Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn "Triệt dược ngoại trị" (nhóm bài thuốc có tác dụng nhanh, chặn đứng bệnh, chủ yếu chữa các bệnh bên ngoài như mụn nhọt, lở loét, vết thương)
Chữa sang dương (các loại mụn nhọt, lở loét ngoài da nói chung).
Kim ngân hoa, cam thảo sống, đương quy, bồ công anh mỗi thứ một lượng (đơn vị cân cổ, khoảng 37 gam); hoàng cầm một tiền (một phần mười lượng, khoảng 3,7 gam); nhũ hương một tiền. Nhũ hương tán thành bột. Trước hết đem kim ngân hoa cùng năm vị kia sắc với năm bát nước, còn lại một bát. Hòa bột nhũ hương vào mà uống, hiệu nghiệm như thần.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa ung, thư, tiết độc và đa cốt thư mới phát. Ung là nhọt sưng to, nổi đỏ, ở nông. Thư là nhọt sâu, mặt phẳng, màu tối; ở đây không phải bệnh ung thư hiện nay. Tiết độc là mụn nhọt nhỏ. Đa cốt thư là loại nhọt sâu sát xương, lâu ngày có mảnh xương vụn chảy ra.
Đại hoàng một lượng; lá phù dung một lượng (phơi khô, tán bột); xạ hương, băng phiến mỗi thứ ba phân (phân là một phần mười tiền, khoảng 0,37 gam); ngũ bội tử một lượng; đằng hoàng ba tiền; phèn sống ba tiền.
Các vị trên tán bột, hòa với giấm gạo thành dạng hồ đặc. Bôi quanh bốn phía nhọt đa cốt thư, ở giữa chừa một lỗ to bằng hạt đậu. Dùng lông ngỗng nhúng giấm quét lên luôn luôn, một ngày một đêm thì nhọt tự tiêu bên trong. Nếu không quét giấm thì dù có bôi thuốc cũng vô ích. Các loại ung, tiết khác cũng đắp thuốc này, rất hiệu nghiệm.
Canh Sinh (người hiệu đính sách) nhận xét: Đa cốt thư phần nhiều thuộc âm (thể bệnh lạnh, nằm sâu, không sưng đỏ), lúc mới phát thường không nhức không đau. Bài này chỉ hợp với các chứng dương độc như ung, tiết (thể bệnh nóng, sưng đỏ, đau, ở nông), không được dùng cho âm chứng. Vì vậy có lẽ bài này không mấy thích hợp với đa cốt thư.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa phát bối (nhọt lớn mọc ở lưng), ung thư, đinh sang (nhọt nhỏ, chân sâu, cứng như cái đinh, rất độc), ác tiết (mụn nhọt dữ) cùng mọi thứ nhọt độc sưng lở không rõ tên, nóng (?) đau nhức, mới phát, chưa vỡ.
Dùng cẩm văn đại hoàng (đại hoàng loại tốt, mặt cắt có vân như gấm), không kể nhiều ít: một nửa vùi tro nóng nướng chín, một nửa dùng sống. Thêm đốt cam thảo (phần mấu đốt trên rễ cam thảo), lượng bằng đại hoàng.
Các vị tán thật mịn. Mỗi lần uống một thìa, hòa với rượu ấm, uống lúc bụng đói. Uống đến khi đi ngoài thông lợi thì thôi.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Bài này do thầy thuốc chữa nhọt tên Công Tôn Tri sáng chế. Đem chấm vào mọi thứ ung thư, không lần nào không hiệu nghiệm như thần. Đan sa nuôi huyết, bổ tâm (tạng tim theo Đông y). Hùng hoàng làm mọc thịt, bổ tỳ (tạng tiêu hóa theo Đông y). Phàn thạch (phèn) điều hòa chất mỡ, giúp phế (tạng phổi). Từ thạch thông dịch trong xương, làm mạnh thận. Thạch đảm (đảm phàn, phèn xanh) chữa gân, bồi bổ can (tạng gan).
Các vị lấy lượng bằng nhau, cho vào nồi Dương Thành (loại nồi đất nung làm ở Dương Thành, dùng để luyện thuốc), lấy bùn trộn muối trát kín. Đem thăng luyện (nung để thuốc bốc hơi lên, bám đọng ở phần trên rồi thu lấy), lấy lớp sương thuốc bay lên đọng lại mà dùng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Bài này rất lạ, phải bỏ ra nghìn vàng mới có được, dùng không lần nào không hiệu nghiệm.
Nhũ hương loại giọt bốn lượng (gói trong lá nhược nung đỏ, lấy gạch ép cho ra dầu). Một dược sạch bốn lượng, cũng bỏ dầu theo cách trên. Huyết kiệt loại tươi, nhiều dầu, bốn lượng. Nhi trà màu trắng bốn lượng. Ngân chu thượng hạng bốn lượng. Định phấn Hàng Châu (phấn chì làm ở Hàng Châu) bốn lượng. Hoàng đan thượng hạng bốn lượng. Đồng lục (gỉ đồng) loại tốt ba tiền.
Các vị nghiền riêng từng thứ đến khi không còn nghe tiếng lạo xạo, rây thành bột thật mịn rồi trộn đều. Lúc dùng, tùy chỗ bệnh lớn nhỏ, lấy một miếng giấy dầu loại "giáp liên tứ" (?), dùng kim châm nhiều lỗ nhỏ. Mỗi tờ dùng năm tiền bột thuốc, hòa với dầu vừng thật rồi phết lên giấy. Lấy thêm một miếng giấy dầu đậy lên, xung quanh khâu kín bằng chỉ.
Dán vào chỗ bệnh, lấy lụa mềm buộc chặt, tự nhiên hết đau, tan máu ứ, sinh thịt mới. Qua ba ngày thì lật miếng cao lại, dùng kim châm nhiều lỗ nhỏ như trước rồi dán. Vì thuốc rất đắt nên làm vậy để tận dụng sức thuốc cả hai mặt.
Người không có hỏa (trong người không nóng) thì uống thêm Thập toàn đại bổ thang. Người có hỏa thì bỏ nhục quế, gừng, táo ra, sắc uống hằng ngày, kèm ăn uống bồi bổ, không ai không có kết quả. Người bệnh nặng nhất thì dùng hai miếng cao, trăm lần không sai một.
Canh Sinh nhận xét: Bài này dùng sau khi nhọt đã vỡ loét thì hiệu nghiệm nhất. Nếu nhọt chưa vỡ, chưa ra nhiều mủ thì không thích hợp.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Lô cam thạch một lượng, hoàng liên một tiền, hoàng bá và hoàng cầm mỗi thứ hai tiền.
Ngâm hoàng liên, hoàng bá, hoàng cầm lấy nước. Cho cam thạch vào nồi nấu bạc, nung đỏ rồi thả vào nước thuốc. Chia làm chín lần cho nước thấm khô hết, đến khi cam thạch nung thành giòn xốp là được. Phơi khô, tán mịn, thêm băng phiến năm phân.
Thuốc này chữa miệng lở, chấm mắt rất hay. Thêm một ít trân châu thì chữa hạ cam (lở loét ở bộ phận sinh dục) cũng nghiệm, làm lên da non, mọc thịt. Phàm có nhiệt độc thì phối với Tam bạch thăng dược (?), hòa sữa người mà đắp, khỏi ngay.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
(Cũng gọi là Ngũ linh thăng dược.) Thủy ngân, phèn trắng mỗi thứ năm tiền; chu sa, hùng hoàng mỗi thứ hai tiền năm phân; hỏa tiêu (diêm tiêu) tám tiền.
