Thiên 3 — Quyển hạ — Côn trùng, thú, quả, rau và ngũ cốc

 Quyển hạ

 Phần Trùng thú (các vị thuốc lấy từ sâu bọ, chim muông, cá, sò ốc…), loại thượng phẩm (thuốc hạng trên: tính lành, có thể dùng lâu để bồi bổ, kéo dài tuổi thọ)

 Phát bế (tóc cắt ra): vị đắng, tính ôn (tính ấm; Đông y chia tính thuốc thành nóng, ấm, bình, mát, lạnh). Chuyên trị ngũ lung (năm chứng tiểu tiện khó, nhỏ giọt, bí tắc) và quan cách (chứng trên thì nôn mửa không ăn được, dưới thì bí đại tiểu tiện, không thông). Làm thông tiểu tiện và đường nước trong cơ thể. Chữa chứng giản (động kinh, lên cơn co giật) ở trẻ em và chứng sí (cứng gáy, uốn cong người, co giật) ở người lớn. Tóc lại có thể tự trở về, biến hóa một cách thần diệu (?).

 Long cốt (xương hóa thạch của động vật thời cổ): vị ngọt, tính bình (không nóng không lạnh). Chuyên trị quỷ chú (bệnh dai dẳng, lây truyền, người xưa cho là do ma quỷ nhập vào người) ở vùng tim và bụng, chứng bị tinh vật lão mị (yêu tinh, ma quái lâu năm) ám, khái nghịch (ho do khí nghịch lên), tiết lỵ (đi ngoài, đi lỵ) ra mủ máu, phụ nữ bị lậu hạ (ra huyết rỉ rả ngoài kỳ kinh), trưng hà (khối u, cục báng trong bụng) kết cứng, trẻ em bị nhiệt khí gây kinh giản (sốt cao rồi hoảng sợ, co giật).
 Răng (long xỉ): chuyên trị kinh giản, điên tật (bệnh điên), chạy cuồng ở trẻ em và người lớn, tâm hạ kết khí (khí uất kết ở vùng dưới tim, tức vùng thượng vị) đến mức không thở được, các chứng kính (co cứng, co giật). Trừ được tinh vật. Uống lâu thì nhẹ người, thông thần minh (tinh thần sáng suốt, thông tỏ), sống lâu. Mọc ở hang núi, thung lũng.

 Ngưu hoàng (sỏi mật của trâu bò): vị đắng, tính bình. Chuyên trị kinh giản, hàn nhiệt (lúc rét lúc nóng), nóng quá mà phát cuồng, co cứng; trừ tà, đuổi quỷ. Ngưu giác tai (lõi xương bên trong sừng trâu): làm thông huyết bế (máu bế tắc không ra, như tắc kinh), ứ huyết (máu đọng) gây đau nhức, phụ nữ đới hạ (khí hư, dịch tiết bất thường từ âm đạo) có lẫn máu. Tủy: bổ trung (bồi bổ phần giữa cơ thể, tức tỳ vị — bộ máy tiêu hóa), làm đầy tủy xương; uống lâu thì thêm tuổi thọ. Mật: có thể dùng làm viên thuốc. Sống ở vùng đầm bằng.

 Xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của con hươu xạ): vị cay, tính ôn. Chuyên trừ ác khí (khí độc hại gây bệnh), diệt quỷ tinh vật, trị ôn ngược (sốt rét thể nóng nhiều), cổ độc (bệnh do trùng độc hay chất độc chế từ sâu bọ, người xưa cho là bùa ếm), giản, sí; trừ tam trùng (ba loại giun sán trong bụng). Uống lâu thì trừ tà, ngủ không bị mộng mị, bóng đè. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Hùng chi (mỡ gấu): vị ngọt, tính vi hàn (hơi lạnh). Chuyên trị phong tý (đau nhức, tê bại do phong tà — khí gió độc gây bệnh) làm mất cảm giác, gân co rút, tích tụ (khối kết đọng) trong ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) và trong bụng, hàn nhiệt gầy mòn, nhọt ở đầu, các chứng hói tóc, mặt có vết sạm đen (?) và mụn. Uống lâu thì ý chí vững mạnh, không đói, nhẹ người. Sống ở hang núi, thung lũng.

 Bạch giao (keo trắng nấu từ sừng hươu): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị thương trung (tổn thương bên trong, nhất là tỳ vị), lao tuyệt (mệt nhọc đến kiệt sức), đau lưng, gầy mòn; bổ trung, ích khí (làm mạnh khí lực); trị phụ nữ huyết bế không có con; giảm đau, an thai (giữ yên thai nhi). Uống lâu thì nhẹ người, sống lâu. Còn có tên là lộc giác giao (keo sừng hươu).

 A giao (keo nấu từ da lừa): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị nội băng (xuất huyết bên trong) ở vùng tim bụng, lao cực (mệt nhọc cùng cực) mà người rùng mình ớn lạnh như sốt rét, đau lưng đau bụng, tay chân đau mỏi, phụ nữ ra huyết; an thai. