# Kinh Phật nói về đồng tử Vô Ngôn
Kinh Phật nói về đồng tử Vô Ngôn
Đời Tây Tấn, Trúc Pháp Hộ dịch
Kinh Phật nói về đồng tử Vô Ngôn, quyển thượng
Đời Tây Tấn, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) người nước Nguyệt Chi là Trúc Pháp Hộ dịch
Tôi nghe như vầy. Một thuở nọ, Phật (bậc Giác Ngộ hoàn toàn) ở trong núi Kỳ-xà-quật (tức núi Linh Thứu) gần thành La-duyệt-kỳ (tức thành Vương Xá), cùng với chúng đại tỳ-kheo (tỳ-kheo: người nam xuất gia đã thọ đủ giới) một nghìn hai trăm năm mươi người. Lại có vô số Ma-ha Bồ-tát (Bồ-tát lớn; Bồ-tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh).
Lúc ấy trong thành, vợ cả của tướng quân Sư Tử mang thai một bé trai có đức. Trời ở giữa hư không cất tiếng lớn bảo rằng: "Đồng tử, con hãy ôm giữ lời dạy của đạo, suy ngẫm kinh điển, cẩn thận chớ nói chuyện đời. Hãy hiểu rõ phương tiện và phép cứu độ cuộc đời. Ít nói ít lời, bỏ những chuyện tục của thế gian. Hãy quay về nghĩa lý chân chính, đừng chuộng những lời hoa mỹ trau chuốt."
Đồng tử từ xa nghe lời dạy như thế, nên chưa từng khóc, cũng không phát ra tiếng, ngay từ đầu đã không hiện dáng vẻ của trẻ sơ sinh. Đến ngày thứ bảy, nét mặt vẫn vui tươi, không hề tiều tụy. Mọi người đến xem mãi không chán. Có người nói: "Đứa trẻ này không có tiếng, nuôi làm gì?" Cha mẹ đáp: "Phải trái là do nghiệp đời trước (?), chúng ta vẫn sẽ nuôi nó. Vì sao? Nay xem đứa trẻ này, oai nghi dung mạo đoan chính xinh đẹp, cao vời khó lường, không phải hạng người thường có thể sánh được, thật chẳng phải giả dối." Bấy giờ cha mẹ, họ hàng và người quen thấy đứa trẻ không có tiếng, bèn cùng đặt tên cho là Vô Ngôn (nghĩa là "Không Nói").
Thế rồi đồng tử Vô Ngôn dần dần lớn lên, đến tám tuổi. Người bốn phương đến xem không hề chán mỏi. Hễ nơi nào có pháp hội (buổi họp giảng giáo pháp) phân tích nghĩa lý, cậu liền đến đó lắng nghe lời pháp, lặng lẽ suy ngẫm, cũng không nói gì.
Một ngày khác, đồng tử cùng cha mẹ, năm hàng thân thuộc, bạn bè và người quen, lên núi Kỳ-xà-quật, đến chỗ Phật, cúi đầu lạy sát chân Phật, đi quanh Phật ba vòng theo chiều bên phải (cách bày tỏ lòng tôn kính), rồi chắp tay đứng trước Đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính). Cậu thấy hội chúng vô số Bồ-tát từ các thế giới khắp mười phương, nhiều đến hàng trăm nghìn ức cai (cai: một đơn vị số cực lớn), ai nấy ngồi trên tòa trang nghiêm thanh tịnh, lòng hết sức vui mừng, ý thiện phát sinh.
Bấy giờ Xá-lợi-phất (vị đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng trí tuệ) bước lên bạch Phật: "Bạch Thiên Trung Thiên (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc trời cao nhất trong các vị trời), Vô Ngôn đây là con của tướng quân Sư Tử, đoan chính xinh đẹp, oai quang khó lường, cao vời như thế, mà lại xa lìa lời nói, không nói gì cả. Người này đời trước còn sót lại tai ương gì mà sinh ra không có tiếng, lại không biết nói?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Thôi, thôi, chớ vội coi thường đồng tử Vô Ngôn. Vì sao? Người này chính là một Bồ-tát đại sĩ (bậc Bồ-tát có tâm lớn), đã gieo trồng nhiều cội gốc công đức nơi các đức Phật quá khứ, cúng dường vô số chư Phật Chánh giác (bậc giác ngộ chân chính, tức Phật), cúi lạy dưới chân các Ngài, đã đạt địa vị bất thoái chuyển (không bao giờ lui sụt trên đường tu), sẽ thành đạo Vô thượng Chánh chân (sự giác ngộ cao nhất, chân thật và chính đáng, tức quả Phật). Lúc mới sinh, trời ở giữa hư không cất tiếng lớn: 'Đồng tử, con hãy ôm giữ ý đạo, suy ngẫm kinh điển, đừng nói chuyện đời.' Vì thế mà nay vị Bồ-tát này lặng lẽ không nói, vâng theo lời dạy nhu thuận ấy đã tám năm, một lòng ngậm miệng không nói gì. Nhờ sự điềm tĩnh lặng lẽ ấy mà vâng tu tứ thiền (bốn tầng thiền định, từ thấp đến cao)."
Thế Tôn lại bảo Xá-lợi-phất: "Chúng sinh nào được thấy Bồ-tát Vô Ngôn thì đều thuận theo lời dạy của đạo, chính nhờ sự không nói này. Vì thế mà nay có đại hội này, sẽ giảng kinh pháp để khai hóa, dẫn dắt, làm lợi ích cho vô số dân chúng không thể đếm xiết."
Bấy giờ Bồ-tát Vô Ngôn liền theo đúng ý ấy (?), nhập tam-muội chánh thọ (trạng thái tâm định sâu, an trú vững vàng) mà hiện điềm lành: khiến các Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà tự giải thoát), các Bồ-tát, trời, rồng, quỷ thần, Kiền-đạp-hòa (thần âm nhạc của cõi trời), A-tu-luân (loài thần có sức mạnh, hay gây chiến với chư thiên), Ca-lưu-la (chim thần cánh vàng), Chân-đà-la (thần ca múa), Ma-hầu-lặc (thần rắn lớn), tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ đủ giới), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tu tại gia), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tu tại gia) cùng tất cả hội chúng, mỗi người trong lòng bàn tay phải hóa sinh một hoa sen lớn như bánh xe, màu sắc nhiều vẻ, vi diệu tươi đẹp, hương thơm khó lường, ai thấy cũng vui lòng. Trên hoa sen ấy tự nhiên có các vị Bồ-tát hóa hiện, ngồi kết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa lên hai đùi), thân trang nghiêm đủ ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm thân thể tốt đẹp của bậc Phật, bậc đại nhân).
Bồ-tát Vô Ngôn thấy thần túc (sức thần thông) lớn lao ấy, cúi lạy Thế Tôn, lại tự quy mệnh (đem cả thân mạng nương tựa). Các Bồ-tát ngồi trên hoa sen cũng chắp tay cúi mình, cũng ba lần tự quy y. Bồ-tát Vô Ngôn miệng vừa nói lời cúi lạy quy mệnh ấy, lập tức tự nhiên các thế giới của chư Phật nhiều như số cát sông Hằng chấn động theo sáu cách, tiếng lớn vang khắp; trời ở trong không trung khen ngợi như sấm vang, liền mưa xuống các loại hoa; đàn không hầu và các nhạc khí không ai gảy mà tự kêu.
Bồ-tát Vô Ngôn nhờ uy thần của Phật và do sức đại nguyện, vọt lên không trung, cách mặt đất bốn trượng chín thước (trượng, thước: đơn vị đo chiều dài thời xưa, một trượng bằng mười thước). Chúng đại Bồ-tát cũng như vậy. Đại sĩ Vô Ngôn ở giữa, cùng các Bồ-tát khác miệng mà cùng một tiếng, nói kệ khen Phật:
Không có hình mà hiện ra hình, cũng chẳng trụ nơi sắc (hình tướng vật chất),
vì muốn khai hóa chúng sinh nên hiện thân mà có lời dạy.
Phật không hợp với sắc, cũng không dính mắc vào hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt),
vì muốn cứu độ hết thảy chúng sinh, nên bậc Đạo sư (người dẫn đường, chỉ Phật) mới hiện thân.
Hiện ra ba mươi hai tướng, cùng tám mươi vẻ đẹp kỳ diệu (tám mươi nét đẹp phụ trên thân Phật),
để trang nghiêm thân thể, vì mọi người mà giảng nói pháp.
Pháp thì không có tướng, cũng không có âm thanh tiếng vang;
không tiếng, không thể nắm bắt; không niệm, vắng lặng, vi diệu.
