Thiên 1 — Lời mở đầu, lệ sách, tựa gốc, lời dẫn khi in lại

 Xuyến Nhã nội ngoại biên (tên sách: "Xuyến" là một phép chữa của thầy thuốc rong; "Nhã" là sửa cho thanh nhã, đúng đắn. "Nội biên" là phần trong, "Ngoại biên" là phần ngoài)

 Xuyến Nhã nội ngoại biên. Đời Thanh, Triệu Học Mẫn soạn.

 Xuyến Nhã nội biên

 Lời mở đầu

 Đeo tráp sách đi làm thuốc, rong ruổi khắp bốn phương, dân gian gọi là "tẩu phương" (thầy thuốc rong, đi khắp nơi chữa bệnh). Nghề ấy khởi từ Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc), Hoa Đà (danh y cuối đời Hán) nối tiếp. Cho nên các phép họ truyền lại hơi khác với quốc y (thầy thuốc chính thống, có danh vị trong xã hội).

 Chữa bệnh bên ngoài thì họ giỏi về châm (dùng kim đâm vào huyệt), xông hơi và cứu (đốt ngải trên huyệt cho nóng ấm). Chữa bệnh bên trong thì họ giỏi về bốn phép: đỉnh (dùng thuốc đẩy bệnh lên trên, làm cho nôn ra), xuyến (dùng thuốc đẩy bệnh xuống dưới, làm cho xổ ra), cấm (dùng bùa chú, phép kiêng cấm để trị bệnh) và triệt (cắt đứt bệnh, chặn cho bệnh dứt ngay). Họ chuộng chỗ nhanh thấy hiệu quả, không tính đến chỗ vẹn toàn mười phần.

 Đồ vật họ cầm trong tay làm bằng sắt, hình như cái vòng, như cái bát, ruột rỗng, bên trong đặt viên bi sắt, xoay vòng mà lắc cho kêu, gọi là "hổ thứ" (gai hổ; tức chiếc chuông lắc của thầy thuốc rong). Vật này bắt đầu từ Lý Thứ Khẩu.

 Thứ Khẩu là một thầy thuốc rong. Ông thường đi trong núi sâu. Có con hổ cắn phải gai, gai mắc trong miệng, đến cầu ông nhổ ra. Thứ Khẩu đặt đồ vật này vào miệng hổ để chống miệng nó lại, rồi nhổ gai cho nó. Về sau nghề của ông thịnh hành, tiếng tăm vang khắp giang hồ. Những người theo nghề ông phần nhiều cầm vật này làm dấu hiệu, nên gọi nó là "hổ thứ" (sách *Tam tài tảo dị* chép là "hổ xanh", tức cái chống miệng hổ).

 Túi thuốc cầm tay gọi là "túi Vô Thư", nghe nói là thứ Vô Thư đời Tần dùng (tức Hạ Vô Thư, thầy thuốc hầu Tần Thủy Hoàng). Kim gọi là "phi châm" (kim to, hai bên có lưỡi như mũi kiếm, dùng để rạch mủ). Có cái túi nhỏ gọi là "túi la tinh". Có cái thước nhỏ gọi là "thước phân mạch".

 Sau đây là tiếng lóng trong nghề. Tấm gương có chấm thuốc gọi là "ngữ mị". Cái ống nhỏ bằng sắt tây dùng để nhổ răng gọi là "chiết thúy". Thuốc giả họ làm ra đều gọi là "hà kiêm". Bán thuốc cỏ gọi là "giáp thảo".

 Cầm sào treo vải, bán thuốc cao, gọi là "hóa nhuyễn". Ăn mặc như đạo sĩ, mặc áo nhà sư, gọi là "du phương". Dùng kim gọi là "khiêu hồng" (khêu chỗ đỏ). Dùng dao gọi là "phóng hồng" (cho ra máu). Véo da để chữa cảm sa (chứng cảm nắng, cảm gió, người nôn nao, da nổi nốt đỏ tím) gọi là "tiêu ấn". Lửa ngải gọi là "bỉnh ly". Hòa thuốc với nước gọi là "điền lãnh". Chữa bệnh cho người gọi là "đả thung". Hai người cùng chữa gọi là "lũng công". Cùng chia tiền công gọi là "phá động". Lừa lấy tiền của người gọi là "lao trảo". Thoát nạn gọi là "xuất động". Những thứ như thế không thể chép hết, chỉ kể sơ một hai.

