Xuyến Nhã Nội Biên (sách tập hợp các bài thuốc của thầy lang rong trong dân gian, phần "nội biên"), quyển một.
Mục Triệt dược nội trị (triệt dược: loại thuốc "chặn đứng", cắt bệnh nhanh; nội trị: chữa bệnh từ bên trong, chủ yếu bằng thuốc uống).
Một quả qua lâu (quả dưa trời, vị thuốc trừ đờm, thông ngực), đập nát, cho thêm một tiền (đơn vị cân cổ, khoảng 3,7 gam) cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hoà các vị thuốc), sắc chung rồi uống.
Thức ăn kết đọng ở ngực thì những vị như đại hoàng, mang tiêu, chỉ xác, binh lang, hậu phác (các vị thuốc tẩy xổ, phá khí ứ trệ) không đuổi đi được. Phải có qua lâu mới "hãm" được nó, tức kéo đẩy được khối ấy xuống. Khi thuốc vào tỳ (cơ quan chủ việc tiêu hoá theo Đông y), lại sợ nó tẩy quá mạnh, nên thêm chút cam thảo để giữ thuốc lại. Vả lại nhờ tính hoà hoãn của cam thảo nên thuốc không đến nỗi đẩy quét quá mức. Đây là gặp chứng biến (chứng bệnh khác thường) thì dùng phép biến (cách chữa khác thường), hơn hẳn dùng cách chữa chính thống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Hoàng đan (bột chì đỏ, một loại oxit chì) năm tiền (dùng sống), bạch minh phàn (phèn chua trắng) ba tiền (dùng sống), hồ tiêu một tiền năm phân (phân: một phần mười tiền), tán bột, xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của con hươu xạ) nửa phân.
Các vị trên tán bột riêng. Lúc sắp lên cơn, người bệnh ngồi yên quay mặt về phía mặt trời. Lấy giấm gạo tốt trộn thuốc, đắp vào lòng bàn tay, nam tay trái, nữ tay phải, ngoài lấy khăn lụa buộc chặt. Đợi sức thuốc nóng lên mới được đi lại, lấy việc ra mồ hôi làm chừng. Nếu trời âm u thì hơ chân bên lò lửa. Một liều thuốc này chữa được ba người. Người già, thân thể yếu, sợ uống thuốc… (câu gốc bị đứt ?)
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Phương này chuyên làm tan hoả trong can mộc (gan, thuộc hành Mộc trong ngũ hành; hoả ở đây là nhiệt bệnh lý). Hoả ở can đã được thông tán thì hoả ở các kinh (các đường kinh lạc, nơi khí huyết vận hành trong cơ thể) đều tan hết.
Bạch thược (rễ cây thược dược trắng) ba tiền, sài hồ hai tiền, đan bì (vỏ rễ cây mẫu đơn) hai tiền, nguyên sâm (tức huyền sâm) ba tiền, mạch đông (củ cây lan tóc tiên) ba tiền, kinh giới ba tiền, sinh địa (củ địa hoàng tươi, chưa chế) ba tiền, chi tử (quả dành dành) ba tiền (… câu gốc bị đứt ?)
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Thương truật làm quân (vị thuốc chủ chốt trong bài), phải dùng gấp đôi. Các vị còn lại là khương hoạt, độc hoạt, bạch chỉ, hương phụ (củ cỏ gấu), đại hoàng, cam tùng, sơn nại (củ địa liền), xích tiễn (tức thiên ma) và hùng hoàng (khoáng chất màu vàng có chứa thạch tín), mỗi vị lượng bằng nhau. Tán thành bột mịn, lấy hồ bột mì làm viên to bằng viên đạn bắn ná, dùng hoàng đan làm áo bọc ngoài. Phơi khô rồi đốt lên thì có thể tránh được thời khí (khí độc gây dịch bệnh theo mùa).
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa thiên chính đầu phong (chứng đau đầu kinh niên, đau một bên hoặc đau cả đầu), uống trăm thứ thuốc không hiệu, uống một lần liền khỏi.
Hương bạch chỉ hai lạng (đơn vị cân cổ, bằng mười tiền, khoảng 37 gam) năm tiền (sao), xuyên khung (sao), cam thảo (sao), xuyên ô đầu (củ ô đầu đất Tứ Xuyên, có độc; nửa sống nửa chín), các vị trên mỗi thứ một lạng.
Các vị trên tán bột, mỗi lần uống một tiền, hoà với nước chè búp pha bạc hà mà uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Kiêm chữa đau trong óc.
Xuyên khung một lạng, sa sâm một lạng, mạn kinh tử hai tiền, tế tân năm phân.
Hai bát nước sắc còn tám phần, thêm nửa bát hoàng tửu (rượu vàng nấu từ gạo) khuấy đều, uống vào buổi sáng sớm.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa đầu phong kèm chóng mặt. Phụ nữ trước và sau khi sinh bị cảm gió đau đầu dùng cũng hiệu.
Chỉ một vị hương bạch chỉ, rửa sạch phơi khô rồi tán bột, luyện với mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần nhai một viên, chiêu bằng nước chè nhạt hoặc nước sắc kinh giới.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa đàm khí kết hung (đờm và khí kết tụ ở ngực, gây đầy tức, đau), không kể âm hay dương, hư hay thực (bệnh thuộc loại lạnh hay nóng, do cơ thể yếu hay do tà khí mạnh). Phương này còn hơn các thuốc như Hãm hung thang, Tả tâm thang.
Ngân chu (son bạc, thuỷ ngân sunfua chế nhân tạo) năm tiền, minh phàn một lạng, nghiền chung. Lấy bàn là đựng than lửa, lấy mảnh ngói đựng thuốc đặt lên cho chảy ra, rồi vội cạo xuống, vê thành viên. Mỗi lần uống một tiền với nước chè búp có cho chút nước gừng. Uống xong, vùng tim nghe lục bục có tiếng, kết hung tự tan. Thuốc không làm xáo động tạng phủ, không tổn thương chân khí (khí gốc của cơ thể). Đó là vì minh phàn tiêu đờm, ngân chu phá khối tích.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
…khiến mặt mắt phù sưng, suốt đêm không ngủ được (đầu câu gốc bị mất ?).
Cáp phấn (bột vỏ con nghêu) cho thêm chút thanh đại (bột chàm), dùng nước nhạt (?) nhỏ vài giọt dầu vừng vào, hoà ba tiền thuốc mà uống.