Các vị theo phép luyện thăng dược mà luyện. Phàm mọi thứ nhọt sưng độc không rõ tên, nếu vỡ đã lâu, bên trong hoại, bốn bên màu tím, màu đen, thì lấy thuốc hòa nước cho loãng, dùng lông gà quét chấm lên. Màu thịt lập tức hồng hào trở lại, thịt chết liền bong ra. Sau đó rắc Sinh cơ tán (thuốc bột làm lên da non, mọc thịt) thì khỏi hẳn.
Phàm các chứng trĩ rò thông vào ruột, lấy thuốc này cuộn trong giấy thành sợi, cắm vào ống rò bảy ngày, ống rò sẽ theo sợi thuốc mà bong ra.
Canh Sinh nhận xét: Phép này tức là phép "nhất điều thương" của ngoại khoa (cắm một sợi thuốc ăn mòn vào lỗ rò, như cắm một mũi giáo), không được dùng bừa. Gần đây thầy thuốc chữa nhọt hễ thấy mụn nhọt không liền miệng là hơi một tí đã cho là có ống rò. Họ bèn dùng thuốc cắm cho thối rữa, một lần rồi hai, hai lần rồi ba. Càng rút ống thì nhọt càng không khỏi, có người vì thế mà thành bệnh dai dẳng, có người vì thế mà bị dùng dao rạch cắt, dùng chỉ thắt phá.
Họ không biết rằng đường mủ chảy ra thì gọi là ống, chứ ống không phải là một vật có thật. Tôi tự tay chữa nhọt ngoài da không ít, chưa từng làm việc rút ống, cắt ống, vậy mà nhọt vẫn lên da non, mọc thịt, công hiệu như thường. Tôi đặc biệt ghi lại đây để phá mối lầm của các thầy thuốc đời nay.
Còn thăng đan (thuốc luyện bằng phép thăng) là thuốc quan trọng của ngoại khoa, không thể không dùng. Nhưng phải để lâu đến năm, bảy năm mới dùng được, và nên dùng ít mới hay. Nếu là nhọt ở lưng hay nhọt vỡ lớn ở ngực, bụng thì càng phải thận trọng. Thường có trường hợp nhọt chưa khỏi mà nhiệt độc của thuốc thăng đã đánh vào trong bụng, đến nỗi khô miệng, lở họng, mà người ta phần nhiều không biết.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Thủy ngân, hỏa tiêu, phèn trắng, tạo phàn (phèn xanh), muối trắng rang, mỗi thứ chín tiền.
Các vị cùng nghiền mịn, đến khi không còn thấy hạt thủy ngân lấp lánh, cho vào một nồi nấu bạc lớn còn mới, đun lửa nhỏ cho chảy ra. Lửa to thì thủy ngân bốc lên, dễ bị "tẩu lô" (thuốc bay thoát khỏi nồi, hỏng mẻ luyện), nên phải dùng than (?) mới tốt. Nấu đến khi trong nồi không còn khói trắng bốc lên, rồi lấy que tre hay que gỗ khều thử. Khều không thấy vụn thuốc nổi lên là thuốc đã bám chặt đáy nồi, gọi là "kết thai" (thuốc kết thành lớp cứng ở đáy nồi).
Kết thai xong, lấy một chậu gỗ lớn đựng nước, trong chậu đặt một chậu lửa bằng sắt sạch. Nước trong chậu gỗ phải ngập đến nửa chậu sắt. Sau đó úp ngược cả nồi lẫn lớp thai đã kết vào trong chậu sắt. Bên ngoài lấy đất vàng trộn nước muối trát kín miệng nồi, đừng để hở hơi, hở hơi cũng bị tẩu lô.
Lại lấy tro sạch rải vào chậu sắt, tro ngập đến lưng nồi, rải tro cho phẳng. Không được làm lay động nồi thuốc, vì chỗ trát miệng bị va hỏng cũng sẽ tẩu lô.
Rải tro xong, lấy than gỗ dẻ nung đỏ xếp vây quanh đáy nồi, dùng quạt quạt nhẹ, đốt hết một nén hương, gọi là văn hỏa (lửa nhỏ, nhẹ). Lại quạt mạnh hơn, luyện thêm một nén hương, gọi là vũ hỏa (lửa to, mạnh). Than vơi đến đâu thêm đến đó, đừng để gián đoạn mà lộ đáy nồi. Luyện thêm một nén hương nữa rồi rút lửa.
Đợi hôm sau tro trong chậu nguội hẳn, dùng chổi quét đi, bóc hết lớp đất trát miệng. Mở ra xem, lớp sương trắng trong chậu sắt gọi là đan. Thu vào bình sứ cất dùng, càng để lâu càng tốt. Lớp thai còn lại trong nồi đem nghiền rắc chữa hắc lào, lở ngứa, hiệu nghiệm vô cùng.
Nếu lo thai kết chưa chắc, khi úp nồi vào chậu, gặp lửa luyện thì thai rơi xuống chậu sắt, sẽ không có đan giáng xuống, cũng gọi là tẩu lô. Cách phòng là lấy dây sắt làm một cái giá nhỏ ba chân, đặt trong lò chống đỡ lấy thai đan thì chắc chắn nhất.
Đan này nếu gặp ung thư, phát bối, đinh độc và mọi thứ nhọt dữ, thì dùng chừng một ly (một phần mười phân), hòa với nước bọt chấm lên đỉnh nhọt, rồi lấy cao dán đậy lại. Hôm sau rễ độc bị nhổ sạch, trên đỉnh nhọt kết thành một cục thịt đen, ba bốn ngày thì rụng. Sau đó dùng thuốc thăng vài lần là khỏi hẳn.
Đan này đem trộn thật đều với bánh bột hấp thấm chút nước, tán bột mịn, vê thành sợi, phơi khô cất dùng. Phàm nhọt độc đã thành ống rò thì ước lượng ống nông sâu, cắm sợi thuốc vào, bên trên dán cao. Hôm sau nặn mủ ra, làm như vậy một hai lần thì ống rò hóa thành mủ. Ống hết rồi thì dùng thuốc thăng vài lần là khỏi hẳn.
Đan này công hiệu nhanh gấp mười thăng đan, nhưng tính rất mạnh, chấm vào nhọt rất đau. Cách khắc phục là dùng bán hạ sống pha vào lượng bằng nhau, lại thêm chút băng phiến, có thể làm thịt tê đi không đau.
Canh Sinh nhận xét: Giáng đan (thuốc luyện theo phép giáng, cho thuốc đọng xuống phía dưới) là thứ để chữa nhọt dai dẳng, độc dữ, thịt chết. Tuyệt đối không được dùng nhiều, dùng bừa, nhất định phải thận trọng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa nhọt sưng độc không rõ tên. Đương quy tám tiền, hoàng kỳ (?) năm tiền, phấn cam thảo hai tiền, kim ngân hoa một lượng. Dùng một bát nước, một bát rượu lâu năm sắc chung, uống lúc bụng đói.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa nhọt sưng độc không rõ tên, ung thư, phát bối và các chứng tương tự, ba ngày thì khỏi. Xuyên sơn giáp (vảy con tê tê, nướng rồi tán), hoàng kỳ (?), bạch chỉ, đương quy, sinh địa mỗi thứ ba tiền. Dùng ba bát rượu vàng, hoặc nửa rượu nửa nước, sắc còn một bát mà uống.
Nhọt ở đầu mặt thì thêm xuyên khung năm tiền. Ở thân mình thì thêm đỗ trọng năm tiền. Ở hai chân thì thêm ngưu tất năm tiền. Ở tay chân, cánh tay thì thêm quế chi năm tiền.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa mọi chứng sưng đỏ, nóng, đau, cùng trĩ rò và các thứ độc.
Mực tàu Kinh, mật gấu, hồ hoàng liên, nhi trà, ngưu hoàng mỗi thứ ba tiền; băng phiến một tiền; xạ hương năm tiền.
