Thiên 1 — Quyển thượng — Tổng luận về thuốc

 QUYỂN THƯỢNG

 Thượng dược (loại thuốc bậc trên) gồm một trăm hai mươi vị, giữ vai trò quân (vị thuốc ví như vua, đứng đầu). Công dụng chính là nuôi dưỡng sinh mệnh, ứng với Trời. Chúng không độc, uống nhiều, uống lâu cũng không hại người. Ai muốn thân thể nhẹ nhõm, thêm sức lực, không già, sống lâu thì theo sách *Thượng kinh* (phần sách chép các thuốc bậc trên).

 Trung dược (loại thuốc bậc giữa) gồm một trăm hai mươi vị, giữ vai trò thần (vị thuốc ví như bề tôi, phụ giúp vị đứng đầu). Công dụng chính là nuôi dưỡng tính tình, thể chất, ứng với Người. Có vị không độc, có vị có độc, phải cân nhắc cho thích hợp. Ai muốn chặn bệnh, bồi bổ người hư nhược gầy yếu thì theo sách *Trung kinh* (phần sách chép các thuốc bậc giữa).

 Hạ dược (loại thuốc bậc dưới) gồm một trăm hai mươi vị, giữ vai trò quân (?) (nguyên văn ghi vậy, nhiều bản khác chép là "tá sứ", tức vị thuốc phụ trợ và dẫn đường). Công dụng chính là chữa bệnh, ứng với Đất. Phần nhiều có độc, không được uống lâu. Ai muốn trừ chứng lúc lạnh lúc nóng và tà khí (yếu tố gây bệnh từ ngoài xâm vào cơ thể), phá các khối tích tụ trong bụng, chữa khỏi bệnh tật thì theo sách *Hạ kinh* (phần sách chép các thuốc bậc dưới).

 Trong một bài thuốc có các vai trò quân, thần, tá, sứ (quân: vị chủ chốt nhắm vào bệnh chính; thần: vị hỗ trợ quân; tá: vị phụ giúp, chữa chứng kèm theo hoặc giảm độc; sứ: vị dẫn thuốc đến nơi bệnh và điều hòa các vị khác). Để các vị phát huy và kiềm chế lẫn nhau cho hòa hợp, nên dùng một quân, hai thần, năm tá; cũng có thể dùng một quân, ba thần, chín tá sứ.

 Thuốc có sự phối hợp âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau trong vạn vật), có quan hệ như mẹ con, anh em; có loại là rễ, thân, hoa, quả, cỏ, khoáng đá, xương, thịt.

 Có vị dùng đơn hành (dùng riêng một mình), có vị tương tu (hai vị cùng tác dụng, dùng chung thì tăng hiệu quả cho nhau), có vị tương sử (một vị chính, vị kia phụ giúp làm tăng tác dụng của vị chính), có vị tương úy (một vị bị vị kia kiềm chế, làm giảm độc tính hay tác dụng phụ), có vị tương ố (vị này làm giảm hoặc mất tác dụng của vị kia), có vị tương phản (hai vị dùng chung thì sinh ra độc hoặc tác hại), có vị tương sát (vị này tiêu trừ được độc của vị kia). Bảy quan hệ này gọi là thất tình (bảy kiểu tương tác giữa các vị thuốc); khi phối hợp phải xét kỹ: nên dùng những vị tương tu, tương sử tốt, chớ dùng những vị tương ố, tương phản. Nếu có độc cần chế ngự thì có thể dùng các vị tương úy, tương sát; nếu không thì chớ phối hợp dùng chung.

 Thuốc có ngũ vị (năm vị: chua, mặn, ngọt, đắng, cay), lại có tứ khí (bốn tính: hàn – lạnh, nhiệt – nóng, ôn – ấm, lương – mát), và có độc hay không độc. Phơi trong râm cho khô hay phơi nắng cho khô, thời gian thu hái và bào chế, dùng sống hay đã chế chín, vùng đất (?) sinh ra, thật hay giả, cũ hay mới — tất cả đều có phép tắc riêng.

 Tùy tính thuốc: có vị nên làm hoàn (viên), có vị nên làm tán (bột), có vị nên sắc với nước, có vị nên ngâm rượu, có vị nên nấu thành cao, cũng có vị dùng được nhiều cách, lại có vị không được cho vào thuốc sắc hay rượu thuốc. Đều phải theo đúng tính thuốc, không được làm trái.