Canh Sinh (người hiệu đính, chú thích sách) xét: Đây chính là loại như cổ phương Cáp lợi tán (bài thuốc bột vỏ nghêu). Nhưng dùng không đúng cách thì thường dễ gây nôn, khiến thuốc khó nuốt, không bằng dùng Cáp lợi tán cho tiện. Cách làm: dùng vỏ nghêu ba, bốn lạng, rửa sạch, sấy trên lửa than (?). Không được để quá tính (cháy mất tính thuốc), lấy lúc vỏ bốc mùi và nổ lách tách làm chừng. Lấy ra đặt xuống đất cho hết hoả độc, nghiền mịn cất giữ. Nếu gặp chứng đàm hoả suyễn khái (ho hen do đờm và nhiệt) thì lấy một lạng chia làm ba lần uống. Bữa tối ăn ít, trước hết lấy bột mì loãng trộn thuốc, nặn thành viên bằng hạt đậu nành. Dùng nước sôi nuốt viên trong hai ba ngụm, vừa viên vừa nuốt, không được để viên khô. Thuốc vừa trôi xuống họng thì đờm liền đi xuống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa các thứ độc trùng cổ (độc do người nuôi côn trùng độc để hại người, hoặc bệnh do loài trùng độc gây ra), đồng thời giải mọi thứ ngộ độc thuốc.
Đại sơn đậu căn năm tiền, hùng hoàng một lạng, chu sa (khoáng chất màu đỏ, thuỷ ngân sunfua tự nhiên) một lạng (nghiền mịn). Hoàng dược tử, hoàng đan, xạ hương, ban miêu (một loài sâu cánh cứng có độc; bỏ đầu và chân), mỗi thứ hai tiền năm phân. Gạo nếp nửa thăng (đơn vị dung tích cổ, khoảng một lít), sao vàng. Xuyên ba đậu (hạt ba đậu đất Tứ Xuyên, tẩy rất mạnh; chọn hạt mẩy, lấy nhân, không bỏ dầu) hai tiền năm phân. Tục tuỳ tử (giã sống, nghiền bột) hai tiền năm phân. Xích ngô công (rết chân đỏ) hai con, một con để sống, một con nướng.
Các vị trên cho vào cối sứ nghiền thành bột mịn, trộn đều, dùng nước cơm nếp viên to bằng hạt nhãn, hong khô trong râm, cất trong bình sứ. Mỗi lần một viên, nuốt với nước chè búp, không được nhai vỡ. Chốc lát vật độc sẽ ra.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa uất ức phiền não, bị tổn thương do thất tình (bảy thứ tình cảm: mừng, giận, lo, nghĩ, buồn, sợ, kinh hãi), không muốn ăn uống, mặt vàng người gầy, cùng các chứng ở ngực và hoành cách mô.
Hương phụ hai cân (đơn vị cân cổ, bằng mười sáu lạng, khoảng 600 gam). Dùng đồ sành sao cho vàng, lấy một cân bột sạch. Phục thần (phần nấm phục linh mọc ôm quanh rễ cây thông; bỏ vỏ) bốn lạng.
Các vị trên tán bột mịn, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần uống một viên, lúc bụng đói nhai kỹ, chiêu bằng nước sôi hoặc nước Giáng khí thang.
Phụ: phương Giáng khí thang (thang thuốc làm khí nghịch đi xuống): hương phụ năm tiền, chế theo cách trên, thêm phục thần hai lạng, chích cam thảo (cam thảo tẩm mật nướng) một lạng năm tiền, tán bột. Chế nước sôi vào mà dùng để uống với thuốc trước.
Canh Sinh xét: Phương này có trong sách "Y thư hội tham". Hương phụ dùng một cân, ngâm nước sông chảy dài ba ngày, chà bỏ lông. Lần lượt dùng bốn thứ là nước gừng, nước tiểu trẻ con, rượu lâu năm, giấm gạo, mỗi thứ tẩm sao một lần, rồi sấy khô. Thêm phục thần bốn lạng, nghiền bột mịn trộn đều, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Hương phụ không được để gần đồ sắt. Hai vị trên phân lượng đã phối hợp thoả đáng, cách chế lại tốt, hơn hẳn phương trước.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa tâm tỳ khí thống (đau vùng trên rốn dưới ngực do khí). Phàm người đau ở chỗ mềm dưới ngực là do khí kết với hàn (khí lạnh). Có khi đau suốt đời, mẹ truyền sang con, tục gọi là "tâm khí thống" (đau tim do khí), thực ra không phải. Đó là do vị quản (dạ dày) có ứ trệ, dùng phương này chữa liền khỏi.
Hương phụ (ngâm giấm gạo, sao qua, tán bột) và cao lương khương (củ riềng; rửa rượu bảy lần, sao qua), mỗi thứ gói kín cất riêng. Đau do hàn thì riềng hai tiền, hương phụ một tiền. Đau do khí thì hương phụ hai tiền, riềng một tiền. Đau do cả khí và hàn thì hai thứ lượng bằng nhau. Trộn đều, dùng nước cơm chín thêm một thìa nước gừng và một nhúm muối, hoà uống thì hết đau ngay. Chẳng quá bảy tám lần là trừ được tận gốc.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Một quả vải bỏ hạt. Lấy một con sên trần đặt vào trong cùi vải, rắc ba, bốn ly (ly: một phần mười phân) băng phiến lên con sên, rồi lấy cùi vải gói kín, vẫn đặt vào trong vỏ, buộc chặt, cho người bệnh ngậm trong miệng. Có nước dãi mát rỉ ra thì từ từ nuốt xuống. Đợi chừng một canh giờ (khoảng hai tiếng đồng hồ), con sên đã tan, không còn nước rỉ ra, thì cho người bệnh nhổ cả vỏ ra. Chỉ dùng một lần là có thể ăn uống được ngay. Nhưng không được để người bệnh biết, sợ họ ghê bẩn không chịu nuốt.
Canh Sinh xét: Chứng cách (ăn vào nghẹn lại hoặc nôn ra) là bệnh do tình chí, chữa rất khó. Tôi từng dùng Khải cách tán chữa khỏi mấy người, nên chép phương dưới đây. Bắc sa sâm và Nam sa sâm mỗi thứ ba tiền, xuyên bối mẫu hai tiền, phục linh một tiền năm phân, vỏ sa nhân và quảng uất kim mỗi thứ năm phân, hai cuống lá sen, cám đầu chày (cám bám ở đầu chày giã gạo) một tiền. Sắc nước uống nhiều lần rất hiệu, hoặc thêm đan sâm một tiền năm phân cũng được.
Lại một phương: dùng giá hấp bằng tre lâu năm, chẻ ra nướng, tán bột, thêm mười cái kim châm (hoa hiên phơi khô), sắc uống. Phương này chữa tửu cách (chứng nghẹn do uống rượu) càng hiệu nghiệm.
Lại một phương: chuột con mới đẻ, sấy khô trên ngói mới, tán bột, hoà với rượu lâu năm mà uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa chứng nuy (chân tay mềm yếu, teo nhẽo, không đi đứng được) lâu ngày không khỏi.
