đạo, người ấy có thể được sắc thân vi diệu bậc nhất như thế.
"Ví như có người mù từ lúc mới sinh, tuy khen ngợi, ưa thích mặt trời mặt trăng nhưng không được hưởng ánh sáng của chúng. Cũng vậy, Thanh văn đã vào pháp vị tuy khen ngợi, ưa thích Phật pháp, nhưng công đức của Phật đối với thân họ không có ích gì. Vì thế, ai muốn được thân vi diệu và trí tuệ lớn này thì nên phát tâm Bồ-đề vô thượng của Phật, liền được sắc thân vi diệu bậc nhất như thế." Khi thiên tử Cù Vực nói lời ấy, một vạn hai nghìn thiên tử phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề.
Bấy giờ Bồ-tát Kiên Ý hỏi thiên tử Cù Vực: "Ông tu công đức gì mà chuyển được thân nữ?" Cù Vực đáp: "Thiện nam tử, người phát tâm Đại thừa không thấy nam và nữ có gì khác biệt. Vì sao? Tâm Tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật) không ở trong ba cõi. Vì có phân biệt nên mới có nam có nữ. Nhân giả hỏi tôi tu công đức gì mà chuyển được thân nữ: xưa tôi phụng sự Bồ-tát, tâm không dua nịnh, quanh co." "Phụng sự thế nào?" Đáp: "Như phụng sự Thế Tôn." "Tâm không dua nịnh quanh co là thế nào?" Đáp: "Việc làm của thân theo đúng lời nói, lời nói theo đúng ý; đó gọi là người nữ có tâm không dua nịnh quanh co."
Hỏi: "Chuyển thân nữ là thế nào?" Đáp: "Như thành." Hỏi: "Như thành là thế nào?" Đáp: "Như chuyển." Hỏi: "Thiên tử, lời này nghĩa là gì?" Đáp: "Thiện nam tử, trong tất cả các pháp không có thành, cũng không có chuyển. Các pháp cùng một vị, đó là vị của pháp tánh. Thiện nam tử, tôi tuỳ theo nguyện mà có thân nữ. Nếu khiến thân tôi thành nam tử thì đối với tướng thân nữ cũng không phá hoại, không bỏ đi. Thiện nam tử, vì thế nên biết, cho là nam hay cho là nữ đều là điên đảo (thấy sai, ngược với sự thật). Tất cả các pháp và cả sự điên đảo đều rốt ráo lìa hai tướng."
Bồ-tát Kiên Ý hỏi Cù Vực: "Ông có biết được phần nhỏ nào về Thủ Lăng Nghiêm tam muội không?" Đáp: "Thiện nam tử, tôi biết người khác đã được, còn tự thân tôi chưa chứng. Tôi nhớ đời trước, khi Phật Thích-ca Mâu-ni còn là Bồ-tát ở cung vua Tịnh Phạn (vua cha của Phật Thích-ca), vào giữa đêm khuya thanh vắng, Ngài ở trong cung điện giữa các cung nữ. Lúc ấy các Phạm vương ở phương đông nhiều như cát sông Hằng đến. Có vị hỏi về thừa Bồ-tát, có vị hỏi về đạo Thanh văn. Bồ-tát đều tuỳ câu hỏi mà đáp. Trong chúng Phạm thiên có một vị Phạm vương không hiểu phương tiện mà Bồ-tát thực hành, nói rằng: 'Nhân giả có trí tuệ như thế, khéo đáp những câu hỏi, sao lại tham đắm ngôi vua và sắc dục?' Các Phạm vương khác hiểu rõ trí tuệ và phương tiện của Bồ-tát, nói với vị Phạm vương ấy: 'Bồ-tát không tham ngôi vua và sắc dục. Vì muốn giáo hoá, thành tựu chúng sinh nên Ngài ở tại gia, hiện làm Bồ-tát, mà nay ở phương khác Ngài đã thành Phật đạo, chuyển pháp luân vi diệu.' Vị Phạm vương ấy nghe xong nói: 'Được tam muội gì mà có thể tự tại thần biến như thế?' Các Phạm vương khác nói: 'Đó là sức mạnh của Thủ Lăng Nghiêm tam muội.'
"Thiện nam tử, lúc ấy tôi nghĩ: 'Bồ-tát trụ tam muội, sức thần thông cảm ứng đến mức chưa từng có. Ngài ở giữa ái dục, cai quản việc nước mà vẫn không rời tam muội như thế.' Nghe điều ấy rồi, tôi càng thêm cung kính, đối với Bồ-tát sinh ý tưởng như đối với Thế Tôn, phát sâu tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, nguyện đời sau cũng thành tựu công đức như thế. Thiện nam tử, những gì tôi thấy chỉ là phần nhỏ như vậy. Tôi chỉ biết rằng Thủ Lăng Nghiêm tam muội này có sức công đức vô lượng, không thể nghĩ bàn."
Kiên Ý thưa Phật: "Hiếm có thay, Thế Tôn! Thiên tử Cù Vực này nói điều ấy từ tâm sâu xa, đều là do Như Lai làm thiện tri thức (người bạn hiền, người thầy dẫn dắt trên đường tu) thường giữ gìn che chở. Thế Tôn, không lâu nữa thiên tử Cù Vực cũng sẽ trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội, được sức thần biến tự tại này, không khác gì những việc Thế Tôn làm hôm nay."
Bồ-tát Kiên Ý thưa Phật: "Thế Tôn, nay trong hội này có ai được Thủ Lăng Nghiêm tam muội không?" Bấy giờ trong hội có vị thiên tử tên là Hiện Ý, nói với Bồ-tát Kiên Ý: "Ví như người lái buôn vào giữa biển lớn rồi hỏi: 'Trong biển lớn này có ngọc ma-ni nào mang đi được không?' Lời ông giống như vậy. Vì sao? Hội lớn hôm nay là biển trí tuệ của Như Lai, trong đó các Bồ-tát đã thành tựu pháp bảo, phát đại trang nghiêm. Ông ngồi giữa đó mà hỏi: 'Trong hội này có Bồ-tát nào được Thủ Lăng Nghiêm tam muội không?'
"Kiên Ý, nay trong hội này có những Bồ-tát được Thủ Lăng Nghiêm tam muội hiện thân Đế Thích. Có vị hiện thân Phạm vương. Có vị hiện thân trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già. Có vị được Thủ Lăng Nghiêm tam muội hiện thân tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia giữ năm giới), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia giữ năm giới). Có vị được Thủ Lăng Nghiêm tam muội dùng các tướng tốt để tự trang nghiêm thân. Lại có Bồ-tát vì giáo hoá chúng sinh mà hiện làm thân nữ với hình sắc tướng mạo người nữ. Có vị hiện hình sắc tướng mạo Thanh văn. Có vị hiện hình sắc tướng mạo Bích-chi Phật.
"Kiên Ý, Như Lai tự tại, đến bất cứ chúng hội nào — chúng Sát-lợi, chúng Bà-la-môn, chúng cư sĩ, chúng Đế Thích, chúng Phạm thiên, các chúng Hộ thế — đều có thể hiện ra hình sắc tướng mạo giống như các chúng ấy. Nên biết đó đều là quả báo do hạnh gốc của Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Kiên Ý, hễ thấy chỗ Như Lai nói pháp, nên biết trong đó có vô lượng đại Bồ-tát trí lớn tự tại, phát đại trang nghiêm, tu hành tự tại trong mọi pháp, có thể theo Như Lai chuyển pháp luân."
Bồ-tát Kiên Ý thưa Phật: "Thế Tôn, nay con cho rằng thiên tử Hiện Ý này đã được Thủ Lăng Nghiêm tam muội, vì vị ấy có trí tuệ, biện tài vô ngại và thần thông như thế." Phật nói: "Kiên Ý, đúng như ông nói, thiên tử Hiện Ý này đã trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Vì thông suốt tam muội này nên vị ấy có thể nói như vậy." Bấy giờ Phật bảo thiên tử Hiện Ý: "Ông hãy thị hiện một phần nhỏ việc làm của Thủ Lăng Nghiêm tam muội." Thiên tử Hiện Ý nói với Kiên Ý: "Nhân giả có muốn thấy một chút sức mạnh của Thủ Lăng Nghiêm tam muội không?" Kiên Ý đáp: "Thiên tử, tôi rất mong được thấy."