Phật giác ngộ rõ ràng pháp ấy khi ngồi dưới cây Phật (cây bồ-đề nơi Phật thành đạo).
Đạo ấy không có lời dạy, lời lẽ chẳng nói được gì;
pháp ấy là pháp không hình, tìm tướng của nó không thể được.
Đã là pháp không có tướng, làm sao có điều gì để nói?
Thương xót muôn loài, đó là ơn lớn của Phật.
Phân tích mà không có gì để nắm, lời nói ra không sai thời.
Hiểu rõ là không có gì để được, thấu tính Không (mọi pháp đều không có tự tính cố định) nên không có gì để nắm.
Ai nuôi dưỡng (tâm mình) được như thế (?), thì biết nghĩa của Phật không có tên gọi.
Những lời dạy thuộc hữu vi là do chư Phật theo nhân duyên mà nói;
các pháp ấy vốn không có gì; vô vi (cái không do tạo tác, không sinh không diệt) cũng không có tự tính.
Như hình sắc vô thường, bậc Đạo sư theo duyên mà hiện tướng;
pháp này vốn không có gì, mà vì mọi người nói kinh này.
Lại nữa, từ lúc mới sinh đến tám tuổi, miệng tôi chưa từng nói lời nào.
Khi tôi vừa mới sinh, các vị trời cất tiếng lớn;
vì đã đi sâu suy ngẫm kinh điển, nên tai không nghe tiếng đời.
Ôm giữ sự nghiệp tu đạo như vậy, miệng cũng không nói gì.
Không nói, chỉ tạm mượn lời dạy, lời lẽ chẳng bày tỏ được gì;
dùng lời thì gọi là có nói, (thật ra) thanh tịnh, ánh sáng vi diệu chiếu soi.
Nhớ giữ thệ nguyện cầu Phật đạo, chí hướng ở nơi Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu cầu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh);
sẽ tuyên giảng lời dạy tôn quý, thành Phật, bậc cao nhất trong loài người.
Tâm đạo không thể nắm bắt, không lời, không tướng, không niệm;
vì thế nói đạo là Không; cởi được nút trói (phiền não) thì thành ánh sáng rực rỡ.
Bấy giờ đồng tử nói với hội chúng: Đạo và lời dạy bình đẳng, không khác nhau: không thể thấy, không thể cầm giữ; điều được nói ra thì không ai thấy được. Miệng nói chí cầu đạo, người ta tính toán về đạo mà có chỗ mong cầu, nhưng chỗ mình nguyện ấy vốn không có gì. Chỗ không thể đạt được thì không có chỗ trụ; trụ như vậy chính là chỗ đạo được lập nên. Các độ vô cực (ba-la-mật: các hạnh tu đưa người từ bờ sinh tử sang bờ giải thoát bên kia) cũng như vậy, cùng vô số cội gốc công đức khác: nói bằng lời dạy mà cũng không nói gì, chỉ là âm thanh, không có lời lẽ thật.
Lại nói về bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp ban cho người khác): đem vật thí cho người đáng nhận, ban tặng có chỗ hướng tới, nhưng đạo thì trụ trong sự bình đẳng với tất cả. Miệng nói lời thương xót, bố thí lời dạy của đạo và cũng thực hành lòng từ; đạo ấy là tự nhiên, bằng phẳng như hư không. Tâm hiểu rõ thì có điều để nói; xét ra tất cả đều thanh tịnh. Đạo ấy rộng khắp, trống không, ngay thẳng như vậy. Thân làm, miệng nói, tâm có điều nghĩ, đều buông xả; dùng sự bố thí ấy mà dứt bỏ mọi trần lao (phiền não làm nhọc nhằn và nhơ bẩn tâm). Đó gọi là thí độ vô cực (bố thí ba-la-mật). Điều được khuyến trợ (đem công đức góp vào, hướng về đạo giác ngộ) cũng như vậy.
Bố thí không phải là ân huệ của đạo; người tính đến đạo thì không nương vào bố thí. Hai việc ấy chỉ là âm thanh tạm mượn, mãi mãi không dính mắc, cũng không có hình tượng. Nếu thọ nhận lời dạy của đạo như vậy mà làm hạnh Bồ-tát, thì mới gọi là thí độ vô cực; đối với thí chủ thì là thanh tịnh, vì ban cho mà không mong báo đáp.
Tai nghe về cấm giới (giới luật răn cấm) mà không trụ vào sắc, thì không có gì sinh, cũng không có gì diệt; đó là giới. (Không giữ giới) cũng như vậy (?). Việc của thân, miệng, tâm nếu không tạo tác gì, đều không có gì, mà lại phân biệt; điều được giảng nói là do nhân duyên hợp thành; miệng có điều nói ra, nhân đó gọi là giới. Như điều miệng nói, giới cũng như vậy. Hai việc này đều không có hình tượng. Mọi việc giới cấm đều là lời nói tạm mượn, không có chương cú (câu chữ cố định). Người xét về đạo thì không có gì để nói. Điều miệng bày tỏ và điều tâm ý nghĩ, lấy việc ấy làm giới cấm mà khuyến trợ đạo đức. Nói giới là đạo, vì muốn làm sáng tỏ giới; tất cả đều không có hình tượng, như hư không. Ai hiểu rõ được điều này, đó gọi là một mình bước đi (vượt hẳn, không ai sánh) mà thực hành giới cấm; chí rong chơi vượt bậc không ai sánh kề, đi vào Bình đẳng giác (sự giác ngộ bình đẳng, tức quả Phật), con đường sâu xa vi diệu, bất tận, khó đạt tới. Bấy giờ nói kệ khen rằng:
Như lời nói, đạo cũng vậy: không cầm giữ được, không thể thấy;
điều nói ra không ai thấy, cái tôi tuyên nói là Phật đạo.
Thệ nguyện cầu đạo, mà điều nguyện không có chỗ trụ;
không trụ, không có nơi chốn, chỗ đạo được lập cũng vậy.
Các độ vô cực cũng thế, cùng các công đức đã làm:
lời lẽ gửi vào âm thanh, điều nói ra là không nói gì.
Cái gọi là bố thí: vật đem cho và người đáng nhận,
cùng điều sẽ noi theo (?), đều trụ nơi đạo bình đẳng.
Miệng nói về bố thí, trình bày việc của đạo;
đạo ấy cũng tự nhiên, bình đẳng như hư không.
Nếu hiểu rõ được tâm, cùng điều miệng nói ra,
thì tất cả ấy đều thanh tịnh; nghe sự thanh tịnh đều đến được đạo.
Thân, miệng và tâm niệm, buông bỏ mọi trần lao;
điều khuyến trợ cũng như thế, đó là thí độ vô cực.
Bố thí không quy về đạo, đạo không nương vào bố thí;
hai điều này là tên giả, không dính mắc, cũng không hình tượng.
Nếu không nương tựa vào đâu, thọ nhận đạo như thế,
nếu không mong cầu báo đáp, đó mới gọi là bố thí.
Tạm nghe nói về giới cấm, mà không trụ nơi hình sắc;
không khởi, không có gì diệt, đó là tướng của giới.
Không giữ giới cũng thế, thân, miệng, tâm không khác;
không tạo tác, không có gì, chỉ tạm có lời nói mà thôi.
Nhân duyên hợp lại thì có lời, nói ra gọi là giới cấm mà thôi.
Như giới của tôi chân chính bình đẳng, hai việc này đều vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy làm ô nhiễm tâm).
Mọi việc thuộc về giới cấm, tất cả đều mượn lời nói;
điều đạt được nơi nghĩa của đạo, thì không lời, cũng không nghiệp (việc làm gây ra quả báo).
Miệng nói và tâm làm, giới cấm khuyến trợ cho đạo;
xét giới và lời dạy của đạo, tất cả đều như hư không.
Ai hiểu rõ được điều này, một mình bước đi, vào khắp giới,
thì an trú nơi đạo, nơi câu nghĩa sâu xa vi diệu khó hiểu.
Đồng tử lại nói với những người đến hội: Cái gọi là lời, lời dạy về nhẫn nhục (chịu đựng sự xúc phạm, tổn hại mà không giận) cũng chỉ là lời lẽ; hiểu được nghĩa Không của cái Không mới là nhẫn nhục. Nhẫn là bình đẳng, ba cõi (tam giới: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc – toàn bộ thế giới sinh tử) cũng như vậy. Nói về hình loại của nhẫn thì không có hình tượng, không thể thấy; tâm bình đẳng được với điều này mới gọi là nhẫn. Nếu hư tĩnh được thì đó là gốc của nhẫn nhục. Âm thanh, mùi, vị do nhân duyên hợp thành, chúng không có gì cả, chỉ là chữ nghĩa mà thôi; vì thế mới tuyên nói ra mà gọi là nhẫn nhục.
