Thiên 2 — Phần trong, quyển 1: thuốc cắt bệnh — trị chung

 Xuyến Nhã Nội Biên (phần trong của sách "Xuyến Nhã", sách chép các bài thuốc của thầy thuốc dân gian đi rong), quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị (mục các bài thuốc "chặn bệnh": thuốc chặn đứng bệnh nhanh, dùng chung cho nhiều bệnh)

 Hương phụ (củ cỏ gấu, vị thuốc điều khí) một cân (đơn vị cân lường xưa, 1 cân bằng 16 lạng), hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, thuốc thanh nhiệt) nửa cân. Rửa sạch, phơi khô, tán bột. Dùng hồ nấu bằng nước (bột trộn nước nấu thành chất sệt để kết dính) viên thành viên to bằng hạt ngô đồng.

 Nếu là ngoại cảm (bệnh do tà khí bên ngoài như gió, lạnh xâm nhập) thì uống với nước sắc hành và gừng. Nội thương (bệnh do bên trong cơ thể suy tổn, do ăn uống, lao lực, cảm xúc) thì uống với nước cơm. Khí bệnh (bệnh do khí trong người bị ứ trệ, rối loạn) thì uống với nước sắc mộc hương (rễ cây mộc hương, vị thuốc hành khí); dùng trầm hương (gỗ trầm, vị thuốc giáng khí) hay mộc hương thì tùy lúc mà cân nhắc. Huyết bệnh (bệnh thuộc về máu như ứ huyết, chảy máu) thì uống với rượu. Đàm bệnh (bệnh do đàm: chất dịch đục đặc ứ đọng trong cơ thể) thì uống với nước gừng. Hỏa bệnh (bệnh do nhiệt nóng quá thịnh trong người) thì uống với nước sôi để nguội. Các bệnh khác cứ theo đó mà suy ra.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Hương phụ sao sơ một cân, ô dược (rễ cây ô dược, vị thuốc hành khí, ấm bụng) ngâm sơ năm lạng ba tiền (lạng: 1 lạng bằng 10 tiền; tiền: 1 tiền bằng 10 phân). Tán bột, dùng nước và giấm nấu với thần khúc (bánh men làm thuốc, giúp tiêu hóa) thành hồ rồi viên.

 Tùy chứng mà dùng thuốc dẫn (thứ nước uống kèm để đưa thuốc đến đúng chỗ bệnh), như đau đầu thì uống với nước trà, đàm khí (đàm kết hợp khí bị ứ trệ) thì uống với nước gừng, huyết bệnh thì uống với rượu, đại loại như vậy.

 Phi Hà Tử họ Hàn (tên bị khuyết chữ, có lẽ là Hàn Mậu, thầy thuốc đời Minh) (?) xưa kia đi chu du ngoài thế tục chữa trăm bệnh: đàn ông thì dùng Hoàng hạc đan, đàn bà thì dùng Thanh nang hoàn. Hai bài thuốc này là bài thuốc tổ của nghề thầy thuốc đi rong.

 Canh Sinh (người chú giải sách) xét: các bài thuốc chép trong sách này, nếu dùng đúng chỗ thì hiệu quả tự nhiên nhanh chóng. Nhưng phải xem xét kỹ thể chất người bệnh là hư (yếu, thiếu hụt) hay thực (tà khí mạnh, ứ đọng), chứng bệnh là hàn (lạnh) hay nhiệt (nóng), cẩn thận chớ cho thuốc bừa mà gây hại.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa mọi thứ sưng độc không rõ tên, chữa loa lịch (chữ thứ hai bị khuyết) (?) (bệnh nổi hạch thành chuỗi ở cổ, tương tự lao hạch) càng hiệu nghiệm.