Vì đã khéo được sức Thủ Lăng Nghiêm tam muội, thiên tử Hiện Ý liền hiện biến hoá, khiến cả chúng hội đều thành Chuyển luân thánh vương, tự trang nghiêm bằng ba mươi hai tướng tốt (ba mươi hai đặc điểm hình thể tốt đẹp khác thường của bậc vĩ nhân), có quyến thuộc và bảy báu theo hầu. Thiên tử hỏi: "Ông thấy gì?" Kiên Ý đáp: "Tôi thấy cả chúng hội đều thành Chuyển luân thánh vương, có sắc tướng, quyến thuộc và bảy báu theo hầu." Bấy giờ thiên tử lại hiện cho chúng hội đều thành Thích-đề-hoàn-nhân ở cung trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai của cõi dục, trên đỉnh núi Tu-di, do Đế Thích cai quản), có trăm nghìn thiên nữ trổi các thứ nhạc, vây quanh vui chơi. Thiên tử lại dùng thần lực khiến khắp chúng hội đều thành Phạm vương với sắc tướng uy nghi, ở trong cung Phạm thiên tu bốn tâm vô lượng (từ, bi, hỷ, xả mở rộng đến vô lượng chúng sinh). Thiên tử lại hỏi Kiên Ý: "Ông thấy gì?" Đáp: "Thiên tử, tôi thấy cả chúng hội đều là Phạm vương."
Thiên tử lại hiện thần lực khiến khắp chúng hội đều có hình sắc tướng mạo của trưởng lão Ma-ha Ca-diếp (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng về hạnh tu khổ hạnh), cầm y bát, vào các thiền định, tu tám giải thoát (tám bậc thiền định giúp lìa bỏ ràng buộc), ai cũng giống hệt nhau. Thiên tử lại hiện thần lực khiến khắp chúng hội đều có thân tướng tốt và uy nghi như Phật Thích-ca Mâu-ni, mỗi vị có quyến thuộc tỳ-kheo vây quanh. Thiên tử lại hỏi: "Kiên Ý, ông thấy gì?" Đáp: "Thiên tử, tôi thấy đại chúng đều có thân tướng tốt và uy nghi của Phật Thích-ca Mâu-ni, mỗi vị có quyến thuộc tỳ-kheo vây quanh."
Thiên tử Hiện Ý nói với Kiên Ý: "Sức tự tại của Thủ Lăng Nghiêm tam muội là như thế. Kiên Ý, Bồ-tát được Thủ Lăng Nghiêm tam muội có thể đưa cả tam thiên đại thiên thế giới vào trong một hạt cải, khiến núi sông, mặt trời, mặt trăng, tinh tú đều hiện y như cũ, không bị chật hẹp, rồi chỉ cho chúng sinh thấy. Kiên Ý, sức mạnh không thể nghĩ bàn của Thủ Lăng Nghiêm tam muội là như thế."
Bấy giờ các đại đệ tử cùng các trời, rồng, dạ-xoa, càn-thát-bà, Thích, Phạm, Hộ thế thiên vương đồng thanh thưa Phật: "Thế Tôn, người nào được Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì công đức người ấy không thể nghĩ bàn. Vì sao? Người ấy chính là đã đạt đến chỗ rốt ráo của Phật đạo, thành tựu trí tuệ, thần thông và các minh (các trí sáng suốt thấu triệt). Hôm nay chúng con ngồi tại một chỗ mà thấy khắp chúng hội biến hiện thành bao nhiêu sắc tướng khác nhau. Chúng con nghĩ rằng: người nào không được nghe Thủ Lăng Nghiêm tam muội, nên biết người ấy đã bị ma thừa cơ nắm lấy; còn người được nghe, nên biết người ấy được chư Phật hộ trì, huống chi người nghe rồi làm theo lời dạy.
"Thế Tôn, Bồ-tát nếu muốn thông suốt Phật pháp đến bờ bên kia thì nên một lòng nghe Thủ Lăng Nghiêm tam muội, thọ trì, đọc tụng và giảng cho người khác. Thế Tôn, Bồ-tát nếu muốn hiện khắp mọi hình sắc uy nghi, muốn biết khắp tâm và hoạt động của tâm tất cả chúng sinh, lại muốn biết khắp bệnh của tất cả chúng sinh để cho thuốc phù hợp, thì nên khéo nghe pháp báu tam muội này, thọ trì và đọc tụng. Thế Tôn, người nào được Thủ Lăng Nghiêm tam muội, nên biết người ấy đã vào cảnh giới Phật, trí tuệ tự tại."