Đức Như Lai (danh hiệu Phật: bậc theo chân lý như thật mà đến) Chánh giác nói có ba thứ nhẫn: nhẫn của thân, của miệng và của tâm niệm. Nếu hiểu rõ được nhẫn nhục này, đó gọi là nhẫn. Dẫu thân bị cắt rời từng đốt, lìa tan, tâm vẫn không giận hờn; xem ân ái và thân mình như tường vách; xét thân như vậy là nhẫn nhục. Từ xa nghe lời ác người nói ra, nếu chịu đựng được, đối với các lời lẽ không nếm lấy điều nói (không để vào lòng), đó là nhẫn nhục. Nếu tâm đi qua mọi vết nhơ mà vẫn lặng yên, không có nút buộc lo âu, ý phân tích được các chữ nghĩa (thấy chúng là không), thì tâm mới vào được nhẫn nhục. Xét như nhẫn, đạo cũng như vậy; thân, miệng, ý đều đồng như thế, mới gọi là đạo, truyền bá lời dạy của bậc thánh, khuyến trợ nhiều cho người.
Mọi sự tinh tiến (siêng năng cố gắng, không lui sụt), dù bậc thượng diệu nhỏ nhiệm hay bậc trung gian, nhóm góp trải qua hàng ức kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) cũng không thể đạt đến thành tựu. Nếu tinh tiến không thể đạt được, thì xét về đạo đức cũng không có gì để được; không nắm được các pháp, đó gọi là tinh tiến. Tu tinh tiến nếu được như vậy mà không khiếp nhược, cũng không sợ hãi, thì đó là tinh tiến lớn, thông đạt cao tột nhất, là vị Bồ-tát dũng mãnh, nhân nghĩa đầy đủ. Bấy giờ đồng tử lại nói kệ:
Cái gọi là nhẫn nhục, là điều miệng nói ra;
vì nghĩa Không của Không mà nhẫn; như nhẫn, ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) cũng bình đẳng.
Nói về hình sắc của nhẫn, không có dáng vẻ, không thể thấy;
nếu tâm bình đẳng như thế, bấy giờ mới gọi là nhẫn.
Loại nhẫn là không và tĩnh; âm thanh, mùi, vị do duyên hợp;
chúng không có chữ nghĩa, đó mới gọi là nhẫn.
Giảng nói ba thứ nhẫn này: thân, miệng và tâm niệm;
nếu người hiểu rõ được điều này, nói ra mới gọi là nhẫn.
Thân bị cắt rời từng đốt, mà tâm không ôm giận;
thân chịu đựng như tường vách, đó là nhẫn nhục của thân.
Từ xa nghe lời ác, không đáp trả lời mắng;
thấu vào âm thanh ấy mới là nhẫn, đều trụ được nơi điều đã nói.
Nếu đối với mọi vết nhơ, tâm không ôm nút buộc yêu ghét;
nếu hiểu rõ chữ nghĩa là không, tâm ấy vào được nhẫn nhục.
Như nhẫn, đạo cũng vậy; thân, miệng, ý cũng như thế;
đó mới gọi là đạo, gọi là nơi khuyến trợ (?).
Mọi sự tinh tiến: bậc trên nhất, bậc giữa, nhỏ nhiệm, bậc dưới,
dù nhóm góp ức cai kiếp, cũng không thể thành tựu.
Tinh tiến không thể được, đạo cũng không có gì để nắm;
không đạt một pháp nào, đó gọi là tinh tiến.
Nếu chuyên cần thực hành điều này, không khiếp sợ, không ngại khó,
người ấy là bậc đại tinh tiến, là vị Bồ-tát dũng mãnh.
Đồng tử lại nói với những người đến hội: Cái gọi là thiền tư (thiền định, tâm lắng đọng suy xét) cũng không có niệm; xét về thiền cũng không có chỗ trụ; bỏ hết mọi tưởng (hình dung, khái niệm trong tâm), đó mới gọi là tịch độ vô cực (thiền định ba-la-mật: hạnh lắng tâm đưa sang bờ giải thoát). Ấy là có thể lặng lẽ điềm đạm, không lời, không buông lung, lìa các lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm) mà đốt sạch mọi bụi trần; đó gọi là tịch độ vô cực. Tâm đối với các pháp không đưa đi đưa lại; ở nơi tâm mà lìa tâm, đó gọi là tịch độ vô cực. Tâm và thiền định luôn hướng đến ý đạo, luôn lấy sự bình đẳng mà quán các việc ấy. Nếu bình đẳng được thì đối với mọi điều quán sát không có tà, không có chánh; như vậy Phật đạo không khó đạt.
Không có chữ nghĩa, cũng không có gì để nói, không thể đi đến tận cùng, cũng không có gì; không buông lung, cũng không phóng túng; đó mới gọi là trí độ vô cực (trí tuệ ba-la-mật: trí tuệ đưa sang bờ giải thoát). Không có bờ bên này, không qua bờ bên kia, lại đối với bên này bên kia không có chỗ trụ; đứng vững nơi pháp giới (toàn thể mọi pháp, tức thực tại chân thật) bằng sự không trụ, cũng không dính mắc, cũng không có chữ nghĩa, không có gì để tuyên bày. Đã không còn chữ nghĩa thì không còn nêu ra mọi suy tưởng giả mượn. Nếu ai lãnh thọ được pháp này, mới gọi là trí độ vô cực. Sáu độ vô cực (sáu ba-la-mật: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ) cũng như vậy.
Nếu có người quán bình đẳng nghĩa này, thì có thể bình đẳng hết thảy các pháp, cũng có thể bình đẳng với hết thảy chúng sinh. Nếu đồng nhất được hết thảy các pháp, thì có thể bình đẳng hết thảy chúng sinh; nếu bình đẳng được hết thảy chúng sinh, thì có thể bình đẳng hết thảy chư Phật; đã bình đẳng chư Phật, thì có thể vâng tu nhất thiết trí (trí biết hết thảy, tức trí tuệ của Phật). Vì thế Bồ-tát dũng mãnh không sợ hãi, đó gọi là trí tuệ vô cực. Nếu thuận theo được lời dạy này, thì thuận theo pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý) không thể nghĩ bàn. Bấy giờ đồng tử nói kệ:
Thiền hành không suy nghĩ, chuyên tâm không chỗ trụ;
dứt bỏ hết mọi tưởng, gọi là tịch độ vô cực.
Lặng lẽ mà điềm đạm, không buông lung, không còn các lậu;
vứt bỏ mọi trần lao, đó là tịch độ vô cực.
Tâm ấy đối với mọi pháp, chưa từng đưa đi đưa lại;
không tâm, thoát khỏi tâm, lặng lẽ qua bờ bên kia.
Xét tâm cùng với đạo, quán thấy đều bình đẳng;
nếu thấy được bình đẳng, Phật đạo không khó đạt.
Bỏ chữ nghĩa, không lời, không gốc, không có gì;
không ham vui, không phóng túng, mới gọi là trí tuệ.
Không bờ này, không qua bờ kia, không trụ nơi bờ này hay bờ kia;
đứng vững nơi pháp giới, không trụ, không dính mắc;
chữ nghĩa không tuyên bày, không dự vào mọi tưởng;
lãnh thọ các pháp như vậy, mới gọi là trí tuệ.
Các độ vô cực cũng thế, điều thấy đều cùng một loại;
thì có thể bình đẳng các pháp, bình đẳng với chúng sinh.
Vì bình đẳng được các pháp, thì bình đẳng được chúng sinh;
lại bình đẳng các pháp, liền bình đẳng nhất thiết trí.
Vì thế bậc đại trí tuệ, vị Bồ-tát ấy dũng mãnh;
thuận theo được lời dạy này, pháp nhãn không thể nghĩ bàn.
Các vị chánh sĩ (bậc chân chính, chỉ các Bồ-tát) ấy nói những câu này, phân biệt chỗ hướng tới, khiến một nghìn hai trăm người đều phát tâm cầu đạo Vô thượng Chánh chân, sáu vạn Bồ-tát đạt vô sở tùng sinh pháp nhẫn (sự an trú vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không từ đâu sinh ra).
Bấy giờ các Bồ-tát ngồi trên hoa sen liền lui xuống, cúi lạy chân Phật, rồi lại lễ Bồ-tát Vô Ngôn, cùng nhau thưa: "Bồ-tát Vô Ngôn, chúng tôi làm vậy để báo ơn bậc thầy thánh, kính mến chánh pháp, vâng thờ kinh điển, tu hành hiếu thuận và biết đáp đền."