 Quy vĩ (phần đuôi rễ cây đương quy, vị thuốc bổ và hoạt huyết) năm tiền; đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy xổ, thanh nhiệt), kinh giới (cây kinh giới), cát cánh (rễ cây cát cánh, vị thuốc trừ đàm), nhũ hương (nhựa cây nhũ hương) chích (sao tẩm cho bớt dầu), một dược (nhựa cây một dược) chích, mỗi thứ hai tiền; hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị thuốc thanh nhiệt), liên kiều (quả cây liên kiều, vị thuốc giải độc), mỗi thứ ba tiền; phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ phong), khương hoạt (rễ cây khương hoạt, vị thuốc trừ phong thấp), mỗi thứ hai tiền năm phân; toàn yết (bọ cạp nguyên con) một tiền; thuyền thoái (xác ve sầu) hai mươi cái, bỏ đầu; cương tàm (con tằm chết cứng do nấm) hai mươi lăm con; ngưu bì giao (keo nấu từ da bò) một lạng, sao với đất; hùng hoàng (khoáng vật màu vàng có chứa thạch tín) bảy phân.

 Dùng giấm xát rồi sấy (?). [Keo da bò chia làm ba phần] (?): một lạng dùng nha tạo (quả bồ kết nhỏ) năm tiền sắc nước, nấu rồi sấy khô; một lạng dùng đốt cành tử thảo (rễ cây tử thảo, vị thuốc làm mát máu) năm tiền sắc nước, nấu rồi sấy khô; một lạng dùng tô mộc (gỗ vang, vị thuốc hoạt huyết) năm tiền sắc nước, nấu rồi sấy khô.

 Các vị thuốc trên cùng tán bột mịn, dùng giấm gạo thật đánh thành hồ rồi viên, mỗi viên nặng một tiền hai phân; lấy chu sa (khoáng vật thần sa màu đỏ) một tiền năm phân làm áo bọc ngoài. Cất trong bình sứ, bên trong để năm phân xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của con hươu xạ) để giữ hương thuốc.

 Mỗi lần uống một viên, chiêu bằng rượu nóng. Nhọt chưa thành thì tự tiêu bên trong, đã thành thì vỡ ra mủ, hiệu nghiệm lạ thường như thần.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa bán thân bất toại (liệt nửa người), miệng mắt méo lệch (chữ bị khuyết) (?), nói năng không trôi chảy; trẻ em kinh phong (chứng trẻ nhỏ sốt cao, co giật, lên cơn) co giật và các chứng tương tự.

 Hoè hoa (nụ hoa hoè) sao bốn lạng; đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu), xuyên ô (củ cây ô đầu vùng Tứ Xuyên, vị thuốc rất nóng và có độc, trừ phong hàn), nguyên sâm (rễ cây huyền sâm, vị thuốc làm mát) sao, mỗi thứ hai lạng; ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi), phục linh (nấm phục linh, vị thuốc lợi tiểu, an thần) trộn với sữa, phòng phong, bạc hà, cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc), mỗi thứ một lạng; trư nha tạo giác (quả bồ kết nhỏ hình như răng lợn) bỏ vỏ, xơ, hạt rồi sao, năm tiền; băng phiến (long não tinh thể, vị thuốc thơm, mát) năm phân, nghiền riêng.

 Trước hết tán mịn mười vị trước, sau cho băng phiến vào, trộn đều, viên với mật ong to bằng quả anh đào. Mỗi lần uống một viên, trẻ em giảm một nửa, nhai kỹ rồi chiêu bằng nước trà trong.

 Canh Sinh xét: kinh phong ở trẻ em có loại cấp (phát nhanh, dữ dội) và loại mạn (phát từ từ, kéo dài), hai loại khác nhau như trời với vực, vậy mà sách thuốc xưa nay thường lẫn lộn không phân biệt. Không biết rằng cấp kinh phong phần nhiều thuộc hỏa, thuộc đàm, thuộc thực; còn mạn kinh phong phần nhiều thuộc phong (do tỳ hư mà sinh phong: tỳ là tạng lo tiêu hóa, khi yếu thì sinh ra chứng co giật, run), thuộc hàn, thuộc hư.