 Thầy thuốc rong có bí quyết ba chữ. Một là "tiện" nghĩa là rẻ: thuốc không dùng thứ đắt. Hai là "nghiệm" nghĩa là hiệu nghiệm: uống vào là trừ được bệnh. Ba là "tiện" nghĩa là tiện lợi: ở rừng núi, nơi hẻo lánh, lúc vội vàng cũng có ngay. Ai giữ được cốt yếu của ba chữ ấy thì là người xuất sắc trong nghề.

 Thầy thuốc rong có bốn phép làm cho thấy hiệu nghiệm, khiến người thường tin chắc: một là nhổ răng; hai là chấm nốt ruồi; ba là trừ màng mắt (lớp màng mờ che con ngươi); bốn là bắt trùng (lấy sâu, giun trong người ra). Bốn việc ấy đều nhờ sức thuốc.

 Thủ pháp có bốn điều cốt yếu. Dùng kim phải biết bổ tả (bổ là làm mạnh phần chính khí đang thiếu; tả là làm tiêu phần tà khí, tức khí gây bệnh, đang thừa). Thôi nã (xoa bóp, ấn nắn) phải nhận rõ hư thực (hư là cơ thể suy yếu, thiếu hụt; thực là khí gây bệnh mạnh, ứ đọng). Xoa nắn, kéo phải chậm rãi mà không làm đau. Kẹp gắp phải nhanh mà không rối. Chí khí thì nên ngạo nghễ (?), lễ độ thì nên cung kính.

 Nói về thuốc: thuốc đi lên gọi là đỉnh, thuốc đi xuống gọi là xuyến. Cho nên thuốc đỉnh phần nhiều làm nôn, thuốc xuyến phần nhiều làm xổ. Ngoài đỉnh và xuyến thì có triệt. Triệt nghĩa là cắt đứt, khiến bệnh dứt hẳn mà thôi. Xét ra, đây chính là ba phép thời xưa: hãn (làm ra mồ hôi), thổ (làm nôn) và hạ (làm xổ). Nhưng có xuyến nằm trong đỉnh, có đỉnh nằm trong xuyến; dùng khéo thì như thần, không thể bàn theo khuôn phép thường được.

 Thuốc có thứ thường dùng, có thứ thường bị bỏ đi, thầy thuốc rong đều thu nhặt cả. Bệnh có chứng thường gặp, có chứng hiếm gặp, thầy thuốc rong đều học cả.

 Cho nên có hai điều khó: dùng thuốc khó, nhận ra chứng bệnh khó. Nếu không thông hiểu âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau trong trời đất và trong cơ thể, theo y học cổ truyền), không xét được chỗ nhỏ nhiệm, thì làm sao khiến bệnh nặng lâu năm (?) (chỗ này mất một chữ) bỗng khỏi, khiến danh y phải chắp tay chịu phục? Ai bảo nghề nhỏ thì không có chỗ đáng xem!

 Thế nhưng ngày nay có những kẻ ngọt nhạt chỉ biết cầu lợi, nói dối mà khéo cãi. Kê đơn thì cây bút nặng như treo quả chùy, tức là lúng túng không viết nổi. Đến xem bệnh thì mắt như than đã cháy, tức là mờ tịt chẳng thấy gì. Hạng ấy chỉ đáng gọi là đầy tớ của nghề thuốc, là kẻ có tội với nghề thầy thuốc rong.

 Thuốc có những vị tính chất khác lạ; thầy thuốc khác không cần ai cũng biết, nhưng thầy thuốc rong không thể không biết. Mạch có kỳ kinh (các đường kinh mạch đặc biệt nằm ngoài mười hai đường kinh chính, như mạch Nhâm, mạch Đốc, mạch Xung, mạch Đới…); thầy thuốc khác không cần biết hết, nhưng thầy thuốc rong không thể không biết. Dùng phép lạ, nhân chỗ sơ hở của bệnh mà ra tay, đó là lối tắt nhanh gọn trong một lúc. Còn lòng nghĩ thế nào tay làm được thế ấy, đó là nhờ công phu ngày thường.