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy, như các ông nói. Người nào không được Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì không được gọi là Bồ-tát tu hạnh sâu. Như Lai không nói người ấy đầy đủ bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Vì thế, nếu các ông muốn đi khắp tất cả các đạo thì nên học để được Thủ Lăng Nghiêm tam muội này, vì không nghĩ đến bất cứ điều gì mình học."
Bấy giờ Bồ-tát Kiên Ý hỏi thiên tử Hiện Ý: "Bồ-tát nếu muốn được tam muội này thì nên tu hành pháp gì?" Thiên tử đáp: "Bồ-tát nếu muốn được tam muội này thì nên tu hành pháp phàm phu. Nếu thấy pháp phàm phu và Phật pháp không hợp không tan, đó gọi là tu tập Thủ Lăng Nghiêm tam muội." Kiên Ý hỏi: "Trong Phật pháp có hợp có tan sao?" Thiên tử đáp: "Trong pháp phàm phu còn không có hợp tan, huống chi trong Phật pháp. Thế nào gọi là tu hành? Nếu có thể thông suốt pháp phàm phu và Phật pháp không phải là hai, đó gọi là tu tập. Thật ra pháp này không hợp không tan. Thiện nam tử, vì tất cả các pháp hợp lại đều là tướng không sinh, vì tất cả các pháp hợp lại đều là tướng không hoại, vì tất cả các pháp hợp lại đều là tướng hư không, vì tất cả các pháp hợp lại đều là tướng không thọ nhận."
Kiên Ý lại hỏi: "Thủ Lăng Nghiêm tam muội đi đến đâu?" Thiên tử đáp: "Thủ Lăng Nghiêm tam muội đi đến hoạt động tâm của tất cả chúng sinh, mà cũng không nương theo hoạt động tâm để chấp lấy tướng. Nó đi đến tất cả mọi nơi sinh ra, mà cũng không bị nơi sinh ra làm nhiễm ô. Nó đi đến chỗ của Phật ở tất cả thế giới, mà không phân biệt tướng tốt của thân Phật. Nó đi đến tất cả âm thanh ngôn ngữ, mà không phân biệt tướng của văn tự. Nó có thể mở bày khắp tất cả Phật pháp, mà không đến chỗ rốt ráo diệt tận. Thiện nam tử, hỏi tam muội này đến đâu thì xin đáp: Phật đến đâu, tam muội này cũng đến như vậy."
Kiên Ý hỏi: "Phật đến đâu?" Thiên tử đáp: "Phật là như như (đúng như bản tính chân thật, không thêm không bớt), nên đến mà không có chỗ đến." Lại hỏi: "Phật không đến Niết-bàn sao?" Đáp: "Tất cả các pháp rốt ráo đều là Niết-bàn, vì thế Như Lai không đến Niết-bàn. Vì sao? Vì đã là tính Niết-bàn nên không cần đến Niết-bàn." Lại hỏi: "Các Đức Phật quá khứ nhiều như cát sông Hằng cũng không đến Niết-bàn sao?" Đáp: "Các Đức Phật nhiều như cát sông Hằng ấy có thật sinh ra sao?" Kiên Ý nói: "Như Lai nói các Đức Phật nhiều như cát sông Hằng đã sinh ra rồi diệt độ."
Thiên tử nói: "Thiện nam tử, chẳng phải Như Lai đã nói một người ra đời làm lợi ích, đem an vui cho nhiều chúng sinh đó sao? Ý ông thế nào? Như Lai có thật thấy chúng sinh có sinh diệt không?" Kiên Ý đáp: "Thiên tử, Như Lai đối với các pháp không thấy có sinh diệt." "Thiện nam tử, nên biết Như Lai tuy nói chư Phật ra đời, nhưng nơi tướng Như Lai thật không có sinh. Tuy nói chư Phật vào Niết-bàn, nhưng nơi tướng Như Lai thật không có diệt."