 Bài thuốc này có xuyên ô, nha tạo, ma hoàng, băng phiến, các vị cay, khô ráo, có tính đẩy lên và tán ra, làm thông khiếu (mở các lỗ thông của cơ thể, giúp tỉnh táo) và đuổi phong. Đem dùng cho cấp kinh phong thì e trẻ nhỏ âm dương còn non yếu, khó chịu nổi sự hao tán; chỉ khi bên trong có thực hỏa, thực đàm (nhiệt và đàm ứ đọng thật sự) thì mới có thể không hại.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa mọi chứng ôn dịch (bệnh dịch có sốt, lây lan), thời khí (bệnh theo mùa do khí trời bất thường), sợ lạnh phát sốt, mê man đau đầu.

 Đại hoàng đã chế (đã qua sơ chế, như tẩm rượu đồ) một lạng năm tiền, đại hoàng sống một lạng năm tiền, cương tàm ba tiền; dùng nước cốt gừng tươi giã làm hồ rồi viên, làm ba loại nặng chín phân, bảy phân, năm phân.

 Gặp lúc ôn dịch, bệnh thời khí, thì lấy "nước tinh hoa giếng không rễ" mà uống (tức nước múc gàu đầu tiên từ giếng lúc sáng sớm), xem người bệnh già hay trẻ, mạnh hay yếu mà… (văn bản đứt đoạn) (?)

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa mọi chứng cảm mạo, ôn dịch, bệnh thời khí cho đàn ông, đàn bà, người già, trẻ nhỏ.

 Thương truật (củ cây thương truật, vị thuốc táo thấp, kiện tỳ) tám lạng (ngâm nước vo gạo cho thấu, sao với đất vách cũ); bán hạ (củ cây bán hạ, vị thuốc trừ đàm) chế với nước cốt gừng, sài hồ (rễ cây sài hồ, vị thuốc giải sốt), hoàng cầm, hậu phác (vỏ cây hậu phác, vị thuốc hành khí, tiêu đầy) sao nước cốt gừng, quảng bì (vỏ quýt khô vùng Quảng Đông), chỉ thực (quả cam chua non phơi khô) sao, khương hoạt, tô diệp (lá tía tô), mộc thông (thân dây mộc thông, vị thuốc lợi tiểu), mỗi thứ bốn lạng; sơn tra (quả sơn tra, giúp tiêu thịt mỡ) sao, lai phục tử (hạt củ cải) sao, mỗi thứ sáu lạng.

 Các vị thuốc trên cùng tán bột, sắc nước lá sen tươi, trộn với thuốc rồi phơi khô, thêm sáu lạng thần khúc, đánh hồ làm viên, mỗi viên nặng ba tiền; lấy chu sa năm tiền, hùng hoàng một lạng nghiền bột làm áo.

 Đau đầu, nóng lạnh thì uống với nước sắc hành gừng; ho, đàm, suyễn thì uống với nước gừng; trúng thử (say nắng, bệnh do nắng nóng mùa hè) thì uống với nước sắc hương nhu (cây hương nhu) và đậu ván; sốt rét thì hòa với nước cốt gừng mà uống; lỵ ra máu, ra mũi trắng thì uống với nước sắc mộc hương và hạt cau; hoắc loạn (bệnh đột ngột vừa nôn vừa tả dữ dội) thì uống với nước sắc hoắc hương và sa nhân (hạt cây sa nhân, vị thuốc ấm bụng); đau bụng tả ra nước thì uống với nước sắc xích thược (rễ cây thược dược đỏ) và xa tiền tử (hạt mã đề); đầy tức thì uống với nước sắc trần bì (vỏ quýt để lâu năm) và mộc hương; không hợp thủy thổ (khó thích nghi nước uống, khí hậu nơi mới đến) thì uống với nước sắc quảng hoắc hương (hoắc hương vùng Quảng Đông); sơn lam chướng khí (khí độc ẩm thấp ở vùng rừng núi), cổ độc (chất độc do người nuôi trùng độc làm ra, hoặc chứng bụng trướng do ký sinh trùng), trùng tích (giun sán tích tụ trong bụng) thì uống với nước sắc hạt cau; các chứng không rõ nguồn bệnh thì uống với nước sôi để nguội.