Mạch đông nửa cân, thục địa (địa hoàng đã chế chín) một cân, nguyên sâm bảy lạng, ngũ vị tử một lạng. Dùng hai mươi bát nước sắc còn sáu bát. Buổi sáng uống ba bát, buổi chiều uống hai bát, nửa đêm uống một bát. Liền hai ngày ắt ngồi dậy được. Sau đó đổi dùng: thục địa tám lạng, nguyên sâm ba lạng, ngũ vị tử ba tiền, sơn thù du bốn tiền, ngưu tất một lạng. Dùng mười bát nước sắc còn hai bát, sáng uống một bát, tối uống một bát. Mười ngày liền đi được, sau một tháng hồi phục như cũ.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Có thể sinh tinh, bổ huyết, chữa hư tổn (cơ thể suy kiệt lâu ngày).
Toàn đương quy: ngâm rửa bằng rượu ngon ba ngày, phơi khô, thái nhỏ. Xuyên khung: chọn củ thật to, rửa nước sạch, thái nhỏ. Bạch thược: rửa nước ấm, thái nhỏ, ngâm rượu ngon một ngày, phơi khô, sao đến đỏ. Ba vị trên mỗi thứ bốn lạng.
Thục địa hoàng tám lạng, loại ở Hoài Khánh là tốt. Bốn lạng cho với sa nhân, bốn lạng cho với bạch phục linh, cùng bỏ vào túi lụa, nấu với hai bình rượu ngon cho cạn, chỉ lấy địa hoàng mà dùng. Hoàng bá loại vỏ dày (bỏ lớp vỏ ngoài) tám lạng: hai lạng ngâm nước muối, hai lạng ngâm rượu, hai lạng ngâm sữa người, hai lạng ngâm mật, đều phơi khô sao đỏ. Tri mẫu (bỏ lông) bốn lạng, cách chế giống hoàng bá.
Sáu vị trên trộn đều, trải phẳng dày ba bốn phân, đêm phơi sương, ngày phơi nắng, ba ngày ba đêm, rồi nghiền bột mịn. Dùng một cân tám lạng mật ong thật lấy mùa đông, thêm nửa bát nước, cùng luyện đến khi nhỏ giọt vào nước thành hạt tròn không tan. Lại thêm một bát nước, đun sôi một dạo, rồi trộn với thuốc trên làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống tám chín mươi viên, lúc bụng đói chiêu bằng nước muối; mùa đông… (câu gốc bị đứt ?)
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa chứng nghe sấm liền choáng ngất, bất tỉnh nhân sự. Đó là do khí khiếp (khí yếu, nhút nhát).
Nhân sâm, đương quy, mạch đông mỗi thứ hai lạng, ngũ vị tử năm tiền. Dùng một đấu nước (đấu: đơn vị dung tích bằng mười thăng) sắc còn hai thăng, gộp lại nấu thành cao. Mỗi lần uống ba thìa, hoà với nước sôi. Uống hết một cân thì nghe sấm vẫn bình thản.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa trúng ác (bỗng nhiên ngất do khí độc, tà khí bất chính xâm nhập) và trúng đàm (ngất do đờm làm tắc).
Nhân sâm ba tiền, phục linh năm tiền, thiên nam tinh ba tiền, phụ tử (củ con của cây ô đầu đã chế, tính rất nóng) một tiền. Người hư tổn thì thêm nhân sâm. Sắc nước uống liền tỉnh. Xét: chứng trúng ác, trúng đàm có loại nên dùng các thuốc như Tô hợp hoàn, Ngưu hoàng thanh tâm hoàn; với loại ấy thì kiêng dùng phương này.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Một liều Lục vị địa hoàng hoàn (bài thuốc viên gồm sáu vị, bổ thận âm), thêm mạch đông bốn lạng, táo nhân sao năm lạng, hoàng liên ba tiền, nhục quế năm tiền, đương quy ba lạng, bạch thược năm lạng, cam cúc hoa ba lạng, bạch giới tử (hạt cải trắng) hai lạng. Các vị đều tán bột, luyện mật làm viên. Mỗi ngày trước bữa cơm uống năm tiền, chiêu bằng nước sôi. Người già uống đến trăm tuổi, tinh lực càng khoẻ.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa các chứng chính xung (tim đập hồi hộp, hoảng hốt không yên) và mất ngủ.
Nhân sâm ba tiền, đan sâm hai tiền, mạch đông ba tiền, cam thảo một tiền, phục thần ba tiền, táo nhân sống năm tiền, táo nhân sao chín năm tiền, xương bồ một tiền, đương quy ba tiền, ngũ vị tử một tiền. Sắc nước uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa hoả ở các kinh.
Chi tử ba tiền, bạch thược năm tiền, cam thảo một tiền, đan bì ba tiền, nguyên sâm ba tiền, sắc nước uống. Tâm hoả (hoả ở tim) thì thêm hoàng liên một tiền. Phế hoả (hoả ở phổi) thì thêm hoàng cầm một tiền. Vị hoả (hoả ở dạ dày) thì thêm thạch cao ba tiền. Thận hoả (hoả ở thận) thì thêm tri mẫu một tiền, hoàng bá một tiền. Hoả ở ruột già thì thêm địa du một tiền. Hoả ở ruột non thì thêm thiên đông và mạch đông mỗi thứ ba tiền. Hoả ở bàng quang thì thêm trạch tả ba tiền.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa tích trệ (khối tích tụ, ứ đọng trong bụng).
Nhân ba đậu và tì ma nhân (hạt thầu dầu) mỗi thứ một trăm hạt, ngũ linh chi bốn lạng. A nguỳ (nấu với giấm cho tan) và đương quy mỗi thứ một lạng. Lưỡng đầu tiêm, xuyên sơn giáp (vảy con tê tê), nhũ hương (bỏ dầu), một dược (bỏ dầu) mỗi thứ năm tiền. Xạ hương ba phân, tùng hương (nhựa thông) một cân rưỡi, dầu vừng năm lạng.
Trừ nhũ hương, một dược, xạ hương, tùng hương, a nguỳ, các vị còn lại đều thái lát, ngâm trong dầu ba ngày. Dùng nồi đất sắc thuốc đến khi đen cháy, bỏ bã. Cho tùng hương vào sắc chừng một bữa cơm, rồi mới cho nhũ hương, một dược, xạ hương, a nguỳ vào. Sau đó nhấc ra, đổ vào nước, kéo rút rửa nhiều lần, đến khi thành màu vàng óng là được. Khi sắc, tay cầm cành đào, cành liễu khuấy đều, đừng để khô cháy. Phết thuốc lên miếng da chó dán vào chỗ đau. Mỗi ngày lấy đế tất hơ nóng chườm lên cho hơi thuốc thấm sâu là tốt.