Kiên Ý lại hỏi: "Hiện nay vô lượng Như Lai có thành đạo không?" Đáp: "Như Lai thành đạo với tướng không sinh không diệt như thế. Thiện nam tử, chư Phật ra đời hay vào Niết-bàn đều không có khác biệt. Vì sao? Như Lai thông suốt tất cả các pháp đều là tướng vắng lặng, đó gọi là Phật." Lại hỏi: "Nếu tất cả các pháp rốt ráo vắng lặng, thì tướng Niết-bàn có thể thông suốt được không?" Đáp: "Như tất cả các pháp rốt ráo vắng lặng, đồng với tướng Niết-bàn, thì tướng thông suốt cũng như vậy. Thiện nam tử, Như Lai không do sinh, trụ, diệt mà ra đời. Không sinh, không trụ, không diệt, đó gọi là Phật ra đời."
Kiên Ý hỏi: "Có phải vì ông trụ Thủ Lăng Nghiêm tam muội nên có thể nói như vậy?" Đáp: "Thiện nam tử, ý ông thế nào? Người do Như Lai hoá ra thì trụ trong pháp gì mà có thể nói?" Kiên Ý đáp: "Nhờ thần lực của Phật mà có thể nói." Lại hỏi: "Phật trụ ở đâu mà hoá ra người?" Đáp: "Phật trụ nơi thần thông không hai mà hoá ra người." Thiên tử nói: "Như Như Lai trụ nơi pháp không trụ mà hoá ra người, các người do Phật hoá ra cũng trụ nơi pháp không trụ mà có điều để nói." Kiên Ý nói: "Nếu không có chỗ trụ thì làm sao có nói?" Thiên tử nói: "Không có chỗ trụ thế nào thì nói cũng như thế."
Kiên Ý lại hỏi: "Bồ-tát làm sao đầy đủ nhạo thuyết biện tài (tài ưa giảng nói, nói mãi không cùng)?" Đáp: "Bồ-tát không theo tướng ta, không theo tướng người, không theo tướng pháp mà có điều nói, đó gọi là đầy đủ nhạo thuyết biện tài. Tuỳ pháp được nói, tướng văn tự không cùng, tướng pháp cũng không cùng. Người nói như thế không nói theo lối chia hai bên đối đãi, đó gọi là đầy đủ nhạo thuyết biện tài. Lại nữa thiện nam tử, nếu Bồ-tát không bỏ tướng như huyễn của các pháp, đối với các âm thanh không bỏ tướng tiếng vang, đó gọi là đầy đủ nhạo thuyết biện tài.
"Lại như các văn tự, âm thanh, ngôn ngữ không có nơi chốn, không có phương hướng, không trong không ngoài, không có chỗ trụ, do các duyên mà có. Tất cả các pháp cũng như vậy, không nơi chốn, không phương hướng, không trong không ngoài, cũng không có chỗ trụ, chẳng phải quá khứ, vị lai hay hiện tại, không thể dùng văn tự lời lẽ mà biểu đạt. Bên trong tự thông suốt như thế mà có điều nói, đó gọi là đầy đủ nhạo thuyết biện tài. Ví như tiếng vang: tất cả âm thanh đều theo tướng tiếng vang mà có điều nói."
Kiên Ý hỏi: "Tuỳ theo nghĩa là thế nào (?)" "Thiện nam tử, tuỳ theo hư không là tuỳ theo nghĩa. Như hư không không tuỳ theo gì, tất cả sự nói pháp cũng không tuỳ theo gì. Các pháp không gì sánh được, không có ví dụ nào. Vì có người chấp có chỗ được nên mới nói là có chỗ tuỳ theo." Bấy giờ Thế Tôn khen thiên tử: "Lành thay, lành thay! Đúng như ông nói. Bồ-tát đối với điều này không nên kinh sợ. Vì sao? Nếu có chỗ tuỳ theo thì không được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Bồ-tát Kiên Ý thưa Phật: "Thế Tôn, thiên tử Hiện Ý này từ cõi Phật nào đến đây?" Thiên tử nói: "Hỏi để làm gì?" Kiên Ý đáp: "Nay tôi muốn hướng về phương ấy mà làm lễ, vì đó là chỗ bậc đại sĩ đi lại và cư trú." Thiên tử nói: "Người nào được Thủ Lăng Nghiêm tam muội thì tất cả trời người trong thế gian đều nên lễ kính."