 Người lớn một viên; trẻ em, phụ nữ có thai và người thổ huyết (nôn ra máu), người hư tổn (cơ thể suy kiệt) thì nửa viên. Uống thuốc xong kiêng ăn đồ sống lạnh và đồ làm từ bột mì.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chuyên chữa mọi chứng cảm mạo phong hàn (cảm do gió lạnh).

 Bột đậu xanh, ma hoàng (bỏ rễ và đốt), cam thảo, các vị bằng nhau, tán thật mịn. Dùng nửa chén trà nước không rễ (nước mưa hoặc nước chưa chạm đất) hòa một tiền thuốc mà uống, lập tức ra mồ hôi, tự khỏi.

 Canh Sinh xét: đây là bài thuốc xưa Gia Cát giải giáp tán, thêm vào một vị cam thảo thì càng ổn thỏa. Có điều khi uống phải liệu người mạnh yếu mà thêm bớt: người khỏe một tiền rưỡi, người kém hơn một tiền, trẻ dưới mười tuổi dùng năm sáu phân; không cần đắp chăn mà mồ hôi ra ngay.

 Nhưng không bằng bài Tiêu hạnh hoàn, càng ôn hòa hơn. Bài thuốc chép sau đây: hạnh nhân (nhân hạt mơ) ba mươi mốt hạt, hạt tiêu trắng ba mươi mốt hạt, cùng giã thành bột, viên với nước cốt gừng tươi, nắm trong lòng bàn tay chừng một canh giờ (khoảng hai tiếng đồng hồ) thì tự nhiên ra mồ hôi. Bị thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh, sốt, sợ lạnh) dùng bài này, đối với người hư tổn lại càng hợp.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa tay chân tê bại, hoặc bại liệt đau nhức, lưng gối tê đau, hoặc bị đánh, té ngã tổn thương, trật gân sái khớp đau không chịu nổi.

 Xuyên ô sống (không bỏ vỏ), ngũ linh chi (phân khô của con sóc bay, vị thuốc hoạt huyết giảm đau), mỗi thứ bốn lạng; uy linh tiên (rễ cây uy linh tiên, vị thuốc trừ phong thấp, thông kinh lạc) năm lạng. Rửa, phơi, tán bột, viên với hồ nấu bằng rượu to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống bảy đến mười viên, chiêu bằng nước muối; kiêng uống trà. Thuốc này uống thường xuyên thì hiệu nghiệm như thần.

 Canh Sinh xét: đây tức là bài thuốc xưa Ô long đan, chỉ lấy uy linh tiên thay cho xạ hương mà thôi. Các chứng phong tý (đau nhức, tê bại khớp xương do phong, hàn, thấp xâm nhập) hư thực lẫn lộn mỗi bên một nửa, không thể không thận trọng. Như chữa té ngã, đánh đập, trật sái, và những người có phong tà, có ứ huyết thì hợp; nhưng cũng không được uống nhiều, uống lâu.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa phù thũng, trướng bụng và chứng kiệt sức do lao lực.

 Tạo phàn (phèn xanh, sắt sunfat) tám lạng (dùng hai chén trà giấm đỏ, [nung — chữ khuyết] (?) đến khi thành màu đỏ, đặt xuống đất cho hết hỏa độc: tính nóng độc còn sót lại sau khi nung); dư lương thạch (quặng sắt nâu, vị thuốc cầm tả) bốn lạng (nung rồi tôi giấm bảy lần, chữ "nung" bị khuyết) (?); sa nhân bốn tiền (sao nước cốt gừng); bạch đậu khấu (quả đậu khấu trắng, vị thuốc ấm bụng) bốn tiền (sao); hậu phác bốn tiền (sao); quảng bì ba tiền; can tất (sơn ta khô) một lạng (sao đến hết khói thì thôi); bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ) hai tiền; thiết ngạnh nhân trần (cây nhân trần cọng cứng, vị thuốc chữa vàng da) năm tiền; hải kim sa (bào tử cây bòng bong, vị thuốc lợi tiểu) một tiền; xuyên bối (xuyên bối mẫu, vị thuốc trừ đàm) hai tiền; ích mẫu thảo (cây ích mẫu) một tiền; quảng mộc hương hai tiền; địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ) hai tiền.

 Mỗi thứ tán bột mịn, lấy táo đen giã nát làm viên. Như bệnh nhẹ, ban ngày uống bảy phân, ban đêm uống tám phân; bệnh nặng mỗi lần uống hai, ba tiền, chiêu bằng rượu ngon.

 Bài thuốc này còn chữa cho đàn ông đàn bà chứng phiên vị (ăn vào lâu sau lại nôn ra), ế cách (nghẹn, nuốt không trôi), đau bụng; trẻ em thích ăn đất, gạo sống và các vật như thế; cùng các chứng hoàng đản (vàng da) lâu năm. Người bệnh cực nặng uống đến sáu lạng ắt khỏi hẳn. Phụ nữ có thai kiêng uống. Uống thuốc này rồi thì suốt đời kiêng ăn cá nóc, kiều mạch. Người hư tổn kiêng dùng.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa trăm bệnh trẻ em. Bài này lấy ba sương (bột hạt ba đậu đã ép bỏ dầu, vị thuốc tẩy xổ mạnh, có độc) làm quân (vị thuốc chủ chốt của bài), trẻ có thể chất nóng chớ uống.

 Ba sương một tiền, chu sa năm phân, uất kim (củ nghệ vàng loại uất kim) năm phân, nhũ hương hai phân, một dược ba phân, trầm hương năm phân, mộc hương bốn phân, hùng hoàng sáu phân. Các vị trên tán bột, nhỏ nước làm viên to bằng hạt kê. Mỗi lần uống hai, ba viên.

 Kinh giản (chứng hoảng sợ, lên cơn động kinh), co giật thì uống với nước sắc vàng ròng; triều nhiệt (sốt lên theo giờ như nước triều) hay biến chưng (sốt nhẹ theo kỳ ở trẻ nhỏ trong quá trình lớn lên) thì uống với nước sắc đăng tâm (ruột cây bấc); thương phong (cảm gió), thương hàn thì uống với nước gừng; đàm dãi ứ tắc thì uống với nước gừng và trúc lịch (nước ép từ thân tre nướng) (?); thực tích (thức ăn ứ đọng không tiêu) đau bụng thì uống với nước sắc sơn tra và mạch nha (mầm lúa mạch); lỵ, tiêu chảy thì hòa nước cốt gừng với nước sôi mà uống.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa mọi vết thương do dao kiếm, mũi tên, cùng bị đánh, té ngã tổn thương, chó cắn đến sắp chết: kíp lấy thuốc dưới đây rắc vào chỗ bị thương. Máu sẽ hóa thành nước vàng, rắc thêm lần nữa thì sống, lại không đau đớn.

 Nếu tổn thương bên trong, máu tràn vào tạng phủ (các cơ quan trong người), thì đun nước tiểu trẻ em pha chút rượu, hòa nóng một tiền thuốc này mà uống, lập tức có hiệu quả. Bị gia súc húc, ruột lòi ra mà ruột không rách, thì kíp nhét ruột vào, dùng chỉ làm bằng vỏ rễ cây dâu khâu lại, rắc thuốc vào thì máu cầm, sống ngay.

 Đàn bà sau khi sinh huyết hôi ra không hết, huyết vựng (choáng ngất vì mất máu hoặc huyết xấu xông lên), ác huyết (máu xấu, máu ứ) xông lên tim, thai chết trong bụng, nhau thai không ra đến nỗi chết, nhưng vùng ngực trước tim còn ấm, thì kíp dùng nước tiểu trẻ em hòa một tiền thuốc cho uống, tống ra vật dơ giống như gan lợn, suốt đời không mắc chứng huyết phong, huyết khí (các bệnh về máu ở phụ nữ). Nếu trên hoành cách mô có máu ứ thì sẽ hóa thành nước vàng, lập tức nôn ra, hoặc theo nước tiểu mà ra, rất hiệu nghiệm.

 Lưu hoàng (lưu huỳnh) bốn lạng, hoa nhuỵ thạch (một loại đá vân hoa, vị thuốc cầm máu, tan ứ) một lạng, cùng tán bột trộn đều, đựng trong hũ sành, trát bùn bịt miệng rồi sấy khô, đặt lên viên gạch vuông, dùng mười sáu lạng than xếp vây quanh. Từ giờ Tỵ, giờ Ngọ (khoảng từ 9 giờ sáng đến 1 giờ chiều) nhóm lửa từ dưới lên, [nung — chữ khuyết] (?) đến khi than tàn và nguội hẳn, lấy ra tán bột mịn, cất trong bình sứ mà dùng.

 Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một

 Môn Triệt dược tổng trị

 Chữa mọi thứ ung thư (nhọt độc lớn, sưng sâu; không phải bệnh ung thư hiện nay), sang độc (mụn nhọt có độc) đã vỡ hay chưa vỡ. Như chữa phát bối (nhọt lớn mọc ở lưng), trước hết rửa sạch bằng nước ấm, lấy lụa mềm thấm khô, phết cao lên vải đỏ rồi dán.

 Như chữa loa lịch thì rửa sạch bằng nước muối rồi phết cao dán. Mắt đỏ do phong thì nặn cao thành bánh nhỏ dán ở huyệt Thái dương (điểm lõm ở hai bên thái dương, phía ngoài đuôi mắt). Lưng gối đau nhức thì dán vào chỗ đau. Đàn bà kinh nguyệt không thông, đau bụng thì dán vào rốn. Mọi thứ ghẻ lở thì dùng dầu vừng đun sôi trộn với cao mà bôi. Bị hổ, chó, rắn, bọ cạp cắn, bị dao rìu chém, cũng dán vào chỗ bị thương.

 Nguyên sâm, bạch chỉ, đương quy, xích thược, nhục quế (vỏ quế), đại hoàng, sinh địa (rễ cây địa hoàng tươi, vị thuốc làm mát máu), mỗi thứ một lạng; dầu vừng hai cân. Cho vào nồi đồng, đun đến khi thuốc đen lại, lọc bỏ bã, cho vào mười hai lạng hoàng đan (bột chì đỏ, oxit chì, chất tạo đặc cho cao dán), đun tiếp cho đến khi nhỏ vào nước, lấy tay nặn thấy mềm cứng vừa phải, là thành cao. Sưng độc, té ngã đau nhức thì thêm nhũ hương, một dược.

 Khi đun dầu nên thêm cành non cây hoè, cây đào, cây dâu, cây liễu, mỗi thứ một lạng.

 Kèm theo cách chế hoàng đan: hoàng đan trước sao đến màu tím, đổ vào chum, dùng một thùng nước sôi ngâm, rồi múc nước lạnh đổ đầy chum, dùng gậy khuấy luôn tay, ngâm một đêm, chắt bỏ nước; lại sao như trước, làm thêm hai lần nữa; nghiền cho thật mịn. Dùng cam thảo hai lạng, bạc hà, phòng phong, hồng hoa (hoa cây rum, vị thuốc hoạt huyết) mỗi thứ năm tiền, cùng sắc với hoàng đan cho đến khi cạn khô thì càng tốt.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video