Các vị tán bột riêng. Dùng mật lợn thêm nước gừng sống, nước đại hoàng ngâm lấy nước, cùng một ít giấm đặc, trộn với thuốc thành thỏi. Khi dùng lấy nước lạnh mài cho đặc, dùng bút bôi lên, khỏi ngay.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa ung thư, sưng độc. Vào tiết Trùng dương (mồng 9 tháng 9 âm lịch) hái lá phù dung tán bột. Trước tiết Đoan ngọ (mồng 5 tháng 5 âm lịch) hái thương nhĩ (ké đầu ngựa), đốt tồn tính (đốt cháy đen nhưng không thành tro trắng, để giữ dược tính) rồi tán bột. Hai thứ lượng bằng nhau, hòa nước mật ong bôi quanh bốn phía nhọt, độc tự nhiên không lan rộng ra.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Tro gỗ dâu bảy tiền, tro vôi quặng (?) năm tiền, tro rơm kiều mạch một lượng, tro cây cà một lượng. Cho vào nồi với năm bát nước, đun sôi mươi lần, dùng túi vải lọc bỏ bã, rồi dùng muôi sắt nấu cô lại còn một chén nhỏ, cất để dùng.
Nếu nhọt sưng độc không chịu vỡ đầu, đem thuốc này vạch một chữ thập lên đỉnh chỗ bệnh thì mủ liền ra. Các loại nhọt lớn có chân đinh (?), thịt thối không bong, thì dùng nước thuốc này rửa. Nếu chấm nốt ruồi đen, tàn nhang trên mặt thì càng hiệu nghiệm như thần.
Canh Sinh nhận xét: Dùng thuốc này làm vỡ đầu nhọt tuy hiệu nghiệm, nhưng thường làm loét bên trong quá nhiều, ăn lan sang cả thịt lành. Không bằng đợi khi mủ đủ rồi dùng dao kim chọc vỡ thì tốt hơn. Còn dùng bài này rửa thịt thối thì đau không chịu nổi, chớ dùng dễ dãi.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
(Còn gọi là Hải long phấn.) Long cốt, huyết kiệt, hồng phấn sương (bột thuốc màu đỏ luyện bằng phép thăng), nhũ hương, một dược, hải phiêu tiêu (mai mực), xích thạch chi mỗi thứ một phân; thạch cao non hai phân.
Các vị tán bột mịn, rắc lên rất hiệu nghiệm. Phàm trong Sinh cơ tán đều phải phối phấn sương. Nếu muốn tẩy thịt thối thì cứ một lượng thuốc phối ba phân đến năm phân phấn sương. Nếu chữa hạ cam và các loại nhọt như thế, mỗi lượng phối một, hai phân.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Thảo ô, xuyên ô, bán hạ, nam tinh sống, thiềm tô (nhựa cóc) mỗi thứ một tiền; phiên mộc miết (hạt mã tiền), bạch chỉ, nha tạo (quả bồ kết nhỏ) mỗi thứ ba phân.
Các vị cùng tán bột, lúc dùng hòa nước đắp lên chừng thời gian một bữa cơm, rồi mổ dao sẽ không đau.
Canh Sinh nhận xét: Thảo ô, xuyên ô nên dùng phần đầu nhọn của củ, bán hạ nên dùng sống. Hoặc dùng bột hồ tiêu cũng được. Hòa bằng rượu trắng thì thuốc ngấm càng nhanh.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Phàm các loại nhọt, lở ngứa cần lột bỏ da, trước hết cho uống thuốc này để người bệnh không biết đau đớn, sau đó mới mổ dao, rồi rắc thuốc sinh cơ.
Dương trịch trục (hoa đỗ quyên vàng, rất độc, gây mê) ba tiền, rễ hoa nhài một tiền, đương quy một lượng, thạch xương bồ ba phân. Sắc nước uống một bát, liền như ngủ say, mặc cho người ta dùng dao cắt cũng không đau không ngứa.
Thay da xong được ba ngày, dùng nhân sâm năm tiền, cam thảo sống ba tiền, trần bì năm phân, bán hạ một tiền, bạch vi một tiền, thạch xương bồ năm phân, phục linh năm tiền, sắc uống thì tỉnh lại.
Canh Sinh nhận xét: Rễ hoa nhài nhất định phải dùng thận trọng. Sách bản thảo (sách thuốc) nói nó làm người ta say, thường đến mức không tỉnh lại.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Bài này còn dùng khi cắt bướu, đắp vào thì mọc da. Phàm sau khi lột da, đắp năm tiền bột thuốc này thì không những không đau, trái lại còn thấy ngứa.
Nhân sâm một tiền, bột rễ tam thất ba tiền, khinh phấn năm phân, huyết kiệt kỳ lân ba tiền, tượng bì (da voi) một tiền, nhũ hương (bỏ dầu) một tiền, một dược một tiền, vôi nghìn năm (vôi để rất lâu năm) ba tiền, bột quảng mộc hương một tiền, băng phiến ba phân, nhi trà hai tiền.
Các vị tán thật mịn, nghiền đến khi không còn tiếng lạo xạo là được. Việc chế thuốc phải làm vào ngày Đoan ngọ, không được để bất kỳ ai trông thấy.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Phàm người bị ung thư, mọc ở lưng, hoặc mọc ở đỉnh đầu, hoặc mọc ở ngực bụng, hoặc mọc ở tay, chân, cánh tay, đùi, eo lưng, rốn, hoặc quanh bộ phận sinh dục và hậu môn, uống một lần là tiêu ngay. Nhọt đã vỡ thì liền miệng.
Kim ngân hoa bốn lượng, bồ công anh một lượng, đương quy hai lượng, huyền sâm một lượng. Dùng năm bát nước sắc còn tám phần, uống lúc bụng đói. Chỉ một thang là nhọt tan hết như chưa từng có. Chớ chê lượng thuốc nặng mà bớt đi, bớt đi thì công hiệu cũng giảm một nửa.
Canh Sinh nhận xét: Bài này làm tiêu tan các chứng sưng đỏ, ung độc, đinh tiết và sưng cao đau nhức rất hiệu nghiệm. Còn những chứng nhọt bằng phẳng, tê dại, màu trắng thì không được dùng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa nhọt ung có mủ mà mủ không ra. Lấy sữa người trộn với bột mì đắp lên.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa tiện độc (hạch sưng mưng mủ ở bẹn), nhọt ung sưng, hiệu nghiệm như thần. Toàn yết (con bọ cạp, sao), quả óc chó (bỏ vỏ và nhân, chỉ dùng màng ngăn bên trong, sao), lượng bằng nhau, tán bột. Lúc bụng đói hòa rượu ấm uống ba tiền, sau buổi trưa uống thêm ba tiền, ba ngày khỏi hẳn.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Dán chữa mụn nhọt, phong tiển (lở ngứa có vảy do phong), độc dương mai (giang mai), nga chưởng phong (bệnh lòng bàn tay khô nứt, bong vảy như chân ngỗng) và các chứng tương tự, rất hiệu nghiệm.
Hái thân và lá cây thiên lý quang giã lấy nước, nấu trong nồi đất thành cao. Phòng phong, kinh giới, hoàng bá, kim ngân hoa, đương quy, sinh địa mỗi thứ hai lượng; xuyên tiêu, bạch chỉ, đại hoàng, hồng hoa mỗi thứ một lượng; khổ sâm bốn lượng. Ngâm các vị trong dầu vừng ba ngày, rồi nấu đến khi thuốc khô cháy màu đen, bỏ bã.
Cứ hai bát dầu phối một bát cao thiên lý quang, lại nấu đến khi nhỏ vào nước thành giọt tròn không tan. Cho phi đan (hoàng đan đã lọc rửa qua nước) vào để thu thành cao, thêm nhũ hương, một dược mỗi thứ một lượng, khinh phấn ba tiền, lấy cành hòe khuấy đều.