Bấy giờ Phật bảo Bồ-tát Kiên Ý: "Thiên tử Hiện Ý này từ thế giới Diệu Hỷ của Phật A-súc (một vị Phật ở phương đông) đến đây. Ở cõi ấy, người này thường nói Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Kiên Ý, tất cả chư Phật không vị nào không nói Thủ Lăng Nghiêm tam muội. Kiên Ý, thiên tử Hiện Ý này sẽ thành Phật ở thế giới Ta-bà (thế giới chúng ta đang sống, nghĩa là cõi phải nhẫn chịu khổ đau) này. Người này muốn dứt bỏ năm thứ vẩn đục xấu ác ở đây (ngũ trược: thời đại suy đồi, kiến giải sai lầm, phiền não dày đặc, chúng sinh kém cỏi, tuổi thọ ngắn ngủi), giữ lấy cõi Phật thanh tịnh để giáo hoá chúng sinh, và tu tập cho Thủ Lăng Nghiêm tăng trưởng, nên đến đây."
Kiên Ý thưa Phật: "Bao giờ thiên tử này sẽ thành Phật đạo ở thế giới này? Hiệu là gì? Thế giới tên là gì?" Phật nói: "Sau khi nghìn Đức Phật của Hiền kiếp (kiếp hiện tại, có nghìn Đức Phật hiền thánh ra đời) này đã diệt độ, sẽ trải qua sáu mươi hai kiếp không có Phật. Ở khoảng giữa ấy chỉ có trăm nghìn vạn ức vị Bích-chi Phật ra đời, chúng sinh trong đó được gieo thiện căn. Qua các kiếp ấy rồi, thiên tử này sẽ thành Phật, hiệu là Tịnh Quang Xưng Vương Như Lai; thế giới lúc ấy tên là Tịnh Kiến. Khi ấy, Đức Tịnh Quang Xưng Vương Như Lai có thể khiến tâm chúng sinh được thanh tịnh. Chúng sinh trong thế giới ấy không bị tham dục, sân hận, ngu si che lấp, được lòng tin trong sạch nơi pháp, ai cũng làm pháp lành.
"Kiên Ý, Phật Tịnh Quang Xưng Vương thọ mười tiểu kiếp (tiểu kiếp: một chu kỳ thời gian rất dài, trong đó tuổi thọ con người tăng rồi giảm một lượt), dùng pháp ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) độ thoát chúng sinh. Trong đó vô lượng vô biên Bồ-tát được Thủ Lăng Nghiêm tam muội, được sức tự tại đối với các pháp. Lúc ấy ma và dân của ma đều tu Đại thừa, thương xót chúng sinh. Cõi nước của Đức Phật ấy không có ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ tức quỷ đói, súc sinh) và các nơi chốn có nạn (những hoàn cảnh khó gặp Phật, khó nghe pháp). Cõi ấy trang nghiêm, thanh tịnh như cõi Uất-đan-việt (châu ở phía bắc núi Tu-di, nơi người sống sung sướng, thọ lâu), không có việc ma, lìa các tà kiến. Sau khi Đức Phật ấy diệt độ, chánh pháp còn lại nghìn vạn ức năm. Kiên Ý, thiên tử này sẽ thành Phật đạo ở cõi nước thanh tịnh như thế."
Bấy giờ Bồ-tát Kiên Ý nói với thiên tử: "Ông được lợi lớn, vì Như Lai đã thọ ký cho ông sẽ đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề." Thiên tử đáp: "Thiện nam tử, đối với tất cả pháp mà không có gì để được, đó gọi là lợi lớn. Đối với pháp mà có chỗ được thì đó là không có lợi. Thiện nam tử, vì thế nên biết, không được pháp nào cả, đó gọi là lợi lớn." Khi nói pháp này, hai vạn năm nghìn thiên tử từng gieo trồng các gốc đức ở đời trước đều phát tâm A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Một vạn Bồ-tát được vô sinh nhẫn (tức vô sinh pháp nhẫn).
Kinh Phật nói về Thủ Lăng Nghiêm tam muội, quyển thượng.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video