 Người xưa ra ngoài thì đem đạo ra làm, về nhà thì đọc sách. Bởi y học thông với tính mệnh, biết nghề thuốc thì biết cách giữ vững mệnh mình. Mọi thứ khí độc hại (?) (chỗ này mất một chữ) đều không phạm được tới mình, nhờ đó trừ được bệnh, sống lâu thêm. Bằng không thì tai ách của chính mình còn chẳng tránh được, sao cứu được nguy cho người!

 Nghề thuốc vốn nhằm giúp đời, chữa được thì chữa, không nên mang lòng tham. Gần đây người ta phần nhiều coi nghề thuốc là một nghề kiếm sống, cho rằng muốn giàu thì không đường nào bằng làm thuốc. Thế là bè đảng đối chọi nhau, chạy theo lợi như (?) (chỗ này mất một chữ). Theo phái nào thì tôn phái ấy làm chủ, coi phái khác như đầy tớ, mỗi bên lập một môn hộ riêng. Người mời thầy thường đem bệnh ra thử thầy, kẻ làm thầy lại đem thuốc ra thử bệnh. Đôi bên mờ mịt, rốt cuộc chẳng nên công gì. Nếu may mà ngẫu nhiên chữa trúng thì lại mạo nhận, khoe khoang.

 Trong nghề thầy thuốc rong, những người tụ họp với nhau vốn đã không phải hạng tốt. Ở làng xóm, họ bàn về đạo mà hiếm thấy chỗ tinh vi, chỉ mỗi người cậy một sở trường mà rong chơi kiếm ăn. Ghét nhau thì hại nhau, hợp nhau thì gọi nhau, như chim sẻ kết bạn với chim cắt, lúc vui lúc giận không chừng. Có những kẻ như thế.

 (Chỗ này hình như sót chữ) Không cần thuốc mà rất nghiệm (?) là thứ gọi là "đan đầu", tức là kiếp tễ (thuốc mạnh cưỡng ép bệnh lui ngay tức khắc). Khi bệnh đã hết thì tuyệt đối không được dùng lại. Thầy thuốc rong phần nhiều cậy thứ này để mong có hiệu quả, người ta thường kinh ngạc cho là thần kỳ. Sau khi khỏi bệnh, người bệnh xin thêm thuốc thì họ đưa cho thuốc viên, bảo là để trừ phần bệnh còn sót. Người bệnh đâu biết đó chính là bã rễ mà hiệu thuốc vứt đi, không kể là thuốc tính lạnh, tính nóng hay tính ấm… (chỗ này hình như sót chữ).

 Nghề thuốc cốt ở cái ý. Dùng thuốc không bằng dùng ý; chữa chưa hiệu thì phải dùng ý mà tìm. Nếu ý đi vào được chỗ sâu xa nhỏ nhiệm, tự nhiên lẽ bệnh sẽ sáng tỏ, sau đó dùng thuốc không gì không nghiệm. Nay thì người ta thường cậy phương thuốc tổ truyền làm nghề sở trường. Dùng mà ngẫu nhiên có hiệu thì cố để lại gốc bệnh không trừ, đợi bệnh tái phát để kiếm tiền lần nữa. Dùng mà không có hiệu thì liền dùng thuốc mạnh, thuốc độc để đánh vào bệnh, gọi là "hạ sát thủ" (ra đòn chí mạng). Với chứng thực đôi khi còn có thể chuyển biến tốt, chứ người hư tổn (cơ thể suy kiệt) chẳng phải sẽ chết ngay sao? Họ không biết rằng tất cả là ở chỗ ngày thường dụng tâm tìm tòi học hỏi. Kẻ nào suốt năm tụ tập bông đùa, ra chợ phô trương, tham ăn và hung hãn, không biết dốc lòng vào lẽ đạo, thì đừng đọc sách của ta.