 Phàm muốn chữa bệnh, trước hết phải tìm ra gốc bệnh, xét bệnh cơ (cơ chế phát sinh và diễn biến của bệnh). Nếu ngũ tạng (năm cơ quan chính: tâm, can, tỳ, phế, thận — tức tim, gan, lách, phổi, thận theo y học cổ truyền) chưa suy, lục phủ (sáu cơ quan rỗng: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu) chưa kiệt, huyết mạch chưa rối loạn, tinh thần chưa tán loạn, thì uống thuốc ắt sống. Nếu bệnh đã thành hình, có thể khỏi được một nửa. Nếu bệnh đã quá nặng, mạng sống khó mà giữ toàn.

 Nếu dùng thuốc có độc để chữa bệnh, lúc đầu dùng liều nhỏ như hạt kê, bệnh hết thì ngừng. Chưa hết thì tăng gấp đôi; vẫn chưa hết thì tăng gấp mười. Lấy việc bệnh khỏi làm mức.

 Bệnh lạnh thì chữa bằng thuốc nóng, bệnh nóng thì chữa bằng thuốc lạnh. Ăn uống không tiêu thì dùng thuốc gây nôn hoặc thuốc tẩy xổ. Quỷ chú (bệnh lây truyền kéo dài, người xưa cho là do ma quỷ nhập) và cổ độc (chứng độc do trùng độc gây ra, người xưa tin là do bùa ngải nuôi trùng độc hại người) thì dùng thuốc có độc. Ung thũng (mụn nhọt sưng to), sang (lở loét), lựu (khối u bướu) thì dùng thuốc trị lở loét. Phong thấp (đau nhức xương khớp do gió và ẩm xâm nhập) thì dùng thuốc trị phong thấp. Mỗi bệnh đều theo cái thích hợp với nó.

 Bệnh ở từ ngực, cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng) trở lên thì ăn trước, uống thuốc sau. Bệnh ở từ tim, bụng trở xuống thì uống thuốc trước, ăn sau. Bệnh ở tứ chi và huyết mạch thì nên uống lúc bụng đói, vào buổi sáng. Bệnh ở xương tủy thì nên uống lúc no, vào ban đêm.

 Những bệnh lớn chủ yếu gồm có:
trúng phong (đột ngột ngã quỵ, méo miệng, liệt nửa người, như bị gió độc đánh trúng),
thương hàn (bệnh sốt do nhiễm lạnh từ bên ngoài),
ôn ngược (sốt rét thể nóng nhiều),
trúng ác (đột nhiên ngất xỉu, người xưa cho là do khí độc, tà ma),
hoắc loạn (vừa nôn vừa tiêu chảy dữ dội),
đại phúc (bụng trướng to),
thủy thũng (phù nề do nước ứ trong người),
trường tích hạ lợi (kiết lỵ, tiêu chảy),
đại tiểu tiện không thông,
bôn đồn (cảm giác có luồng khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực, họng như con lợn chạy),
thượng khí (khí nghịch lên, thở gấp),
khái nghịch (ho, khí đưa ngược lên),
nôn mửa,
hoàng đản (bệnh vàng da),
tiêu khát (khát nhiều, ăn nhiều, tiểu nhiều, người gầy — tương tự bệnh tiểu đường),
lưu ẩm (nước dịch đọng lại trong cơ thể),
tích thực (thức ăn đình trệ không tiêu),
kiên tích trưng hà (các khối cứng tích tụ trong bụng; trưng là khối cố định, hà là khối lúc có lúc tan),
kinh tà (hoảng sợ, tâm thần bất an như bị tà ám),
điên giản (bệnh điên và động kinh),
quỷ chú,
hầu tý (họng sưng đau, tắc nghẽn),
đau răng, điếc tai, mù mắt,
kim sang (vết thương do dao, kiếm, binh khí),
ủy chiết (bong gân, gãy xương),
ung thũng, ác sang (lở loét độc, khó lành),
trĩ, lậu (vết loét thành lỗ rò chảy mủ lâu ngày),
anh lậu (bướu cổ kèm lỗ rò),
ở đàn ông có ngũ lao thất thương (năm loại suy kiệt do lao lực và bảy loại tổn thương sức khỏe, nhất là về sinh lý nam giới), hư nhược, mệt mỏi, gầy gò;
ở đàn bà có đới hạ (khí hư ra nhiều bất thường), băng trung (băng huyết, ra huyết ồ ạt ở đường sinh dục), huyết bế (tắc kinh, mất kinh);
cùng những tổn thương do sâu bọ, rắn rết và cổ độc.

 Đó đều là nét đại lược, là những dấu hiệu chính. Còn những biến đổi, những nhánh nhỏ phát sinh trong đó thì mỗi trường hợp nên theo đầu mối mà xử trí.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video