Hiền giả Xá-lợi-phất bước lên bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì sao các Bồ-tát này miệng nói lời như vậy (?): 'Chúng tôi hiếu thuận và biết đáp đền'?" Phật bảo Xá-lợi-phất: "Các Bồ-tát này đều do Bồ-tát đại sĩ Vô Ngôn khuyên bảo phát tâm, khiến họ tuyên giảng lời dạy của đạo, bày tỏ ân từ, nhân nghĩa, lễ tiết, lời dạy Đại thừa Vô thượng Chánh chân, khai hóa những người chưa được nghe, khiến họ phát ý cầu đạo. Đó là hiếu thuận, biết đáp đền, báo ơn thầy. Nay họ cố ý đến để làm việc cúng dường công đức, cũng muốn thấy đại hội này, chiêm bái bậc Phật thánh, lắng nghe kinh điển, hỏi han và lãnh thọ những điều được nghe."
Bấy giờ Bồ-tát Vô Ngôn bạch Thế Tôn: "Con muốn thưa hỏi Như Lai Chí Chân Đẳng Chánh Giác (các danh hiệu của Phật: bậc chân thật tột bậc, giác ngộ chân chính và bình đẳng) về những mối nghi trong lòng; nếu được cho phép, con mới dám tự bày tỏ." Thế Tôn liền bảo Bồ-tát Vô Ngôn: "Cứ tùy ý hỏi; điều gì chưa rõ, Như Lai sẽ giải đáp từng điều, làm vui lòng ông, khiến không còn nghi ngờ."
Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Bồ-tát Vô Ngôn: "Ông, một tộc tánh tử (người con nhà dòng dõi tốt, cách gọi tôn trọng), không biết nói, làm sao muốn hỏi nghĩa lý của Như Lai?" Vô Ngôn đáp: "Hết thảy pháp ngôn ngữ đều không có chữ nghĩa, cũng không có lời lẽ. Vì sao? Hết thảy chúng sinh đều tự nhiên như vậy, không có các lời dạy và các tưởng niệm. Thưa ngài Xá-lợi-phất, do tâm nghĩ mà miệng nói ra lời; nếu không nghĩ gì thì không có lời. Điều tâm nghĩ đều hư dối, không thật; lời không thể nói, không thể chỉ cho người, cũng không thể nắm được. Hỏi han về hành niệm, thì những tưởng dính mắc ấy đều không có gì, cũng không có chữ nghĩa. Cái hư không ấy cũng không có tưởng niệm, cũng không bày tỏ lời lẽ chữ nghĩa. Các hành niệm ấy không tự nghĩ rằng: 'Ta sẽ tuyên nói lời chữ nghĩa.' Chữ nghĩa cũng không nghĩ rằng: 'Sẽ thực hành tưởng niệm để bày ra lời chữ nghĩa.'
Thưa ngài Xá-lợi-phất, mười hai duyên khởi (mười hai nhân duyên: chuỗi mười hai khâu nhân quả nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh đến già chết) sâu xa khó đạt, cao vời như vậy; những gì do nhân duyên sinh ra thì tự nhiên rõ ràng là không có gì. Nếu tự nhiên không có gì, thì cũng không có ai đạt thành đạo (?). Thưa ngài Xá-lợi-phất, hết thảy các pháp không có việc nhân duyên nào thành tựu được; nương vào chỗ không trụ mà có tạo tác, do các duyên hợp lại; vì thế nhân duyên không có gì dựng lên. Thưa ngài Xá-lợi-phất, hết thảy các pháp đều không có chủ, ngay cả vua chúa cũng không phải là chủ thường hằng; không có chí niệm, chỉ do suy tưởng của mình mà rong ruổi nhiều; từ sự đối đãi mà có niệm, ở trong các tưởng, phe điên đảo (thấy biết trái ngược với sự thật) từ đó sinh khởi. Nếu có người hỏi, thấy người vấn nạn, thì biết rằng mọi pháp ấy, có tưởng hay không tưởng đều là một tướng, tức là không có tưởng. Người ấy hỏi là vì Bồ-tát thực hành đại ai (lòng đại bi: thương xót lớn lao, muốn cứu khổ cho chúng sinh). Thưa ngài Xá-lợi-phất, vì vậy tôi phát khởi đại bi mà thưa hỏi Như Lai, không dùng lời lẽ âm thanh để hỏi việc, không nương vào lời dạy của miệng, mà là trụ nơi đại bi, đó là điều Bồ-tát hỏi."
Xá-lợi-phất hỏi: "Này tộc tánh tử, nếu không có chúng sinh, không có người vật, thì vì sao Bồ-tát lại khởi đại bi đối với chúng sinh?" Vô Ngôn đáp: "Thưa ngài Xá-lợi-phất, nếu chúng sinh không cầu thành tựu đến đạo, thì Bồ-tát mới không khởi đại bi đối với chúng sinh. Nhưng chúng sinh, vốn không có chúng sinh, lại khởi tưởng là có chúng sinh; vì thế Bồ-tát ở giữa chúng sinh mà khởi đại bi. Nếu nói là có người thật thì trái ngược vậy. Hết thảy năm nẻo (ngũ thú: năm cõi luân hồi – địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) đều như huyễn hóa. Than ôi, đau xót thay, người đời điên đảo! Vốn không có tưởng chúng sinh, vì thế Bồ-tát vì họ giảng nói kinh đạo, khiến họ biết không có cái ta, gốc ngọn đều không. Do vậy Bồ-tát vì chúng sinh mà khởi đại bi, không phá hoại, không hủy diệt điều gì, không hủy cái ta, người, thọ, mạng; vì thế nói Bồ-tát vào đại bi, dẫn dắt làm lợi cho chúng sinh. Thấy và bày tỏ đúng như thật, phân tích việc Không; (chúng sinh) bị các khách trần (bụi khách: phiền não từ ngoài đến làm nhơ tâm, không phải bản tính của tâm) làm nhơ bẩn. Điều đi vào được thì bình đẳng với mọi sắc, mà tự quán thấy cái gốc vốn thanh tịnh; vì thế Bồ-tát đối với chúng sinh khởi đại bi."
Bấy giờ Xá-lợi-phất khen Bồ-tát Vô Ngôn: "Hay thay, hay thay, tộc tánh tử! Thật đúng như ông nói, không khác chút nào. Lại nữa, những người nghe vừa rồi nghe biện tài ông giảng nói, nên muốn hỏi thêm; nên theo bậc chánh sĩ mà lãnh thọ pháp được tuyên bày không thể nghĩ bàn như vậy. Nếu hỏi về điều ông nói, sẽ khiến ác ma (Ma vương, kẻ chuyên phá hoại người tu) không có dịp phá hoại, khiến pháp của Như Lai được tồn tại lâu dài." Hội chúng này gồm trời, rồng, quỷ thần, Kiền-đạp-hòa, A-tu-luân, Ca-lưu-la, Chân-đà-la, Ma-hầu-lặc, người và chẳng phải người (các loài thần, quỷ không phải là người), đều được ánh sáng đạo pháp vô lượng.
Rồi Bồ-tát Vô Ngôn bước lên bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Ngài thường dạy rằng người tu chánh kiến (thấy biết đúng đắn) có hai nhân duyên: nghe tiếng từ người khác, và suy ngẫm mà thực hành. Hay thay đấng Đại Thánh, cúi xin Như Lai Chí Chân Chánh Giác phân tích giảng rõ: Thế nào là Bồ-tát nhận tiếng của người khác? Thế nào là suy ngẫm? Thế nào là chánh kiến của bậc hiền thánh?" Phật bảo Bồ-tát Vô Ngôn: "Tộc tánh tử, hãy lắng nghe kỹ, khéo suy nghĩ; nay Ta sẽ phân tích việc Bồ-tát nhận tiếng của người khác, nhân đó suy ngẫm, vâng thuận chánh kiến của bậc hiền thánh như thế nào." "Hay thay Thế Tôn, con mong muốn được nghe." Bồ-tát Vô Ngôn cùng đại chúng vâng lời mà nghe.
Phật nói: "Tộc tánh tử, nếu Bồ-tát khuyên bảo chúng sinh vào Phật đạo, đó là Bồ-tát nhận tiếng của người khác. Nếu người ấy tâm không rối loạn, đó là suy ngẫm. Nếu quán bình đẳng ý đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Lại nữa, nếu lắng nghe đạo pháp nhu thuận, đó là nhận tiếng của người khác; nếu vâng giữ được nghĩa đạo của Phật, đó là suy ngẫm; nếu vâng làm được đạo Bồ-tát, đạt được pháp nhẫn (sự an trú vững vàng nơi chân lý), đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Lại nữa, Vô Ngôn, nếu tuyên nói được trí tuệ vi diệu Vô thượng Chánh chân mà mình đã nghe, đó là nhận tiếng của người khác; nếu thông đạt được, không chấp tính cái ta, đó là suy ngẫm; tâm tính thanh tịnh, không dua nịnh, phát khởi sự nghiệp lớn, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Điều nghe được thuận theo nghĩa lý mà không trái pháp, đó là nhận tiếng của người khác; tu các cội gốc công đức, đó là suy ngẫm; việc làm vi diệu, khuyến trợ cho đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Chuyên tâm lắng nghe lãnh thọ, đó là nhận tiếng của người khác; tìm cầu nghĩa lý đặc biệt thù thắng, đó là suy ngẫm; khuyến trợ ý đạo chưa từng quên bỏ, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Thuận theo mà nhớ nghĩ đúng như lẽ, khuyến trợ ý đạo, trước sau không bỏ lui, quán bình đẳng bậc hiền thánh, buông bỏ mọi điều đã nghe đã nghĩ (?), đó là nhận tiếng của người khác. Hết thảy những gì mình có, dù quý giá đáng tôn trọng, đều bố thí được, không tiếc gì, đó là suy ngẫm. Không mong báo đáp, không tham đắm ngay cả nơi đạo, đến được Đại thừa, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Nghe lời dạy rộng lớn thanh nhã về giới cấm, đó là nhận tiếng của người khác; tâm giữ giới không có gì tập nhiễm hay xả bỏ (?), đó là suy ngẫm; giữ giới mà không có gì để làm, tin sâu bậc chí chân, khuyến trợ cho đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Lắng nghe về nhẫn nhục, nhân nghĩa, đại từ (lòng thương yêu lớn, muốn đem vui cho người), đó là nhận tiếng của người khác; ôm lòng thương xót, không có tâm hại người, đó là suy ngẫm; rốt ráo nhàn tĩnh, tin rằng các pháp đều dứt hết, khuyến trợ Phật đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Lắng nghe về tinh tiến và noi theo, đó là nhận tiếng của người khác; tâm không trụ nơi sự lười biếng nhơ bẩn, đó là suy ngẫm; không hợp, không tan, không sai sót gì, ân cần tinh tiến để khuyến trợ cho đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Khiến được nghe về thiền định, ba cửa giải thoát (ba cách quán đưa đến giải thoát: quán Không, quán Vô tướng – không chấp hình tướng, quán Vô nguyện – không mong cầu gì), tam-muội chánh thọ, đó là nhận tiếng của người khác; việc tâm làm không thể nắm bắt, quán sát cái gốc của tâm, đó là suy ngẫm; tu thiền định mà không rơi vào điên đảo, khuyến trợ Phật đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Nghe về trí tuệ cùng gốc rễ, hoa trái của thân (?), đó là nhận tiếng của người khác; quán sát chỗ quy về của gốc ngọn các pháp đã nghe, đó là suy ngẫm; vứt bỏ các dòng chảy phiền não, tận cùng bờ vực đáy nguồn của chúng (?), với ý khai hóa người khác, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Chỉ bày bốn ân (?) (có lẽ chỉ bốn nhiếp pháp: bố thí, nói lời yêu thương, làm việc lợi ích, cùng làm việc với người – bốn cách cảm hóa, thu phục chúng sinh), lắng nghe thu nhận điều đã nghe mà không dính mắc gì, đó là nhận tiếng của người khác; chưa từng bỏ phế lời dạy về bốn ân, đó là suy ngẫm; điều cứu giúp được thì ân đến khắp chúng sinh, đó là nghĩa bình đẳng, khai độ và đặt họ vào nhất thiết trí, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Tu bốn phạm hạnh (bốn tâm rộng lớn thanh tịnh): từ (thương yêu, đem vui), bi (xót thương, cứu khổ), hỷ (vui theo điều lành của người), hộ (tức xả, giữ tâm bình đẳng không thiên vị), đó là nhận tiếng của người khác; không phá bỏ lòng thương yêu các loài, cũng không hủy hoại gì, điều vâng làm không cầu danh tiếng, đó là suy ngẫm; vui theo tính Không, vì chúng sinh mà tu lòng thương xót, vì pháp mà thực hành sự vui vẻ, vì hai sự báo đáp (?) mà khuyến trợ đạo đức, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Nếu lắng nghe về bốn biện tài phân biệt (bốn khả năng giảng nói không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đó là nhận tiếng của người khác; quán sát oai nghi lễ tiết của các pháp, đó là suy ngẫm; theo nghĩa của pháp mà bình đẳng, việc làm đầy đủ, khuyến phát ý đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Nếu nghe những việc vi diệu dẫn dắt làm lợi mà mình cần vâng làm, đó là nhận tiếng của người khác; nhớ giữ, thuận theo mà làm, không xa lìa, đó là suy ngẫm; theo dấu chương cú của đạo, từ nơi ấy tuyên bày Phật đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Nếu khiến được nghe pháp ba mươi bảy phẩm chánh giác (ba mươi bảy phẩm trợ đạo: các pháp tu giúp đạt giác ngộ, gồm bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chánh đạo), đó là nhận tiếng của người khác. Tu ý chỉ (tức niệm xứ: chú tâm quán thân, cảm thọ, tâm, các pháp) mà không rối loạn; thực hành ý đoạn (tức chánh cần: siêng năng dứt điều ác, làm điều lành), chưa từng mê lầm theo tâm bất thiện mà luôn thuận theo chí hướng đức nghĩa; về thần túc (tức như ý túc: nền tảng của thần thông, nhờ định mà thành) thì tinh tiến thiền định không khiếp nhược; tin sâu như vậy; hiểu rõ chương cú mà không lui sụt; trí tuệ có thể tìm xét, quán sát từng điều; tâm nhờ sức mạnh mà không làm việc trần lao; vào pháp giác ý (tức giác chi: các yếu tố đưa đến giác ngộ), bình đẳng với tâm đạo — đó là suy ngẫm.
Nếu không ý, không suy nghĩ gì; đối với bốn ý chỉ không khởi không diệt; đối với bốn ý đoạn làm thân tâm nhu hòa; đối với bốn thần túc xét đúng như chân đế (chân lý tuyệt đối); hiểu rõ như vậy, chỗ hướng tới cũng như thế; cầm dao trí tuệ cắt đứt mọi cấu nhơ; tình dục không tán loạn mà vào chánh pháp; đối với giác ý mà đi vào quán bình đẳng, không có hai; con đường đi tới khuyến trợ tâm đạo — đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Nếu được nghe bốn thánh đế (bốn chân lý cao quý: khổ; tập – nguyên nhân của khổ; diệt – sự dứt khổ; đạo – con đường dứt khổ), đó là nhận tiếng của người khác. (Thấy) khổ hoạn của năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc – thân xác, thọ – cảm giác, tưởng – tri giác, hành – ý chí tạo tác, thức – nhận biết), nạn của ân ái (nguyên nhân của khổ), quả báo nhân duyên của sự diệt tận, đi vào con đường thẳng tắt, đó là suy ngẫm. Dù ở trong các khổ mà trí tuệ không khởi theo; đối với các nguyên nhân tập nhiễm mà trí tuệ không nhiễm; đối với sự diệt tận mà trí tuệ dứt sạch rốt ráo; theo con đường mà trí tuệ không dính mắc; khuyến phát đại đạo — đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Nếu nghe lãnh thọ ba cửa giải thoát, đó là nhận tiếng của người khác; tin sâu nơi Không, không sợ Vô tướng, đối với Vô nguyện không có gì mong cầu, đó là suy ngẫm; không khởi hạnh Không (?) mà khai hóa các kiến chấp, khởi Vô tướng để dạy dỗ tất cả, đối với các hạnh còn tướng thì phát khởi Vô nguyện, chỗ sinh ra đều chí thành, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Khiến người mới phát ý thuận theo đại nghiệp, đó là nhận tiếng của người khác; tu hạnh Bồ-tát không bỏ một ai, đó là suy ngẫm; đạt địa vị bất thoái chuyển, sẽ thành Chánh giác, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Gặp được thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt trên đường tu) và theo lời dạy, đó là nhận tiếng của người khác; tận mắt thấy Thế Tôn, hỏi han lãnh thọ con đường thánh, đó là suy ngẫm; như lời miệng nói, không trái lời mình nói, thân và miệng tương ưng, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Nghe pháp được giảng mà bình đẳng với sự mê loạn (?), đó là nhận tiếng của người khác; quán sát chỗ quy về của nghĩa các pháp, đó là suy ngẫm; vâng làm nghĩa pháp, không mất lời dạy của đạo, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Gần gũi Như Lai, hỏi han lãnh thọ điều Ngài tuyên nói, đó là nhận tiếng của người khác; nhận biết phân biệt tâm đạo, không bỏ đạo lớn, đó là suy ngẫm; lãnh thọ vâng làm, có chỗ khai hóa, khiến người thành tựu, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Nếu nghe lãnh thọ được tám vạn bốn nghìn pháp đạo phẩm (các pháp tu hỗ trợ cho đạo), đó là nhận tiếng của người khác; hiểu rõ phân biệt tám vạn bốn nghìn hạnh của chư Phật, đó là suy ngẫm; đối với tám vạn bốn nghìn loài chúng sinh căn tính khác nhau, tùy theo từng loài mà nói pháp, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Ở bất cứ nơi đâu cũng không có gì ham thích, phát tâm công đức, đó là nhận tiếng của người khác; nếu tâm ấy không bỏ công đức, đó là suy ngẫm; lấy tâm công đức ấy chuyên tinh khuyến trợ nhất thiết trí, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Này tộc tánh tử, nếu tùy thuận nhớ nghĩ thì được sống lâu, tuổi thọ không cùng tận, không đầu không cuối; đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Vì sao? Xoay vần trong năm nẻo như huyễn hóa, như giấc mộng, như bóng hình, như tiếng vang, như dã mã (ảo ảnh hơi nắng bốc trên đồng), như trăng dưới nước, như thân cây chuối (rỗng ruột không có lõi); hiểu rõ như thế, đó là nhận tiếng của người khác; hết thảy các pháp đều bình đẳng, không thiên lệch, đó là suy ngẫm; nếu đạt đến bình đẳng, đó mới là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Gọi là suy ngẫm: không nâng lên, không hạ xuống; đối với hết thảy pháp không có ứng hay không ứng, không tiến hay không tiến, không ở hay không ở, không làm hay không làm, không niệm hay không niệm, không tưởng hay không tưởng, không ý hay không ý, không suy hay không suy, không có lời dạy của tâm ý; đó gọi là pháp môn vào chỗ không hai (vượt khỏi mọi đối đãi hai bên như có–không, phải–trái). Hiểu rõ một phẩm, không hợp không tan, không trái không thuận; hiểu rõ niệm sâu xa, bản tính thanh tịnh, rất sáng tỏ, rồi mới nên giảng nói; không tối không sáng, không đục không trong, không có thứ bậc; đó là pháp giới không gì phá hoại được, đối với bổn tế (cái gốc tột cùng, tức thực tại chân thật) không lay động; đi vào chỗ vô bổn (chân như: thực tướng như như, không có gốc nguồn), ở trong ba đời mà không có chỗ ở; không ta, không người, không thọ, không mạng; không âm, không tiếng, bình đẳng với các chữ nghĩa; nghĩa không có gì để được, không có của cải sự nghiệp, không có chỗ đặt để (?), đạt được mọi sự diệt tận; mọi việc làm không có các niệm; lìa mọi tưởng; đều dứt hẳn các việc buông lung; diệt trừ mọi hành vi suy nghĩ; không dính mắc, bỏ mọi chấp trước; cao vời đến mức được Như Lai khen ngợi; là việc vô vi; cắt bỏ các tưởng, đó là bình đẳng; không có hình tướng, nhất như, đúng như lẽ mà suy ngẫm.
Nếu người tu từ tam-muội đứng dậy, liền đem pháp này nói cho chúng sinh và người khác, rồi ngay nơi họ mà truy tìm cái gốc ấy, đúng như lẽ suy ngẫm mà chữa trị, không có gì lay động; đó gọi là đứng vững nơi đại bi, là chánh kiến của bậc hiền thánh."
Khi Phật nói về chánh kiến của bậc hiền thánh, một vạn Bồ-tát liền đạt được chánh kiến của bậc hiền thánh.
Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Bồ-tát Vô Ngôn: "Này nhân giả tộc tánh tử, ông nghe pháp từ đâu mà khởi được chánh kiến hiền thánh này?" Vô Ngôn đáp: "Thưa ngài Xá-lợi-phất, pháp tôi nghe được là không do tạo tác; không do tâm quá khứ mà đến được đạo, cũng không do tâm vị lai, cũng không do tâm hiện tại; bình đẳng ba đời, bình đẳng hết thảy pháp; có chỗ hướng tới mà không có chỗ quy về, cũng không có pháp, cũng không có gì để bình đẳng; tôi từ nơi ấy mà nghe pháp. Không hữu vi, không vô vi; không thức, không trụ, không có tâm, ý, thức; đối với hết thảy pháp không có gì để vâng giữ; chế ngự tâm của hết thảy chúng sinh, làm vui lòng mọi người; nghĩa không có gì để được, cũng không lay động; đối với sức độc (?) cũng không dính mắc; tôi chính từ nơi ấy mà nghe pháp. Thấy người sinh ra ở đời mà không sinh không khởi; hết thảy pháp như không khởi lên; phân tích chỗ không gốc mà không có gì để nói; tôi chính từ nơi ấy mà nghe pháp. Pháp ấy trụ nơi pháp giới, bình đẳng với cõi người; pháp giới, cõi người và cõi hư không không sai khác; bình đẳng các cõi mà không có gì sinh ra, không tạo ra nhiều thứ khác nhau; tôi chính từ nơi ấy mà nghe pháp.
Không ở đạo tràng (nơi Phật thành đạo), không ngồi dưới cây, cũng không đi kinh hành (đi chậm rãi qua lại để tu tập), cũng không đắc quả Phật; không nương vào đạo, không bỏ thế tục; không khiến những người còn dính mắc khởi tâm nghĩ rằng: Như Lai đắc đạo hay không đắc đạo, được tướng tốt hay không được tướng, chứng hay không chứng (tự mình thể nghiệm đạt quả); tất cả đều từ tính tự nhiên vốn thanh tịnh.
Thưa ngài Xá-lợi-phất, pháp thì không thể cầm giữ, không thể nắm bắt, tức là không có thân. Vì không có thân nên không có gì thành tựu. Vì không có gì thành tựu nên không có gì sinh ra. Vì không có gì sinh nên không có gì khởi lên. Vì không có gì khởi nên không có chết mất. Vì không có chết mất nên không có gì dính mắc. Vì không dính mắc nên không lay động. Vì không lay động nên không tạo tác. Vì không tạo tác nên vượt qua dòng nước xiết (ví dòng phiền não sinh tử cuốn trôi con người). Đã vượt dòng nước xiết thì không có gì để được. Đã không có gì để được thì thân qua bờ bên kia. Đã qua bờ bên kia thì không còn hạ xuống (?). Không hạ xuống thì không có đồ chứa (?). Đã không có đồ chứa thì không có gì để ứng đáp. Đã không có gì để ứng đáp thì lìa ái dục. Đã lìa ái dục thì không có tưởng. Đã không có tưởng thì dứt mọi rối loạn. Đã dứt mọi rối loạn thì bản tính thanh tịnh. Đến chỗ thanh tịnh thì không có cấu nhơ. Đã không cấu nhơ thì không có trần lao. Đã không trần lao thì không có hình tượng giống nhau (?). Vì không có hình tượng giống nhau nên trụ nơi bình đẳng. Vì trụ nơi bình đẳng gốc nên đứng vững không lay động. Vì đứng vững không lay động nên không mong cầu. Vì không mong cầu nên như chân đế. Đã như chân đế thì như sự thật. Vì như sự thật nên không có gì. Vì không có gì nên đối với các duyên mà không có duyên. Vì đối với các duyên mà không có duyên nên vượt khỏi cảnh giới. Vì vượt khỏi các cõi, chỗ khởi mà không khởi, nên không nâng lên. Vì không nâng lên nên không hạ xuống. Vì không hạ xuống nên không có cửa. Vì không có cửa liền lìa lời dạy. Vì lìa lời dạy nên vượt khỏi câu chữ của thức. Vì vượt khỏi câu chữ của thức nên không trở lại nữa. Vì không trở lại nên không có chỗ. Vì không có chỗ nên cũng không có chỗ chẳng phải chỗ. Vì không có chỗ chẳng phải chỗ nên không có hạt giống. Vì không có hạt giống nên không có rễ mầm. Vì không có rễ mầm nên là vô vi, vượt qua dấu vết của các thức, vắng lặng. Vì đến chỗ vắng lặng nên rốt ráo điềm đạm. Đã đến chỗ điềm đạm thì đến chỗ không suy nghĩ. Vì không suy nghĩ nên rốt ráo không hận. Đã không hận thì đến chỗ hiểu rõ ý. Vì hiểu rõ ý nên không khởi lại nữa. Vì không khởi lại nên quy về đạo vô vi bình đẳng. Đó là pháp.
Thưa ngài Xá-lợi-phất, pháp là như vậy, nói kinh là như thế. Chánh kiến ấy thuộc loại nào? Chánh kiến ấy là bình đẳng với chính thân mình; vì bình đẳng với chính mình nên lìa sự hợp hội; vì lìa sự hợp hội nên đối với các sự bình đẳng mà không thấy là bình đẳng; thấy mọi điều được thấy như không có tưởng. Thưa ngài Xá-lợi-phất, đó là tuyên bày pháp luật, là chánh kiến của bậc hiền thánh."
Bồ-tát Vô Ngôn nói với Xá-lợi-phất: "Như bình đẳng với sự dính mắc của vô minh (sự mê muội không thấy chân lý) và ân ái, cũng bình đẳng với tuệ sáng và việc giải thoát, bình đẳng với diệt độ (niết-bàn: sự dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), không làm cũng không chẳng làm, đó là đạt đến chánh kiến hiền thánh một cách bình đẳng. Nếu có chỗ thấy mà không chấp lấy kiến giải khác, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh.
Lại nữa, thưa ngài Xá-lợi-phất, nếu bình đẳng được với dâm, nộ, si (tham dục, giận dữ, ngu si – ba thứ độc của tâm), cũng bình đẳng với Không, thì tướng giải thoát của Vô tướng, Vô nguyện là một tướng, tức là quy về Vô tướng; đã quy về được việc bình đẳng này, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Lại nữa, người ở nơi chánh kiến thì đối với các sự bình đẳng không tạo ra hai điều; đã không có hai điều thì không trụ nơi tương ưng; đã không tương ưng thì không có chỗ trụ mà đạt được các pháp; hết thảy bình đẳng không khác biệt; đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Lại nữa, bình đẳng không hai thì bình đẳng với chúng sinh, bình đẳng với chư Phật, bình đẳng với các pháp; đã bình đẳng các pháp thì bình đẳng các cõi nước; đã bình đẳng các cõi nước thì bình đẳng với hư không; đối với sự bình đẳng ấy nếu không xoay chuyển, trụ được một cách bình đẳng nơi sự bình đẳng ấy, tu chỗ không có nơi chốn, đó là chánh kiến của bậc hiền thánh. Vì vậy, thưa ngài Xá-lợi-phất, pháp có hình loại như thế nào thì người nghe cũng như thế, chánh kiến là như vậy. Lại nữa, thưa ngài Xá-lợi-phất, bậc trưởng lão đã khởi chánh kiến chưa? Nghe pháp từ đâu? Thấy thuộc loại gì?"
Xá-lợi-phất đáp: "Như tôi hôm nay, này tộc tánh tử, nghe pháp ông nói, xét chỗ quy về của nghĩa lý, thì những gì tôi giảng nói đều rơi vào chỗ thiếu sót." Vô Ngôn đáp: "Đúng vậy, đúng vậy, thưa ngài Xá-lợi-phất, hễ có lời lẽ là đều rơi vào thiếu sót." Xá-lợi-phất lại hỏi: "Này tộc tánh tử, Như Lai Chí Chân có vô lượng phước đức hội tụ, có điều tuyên nói, lẽ nào lời Ngài nói cũng rơi vào thiếu sót?" Vô Ngôn đáp: "Nói như vậy là không nói gì, nên không rơi vào thiếu sót. Vì sao? Như Lai Chí Chân không khởi danh đức; không nên ham mộ phước cao của Như Lai. Vì sao? Như Lai không có đức, không có danh xưng. Nghĩa của Như Lai là không gốc (chân như), Như Lai cũng như vậy, ở nơi chỗ không gốc mà không lay chuyển. Nếu có người không ham muốn đức cao của Như Lai (?), thì chỗ ham mộ của họ không còn (phân biệt) bình đẳng, cũng không thiên lệch giữa muốn và không muốn; còn hễ có chỗ ham mộ thì rơi vào thiếu sót."
Xá-lợi-phất hỏi: "Này tộc tánh tử, thế nào là đối với pháp mà không thiếu sót?" Vô Ngôn đáp: "Không có năm ấm, sáu nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý tiếp xúc với đối tượng của chúng) lớn lao (?), không đội lên đầu mà nhận, không có gì chiêu cảm đến, đều không có gì để làm, không có lời lẽ, không dạy cũng không chẳng dạy, mà đối với đạo pháp khiến tâm, ý, thức không sinh khởi; pháp ấy không thiếu sót. Nếu có khởi tâm, ý, thức thì rơi vào thiếu sót. Nếu đối với các pháp có làm, có không làm thì rơi vào thiếu sót. Nếu đối với các pháp không làm cũng không chẳng làm, mới không thiếu sót. Lại nữa, nếu đối với các pháp có phân biệt, có loại trừ, có làm, có chứng đắc thì rơi vào thiếu sót. Nếu không (chấp) hiểu rõ, không trừ, không bỏ, cũng không làm, không chứng đắc, mới không thiếu sót. Nếu có chỗ thấy, không nghe nói gì, giáo hóa có thu được, nhận biết chỗ hướng tới, thì rơi vào thiếu sót. Đối với hết thảy các cõi mà không có gì để làm, mới không thiếu sót. Ai thấy có công đức, có lỗi lầm thì rơi vào thiếu sót. Nếu việc làm không có lỗi lầm, không có danh đức, cũng không có chỗ thấy, mới không thiếu sót."
Bấy giờ Phật khen Bồ-tát Vô Ngôn: "Hay thay, hay thay, tộc tánh tử! Nếu muốn giảng pháp thì nên nói như thế." Lúc ấy một vạn hai nghìn Bồ-tát đạt vô sở tùng sinh pháp nhẫn.
Bồ-tát Vô Ngôn lại bạch Phật: "Con biết Như Lai vì các Bồ-tát giảng nói bốn lực: một là tín lực (sức mạnh của lòng tin), hai là tinh tiến lực (sức mạnh của sự siêng năng), ba là ý lực (sức mạnh của tâm niệm chuyên chú, ghi nhớ không quên), bốn là trí lực (sức mạnh của trí tuệ). Cúi xin Như Lai Chí Chân Chánh Đẳng Chánh Giác phân tích rộng bốn loại lực này: thế nào là sức tin sâu, sức tinh tiến, sức ý và sức trí tuệ của Bồ-tát?" Phật bảo Bồ-tát Vô Ngôn: "Hãy lắng nghe kỹ, khéo suy nghĩ." "Hay thay Thế Tôn, con mong muốn được nghe." Bồ-tát Vô Ngôn vâng lời mà nghe.
Phật nói: "Tộc tánh tử, nếu Bồ-tát tin các pháp của Phật, yêu thích thuận theo, không ôm lòng ngờ vực, cũng không do dự, đó là tín lực. (Noi theo) sự tinh tiến của chư Phật khi xưa cầu đạo, chí mến kinh điển này, không lười bỏ, không khiếp nhược, cũng không lui sụt, đó là tinh tiến lực. Nếu thu nhiếp chí mình, gom góp cội gốc công đức không quên mất, ý không loạn, không bỏ tâm đạo, điều khởi lên đều là tâm chân chính khuyến trợ cho đạo, đó là ý lực. Trí sáng đã tu đối với hết thảy pháp, không cần trí của người khác mà được tự tại, trí không bị ngăn ngại, đó là trí tuệ lực."
Phật lại bảo Bồ-tát Vô Ngôn: "Tin nơi bậc hiền thánh, một mình bước đi trong ba cõi mà không có gì nghi ngại, đó là tín lực. Bố thí siêng năng, cung kính vâng thuận, đó là tinh tiến lực. Tâm luôn nhớ nghĩ điều bậc hiền thánh tuyên bày, chưa từng quên bỏ, đó là ý lực. Nếu từ bậc chí thánh nghe được cái gốc của kinh điển trí tuệ mà vâng làm được, đó là trí lực. Lại nữa, nếu tin sâu quả báo của tội và phước mà không nghi loạn, đó là tín lực. Nếu siêng năng thực hành, điều không nên làm thì không làm, đó là tinh tiến lực. Nhớ rằng nghiệp đã tạo rốt cuộc không mục nát mất đi, đó là ý lực. Nếu hiểu rõ (rốt ráo) không có báo ứng của tội phước, có thể phân tích hết thảy các pháp, đó là trí lực."