 Trong phép triệt có ba loại: "thuốc điểm kim" (thuốc chấm sắt hóa vàng, ý nói hiệu nghiệm thần kỳ), "lưới chặn sông" (thuốc vây bắt được nhiều bệnh) và "mũi nhọn tám mặt" (thuốc đánh được bệnh từ mọi phía). Như cá diếc sương ("sương" là thuốc chế thành bột mịn như sương), Trung phân tán ("tán" là thuốc bột), thuốc triệt cốt, thuốc di độc đều là thuốc điểm kim. Hoàng hạc đan ("đan" là thuốc luyện chế), Thanh nang hoàn ("hoàn" là thuốc viên) đều là lưới chặn sông. Đoài kim, Lý lăng đều là mũi nhọn tám mặt. Những thứ ấy đều không thể không biết.

 Thầy thuốc rong có phép biến bệnh, tức là cố ý gây ra bệnh. Về nội khoa (khoa chữa bệnh bên trong cơ thể): trong Dược tỳ hoàn, họ dùng nước cất mộc qua để làm bí lỗ đái; trong Yểm nguyệt tán, họ dùng vảy sống lưng cá chép để che con ngươi; họ lấy "mắt rồng đỏ" (?) trong củ bối mẫu để làm lỏng tủy và mạch; họ lấy đốt xương liền chuỗi trong (?) (chỗ này mất một chữ) để làm co gân xương.

 Về ngoại khoa (khoa chữa mụn nhọt, vết thương bên ngoài): họ dùng chu sa trắng để gieo độc, dùng tro nấm rắn để gieo nhọt, tức là các loại "chín thứ gieo, mười ba thứ để gốc". Lại còn trộn cao đậu ván để giữ bệnh sốt rét không cho dứt, dùng rượu cà độc dược để giữ chứng điên không cho khỏi. Tệ hơn nữa thì có "thuốc làm say thú" khiến trâu ngựa sinh bệnh, có "viên kim châm" khiến cây cối hoa lá khô héo. Đủ thứ bất nhân, càng về sau càng tệ, thật là vì tay nghề không tinh, muốn mượn những thứ ấy để thỏa lòng kiếm lợi bất chính mà thôi.

 Sách này tuy đã bỏ hết những phép ấy, nhưng không thể dứt hẳn việc chúng được truyền lại. Vì thế ta thuật lại đại khái, để người đời sau biết mà tránh.

 Mười hai điều trên đây được bổ sung từ bản chép tay do lầu Bát Thiên Quyển (Lầu Tám Nghìn Quyển, kho sách của họ Đinh ở Hàng Châu) cất giữ. Những điều bàn ở đó quả có kiến giải, lại nêu ra các tệ hại và kể rõ từng điều, đủ làm gương răn cho người sau,

 Xuyến Nhã nội biên

 Phàm lệ (những quy ước chung khi biên soạn)

 Một, bộ sách này viết thành hai phần nội và ngoại. Trước nêu những điều cốt yếu, sau mới đến phần còn lại. Gộp lại thì các phép đầy đủ, tách ra thì mỗi phần vẫn có công dụng riêng. Bỏ cái tục mà theo cái nhã, mong người xem phân biệt được dòng nhánh, biết điều gì trước điều gì sau, như thế là gần với đạo.

 Một, sách thuốc (?) thường phải chia chứng bệnh theo loại mà xếp thứ tự; ở đây thì theo phép chữa mà gom phương thuốc. Có bệnh vào được nhiều mục, vì mỗi mục có cách chữa riêng, nên không gom theo loại bệnh, để khỏi làm rối các phép đã thành.

 Một, Bá Vân (tức Triệu Bá Vân, người cùng họ với tác giả, một thầy thuốc rong) có bản chép tay một quyển "Thị ngữ tông phái thần dụng vận kỹ" (bàn về tiếng lóng trong nghề, các tông phái, cách dùng thần diệu và cách vận dụng kỹ thuật). Lời trong đó phần nhiều hoang đường, mở đường cho lòng riêng kiếm lợi của người sau, nên ta vội cắt bỏ, chỉ lấy một hai điều đưa vào phần Lời mở đầu để mở rộng hiểu biết.