Canh Sinh nhận xét: Thiên lý quang còn gọi là hoàng hoa diễn, mọc ở vùng núi thấp và ven đường. Lá giống lá cúc nhưng dài hơn, mặt sau có lông, cành thân xanh và tròn. Sau tiết Lập hạ mọc mầm, mùa thu nở hoa vàng, không kết quả. Đây là thuốc thánh của ngoại khoa. Tục ngữ nói: "Ai mà biết được thiên lý quang, cả nhà suốt đời không mọc nhọt." Nó cũng làm sáng mắt, tan màng mộng, chữa rắn cắn (?), lại có tên là kim thoa thảo.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Bài này còn gọi là Nội thác tán, Nhũ hương vạn toàn tán. Phàm bị ung thư, trong vòng ba ngày đầu uống liền hơn mười thang thì mới khỏi biến chứng, khiến khí độc thoát ra ngoài.
Nếu chậm một chút, khí độc đánh vào bên trong, dần dần sinh nôn mửa, hoặc trong mũi mọc mụn như nấm, không ăn uống được thì nguy. Sau bốn, năm ngày cũng nên uống luôn luôn.
Bột đậu xanh một lượng, nhũ hương năm tiền, cùng nghiền với bấc đèn cho đều. Lấy cam thảo sống sắc nước đặc, hòa một tiền thuốc mà uống, chốc chốc nhấp một ngụm.
Nếu khí độc xông lên tim, có triệu chứng nôn ọe thì càng nên uống bài này. Bởi đậu xanh mát nhiệt, giáng khí, tiêu sưng, giải độc; nhũ hương làm tiêu các loại ung sưng độc. Uống đến một lượng thì mùi thơm thấu tận lỗ nhọt, thật là thuốc thánh.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa ngã, bị đánh tổn thương ăn sâu vào tận xương tủy, hoặc âm ỉ đau, hoặc trời âm u thì đau, hoặc lâu năm tay chân nặng nề không có sức. Đây là bài thuốc thần.
Hạt náo dương hoa (tức dương trịch trục) một lượng (ngâm rượu mạnh rồi sao ba lần, ngâm nước tiểu trẻ em hai lần, sấy khô). Nhũ hương, một dược (đều không bỏ dầu), huyết kiệt mỗi thứ ba tiền. Tán bột nghiền đều, thêm xạ hương một phân cùng nghiền, cho vào bình sứ đậy kín.
Mỗi lần uống ba phân, người khỏe thì năm, sáu phân. Mỗi đêm sau khi đi nằm thì pha với rượu mà uống, người uống được rượu thì cứ uống hết sức. Uống xong tránh gió, ra chút mồ hôi mới tốt. Tuyệt đối kiêng chuyện vợ chồng, đồ lạnh, trà, giấm. Người yếu cách năm ngày uống một lần, người khỏe cách ba ngày uống một lần.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa lệ phong (bệnh phong hủi). Hồ ma nhân (hạt vừng đen), ngưu bàng tử, mạn kinh tử, câu kỷ tử (sao đen), phòng phong, rễ qua lâu, bạch tật lê, khổ sâm mỗi thứ năm tiền.
Các vị tán bột. Cứ một lượng năm tiền thuốc thì cho thêm hai tiền khinh phấn trộn đều. Người trẻ khỏe dùng hai tiền, mỗi ngày uống ba lần vào giờ Mão (5–7 giờ sáng), giờ Ngọ (11–13 giờ trưa), giờ Tuất (19–21 giờ tối), hòa với nước trà nhạt. Sau năm ngày thì cách ngày uống một lần.
Nếu trong kẽ răng chảy dãi hôi, khắp người đau mỏi, mê mệt như say, là sức thuốc đã tới. Uống đến khi đi ngoài ra phân hôi thì thôi. Phải xem bệnh lớn nhỏ, người hư hay thực mà liệu tăng giảm. Bệnh nặng mà gấp thì trước dùng Tái tạo tán cho đi ngoài, đợi bồi bổ đôi chút rồi mới uống thuốc này.
Kiêng muối, tương, giấm, thịt lợn, thịt dê, cá tanh, hoa tiêu, hoa quả, đồ nướng, đồ rang và cà. Hằng ngày nấu cháo nhạt thật nhừ mà ăn. Hoặc lấy rắn ô tiêu, rắn hoa cải nấu chín với rượu nhạt mà ăn để giúp sức thuốc cũng được.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa lệ phong. Cẩm văn đại hoàng một lượng; tạo giác thích (gai bồ kết) một lượng năm tiền (lấy gai mọc riêng lẻ, lâu năm, màu đen, to); uất kim năm tiền; bột đầu sàng hạt khiên ngưu trắng sáu tiền (nửa sống nửa sao).
Các vị tán bột, mỗi lần uống hai tiền, trước khi đi ngủ hòa rượu lạnh mà uống. Có người nói nên uống lúc mặt trời chưa mọc, quay mặt về hướng đông. Chuẩn bị sẵn thùng sạch, đi ngoài ra con trùng nhỏ thì xem xét: miệng trùng màu đen là bệnh lâu năm, màu đỏ là bệnh mới gần đây. Ba bốn ngày sau uống thêm một lần, đợi đến khi không còn trùng ra nữa là dứt gốc.
Sau đó dùng Thông thánh tán điều lý, có thể dùng tam lăng châm (kim châm ba cạnh) châm huyệt Ủy trung (huyệt ở giữa nếp khoeo chân) cho ra máu. Suốt đời không được ăn thịt trâu bò, ngựa, lừa, la. Rất kiêng chuyện vợ chồng, ai phạm thì chắc chắn không cứu được.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Một con xuyên sơn giáp (con tê tê) còn sống, chọn con lớn nhất, dùng một cân dầu trẩu sống; con nhỏ thì dùng nửa cân dầu trẩu. Trước lấy bột hùng hoàng một tiền, bột một dược bảy phân, bột hoàng bá một lượng, khuấy vào dầu trẩu sống cho đều.
Gác con tê tê lên, bên dưới dùng lửa than hun nóng cho nó khát nước, miệng sẽ há ra. Khi ấy đổ dầu đã trộn thuốc vào miệng nó, không uống thì lại hơ lửa, đến khi uống hết dầu là được. Lại thêm lửa lớn nướng con tê tê cho giòn, tán thành bột mịn, thêm một lượng bách thảo sương (muội đáy nồi), cùng nghiền mịn, cho vào bình sứ đậy thật kín, không để hở hơi.
Phàm gặp người bị ma phong (bệnh hủi), mỗi lần dùng năm tiền, hòa rượu trắng mà uống. Bên trên đắp chăn bông thật dày, nằm chừng một canh giờ, đợi khắp người ra mồ hôi thì trùng theo mồ hôi mà ra. Cách một ngày lại uống năm tiền, cũng uống, nằm, ra mồ hôi như trước.
Xong thì đem toàn bộ quần áo, chăn đệm người bệnh đã dùng thay ra hết, mang đến chỗ không có người, đào hố đốt đi. Người không được lại gần, vì ngửi phải mùi uế ấy e bị lây bệnh. Bảy tám ngày sau, mặt mũi thân mình lột da như xác rắn, vĩnh viễn không tái phát. Đây là bài thuốc tiên.
Canh Sinh nhận xét: Đây chính là bài Toàn giáp tán thời xưa, cách làm hơi thay đổi, ý tưởng khá hay. Tiếc rằng phương nam không có tê tê sống nên chưa dùng thử.
Bài Toàn giáp tán thời xưa chép kèm sau đây: Một con xuyên sơn giáp, không cần còn sống, chỉ cần bốn chân, đầu, đuôi đều đủ là dùng được. Mỗi ngày lấy sơn sống quét lên con tê tê từ đầu đến đuôi một lượt, không được quét quá dày, chỉ cần đều khắp. Quét sơn ba lần rồi dùng đồ gốm nướng con tê tê thành tro. Khi nướng phải đánh dấu riêng đầu, thân, bốn chân, không được lẫn lộn. Nướng xong thì tán con tê tê thành bột mịn, pha với rượu lâu năm mà uống, mỗi lần hai tiền, uống hết là khỏi.