Canh Sinh xét: Lưỡng đầu tiêm không phải là phân chuột đực mà là một vị thuốc riêng, chẳng phải cỏ cũng chẳng phải cây. Hình nó giống phân chuột nhưng hơi to, vị cay hơi đắng, có ở vùng Quan Đông (vùng Đông Bắc Trung Quốc, phía đông Sơn Hải quan). Có người bảo nó do sâu ăn nhựa cây hoá thành, có người bảo là hạt do cỏ cây kết lại. Gần đây các hiệu thuốc vốn không biết vật này, còn thầy thuốc thì ít ai không cho đó là phân chuột đực.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa thất tâm điên cuồng (mất trí, điên loạn).
Uất kim thật bảy lạng, minh phàn ba lạng, tán bột, làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống năm mươi viên, chiêu bằng nước sôi.
Có người đàn bà điên cuồng mười năm, được người trao cho phương này. Lần đầu uống thấy trong ngực như có vật bong ra, tinh thần nhẹ nhõm, uống lần nữa thì tỉnh hẳn. Đây là do kinh sợ lo âu, đờm và huyết… lạc… (câu gốc bị đứt ?)
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa chứng dương điên (động kinh): bỗng nhiên ngã lăn, kêu thành tiếng như dê như ngựa, miệng trào đờm như suối. Đó là do đờm làm mê tâm khiếu (lối thông của tim, nơi tinh thần ra vào). Bệnh do hàn mà thành, cảm lạnh thì phát.
Một thang liền khỏi, mãi mãi không tái phát.
Nhân sâm ba tiền, bạch truật một lạng, phục thần năm tiền, sơn dược (củ mài) ba tiền, ý dĩ năm tiền, nhục quế một tiền, phụ tử một tiền, bán hạ ba tiền, sắc nước uống. Chứng này phần nhiều mắc từ lúc còn nhỏ: bên trong tổn thương tỳ vị (hệ tiêu hoá), bên ngoài cảm phong hàn (gió lạnh), đờm kết ở trong ngực, nên gặp gió lạnh là phát. Nay chỉ dùng thuốc bổ chính khí (sức chống bệnh của cơ thể), không chuyên trừ đờm, trái lại lại trừ được gốc bệnh. Nếu chữa theo phong đàm (đờm do gió) thì tuy cũng có hiệu, rốt cuộc không thể một thang mà không tái phát.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Ngốc bệnh (bệnh đần độn, ngây dại) có khi do uất ức không thư thái, phẫn nộ mà thành, có khi do xấu hổ, căm tức mà thành.
Nhân sâm một lạng, sài hồ một lạng, đương quy một lạng, bạch thược bốn lạng, bán hạ một lạng, cam thảo năm tiền, táo nhân sống một lạng, thiên nam tinh năm tiền, phụ tử một tiền, xương bồ một lạng, thần khúc (men thuốc lên men từ bột và các vị thuốc) năm tiền, phục linh ba lạng, uất kim năm tiền.
Mười bát nước sắc còn một bát, đổ cho người bệnh uống. Nếu họ không chịu uống thì một người nắm tóc, hai tay giữ chặt hai tay trái phải của họ. Một người đỡ lấy cằm. Một người lấy cái sừng dê đã cắt bỏ chóp nhọn cắm vào miệng, rót thuốc vào sừng dê mà đổ. Nếu nôn ra cũng không sao, cứ đổ tiếp, đổ hết thuốc là tốt.
Người bệnh ắt chửi mắng, một lúc sau mệt rã muốn ngủ. Hãy để mặc họ tự tỉnh, tuyệt đối không được làm kinh động. Cốt để tự tỉnh thì khỏi hẳn, bị đánh thức thì chỉ khỏi một nửa.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa phát quyết (bỗng ngất lịm, chân tay lạnh): miệng không nói được, mắt nhắm, tay buông, trong họng kêu như tiếng ngáy, đờm khí rất thịnh. Có người một ngày thì chết, có người hai ba ngày thì chết. Vốn do sẵn có đờm khí mà phát.
Bán hạ sống năm tiền, xương bồ hai tiền, thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng) một lạng, cam thảo ba phân, phục thần ba tiền, tạo giáp (quả bồ kết) một tiền, nhân sâm năm tiền, gừng sống một tiền, sắc nước uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa đau lưng do hàn thấp (lạnh và ẩm).
Chóp củ phụ tử, chóp củ ô đầu, nam tinh, chu sa, can khương (gừng khô) mỗi thứ một tiền; hùng hoàng, long não, đinh hương, xạ hương mỗi thứ năm phân.
Các vị trên tán bột, luyện mật làm viên to bằng quả nhãn. Mỗi lần dùng một viên, lấy nước gừng hoà tan cho sệt như cháo đặc, hơ nóng, đặt vào lòng bàn tay, xoa lên lưng cho hết. Thuốc dính vào da thì hơ nóng, lấy vải bông buộc chặt, đến khi lưng nóng như lửa mới tốt. Cách ba ngày dùng một viên. Thêm ngô thù du, nhục quế thì càng hiệu.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa đau lưng.
Một cân gừng sống giã lấy bốn lạng nước, cùng một lạng thuỷ giao (keo nấu từ da động vật) sắc thành cao. Phết lên giấy dày, dán vào yêu nhãn (hai chỗ lõm hai bên thắt lưng) rất hiệu.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa các chứng ở đàn ông dương hư (dương khí suy, cơ thể lạnh yếu), tinh khí không đủ: tiểu tiện đục trắng, nước tiểu nhỏ giọt rỉ mãi, ngủ mơ hay kinh sợ, thường xuyên di tinh. Chữa cả các chứng ở đàn bà như bạch trọc (nước tiểu đục trắng), bạch đới (khí hư ra trắng).
Hoàng lạp (sáp ong vàng) bốn lạng. Bạch phục linh bốn lạng: bỏ vỏ, thái miếng, cùng hai lạng trư linh nấu trong nồi hơn hai mươi dạo sôi, lấy ra phơi nắng, nhặt bỏ trư linh không dùng. Lấy bột phục linh trộn với sáp ong đun chảy, làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần một viên, lúc bụng đói nhai kỹ, nuốt với nước bọt, đến khi tiểu tiện trong là được. Kiêng giấm gạo và các thứ tương tự, nhất là kiêng giận dữ, làm việc nặng và chuyện chăn gối.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Bụng dưới đau, tứ chi phù, mặt có chấm đỏ như dấu bị trùng đục ăn. Dưới mắt không có ngoạ tằm (bọng thịt mọng dưới mí mắt, trông như con tằm nằm) mà có hình hơi sưng. Đó là cổ trướng do trùng (bụng trướng to do trùng độc).
Lôi hoàn ba tiền, đương quy một lạng, miết giáp (mai ba ba, nướng tẩm giấm) một lạng, bột địa lật (bột củ năng) hai lạng (nếu dùng củ tươi thì lấy một chén trà nước ép), thần khúc ba tiền, phục linh ba tiền, xa tiền tử (hạt mã đề) năm tiền, bạch phàn ba tiền, sắc nước uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Do ngã, trặc mà huyết ứ không tan, hoặc do lo buồn uất ức mà huyết kết không lưu thông, hoặc do phong tà (tà khí gió) mà huyết đọng không thông. Cứ để dây dưa ngày tháng, huyết đọng lại trong bụng, thành huyết cổ (chứng bụng trướng to do huyết ứ). Thức ăn vào dạ dày không biến thành tinh huyết, trái lại đi giúp sức cho tà khí. Lâu ngày thì đầy chướng, chướng lâu thì thành cổ trướng.
Thuỷ điệt (con đỉa) ba tiền: sao đen, ước chừng một lạng sao đen rồi lấy ba tiền bột mà dùng. Đương quy hai lạng. Lôi hoàn, hồng hoa, chỉ thực, bạch thược, ngưu tất mỗi thứ ba tiền. Đào nhân (nhân hạt đào) bốn mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, giã nát. Sắc uống. Uống xong ra máu hơn một đấu, uống lại lần nữa, máu ra hết thì tự khỏi.
Canh Sinh xét: Vị thuỷ điệt trong phương này quá mãnh liệt. Vả lại vật này dù đã qua (?) nghiền, gặp nước lại sống lại. Người mắc cổ trướng chính khí ắt hư, tạng phủ ắt yếu; nếu để lại hại thì chẳng phải hoạ lớn sao? Chi bằng đổi dùng dạ minh sa (phân dơi) cho chắc chắn. Muỗi hút máu chẳng kém gì con đỉa, mà dạ minh sa là do dơi ăn muỗi hoá ra. Sách bản thảo (sách chép về các vị thuốc) nói nó có thể làm ra thai chết, vậy nó có thể công phá huyết ứ đọng là điều rõ ràng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Do ngã, trặc mà huyết ứ không tan, hoặc do lo buồn uất ức mà huyết kết không lưu thông, hoặc do phong tà mà huyết đọng không thông. Cứ để dây dưa ngày tháng, huyết đọng lại trong bụng, thành huyết cổ. Thức ăn vào dạ dày không biến thành tinh huyết, trái lại đi giúp sức cho tà khí. Lâu ngày thì đầy chướng, chướng lâu thì thành cổ trướng.
Thuỷ điệt ba tiền: sao đen, ước chừng một lạng sao đen rồi lấy ba tiền bột mà dùng. Đương quy hai lạng. Lôi hoàn, hồng hoa, chỉ thực, bạch thược, ngưu tất mỗi thứ ba tiền. Đào nhân bốn mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, giã nát. Sắc uống. Uống xong ra máu hơn một đấu, uống lại lần nữa, máu ra hết thì tự khỏi.
Canh Sinh xét: Vị thuỷ điệt trong phương này quá mãnh liệt. Vả lại vật này dù đã qua (?) nghiền, gặp nước lại sống lại. Người mắc cổ trướng chính khí ắt hư, tạng phủ ắt yếu; nếu để lại hại thì chẳng phải hoạ lớn sao? Chi bằng đổi dùng dạ minh sa cho chắc chắn. Muỗi hút máu chẳng kém gì con đỉa, mà dạ minh sa là do dơi ăn muỗi hoá ra. Sách bản thảo nói nó có thể làm ra thai chết, vậy nó có thể công phá huyết ứ đọng là điều rõ ràng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Do ngã, trặc mà huyết ứ không tan, hoặc do lo buồn uất ức mà huyết kết không lưu thông, hoặc do phong tà mà huyết đọng không thông. Cứ để dây dưa ngày tháng, huyết đọng lại trong bụng, thành huyết cổ. Thức ăn vào dạ dày không biến thành tinh huyết, trái lại đi giúp sức cho tà khí. Lâu ngày thì đầy chướng, chướng lâu thì thành cổ trướng.
Thuỷ điệt ba tiền: sao đen, ước chừng một lạng sao đen rồi lấy ba tiền bột mà dùng. Đương quy hai lạng. Lôi hoàn, hồng hoa, chỉ thực, bạch thược, ngưu tất mỗi thứ ba tiền. Đào nhân bốn mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, giã nát. Sắc uống. Uống xong ra máu hơn một đấu, uống lại lần nữa, máu ra hết thì tự khỏi.
Canh Sinh xét: Vị thuỷ điệt trong phương này quá mãnh liệt. Vả lại vật này dù đã qua (?) nghiền, gặp nước lại sống lại. Người mắc cổ trướng chính khí ắt hư, tạng phủ ắt yếu; nếu để lại hại thì chẳng phải hoạ lớn sao? Chi bằng đổi dùng dạ minh sa cho chắc chắn. Muỗi hút máu chẳng kém gì con đỉa, mà dạ minh sa là do dơi ăn muỗi hoá ra. Sách bản thảo nói nó có thể làm ra thai chết, vậy nó có thể công phá huyết ứ đọng là điều rõ ràng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Do ngã, trặc mà huyết ứ không tan, hoặc do lo buồn uất ức mà huyết kết không lưu thông, hoặc do phong tà mà huyết đọng không thông. Cứ để dây dưa ngày tháng, huyết đọng lại trong bụng, thành huyết cổ. Thức ăn vào dạ dày không biến thành tinh huyết, trái lại đi giúp sức cho tà khí. Lâu ngày thì đầy chướng, chướng lâu thì thành cổ trướng.
Thuỷ điệt ba tiền: sao đen, ước chừng một lạng sao đen rồi lấy ba tiền bột mà dùng. Đương quy hai lạng. Lôi hoàn, hồng hoa, chỉ thực, bạch thược, ngưu tất mỗi thứ ba tiền. Đào nhân bốn mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, giã nát. Sắc uống. Uống xong ra máu hơn một đấu, uống lại lần nữa, máu ra hết thì tự khỏi.
Canh Sinh xét: Vị thuỷ điệt trong phương này quá mãnh liệt. Vả lại vật này dù đã qua (?) nghiền, gặp nước lại sống lại. Người mắc cổ trướng chính khí ắt hư, tạng phủ ắt yếu; nếu để lại hại thì chẳng phải hoạ lớn sao? Chi bằng đổi dùng dạ minh sa cho chắc chắn. Muỗi hút máu chẳng kém gì con đỉa, mà dạ minh sa là do dơi ăn muỗi hoá ra. Sách bản thảo nói nó có thể làm ra thai chết, vậy nó có thể công phá huyết ứ đọng là điều rõ ràng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Do ngã, trặc mà huyết ứ không tan, hoặc do lo buồn uất ức mà huyết kết không lưu thông, hoặc do phong tà mà huyết đọng không thông. Cứ để dây dưa ngày tháng, huyết đọng lại trong bụng, thành huyết cổ. Thức ăn vào dạ dày không biến thành tinh huyết, trái lại đi giúp sức cho tà khí. Lâu ngày thì đầy chướng, chướng lâu thì thành cổ trướng.
Thuỷ điệt ba tiền: sao đen, ước chừng một lạng sao đen rồi lấy ba tiền bột mà dùng. Đương quy hai lạng. Lôi hoàn, hồng hoa, chỉ thực, bạch thược, ngưu tất mỗi thứ ba tiền. Đào nhân bốn mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, giã nát. Sắc uống. Uống xong ra máu hơn một đấu, uống lại lần nữa, máu ra hết thì tự khỏi.
Canh Sinh xét: Vị thuỷ điệt trong phương này quá mãnh liệt. Vả lại vật này dù đã qua (?) nghiền, gặp nước lại sống lại. Người mắc cổ trướng chính khí ắt hư, tạng phủ ắt yếu; nếu để lại hại thì chẳng phải hoạ lớn sao? Chi bằng đổi dùng dạ minh sa cho chắc chắn. Muỗi hút máu chẳng kém gì con đỉa, mà dạ minh sa là do dơi ăn muỗi hoá ra. Sách bản thảo nói nó có thể làm ra thai chết, vậy nó có thể công phá huyết ứ đọng là điều rõ ràng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa các loại lỵ năm màu (phân lỵ có nhiều màu khác nhau).
Cỏ linh lăng hương bỏ rễ, ngâm rượu pha muối nửa tháng, sao khô. Cứ mỗi lạng thì cho thêm quảng mộc hương một tiền năm phân, tán bột. Người bị lý cấp (mót rặn, muốn đi ngoài mà không đi được) và đau bụng thì uống một tiền năm phân với nước lạnh. Đợi đi ngoài nhiều đủ bốn lần, lại uống một tiền năm phân với nước cơm nóng thì cầm ngay. Kiêng ăn đồ sống lạnh.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa mọi chứng lỵ mới phát.
Bách thảo sương (muội nhọ nồi đun bằng cỏ) ba tiền, kim mặc (mực tàu loại tốt) một tiền, bán hạ bảy phân, mười bốn hạt ba đậu nấu chín, nghiền đều. Sáp ong vàng ba tiền cùng dầu vừng đun tan, trộn thuốc làm viên. Tuỳ người lớn nhỏ, mỗi lần uống ba, năm viên, hoặc bốn năm chục viên, chiêu bằng nước gừng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa mọi chứng ỉa chảy lâu ngày, dùng các thuốc không hiệu, uống thuốc này tự khỏi.
Hoàng đan (đã thuỷ phi, tức nghiền trong nước để gạn lấy bột mịn), khô phàn (phèn phi), sáp ong vàng mỗi thứ một lạng, vỏ quả lựu tám tiền (sao). Đun sáp cho chảy trong cái muôi đồng nhỏ, rồi lấy hoàng đan, phèn… ba… (câu gốc bị đứt ?)
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa ỉa chảy toàn nước, lỵ trắng. Phụ nữ có thai kiêng dán.
Dầu thơm (dầu vừng) một cân (hoặc dùng dầu mè), gừng sống một cân (thái lát), hoàng đan (đã thuỷ phi) nửa cân. Nấu thành cao, phết lên vải, dán trên rốn. Hoặc dùng Hồng dược hoàn.
Phụ phương Hồng dược hoàn: lưu hoàng ba tiền, mẫu đinh hương (quả đinh hương) một tiền, xạ hương ba phân. Lấy vài củ tỏi cô đơn (tỏi một tép) giã nhuyễn như bùn, cho ba vị trên vào nghiền đều, làm viên to như… (câu gốc bị đứt ?)
Lại một phương: bốn hạt mẫu đinh hương, một hạt thổ mộc miết (hạt gấc), một phân xạ hương, nghiền bột, lấy nước bọt làm viên to bằng hạt khiếm thực (hạt súng), nhét vào rốn, ngoài dán cao. Chữa lỵ ở trẻ con càng hiệu.
Canh Sinh xét: Phương này chữa hoắc loạn chuyển cân (thổ tả dữ dội kèm chuột rút) vào mùa hè, mùa thu, và mọi chứng đau bụng do nhiễm lạnh, rất hiệu. Tôi từng lấy phương Hồng dược hoàn thêm một tiền nhục quế làm thuốc bột. Mỗi lần dùng hai, ba phân đặt lên lỗ rốn, lấy cao dán thông thường đậy lên. Chứng nặng thì đặt thêm mồi ngải lên mặt cao dán mà đốt (phép cứu: hơ nóng huyệt bằng ngải cháy), hoặc lấy ấm trà nóng chườm lên.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa toàn thân phù thũng, lấy tay ấn vào thì chỗ lõm lại nổi lên.
Đình lịch (hạt cây đình lịch) bốn lạng, sao, tán bột, lấy thịt táo đỏ làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười lăm viên, chiêu bằng nước sắc tang bạch bì (vỏ rễ dâu), ngày uống ba lần, thử thì thấy hiệu ngay. Hoặc dùng dưa hấu đốt thành tro làm bột, uống cũng hiệu.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa tỳ tích hoàng thũng (vàng da, phù nề do khối tích ở tỳ).
Thanh phàn (phèn xanh, tức sắt sunfat) bốn lạng ((?) nung thành hạt đỏ). Đương quy bốn lạng (ngâm rượu (?) bảy ngày, sấy khô). Bách thảo sương ba lạng. Các vị tán bột, lấy rượu đã ngâm thuốc quấy hồ làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ năm đến bảy viên, chiêu bằng nước ấm. Sau một tháng hết vàng da, bệnh khỏi.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Sáu hạt nhân mộc miết (nhân hạt gấc) nghiền nhuyễn, chia làm hai phần. Một cái bánh nướng bột mì cắt làm hai nửa.
Chỉ dùng nửa cái bánh, khoét một lỗ, nhét thuốc vào trong, nhân lúc nóng úp lên rốn người bệnh. Chừng một canh giờ thì thay bằng nửa cái bánh nóng kia. Lỵ liền cầm, người bệnh thấy muốn ăn uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa bệnh hoàng đản (vàng da, vàng mắt) cho người lớn, trẻ nhỏ, đàn ông, đàn bà.
Tạo phàn (phèn đen) tám lạng. Dùng một cân bột mì nhào làm bánh, bỏ tạo phàn vào trong, vùi vào lửa nướng đến cháy là được. Thương truật, hậu phác (sao với nước gừng), trần bì (vỏ quýt lâu năm), cam thảo mỗi thứ tám lạng. Xuyên tiêu (hạt tiêu đất Thục) mười lạng, bỏ hạt đen bên trong, sao.
Các vị trên tán bột. Dùng ba cân táo đỏ nấu chín, bỏ vỏ và hạt, ba cân hồ đào bỏ vỏ, cùng giã nát, trộn thuốc làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống bảy tám mươi viên, dùng… (câu gốc bị đứt ?)
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Nga bất thực thảo (cây cóc mẳn) giã lấy nước, nấu thành cao một lạng. Lô cam thạch (quặng chứa kẽm) ba tiền, nung trong lửa (?) rồi nhúng vào nước tiểu trẻ con ba lần. Bột đồ sứ loại thượng hạng một tiền năm phân. Mật gấu hai tiền. (?)sa một ít. Tán thành bột cực mịn, hoà thành cao, chấm lên màng mộng (lớp màng che lòng đen mắt). Qua một đêm gỡ ra, dùng nước sắc hoàng liên, hoàng bá rửa sạch. Nếu vẫn còn màng thì chấm thêm một lần.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Bảy cái mật cá diếc, một chén sữa người, trộn đều, hấp trên nồi cơm một hai lần, đem chấm mắt thì nước mắt tự cầm.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa bệnh mắt: mặt đỏ, hai mắt chảy nước mắt, khi đau khi ngứa, ban ngày không nhìn rõ vật, ban đêm không nhìn được ánh đèn, gọi là lạn huyền phong (chứng viêm loét bờ mi mắt).
Lấy mật con dê đực đã thiến, bỏ mỡ bên trong, nhồi đầy mật ong tốt, trộn đều đem hấp. Đợi khô thì cho vào cối nghiền mịn thành cao, đem chấm mắt. Vì ong hút trăm hoa, dê ăn… (câu gốc bị đứt ?)
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Bốn mươi chín con bọ cạp nhỏ, gừng sống thái bốn mươi chín miếng, mỗi miếng bằng cỡ con bọ cạp, sao chung đến khi gừng khô là được. Nghiền bột, hoà rượu ấm uống. Qua một hai canh giờ uống thêm một lần nữa, đến say cũng không sao. Hôm sau trong tai như nghe tiếng sênh, tiếng sáo thì khỏi. Người thận hư uống hai lần cũng khỏi.
Canh Sinh xét: Phương này dùng bọ cạp đến bốn mươi chín con, quá mạnh, nhất thiết phải dùng thận trọng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Ngày mồng một tháng chạp lấy năm sáu cái mật lợn, không kể lớn nhỏ. Dùng hoàng liên, thanh đại, bạc hà, cương tàm (con tằm chết cứng do nấm), bạch phàn, phác tiêu mỗi thứ năm tiền, nhồi vào trong mật, lấy giấy xanh gói kỹ. Đào dưới đất một hố vuông, mỗi chiều sâu rộng một thước, treo mật trong đó, lấy đồ che đậy, không để gặp gió nắng. Đợi đến ngày lập xuân (tiết khí mở đầu mùa xuân, khoảng ngày 4–5 tháng 2 dương lịch) thì lấy ra, để gió thổi bay vỏ mật và giấy xanh. Nghiền mịn, cất vào lọ, mỗi lần thổi một ít vào họng.
Canh Sinh xét: Bệnh ở họng có nhiều loại, gây hại rất nhanh. Tôi thường dùng Dị công đan để chữa, lần nào cũng hiệu ngay.
Phụ phương Dị công đan: ban miêu bỏ cánh và chân, bốn tiền, sao với gạo nếp cho vàng. Huyết kiệt, một dược, nhũ hương, toàn yết (con bọ cạp để nguyên con), nguyên sâm mỗi thứ sáu phân. Xạ hương, băng phiến mỗi thứ ba phân. Cùng nghiền mịn, cất trong lọ sứ, đừng để bay hơi.
Khi dùng, lấy một miếng cao dán thông thường, cho lên đó một lượng bột thuốc cỡ hạt đậu nành, dán ngoài cổ họng, đúng chỗ đau. Qua hai ba canh giờ thì bóc ra, da sẽ nổi phỏng. Dùng kim bạc khêu cho ra nước vàng. Nếu nước màu đen hoặc vàng sẫm thì lại dùng cao và bột thuốc dán hai bên trái phải chỗ phỏng, vẫn khêu như trước, đến khi ra nước vàng nhạt là được. Không kể hầu nga (amidan sưng như con ngài), hầu phong (họng sưng đau cấp, khó thở) hay hầu tý (họng sưng tắc, đau, khó nuốt), mọi chứng đều dùng được. Chỉ phụ nữ có thai là kiêng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa cấp triền hầu phong (họng sưng cấp tính, như bị siết quanh cổ), nhũ nga (amidan sưng), hầu tý.
Bạch phàn ba tiền, năm hạt ba đậu bỏ vỏ. Dùng muôi sắt đun phèn cho chảy, thả ba đậu vào, đợi phèn khô thì lấy ba đậu ra, cất phèn lại. Gặp người đau họng thì lấy ống sậy thổi phèn vào họng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa chín loại hầu tý: cấp hầu tý, triền hầu phong, kết hầu lạn (họng kết khối và loét), trùng thiệt (dưới lưỡi sưng như mọc thêm cái lưỡi), mộc thiệt (lưỡi sưng cứng như gỗ), phi ti nhập khẩu (tơ nhện bay vào miệng gây sưng loét).
Bốn mươi quả đại tạo giác (bồ kết to) thái nhỏ, ngâm vào ba đấu nước một đêm, sắc còn một đấu rưỡi. Cho năm tiền bột nhân sâm, một lạng bột cam thảo vào, sắc còn năm thăng, bỏ bã. Cho thêm một thăng rượu không tro (rượu nguyên chất, không pha tro) và hai thìa đong thuốc bồ hóng đáy nồi, sắc đặc như mạch nha. Cho vào bình bịt kín, chôn dưới đất một đêm. Mỗi lần dùng nước ấm chiêu một thìa, hoặc quét vào trong họng, đến khi nôn hết dãi độc là được. Sau đó ngậm một ít lát cam thảo.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa mười tám loại hầu tý.
Hai mươi lăm củ thiên nam tinh tươi thái lát. Năm mươi củ bán hạ, tươi là tốt, thái nhỏ. Tạo giác bỏ xơ, lấy sạch bốn lạng. Bạch phàn, muối trắng, phòng phong, phác tiêu mỗi thứ bốn lạng. Cát cánh hai lạng. Chọn một trăm quả mơ chín bảy phần.
Trước hết lấy phác tiêu và muối ngâm nước một ngày một đêm, rồi tán vụn các thuốc, cho vào nước trộn đều. Lại thả mơ vào nước, nước phải ngập trên mặt mơ ba ngón tay, ngâm bảy ngày, lấy ra phơi khô. Lại cho vào nước ngâm cho thấm rồi phơi khô, đến khi nước thuốc cạn là được. Cất mơ vào đồ sứ bịt kín; có lớp phấn trắng như sương nổi lên thì càng tốt. Khi dùng lấy bông trắng bọc mơ ngậm trong miệng, để nước bọt từ từ nuốt xuống, đờm ra thì khỏi ngay.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa kinh phong (chứng co giật ở trẻ em, thường kèm sốt cao), làm hết co giật.
Một con bọ ngựa, một con thằn lằn, một con rết chân đỏ, mỗi con bổ đôi theo chiều dọc ở giữa, nửa trái và nửa phải nghiền bột riêng. Nam dùng nửa trái, nữ dùng nửa phải, lấy một thìa thổi vào mũi cho hít vào. Dùng nửa phải thì bên phải hết giật, dùng nửa trái thì bên trái hết giật.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa trúng phong (đột quỵ, trúng gió) và trúng đàm.
Thạch cao sống mười lạng, thần sa (chu sa đất Thần Châu, loại tốt nhất) năm tiền.
Các vị trên cùng nghiền mịn, trộn đều. Người lớn mỗi lần uống ba tiền. Trẻ từ một đến ba tuổi uống một tiền, bốn đến bảy tuổi một tiền năm phân, tám đến mười hai tuổi hai tiền, mười ba đến mười sáu tuổi hai tiền năm phân. Hoà với nước mật ong sống mà uống.
Canh Sinh xét: Phương này thấy trong sách "Kê minh lục", chữa đàm nhiệt kính quyết (co cứng, ngất lịm do đờm và nhiệt), tức là cấp kinh phong. Nếu chữa cho người lớn bị đàm quyết (ngất do đờm), loại trúng (chứng giống trúng phong) thì mỗi lần phải uống ba đến năm tiền, cũng hoà với mật ong sống mà uống, không lần nào không hiệu.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa các chứng ở trẻ con: mọi kiểu ho, kinh giản (co giật, động kinh) lên cơn giật, sốt, (?) suyễn, đờm dãi trào lên, đàm quyết ngã lăn bất tỉnh.
Toàn yết một lạng (bỏ gai đuôi, rửa sạch, sao), nam tinh một lạng, chu sa bốn tiền năm phân, trân châu một tiền, ba đậu sương (bột ba đậu đã ép bỏ dầu; ép sạch dầu, sao) hai tiền năm phân.
Các vị trên tán bột mịn, dùng hồ gạo nếp làm viên to bằng hạt cải. Trẻ một tuổi mỗi lần uống năm mươi viên, hai tuổi một trăm viên. Xem trẻ lớn hay nhỏ, khoẻ hay yếu mà liệu, chiêu bằng nước sắc bấc đèn. Đây là phương bí truyền chữa cấp kinh phong của họ Trần ở Ngô Trung (vùng Tô Châu).
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa chứng hay sảy thai thành thói quen, cứ ba bốn tháng là sảy. Sau khi thụ thai hai tháng thì uống.
Đỗ trọng tám lạng (ngâm nước nấu gạo nếp cho thấm, sao cho đứt hết tơ), tục đoạn hai lạng (ngâm rượu, sấy khô, tán bột). Lấy năm, sáu lạng bột sơn dược nấu hồ làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống năm mươi viên, lúc bụng đói chiêu bằng nước cơm.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chỉ dùng để làm tiêu mòn khối tích trong bụng, không làm người mệt mỏi, nhưng phải liệu người bệnh hư hay thực.
Tiêu thạch (diêm tiêu) sáu lạng, đại hoàng tám lạng, nhân sâm và cam thảo mỗi thứ ba tiền.
Các vị trên tán bột mịn. Lấy ba thăng khổ tửu (giấm) để ba năm cho vào nồi. Lấy thanh tre làm que đo, cứ mỗi thăng giấm thì khắc một vạch. Trước hết cho đại hoàng vào, khuấy không ngừng tay, để hơi sôi; cạn hết một vạch thì cho các thuốc còn lại vào; cạn thêm một vạch nữa thì đun lửa nhỏ, là có thể viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba mươi viên. Uống xong đi ngoài ra những thứ như gan gà, như nước vo gạo, màu đỏ đen, thì khỏi. Sau khi đi ngoài kiêng gió và đồ sống lạnh, nên ăn cháo loãng để điều dưỡng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Chữa trẻ con đờm tắc ở tim ngực.
Năm mươi củ bán hạ, ba mươi hạt ba đậu bỏ vỏ, nấu chung với bán hạ. Đợi bán hạ chín nhừ thì lấy ba đậu ra, chỉ dùng bán hạ. Sấy khô, tán bột mịn, lấy hồ gạo làm viên to bằng hạt cải, dùng chu sa làm áo bọc ngoài, phơi khô. Mỗi lần nuốt bảy viên với nước củ cải; người lớn thì gấp đôi.
Canh Sinh xét: Phương này chữa đờm rất hiệu. Các chứng như điên giản (động kinh), đàm quyết và hầu tý, hễ có đờm thì đều dùng được.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển một.
Mục Triệt dược nội trị.
Thường sơn miêu (mầm, lá non cây thường sơn) sáu tiền, ô mai ba tiền. Trần bì, binh lang, chế hà thủ ô (hà thủ ô đã chế), quy thân (phần thân củ đương quy) sao rượu mỗi thứ hai tiền. Pháp bán hạ (bán hạ chế theo phép) và xuyên quế chi mỗi thứ một tiền. Mười hạt đinh hương, hai lát gừng sống, năm quả táo đỏ.
Các vị trên sắc uống trước khi lên cơn hai canh giờ. Uống xong hoặc nôn hoặc tả, bệnh tự khỏi. Nếu một thang chưa khỏi hẳn thì uống thêm một thang, lần nào cũng cắt cơn ngay.
Canh Sinh xét: Bệnh sốt rét dây dưa thường khiến người suy kiệt. Phương xưa hay dùng thảo quả, thường sơn để lấy hiệu nhanh, thật không phải cách hay. Trương Lập Hầu ở Thượng Nguyên (nay thuộc Nam Kinh) truyền miệng một phương. Dùng hai, ba lạng thường sơn tán bột, cùng bảy quả trứng vịt cho vào nồi đất nấu thật nóng. Khi lên cơn thì lấy trứng nắm trong tay, trứng nguội thì đổi quả khác. Trứng đã nắm thì lại đem nấu rồi nắm tiếp, đến khi dứt cơn sốt rét mới thôi. Lần sau lên cơn, lại nấu và nắm như trước; hai ba lần là cắt được.
Lại một phương (chữ đầu dòng có lẽ thừa ?): thường sơn một lạng, đậu đen một cáp (đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng), nấu chung. Nhặt bỏ thường sơn, chỉ ăn đậu, cũng hiệu.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video