 Một, đỉnh, xuyến, triệt là ba phép lớn của thầy thuốc rong, ví như tam tài (ba ngôi trời, đất, người). Những người hạng sau trong nghề lại tự ý đặt ra con số, có các mục như chín đỉnh, mười ba xuyến, bảy mươi hai triệt. Họ thường khoe với người rằng: người nọ người kia được mấy đỉnh, mấy xuyến, mấy triệt, phép ấy rất bí mật, hiếm ai biết hết. Họ không biết rằng nếu tính gộp theo loại thì đâu chỉ có chừng ấy. Vì thế ta phơi bày hết những điều bí mật, không phải muốn khoe sở trường của mình, mà thật vì việc giúp đời thì càng nhiều càng tốt.

 Ngoài ra có các phép "chín thứ gieo", "mười ba thứ để gốc", có thể nhổ các thứ độc trong xương tủy. Nhưng những thầy dương khoa (khoa chữa mụn nhọt, lở loét) bất tài thường lén dùng để kiếm lợi: gieo độc, để lại gốc bệnh, biến bệnh nhỏ thành lớn. Thật ra họ được lợi ít mà người bệnh chịu hại sâu, nên ta thà bỏ mà không chép.

 Một, trong phép cấm, lớn nhất không gì bằng thủy pháp (phép dùng nước đã niệm chú để chữa bệnh), sau đến chúc do (phép chữa bệnh bằng khấn khứa, bùa chú, dời đổi tinh thần người bệnh). Ở đây chỉ chép những phép nhỏ, dứt bỏ sự ồn ào nhiễu loạn, đều không hại gì đến sự thanh nhã. Những phép gần với việc làm của đồng cốt thì đều gạt bỏ.

 Một, phương thuốc dùng đơn hành (chỉ dùng một vị thuốc) thì lập công nhanh nhất; thuốc đã qua bào chế thì hiệu nghiệm càng thần diệu; châm cứu thì giúp vào chỗ sức thuốc không tới được. Cho nên ta chép mục "Dược ngoại" (những vật ngoài thuốc), là để đem ơn huệ mở rộng tới những chỗ đáng tới. Cho nên ta chép mục "Y ngoại" (những việc ngoài nghề thuốc), mục "Bệnh lạ" để làm trọn các phép, mục "Dược hí" (trò chơi bằng thuốc) để đủ cái thú. Tất cả đều dùng chỗ thần diệu mà lập công, nên đều giữ lại cả.

 Một, thuốc thì chuộng thật, sao lại chép thuốc giả? Đáp: để vạch rõ sự gian dối! Biết được mánh khóe ấy thì mới không bị lừa, mà kẻ làm giả cũng không còn cách khéo léo kiếm lời to. Việc này gần giống ý Khổng Tử khi san định Kinh Thi mà không bỏ thơ nước Trịnh, nước Vệ (những bài bị coi là dâm, giữ lại để làm gương răn).

 Huống chi trong đó có thứ dùng được, như cao da voi giả để làm liền miệng vết thương, nhũ hương giả để giảm đau, công hiệu còn nhanh hơn đồ thật, cũng là thứ nghề phương thuật không bỏ. Còn như các phương mông hãn (thuốc mê làm người bất tỉnh) và ma phí (thuốc mê, tương truyền Hoa Đà dùng khi mổ), ta đều có, nhưng không chép đủ, vì sợ dễ mở đường cho kẻ gian. Vả lại (dường như có chỗ sót chữ), bắt trùng là phép quan trọng bậc nhất của thầy thuốc rong, còn "tuyển nguyên" (?) lại có thuật cứu người sắp chết sống lại. Không có hai mục ấy thì không thể thấy chỗ thần diệu, cho nên giữ lại cả, không bỏ.

 Một, sách này lúc mới viết còn có Linh huyệt kinh, Kỳ mạch kinh, Linh thảo kinh, Thức chứng luận, Biến chứng luận, cùng các phép dương thủ, âm thủ, cách nhị, cách tam. Những thứ ấy sẽ làm thành một bộ riêng để đưa ra đời.

 Một, những gì sách này chép lại: ba phần mười lấy từ bản chép tay của Bá Vân; ba phần mười từ các sách *Bách thảo kính*, *Cứu sinh hải*; ba phần mười từ *Dưỡng tố viên* và *Giang Mân phương bản*; một phần còn lại do các thầy thuốc gia truyền nhiều đời truyền lại. Tất cả được gom lại thành sách. Những nguồn ấy như cái nơm, cái bẫy (công cụ dẫn đến kết quả), là chỗ khởi đầu, theo lệ đều ghi lại.