Nếu con tê tê có một chỗ không đủ thì người bệnh có một chỗ không khỏi. Uống phần đầu trước thì đầu khỏi trước, uống phần bốn chân trước thì tay chân khỏi trước. Đây cũng là bài thuốc lạ. Khi nướng xong đem tán bột cũng phải đánh dấu riêng đầu, thân, bốn chân, không được lẫn lộn.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Gỉ sắt, không kể nhiều ít, tán bột, hòa giấm bôi lên nhọt độc, chốc lát độc tự nổi lồi ra. Thuốc này còn chữa mụn nhọt chảy nước mủ không khô và nhọt khó liền miệng, hiệu nghiệm nhất.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Bài này cũng có thể làm tiêu bướu, tẩy nốt ruồi. Vôi nửa cân nghiền thật mịn, cùng với bốn lượng đại hoàng cho vào nồi sao đến đỏ rực, bỏ đại hoàng, lấy vôi cất dùng. Lại lấy bốn lượng bột kiềm giặt, bốn, năm bát nước, bảy lá tỳ bà nấu chung, đợi nước cạn còn một nửa thì cho vôi trên vào, khuấy đều nấu tiếp, nước gần cạn thì cất dùng.
Lại lấy hai lượng xà hàm thạch, nung rồi tôi giấm (?) bảy lần, tán bột; lại lấy năm tiền nguyên hoa tán bột. Dần dần cho vào, khuấy đều thành cao. Cứ mỗi lượng cao thêm thiềm tô, xạ hương mỗi thứ hai phân, viên to bằng hạt hồ tiêu.
Hạch chưa vỡ thì dính một viên lên hạch, viên thuốc tự lặn vào. Lấy nước thịt lợn nhạt rửa, lại dính, lại rửa, làm như thế ba lần thì hạch tự lung lay. Rạch (?) da ra, dùng móc bạc lấy hạch ra, rồi dán Sinh cơ cao là khỏi. Khi lấy hạch, trước hết cho uống Đề khí thang.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Một cân dầu vừng, một nắm thai phát (tóc của trẻ sơ sinh), nấu đến khi nhỏ vào nước thành giọt tròn là được. Long cốt (chế ?), sáp ong vàng, mỡ lợn đã rán, xích thạch chi, nhũ hương, một dược, khinh phấn, tượng bì (chế ?) mỗi thứ một tiền, đều tán bột mịn, cho vào dầu khuấy đều thành cao, phết ra mà dán.
Mỗi ngày thay một lần, vẫn lấy nước thịt lợn rửa ba bốn lần thì dần dần lành lặn, nửa tháng sau ắt khỏi hẳn.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Nhân sâm, bạch chỉ, sinh địa, long đởm thảo, xuyên khung, thăng ma, sài hồ, nhũ hương, cam thảo, bối mẫu, quất hồng, hương phụ, cát cánh, lượng bằng nhau, sắc với nước gừng táo mà uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa hạch kết, tràng nhạc (lao hạch ở cổ, nổi thành chuỗi) mọc đầy cổ gáy. Bài này tuy bình thường dễ làm nhưng hiệu nghiệm phi thường, thử nhiều lần đều nghiệm.
Hạ khô thảo, kim ngân hoa, bồ công anh mỗi thứ năm tiền, nửa nước nửa rượu sắc uống.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Hạch chưa vỡ gọi là đàm hạch, đã vỡ gọi là tràng nhạc, ba năm hạch nối nhau gọi là đàm xuyến. Dùng vài đôi sừng dê, bốn lượng uy linh tiên, cùng cho vào hũ sành, thêm nước trong nấu vài dạo sôi. Đợi sừng mềm thì lấy ra thái lát mỏng, dùng ngói mới nung đỏ, rải sừng dê lên sấy sao rồi tán mịn.
Cứ một lượng tro sừng thêm quảng mộc hương một tiền, bạch giới tử ba tiền, cùng tán bột, luyện mật làm viên. Uống với nước sắc binh lang, hoặc nước hạ khô thảo cũng được. Uống đến bảy ngày, đại tiện ra thứ như phân dê đen, tiểu tiện ra nước thì hạch tự tiêu. Phụ nữ dù loét lan đến hai nách, uống cũng hiệu nghiệm. Điều quan trọng là phải kiêng đồ sống lạnh, đồ chiên rán và chuyện vợ chồng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Lấy đàm hạch ra. Thủy ngân, hàn the, hỏa tiêu, phèn chua, phèn xanh, muối ăn mỗi thứ một tiền; chu sa hai tiền.
Các vị đựng vào một chậu sành thô, bên trên úp một cái bát thô, lấy bùn trộn muối trát kín. Dùng lửa than luyện hết ba nén hương, trước lửa nhỏ sau lửa to, đợi nguội hẳn thì lấy ra. Thuốc đã thăng lên bám vào bát thô, cạo xuống, giã với cơm gạo trắng làm viên to bằng hạt đậu xanh, lấy chu sa làm áo viên. Mỗi lần dùng một viên đặt lên nhọt, dán giấy bông hai ba lớp.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa lỗ rò và các lỗ nhọt lâu ngày không khỏi, trĩ cũng hiệu nghiệm.
Một quả ngũ bội tử lớn, một con rết (bỏ đầu và chân). Khoét quả ngũ bội một lỗ, nhét rết vào, bọc giấy ướt nướng (?) tồn tính, tán bột. Trước lấy nước hành rửa sạch nhọt, rắc thuốc lên, rồi dán cao. Mỗi ngày thay một lần, miệng nhọt liền lại như thần.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Thượng phẩm đĩnh tử (thỏi thuốc hạng nhất) chuyên chữa mười tám chứng trĩ rò.
Hồng phàn hai lượng năm tiền; nhũ hương, một dược, chu sa mỗi thứ ba tiền; ngưu hoàng năm phân năm ly; nao sa (?) một tiền bốn phân (hai phần chín, một phần sống); bạch tín (thạch tín trắng) một lượng (nung ?).
Trung phẩm đĩnh tử (thỏi thuốc hạng giữa): chuyên chữa các chứng anh lựu (bướu, khối u) lở loét lật ra như hoa.
Phèn trắng hai lượng tám tiền năm phân; nhũ hương, một dược mỗi thứ năm tiền năm phân; chu sa ba tiền; ngưu hoàng bốn phân năm ly; nao sa (?) một tiền (nửa sống nửa chín); kim tín (thạch tín vàng) một lượng năm tiền (nung lửa đến khi hết khói đen, chỉ còn khói xanh nhạt).
Hạ phẩm đĩnh tử (thỏi thuốc hạng dưới): chuyên chữa các chứng đinh sang, phát bối.
Hồng phàn ba lượng hai tiền; nhũ hương sáu tiền; một dược năm tiền; chu sa ba tiền; ngưu hoàng bốn phân năm ly; nao sa (?) hai tiền bốn phân (nửa sống nửa chín); bạch tín ba lượng (nung lửa đến khi hết khói đen, nửa ngày mới lấy ra, mới dùng được).
Các vị bào chế đúng phép, dùng hồ bột mì trộn đều, vê thành thỏi. Xem lỗ trĩ rò lớn nhỏ, nông sâu mà cắm thỏi thuốc vào. Nếu thịt bên trong màu đen thì chưa được rắc Sinh cơ tán, đợi thịt đen rụng hết mới rắc. Nếu nhọt chưa có đầu thì dùng một miếng Thái ất cao, thêm một viên thuốc dưới đây mà dán.