Phật lại bảo Bồ-tát Vô Ngôn: "Nếu tâm trong lặng không nhơ, thu nhiếp được ý mà thuận theo lời dạy của đạo, đó là tín lực. Điều ý đã lãnh thọ thì nuôi dưỡng nó, đó là tinh tiến lực. Nếu khiến tâm luôn thuận theo, chí chuyên nhất, đó là ý lực. Tâm quán các pháp, tất cả như huyễn, đó là trí lực. Lại nữa, tin hết thảy pháp đều là Không, đó là tín lực. Tu tinh tiến để cởi các trói buộc của kiến chấp, đó là tinh tiến lực. Đối với cái Không bên trong và bên ngoài mà không ôm sợ hãi, đó là ý lực. Quán cái Không rốt ráo, gốc ngọn đều không, đó là trí tuệ lực. (Tin) Vô tướng, Vô nguyện, đối với hết thảy pháp không có gì tạo tác, đó là tín lực. Đem đạo pháp này phân tích nói cho người khác, đó là tinh tiến lực. Nếu ở đây nhớ nghĩ các pháp, việc làm an ổn khoan thai, đó là ý lực. Những điều xưa đã giảng, nay sắp nói, và khiến người tuyên bày, tìm xét tất cả mãi không thể nắm được, đó là tuệ lực.
Hết thảy những gì mình có, tâm tự nghĩ muốn buông bỏ, tin nơi chỗ bố thí, đó là tín lực. Có buông bỏ mà không lười mỏi, chưa từng khiếp nhược với đại đạo, chưa từng trái nghịch (?). Xả thí cho người, phát khởi bố thí, lại khuyến trợ ý đạo, đó là ý lực. Không thấy người thí, cũng không có người nhận, không mong báo đáp, đó là trí tuệ lực. Vâng thuận giới cấm, thành tựu quả thật của lòng tin chân chính nơi giới, đó là tín lực. Dùng tinh tiến diệt trừ các tâm hủy phạm giới, đó là tinh tiến lực. Nếu lấy tâm đạo nhớ giữ không quên, những giới cấm được tôn trọng đều đem khuyến trợ nhất thiết trí, đó là ý lực. Quán thân như bóng, lời như tiếng vang, tâm như huyễn hóa, xét giới cấm mà không có gì để làm, đó là trí lực.
Thành tựu nhẫn nhục, tin nơi oai lực của nhẫn, đó là tín lực. Thực hành tinh tiến, không nghe theo các tưởng, không nói lời thô ác muốn đem đến cho người theo đường tà; dù bị chặt tay chân, cắt xẻo thịt thân, vẫn gom sức nhẫn nhục, chưa từng giận, tâm từ nhẫn nhục, đó là tinh tiến lực. Hạnh nhẫn nhục đã làm thì đem khuyến trợ nhất thiết trí, đó là ý lực. Không có thân, ý, thức, không nắm được thân tâm, đó là trí tuệ lực.
Đạo là tinh tiến, không phải lười biếng; tin điều đó mà tâm vui mừng, khởi lòng tin sâu mạnh mẽ, đó là tín lực. Luôn tinh tiến, không bỏ một chốc lát, cũng không dính mắc, dùng để giáo hóa chúng sinh, giữ gìn chánh điển, trồng các cội gốc công đức, thờ phụng chư Phật, cúng dường tùy thuận, tất cả đều vì hết thảy chúng sinh; tu sửa cõi Phật cho trang nghiêm thanh tịnh, có danh xưng đức hạnh, đó là tinh tiến lực. Trừ bỏ sự nhơ bẩn của sân hận và lười biếng nơi hết thảy chúng sinh, mặc áo giáp công đức (ví công đức như áo giáp che chở) mà tu tinh tiến, đem khuyến trợ nhất thiết trí, đó là ý lực. Nếu không ân cần mong tưởng nơi đạo, không mất sự đoan chính của oai nghi lễ tiết, chọn lựa tinh tiến, không nắm được nơi chốn của hết thảy các pháp, đó là trí tuệ lực.
Thích ở nơi vắng vẻ, lặng lẽ một mình, không ham hội họp đông người, phát khởi sức vui (?), đó là tín lực. Thực hành tinh tiến, tu thiền định, phát khởi cửa giải thoát và tam-muội chánh thọ, đó là tinh tiến lực. Nhân nơi chỗ đạt được thiền tư mà không lay động, đó là ý lực. Ở đó một lòng quán vô thường, khổ, không, phi thân (không có cái thân thật là ta), mà không loạn thiền, không khinh thiền, không lui bỏ thiền, hiểu rõ thiện quyền (sự khéo léo linh hoạt trong cách giáo hóa), mưu kế thích hợp; đó là thiện quyền phương tiện (phương cách khéo léo) dẫn dắt đến trí lực.
Nghe các pháp độ vô cực và đạo phẩm, nếu tin được điều đó, đó là tín lực. Hết thảy điều đã nghe đều giữ không quên, có thể vì người khác khen ngợi bằng phương tiện; nếu đối với pháp ấy, dù (người) vâng theo hay không vâng theo, tự xét gốc ngọn, đó là tinh tiến lực. Ở giữa chúng sinh mà tâm không loạn, đi trong ái dục như hoa sen (mọc từ bùn mà không nhiễm bùn), giáo hóa tất cả, đó là ý lực. Xét ba cõi là không, như bọt nước, như cây chuối, như dã mã, như bóng, như tiếng vang, như huyễn hóa, khai thị cho người chưa nghe, đó là trí lực.
Lấy tâm trong lặng hướng lòng từ đến chúng sinh, lòng nhân không đâu không khắp, đó là tín lực. Tin nơi đại bi, điều tâm khởi làm không lười biếng, đó là tinh tiến lực. Tâm ưa chánh điển, không bỏ niềm vui của pháp, luôn giữ gìn vâng làm, đó là ý lực. Tâm không dính mắc mà không ôm ý hại, không tạo ra hai, không tiến cũng không chẳng tiến, đạt tịnh quán, tu hành chánh pháp, đó là trí tuệ lực.
Suy nghĩ về thân người: vì vô số điều ác, vết nhơ, sức hỗn loạn mà không thể tồn tại lâu; nuôi dưỡng thân này như nuôi rồng dữ (?), rắn độc, do theo đường tà; hiểu rõ như vậy, đó là tín lực. Nếu mau chóng chìm đắm trong các khổ đau, mọi phiền não cùng kéo đến, thì đó là nghĩa của sinh tử; (vì thế) quán sát Phật pháp, đó là tinh tiến lực. Nếu tâm biến đổi theo điều bất thiện thì rốt cuộc không nghe theo; tâm cũng không theo Thanh văn, Duyên giác (người tu tự mình ngộ lý nhân duyên để giải thoát riêng mình); lại tâm không theo dục trần, tham lam ganh ghét; tâm cũng không theo sự phạm giới và trí ác; đó là ý lực. Nếu vào được trí tuệ của pháp, phân biệt câu nghĩa của trí tuệ, vào trí tuệ tuyên bày và thấu hiểu, trí tuệ về quá khứ, vị lai, hiện tại, đó là trí lực.
Hoan hỷ là tướng của tín; không lui sụt là tướng của tinh tiến; quán sát là tướng của ý; hiểu rõ là tướng của trí. Thực hành tín lực, không bỏ tiến lực, không mất ý lực, tu trí tuệ lực, vì người nói pháp như theo bệnh mà cho thuốc. Hiểu rõ chướng ngại là tin sâu; vượt qua các chướng ngại là tinh tiến; không còn dính mắc gì, đó gọi là ý; xét rõ chướng ngại là trí tuệ. Ưa thích Phật pháp, khởi lòng tin sâu; vì khởi lòng tin sâu liền phát ý đạo, đó là tín lực. Vâng tu các hạnh, gom góp tích lũy các pháp đạo phẩm, đó là tinh tiến lực. Nhu thuận pháp nhẫn (sự nhẫn thuận theo chân lý ở mức tiếp nhận, chưa chứng hẳn) là ý lực. Nếu đạt vô sở tùng sinh pháp nhẫn, đó là trí lực. Tín căn là nhẫn (?), là ý lực; nếu đạt vô sở tùng sinh pháp nhẫn, đó là trí lực. Tín căn (căn: gốc rễ, năng lực nền tảng sinh ra lực) là tín lực, tấn căn là tinh tiến lực, ý căn là ý lực; thiền tư chế phục các căn, bậc đại thánh thông đạt các căn, không đâu không đến khắp, đó là trí tuệ lực."
Khi Phật nói điều này, tám nghìn Bồ-tát đạt vô sở tùng sinh pháp nhẫn, bốn vạn hai nghìn người đều phát tâm cầu đạo Vô thượng Chánh chân.
Kinh đồng tử Vô Ngôn, quyển thượng.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video