 Một, thuốc viên, thuốc bột nói "đao khuê" (một đơn vị đong thuốc rất nhỏ) là lấy một phần (?) của "phương thốn chủy" làm chuẩn, bằng cỡ hạt ngô đồng. "Phương thốn chủy" là cái thìa vuông mỗi bề một tấc, xúc thuốc bột đến mức không rơi ra là đủ. "Ngũ chủy" (?) tức là đồng tiền ngũ thù ngày nay, xúc thuốc lấy phần bên chữ "ngũ", đến mức không rơi ra là đủ. Một "toát" (một nhúm) bằng bốn đao khuê ("chủy" tức là cái thìa).

 Xét: tiên sinh Thứ Hiên (tức Triệu Học Mẫn, tác giả) vốn soạn định hai phần nội và ngoại; những điều bàn trong Phàm lệ là nói chung cho cả hai phần. Bản in lần này chỉ có Nội biên bốn quyển. Các mục như Thủy pháp, Chúc do, Dược ngoại, Y ngoại, Dược hí, Thủ trùng (bắt trùng), Tuyển nguyên đều không có trong Nội biên. Tháng giêng năm nay, ta tìm được Ngoại biên từ một nhà giữ sách ở đất Việt (vùng Thiệu Hưng, Chiết Giang), mừng như được ngọc quý. Vì vội vàng không kịp hiệu đính kỹ, ta chép ra giao đi, vẫn dặn ông Ngô Bình Cách bổ sung chú thích, sắp sửa lần lượt khắc in, để chia sẻ với những người cùng yêu thích.

 Ngày rằm tháng năm năm Canh Dần, niên hiệu Quang Tự (năm 1890), Mại Tôn ghi.

 Xuyến Nhã nội biên

 Bài tựa gốc

 Sách *Chu lễ* (sách chép chế độ quan chức nhà Chu) chia thầy thuốc làm bốn: thực y (thầy thuốc lo việc ăn uống cho vua), tật y (thầy chữa bệnh bên trong), dương y (thầy chữa mụn nhọt, vết thương) và thú y. Về sau mới có mười ba khoa, nhưng chưa nghe có tên "tẩu phương". Sách *Vật nguyên* chép rằng từ thời Kỳ Hoàng (Kỳ Bá và Hoàng Đế, được coi là tổ của nghề thuốc) đã có châm cứu, sau đó Vu Bành chế ra thuốc viên, Y Doãn sáng chế ra thuốc sắc, nhưng chưa nghe có các phép "cấm, triệt".

 Vương Thúc Hòa đời Tấn soạn *Mạch kinh*, trình bày âm dương, trong ngoài, phân biệt các vị trí bắt mạch, bệnh của kinh lạc (các đường dẫn khí huyết trong cơ thể) và tạng phủ (các cơ quan bên trong) rất kỹ. Trương Tử Hòa đời Kim lấy ba phép hãn, hạ, thổ và sáu loại phong, hàn, thử, thấp, hỏa, táo (gió, lạnh, nắng nóng, ẩm thấp, lửa, khô hanh; sáu thứ khí bên ngoài gây bệnh) làm then chốt của nghề thuốc, rốt cuộc vẫn chưa nghe có các tên "đỉnh, xuyến". Những tên ấy bắt đầu có từ các thầy thuốc thảo trạch (thầy thuốc dân gian nơi đồng nội), tức là những người đời gọi là "tẩu phương".

 Người ta thường khinh rẻ họ. Người ta cho rằng họ rong chơi kiếm ăn giang hồ, bán thuốc, nịnh bợ cầu xin, dáng vẻ như kẻ ăn mày. Họ cậy nghề mà ép bệnh (?), tham lợi, ngang ngược, lòng lại như kẻ cướp. Họ ăn cắp chút ít đầu mối của nghề thuốc, bày ra điều quái dị. Cỏ mục, thuốc độc, họ đều bảo là tiên để lại. Mổ rửa, bùa mê, họ khoe là thần ban. Chứng bệnh nhẹ, nông thì họ có thể nhận công của trời (bệnh tự khỏi mà nhận là công mình); còn bệnh nặng lâu năm thì sao chữa khỏi được?

 Tuy vậy, những chuyện ấy quả có thật, nhưng cũng không thể nói chung một mực. Thử hỏi những kẻ ngày nay ngồi xe sang, kéo theo đông người hầu, có phải ai cũng nhận ra chứng, biết mạch, phân biệt thuốc, thông chỗ huyền diệu chăng? Thế mà họ vẫn trịnh trọng đội mũ cao, ăn cắp hư danh! Những kẻ ngày nay ra vào cửa quyền quý, hưởng lộc hậu, có phải ai cũng quyết đoán được sống chết, thông suốt trong ngoài, định phương thuốc mười phần không sai chăng? Thế mà họ vẫn trịnh trọng ngồi chỗ cao, khoe khoang công đức! Thế mới biết người ta chỉ biết cười cái bị cười, mà không biết cái không ai cười mới thật đáng cười.

 Ta từ nhỏ đã ham sách của nhà Kỳ Hoàng, tức là sách thuốc. Ta đọc từ *Linh khu*, *Tố vấn*, *Nạn kinh* (các kinh điển y học cổ) trở xuống, lan sang cả *Đạo tạng* (kho kinh sách Đạo giáo) và sách *Thạch thất*. Ta xét huyệt từ *Đồng nhân nội cảnh đồ* (tranh vẽ theo tượng người bằng đồng, chỉ rõ huyệt và nội tạng) trở xuống, tới cả *Thái tố* và *Kỳ kinh*. Về thương hàn (bệnh sốt do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài), ngoài sách của Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán), ta còn đọc khắp *Kim (?)* (chỗ này mất một chữ, có lẽ là *Kim quỹ*) và *Mộc sách*. Về bản thảo (sách về các vị thuốc), ngoài *Cương mục* (*Bản thảo cương mục* của Lý Thời Trân), ta còn tìm xa tới *Hải lục* và *Đan phòng*.

 Hễ được điều gì, ta liền chép lượm, quên cả mệt, không ngờ thói quen đã thành nếp đến thế, già rồi vẫn không biết mỏi. Ta lại nghe nói trong giới thầy thuốc rong có các thuật đỉnh, xuyến, tay nghề thần diệu nhất mà hiệu quả rất nhanh. Đồ đệ, bạn nghề của họ phần nhiều đổi sắc mặt mà răn nhau giữ kín, không chịu dễ dàng truyền cho ai.

 Gặng hỏi những gì họ học thì phần đông chỉ biết làm như thế, mà không biết vì sao lại như thế, ít ai thông suốt. Vì thế ta muốn xem cho rộng mà không có đường. Có người cùng họ là Bá Vân, mang thuật này đi khắp nam bắc, xa gần đều nể tiếng, nay đã già. Năm Mậu Dần (năm 1758), ông đi biển trở về, ghé qua bàn chuyện nghề với ta. Ta hỏi về đạo của ông thì thấy khá có lẽ sâu xa, không trái với người xưa mà lại có ích cho đời nay, khác hẳn những kẻ lắc chuông rao bán tầm thường.

 Nhưng xem các phương của ông thì thấy lan sang cả huyền thuật, bùa cấm, vụn vặt tới cả trò chơi, không tránh khỏi khoe mới đua lạ, là những điều quốc y không nói tới. Vì vậy ta chép lại những gì ông truyền, cắt bỏ và sửa định lại, giữ những gì có thể giúp đời, xếp theo loại cho rõ ràng, gộp thành một bộ, đặt tên là *Xuyến Nhã*. Ta làm thế để người đời sau học thuật này không đến nỗi bị kẻ tầm thường chê bai, có lẽ cũng là điều Bá Vân trong lòng tán thành.

 Xưa Âu Dương Tu (văn nhân đời Tống) bị bệnh lỵ dữ dội suýt chết, phải xin thuốc của thầy thuốc chữa trâu. Lại có thầy thuốc họ Lý, mang danh hiệu Phòng ngự (vốn là chức quan võ, được ban làm danh hiệu), chữa khỏi bệnh ho mà được làm quan, phương thuốc ấy là học được từ một kẻ bán rong hèn mọn. Ai bảo nghề nhỏ thì không có chỗ đáng xem? Chỉ là xem người ấy có khéo dùng thuật này hay không mà thôi.