Phèn trắng hai lượng; nhũ hương ba tiền hai phân; một dược ba tiền bảy phân; chu sa bốn phân; ngưu hoàng năm phân; khương hoàng hai tiền năm phân; bạch đinh hương (phân chim sẻ) một tiền năm phân; ba đậu ba tiền (dùng giấy bản thấm hết dầu); bạch tín hai lượng (nung lửa đến hết khói, nửa ngày lấy ra dùng). Các vị tán bột, hoặc hòa nước bọt đắp, mỗi ngày ba lần. Đợi nhọt vỡ thì cắm thỏi thuốc trên vào.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Hạt mướp một lượng, sài hồ một tiền, huyền sâm một lượng, thăng ma một tiền, đương quy năm tiền, sắc nước uống, một thang là tiêu.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Nhọt ở đầu mặt thì dùng: kim ngân hoa hai lượng, đương quy một lượng, xuyên khung năm tiền, bồ công anh ba tiền, cam thảo sống năm tiền, cát cánh ba tiền, hoàng cầm một tiền. Sắc nước uống một, hai thang thì tiêu.
Nhọt ở thân mình, tay chân thì dùng: kim ngân hoa ba lượng, đương quy một lượng, cam thảo sống ba tiền, bồ công anh ba tiền, ngưu bàng tử hai tiền, bảy lá phù dung (không có lá thì dùng cuống ba tiền), thiên hoa phấn năm tiền. Sắc nước uống một, hai thang thì khỏi hẳn.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Người có nhọt mọc ở cánh tay, biến thành khối lớn, không cần dùng dao cắt, chỉ dùng dao nhỏ rạch nhẹ da chừng một phân, đắp thuốc này vào thì khối ấy hóa thành nước.
Nhân sâm ba tiền, cam thảo một tiền, hàn the một phân, băng phiến một phân, khinh phấn năm ly.
Các vị tán bột riêng, rắc lên thì khối nhọt hóa thành nước. Nếu trên bụng mọc nhọt kết thành khối cứng, suốt đời không mất, cũng có thể dùng thuốc này chữa, hiệu nghiệm ngay.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa các loại ghẻ, nhiệt sang (mụn nhọt do nóng), mụn nhọt khắp người, hiệu nghiệm như thần.
Đại hoàng, xà sàng tử, hoàng liên, cẩu tích, hoàng bá, khổ sâm mỗi thứ năm tiền, tán bột. Thêm lưu huỳnh và thủy ngân mỗi thứ bốn tiền, hùng hoàng và hoàng đan mỗi thứ hai tiền năm phân, khinh phấn một tiền, đại phong tử (bỏ vỏ) và mộc miết tử (hạt gấc, bỏ vỏ) mỗi thứ năm tiền. Nghiền mịn cùng các vị trước, giã cho đều, dùng mỡ lợn hòa kỹ. Sau khi tắm rửa thì xoa lên nhọt, hiệu nghiệm ngay. Khi chế thuốc nên phơi nắng, không nên để gần lửa, nhớ kỹ.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Bài thuốc thần số một chữa thấp khí (bệnh do khí ẩm thấp gây đau nhức, nặng nề). Tùng hương (nhựa thông) ba cân. Lần thứ nhất nấu với nước gừng, lần hai nấu với nước hành, lần ba nấu với nước hoa phượng tiên trắng, lần bốn nấu với rượu trắng, lần năm nấu với náo dương hoa, lần sáu nấu với nước rễ thương lục, lần bảy nấu với giấm đỏ.
Dầu trẩu ba cân; xuyên ô, thảo ô, bạch giới tử, hạt thầu dầu, can khương, quan quế, thương truật mỗi thứ bốn lượng; huyết dư (tóc người) tám lượng. Cho vào dầu trẩu nấu đến khi thuốc khô cháy, tóc tan hết, nhỏ vào nước thành giọt tròn thì lọc bỏ bã. Cho bốn lượng cao da trâu vào nấu chảy, dùng tùng hương đã chế từ từ thu thành cao. Nhấc khỏi lửa, thêm long não một lượng, xạ hương tốt ba tiền, phết lên giấy dày mà dán vào chỗ bệnh.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa thiên bào sang (bệnh nổi mụn nước phồng rộp như bị bỏng) lại càng hiệu nghiệm. Thạch cao nung chín một lượng; tùng hương, bạch chỉ mỗi thứ ba tiền; long não một tiền; khinh phấn năm phân; băng phiến một phân.
Tán bột mịn, dùng mỡ lợn đã rán chín hòa mà xoa.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa độc nhọt đánh vào trong bụng, rất nguy. Đại hoàng hai lượng (nửa sống nửa chín), cam thảo, mang tiêu mỗi thứ một lượng. Tán bột mịn, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Mỗi lần uống nửa viên sau bữa ăn với rượu ấm, hoặc nghiền tan với nửa chén nước tiểu trẻ em mà uống. Kiêng uống nước lạnh.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa ghẻ và âm thực sang của phụ nữ (lở loét ăn mòn ở âm hộ), tất sang (lở ngứa do dị ứng nhựa sơn), thiên hỏa đan độc (da nổi đỏ rực như lửa lan nhanh) và các loại nhọt dữ, hiệu nghiệm như thần. Bài thứ ba, trừ chỗ đã ghi rõ, còn lại hòa dầu vừng mà đắp.
Xà sàng tử, khổ sâm, vu di mỗi thứ một lượng; hùng hoàng năm tiền; khô phàn (phèn phi) một lượng năm tiền; lưu huỳnh, khinh phấn, long não mỗi thứ hai tiền; xuyên tiêu năm tiền; đại phong tử (lấy nhân) năm tiền. Tán bột, hòa mỡ lợn sống mà đắp.
Bài khác: Xà sàng tử, lưu huỳnh, hoàng bá mỗi thứ một lượng; đại phong tử, xuyên tiêu, hùng hoàng mỗi thứ năm tiền; khô phàn hai lượng; khinh phấn (nghiền riêng) hai tiền. Thêm ngưu bì ngạn (lớp muội đọng lại do khói hun da trâu; nếu không có thì thay bằng tro lư hương) và hoàng đan mỗi thứ một lượng. Tán bột, hòa mỡ lợn sống mà đắp.
Bài khác: Cách gia giảm khi chữa ghẻ lở: sưng nhiều thì thêm bạch chỉ để khai uất (làm thông chỗ khí ứ tắc); đau nhiều thì thêm bạch chỉ, phương giải thạch; ngứa nhiều thì thêm khô phàn; lở ở bìu thì thêm ngô thù du; ẩm ướt nhiều thì hòa với dầu vừng thơm; khô ngứa ra máu thì thêm đại hoàng, hoàng liên, hòa mỡ lợn; nhiều trùng thì thêm vu di, tro thiếc, binh lang, lê lô, ban miêu; màu đỏ thì thêm hoàng đan; màu xanh thì thêm thanh đại.
Canh Sinh nhận xét: Phương giải thạch vị đắng, cay, tính rất lạnh, cũng gọi là hoàng thạch. Nó giống thạch cao cứng, trơn sạch như bạch thạch anh. Gõ vào vỡ thành từng đoạn từng mảnh là thạch cao cứng; gõ vào vỡ thành từng khối vuông có cạnh là phương giải thạch. Các bài thuốc đời Đường, Tống phần lớn dùng lẫn cho nhau, nhưng công hiệu hơi khác.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa mọi thứ ghẻ, mụn nhọt độc. Lịch thanh (nhựa thông), bạch giao hương (nhựa cây sau sau) mỗi thứ hai lượng; nhũ hương hai tiền; một dược một lượng; sáp ong vàng ba tiền; dầu vừng thơm ba lượng. Nấu đến khi nhỏ xuống không tan, đổ vào nước, kéo nghìn lần rồi cất giữ. Mỗi lần nặn thành bánh mà dán.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa ngưu bì phong tiển (bệnh ngoài da dày cộm, bong vảy như da trâu). Xuyên cận bì (vỏ cây dâm bụt) một lượng, nhân đại phong tử mười lăm hạt, bán hạ năm tiền. Dùng nước sông, nước giếng mỗi thứ một bát, ngâm và để ngoài sương bảy đêm, cho một tiền khinh phấn vào nước.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa hắc lào, lở ngứa. Đồng thanh (gỉ đồng xanh) loại tốt hai, ba lượng nghiền mịn, trộn với rượu trắng loại tốt, đợi đến khi không khô không ướt thì bôi vào trong đáy một cái bát thô. Úp ngược bát xuống đất, lấy gạch kê lên, chừa một khe hở. Bên dưới đốt ngải cứu Kỳ Châu mà hun. Hun xong lại cạo trộn rồi hun tiếp, làm như vậy chín lần, ít nhất cũng phải bảy lần, đến khi màu xanh ngả đen là được. Sau đó nghiền mịn, trộn rượu trắng làm thành thỏi.
Khi dùng thì mài với giấm mà xoa, mỗi ngày ba đến năm lần. Sau năm ngày, nếu thấy khô nứt thì lấy chút dầu cải làm ẩm, bảy ngày là khỏi.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Rau dền tro (phơi khô đốt thành tro) nửa bát, kiều mạch (đốt thành tro) nửa bát, vôi để lâu ngoài gió đã hóa bột một bát. Trộn chung, lọc lấy ba bát nước, nấu lửa nhỏ cho thành sương rồi lấy xuống.
Thêm ba hạt phiên mộc miết, sáu mươi hạt ba đậu (bỏ dầu), mười chín hạt hồ tiêu (bỏ vỏ thô), một tiền minh hùng hoàng, một tiền nhân tín (thạch tín), tán bột, cho vào thuốc trên trộn đều. Đựng vào bình sứ mà dùng, không được để gặp gió.
Hòa đều với giấm, dùng bút lông dê mới chấm thuốc lên bướu. Bướu to bằng cái bát thì chấm một chỗ bằng hạt nhãn; bướu to bằng chén trà thì chấm một chỗ bằng hạt đậu nành. Khô thì chấm lại luôn luôn, bướu sẽ khô héo tự rụng. Nếu là bướu máu bị vỡ thì rắc tro tóc lên, bên ngoài dán cao giữ kỹ, tự nhiên liền miệng mà khỏi.
Canh Sinh nhận xét: Hai chứng anh (bướu ở cổ) và lựu (bướu mọc các nơi) tuy khác mà thật ra giống nhau. Có bướu đờm, bướu bã, bướu trùng, đó là những loại bướu có thể cắt bỏ. Có bướu khí, bướu máu, bướu gân, bướu xương, đó là những loại không thể cắt bỏ. Chứng anh cũng thế.
Gần đây thầy thuốc Tây không hỏi có nên phá hay không, hết thảy đều dùng dao cắt, chỉ thắt. Người được trừ ngay khổ bệnh tuy nhiều, nhưng người khí thoát, máu cạn mà chết cũng không ít. Thầy thuốc Tây đồ nghề tinh xảo, tay nghề nhanh nhẹn, lại có thuốc nước, thuốc bột hiệu nghiệm lạ lùng hỗ trợ mà còn như vậy, thì bướu sao có thể dễ dàng nói chuyện phá bỏ!
Tôi ở Thượng Hải sống với người Tây lâu nhất, tận mắt chứng kiến mà đau lòng, nên ghi lại điều này để nhắn người đời chữa chứng này phải hết sức thận trọng!
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa sau khi bướu khô rụng, dùng thuốc này xoa dán cho lên da non, liền miệng. Hải phiêu tiêu, huyết kiệt, khinh phấn, long cốt, tượng bì, nhũ hương mỗi thứ một tiền; năm quả trứng gà (luộc chín, lấy lòng đỏ rán ra một chén nhỏ dầu).
Các vị tán bột mịn riêng, hòa đều với dầu trứng. Lấy nước cam thảo rửa sạch chỗ bệnh, dùng lông gà quét thuốc lên, rồi dán cao lên trên.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Tía tô tươi, phượng tiên tươi. Hai vị rửa sạch, giã nát cả rễ lẫn lá, cho vào chậu gỗ, đổ nước sôi vào. Gác chân lên chậu xông hơi, đến khi nước vừa đủ ấm thì lấy bông mềm rửa, khỏi ngay. Bệnh mấy chục năm cũng chỉ ba, bốn lần là vĩnh viễn không tái phát.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Một trăm hạt gạo nếp, vôi to bằng ngón tay cái, ba hạt ba đậu (bỏ vỏ), tán bột, cho vào bình sứ ủ kín ba ngày. Mỗi lần dùng que tre khêu chừng bằng hạt kê, chấm lên cùng nước kiềm thì nốt ruồi tự rụng.
Canh Sinh nhận xét: Nốt ruồi có loại có rễ, loại không rễ, có loại có máu, loại không máu, người ta thường không xét kỹ vì sao như vậy. Tôi ở Mạnh Hà thấy một ông già họ Điền người Đan Đồ, ở ấn đường (chỗ giữa hai lông mày) mọc một nốt ruồi, muốn tẩy đi. Thầy tôi là tiên sinh Mã Bồi Chi bảo đây là nốt ruồi máu, không được phá, phá thì không chữa được.
Ông Điền không tin, tìm thầy thuốc khác phá đi. Mấy hôm sau đến gặp, vẻ khá đắc ý. Nhưng chỉ mười ngày sau chỗ ấy đã to bằng hạt đậu, một tháng to bằng đồng tiền, lở loét lật ra như hoa, chảy máu, mắt mũi đều bị tổn hại, trăm thứ thuốc không hiệu nghiệm, chưa đầy ba tháng thì chết.
Nói chung nốt ruồi to, nổi gồ lên, màu đen và có lông đều không nên chấm phá. Chỉ những nốt mới mọc chưa lâu, màu nhạt, không lồi mới có thể tẩy được.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chủ trị mụn cóc, nốt ruồi, cùng tức nhục (khối thịt thừa mọc lồi) và mắt cá chân. Tro củi dâu, vôi để lâu ngoài gió đã hóa bột mỗi thứ một cân. Lấy sáu lượng uy linh tiên tươi sắc nước đặc, dội qua hai thứ tro, lấy nước cô thành cao loãng, đựng trong đồ sứ. Chấm vào chỗ bệnh, không cần khêu vỡ, chấm đến đâu trừ đến đó.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Nhân hạt mận tán bột, hòa lòng trắng trứng gà chấm lên, qua một đêm tự rụng.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Trước hết xem nhọt to nhỏ mà cắt giấy bông thành mười hai tờ, bốn góc dùng nút giấy xoắn ghim lại, để sẵn. Lại lấy hai lượng dầu vừng, bốn mươi chín hạt xuyên tiêu, cho vào muôi đồng rán đến màu đen thì vớt ra. Tiếp cho bốn mươi chín đoạn cành hòe dài một tấc vào, rán đến khô đen thì vớt ra. Tiếp cho một lượng sáp ong vàng, thêm hai phân khinh phấn, một tiền khô phàn. Đợi tan chảy thì cho giấy đã chuẩn bị vào dầu, rán qua một chút rồi vớt ra ngay, chỉ cần dầu thấm đều, đừng để giấy cháy vàng.