 Xuyến Nhã nội biên

 Lời dẫn nhân dịp hiệu đính và khắc in lại Xuyến Nhã nội biên

 Y học bắt nguồn từ các vị đế thời cổ, sách vở đầy nhà. Kinh phương (các phương thuốc kinh điển) và mạch luận (sách bàn về mạch) đều có chuyên môn riêng. Sách trước sách sau rực rỡ, chất gần đến tận nóc nhà. Riêng linh y (thầy thuốc rong lắc chuông) tự thành một khoa. Người học nghề này thì thầy nối thầy truyền miệng, phép tắc (?) (chỗ này mất một chữ) nối nhau truyền lại. Phần đông họ ăn cắp những lời bàn của bậc hiền nhân đời trước, tự ý thêm bớt; hoặc khoe là thần ban, hoặc bảo là nhà sư truyền. Phương thuốc thì phần nhiều dựa vào người xưa, mà lại không thông hết ý người xưa. Cho nên từ xưa nghề này không có sách riêng, người ta cũng khinh họ là hạng bán nghề.

 Bọn họ thường cậy nghề này kiếm ăn (?) giang hồ, giữ kín những vị thuốc chủ chốt trong phương, cùng nhau treo bảng quảng cáo. Thế mà ở làng quê hẻo lánh hay ở thành thị, gặp đâu chữa đó, họ cũng thường chữa nghiệm lạ lùng; so với hạng danh y nhiều đời mà keo kiệt, kiêu căng, tự cao tự đại, có vẻ còn hơn. Ta từng đọc truyện Thương Công (tức Thuần Vu Ý, danh y đời Hán), truyện Chử sinh đời Lục triều, cùng những điều họ Tô, họ Thẩm (Tô Thức và Thẩm Quát đời Tống) chép lại ở đời gần đây, thấy cách nhận chứng, kê phương đều ngầm hợp với họ. Đủ thấy nghề lắc chuông, nghề xuyến lưu truyền đã có đầu mối từ xa xưa. Hay cũng như người vẽ tranh sơn thủy, cùng giỏi một kiểu với mọi người không bằng có chỗ giỏi riêng chăng!

 Tiên sinh Triệu Thứ Hiên, người cùng làng, soạn bộ *Xuyến Nhã*. Ông từng gặp một thầy thuốc rong hiền tài; người ấy không giữ riêng điều mình biết mà đem truyền hết cho ông. Tiên sinh lược bỏ những chỗ lạ lùng làm hoa mắt và những chỗ rườm rà, tham khảo thêm sách bí truyền mình cất giữ, đưa về chỗ thanh nhã đúng đắn, soạn thành sách. Tấm lòng ông thật là sâu dày! Đầu niên hiệu Hàm Phong (khoảng năm 1851), có ông nọ ở Dư Hàng in sách ra, chưa kịp lưu hành rộng thì đã bị hủy trong loạn năm Canh Thân, Tân Dậu (1860–1861, khi quân Thái Bình đánh chiếm Hàng Châu). Trong dân gian chỉ còn sót lại vài bản.

 Tiên sinh Từ Tụng Các, giữ chức thị lang (quan phó đứng đầu một bộ trong triều), mùa xuân năm Ất Dậu (năm 1885) đến Hàng Châu, mượn sách từ lầu Bát Thiên Quyển của họ Đinh mang về, chép lại rồi mang đi. Lúc sắp đi, ông dặn ta khắc in để chia sẻ với những người cùng yêu thích. Nhân đó ta nhờ ông Ngô Bình Cách (tên là Canh Sinh) bổ sung chú thích, ghi theo từng điều ở phía sau. Bình Cách tinh thông nghề thuốc, những điều ông chú đều có căn cứ, đủ làm phong phú thêm cho sách này. Còn như…

 Giữa mùa hạ năm Canh Dần, niên hiệu Quang Tự (năm 1890), Hứa Tăng, tự Mại Tôn, người Nhân Hòa, ghi.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video