Khi dán, trước lấy cành hòe, hành, xuyên tiêu sắc nước rửa nhọt, dùng lụa lau sạch, rồi đặt cả chồng giấy đã chế dán lên. Bên trên phủ thêm một tờ giấy dầu, dùng lụa đỏ buộc chặt. Cứ mỗi chu thời (một ngày một đêm, tức hai mươi bốn giờ) bỏ đi một tờ giấy, đến khi bỏ hết giấy thì nhọt tự khỏi.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa tổn thương do bị kẹp tra tấn và đánh đòn, hiệu nghiệm như thần. Huyết kiệt, nhũ hương, một dược mỗi thứ ba tiền; địa long (giun đất) mười con; tự nhiên đồng một lượng; vô danh dị năm tiền; năm hạt mộc miết tử. Tán bột, luyện mật làm viên to bằng viên đạn. Lúc dùng hòa một viên với rượu ngon mà uống. Nếu không bị đánh thì sắc hồng hoa, tô mộc lấy nước uống để giải thuốc.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Thảo ô ba tiền, đương quy và bạch chỉ mỗi thứ hai tiền năm phân.
Các vị tán bột, mỗi lần uống năm phân, hòa rượu nóng uống, người bệnh tê mê không biết đau đớn. Sau đó dùng tay nắn chỉnh xương theo đúng phép.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Phàm bị dao rìu làm bị thương, hoặc ngã, bị đánh dập nát, đắp thuốc này lên thì lập tức hết đau, cầm máu, lại không làm mủ, hơn các thuốc khác nhiều. Chỗ bị thương tuyệt đối không được để dính nước.
Mỡ lợn đực một cân bốn lượng; tùng hương sáu lượng; bột mì bốn lượng (sao, rây); xạ hương sáu phân; sáp ong vàng sáu lượng; long não ba lượng; băng phiến sáu phân; huyết kiệt một lượng; nhi trà một lượng; nhũ hương một lượng (hơ trên bẹ nhược cho ra dầu); một dược một lượng.
Các vị trên nghiền thật mịn. Trước nấu chảy ba thứ mỡ lợn, tùng hương, sáp ong vàng, lọc bỏ bã, đợi nguội rồi cho bột thuốc vào, khuấy đều, đựng trong đồ sứ, không để hở hơi.
Lời ghi thêm: Ngày Đoan ngọ hái thanh hao giã trộn với vôi, phơi khô trong râm, tán bột. Lại ngày Đoan ngọ hái lá gai, phơi khô, tán bột. Hai bài này chữa kim sang (vết thương do dao, kiếm, binh khí) đều nghiệm, lại không tốn tiền, có thể làm sẵn để cứu người.
Canh Sinh nhận xét: Bài thuốc chữa kim sang có hiệu nghiệm cũng nhiều, nhưng thường lúc ứng lúc không. Không phải do chứng bệnh khác nhau mà là do bài thuốc chưa hoàn thiện. Tôi từng thấy một thầy thuốc chữa thương họ Kim thường dùng hai thứ thuốc đen và trắng, công hiệu như tiếng vang đáp lại (tức là nhanh và chắc chắn). Tôi bèn xin được bài thuốc, dùng thử thấy thần nghiệm. Thuốc tuy bình thường mà thật có công hiệu lạ, không thể coi thường. Tôi chép lại để cứu đời, nếu truyền được rộng khắp thì cũng là công đức.
Bài thuốc đen: Mười mấy cục than gỗ thông, nung đỏ, nhân lúc còn nóng cho vào cối đá giã mịn. Lấy riêng hai, ba lượng đường đỏ, nấu chảy trong nồi đồng nhỏ, cho bột than vào, khuấy đều, phết lên vải, nhân lúc nóng dán vào chỗ bị thương (độ ấm nóng phải vừa phải, không được quá nóng), lấy lụa buộc kỹ. Hai, ba ngày sau tháo ra xem, nếu không bầm xanh đen thì lấy thuốc cũ hơ nóng dán lại.
Nếu máu ứ kết sưng thì dùng thuốc trắng kê sau đây mà đắp, vẫn lấy vải cũ bọc kỹ. Bài thuốc trắng: Bạch phụ tử mười hai lượng; thiên ma, bạch chỉ, khương hoạt, phòng phong, nam tinh mỗi thứ một lượng. Đều phơi khô để sống, nghiền thật mịn, trộn đều. Chỗ bầm sưng thì hòa nước tiểu trẻ em mà bôi, chỗ rách thì rắc bột khô lên. Dù đến dịch hoàn bị rách lòi ra cũng chữa được, lập tức hết đau, lên da non, cầm máu, tan máu ứ, lại không phải kiêng gió, thật là thuốc tốt.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa ngã bị thương, bị đánh bị thương, tay chân gãy lìa. Gấp rút dùng nẹp gỗ sam kẹp tay chân lại, nắn cho ngay ngắn, ghép khớp vào nhau, rồi dùng thuốc này.
Dương trịch trục ba tiền (sao vàng), đại hoàng ba tiền, đương quy ba tiền, thược dược ba tiền, đan bì hai tiền, sinh địa năm tiền, thổ cẩu (con dế dũi) mười con (đập vụn), thổ sắt (?) ba mươi con (giã nát), hồng hoa ba tiền, tự nhiên đồng (bột) một tiền.
Trước đem các vị trên sắc với rượu, sau đó cho bột tự nhiên đồng vào, hòa một tiền mà uống, uống cả nước thuốc. Một đêm xương liền khớp lại như mộng ghép, không cần uống thêm.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Trường hợp chỉ còn lại hai hòn dịch hoàn (?). Hạt phượng tiên, cam thảo lượng bằng nhau, tán bột, hòa dầu vừng đắp lên thì liền mọc thịt.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Chữa bạch thốc lại sang ở trẻ nhỏ (nấm da đầu, đầu đóng vảy trắng, rụng tóc thành mảng). Bách thảo sương một lượng, hùng hoàng một lượng, đảm phàn sáu tiền, khinh phấn một tiền, vỏ cây du ba tiền, bốn lượng xỉ đất nung đỏ chảy kết lại trong lò vôi. Cùng tán bột mịn, hòa với mật lợn, sau khi cạo đầu thì xoa lên. Đây là bài thuốc thần.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Một củ cải lớn, khoét rỗng ruột, cho năm tiền địa lịch thanh vào, đặt lên bếp lửa hầm chín (sách gốc viết là "đốn"). Đợi nguội, lấy dầu xoa vào chỗ bệnh thì khỏi.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Giun đất ba, bốn con (nướng khô, tán bột), vài cọng hành (hơ lửa cho khô, tán bột). Lấy một bát mật ong nấu thành cao, cho thuốc vào khuấy đều, nhét vào âm hộ thì trùng chết hết.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Một con ốc ruộng (loại lớn), một hạt ba đậu (bỏ vỏ, nghiền vụn), đảm phàn chừng bằng hạt đậu (nghiền), một ít xạ hương, nghiền mịn trộn đều. Đem ốc nuôi trong nước ba ngày cho nhả hết bùn đất. Mở nắp ốc ra, cho ba thứ đảm phàn và các vị kia vào trong, lấy chỉ buộc lại, đặt vào đồ sứ, hôm sau ốc hóa thành nước.
Vào canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng), lấy tay tự thoa nước thuốc vào hai nách, thoa không ngừng tay, đợi đến khi trong bụng muốn đi ngoài mới dừng. Trước đó chọn một khoảng đất trống xa xôi, không có người để đại tiện. Đi ra phân đen rất hôi là dấu hiệu thuốc nghiệm. Lấy đất lấp lại, đừng để người khác biết.
Nếu chưa hết thì lại thoa nước thuốc, cũng đi đại tiện như trước. Sau đó dùng một lượng phèn trắng, năm tiền cáp phấn (bột vỏ nghêu), một tiền long não, tán bột xoa vào, gốc bệnh vĩnh viễn dứt hẳn.
Xuyến Nhã Nội Biên, quyển hai
Môn Triệt dược ngoại trị
Trong họng hơi đau thì lấy một nắm bấc đèn sắc nước, hòa đường cát mà uống. Một ngày là hết đau, khỏi ngay.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video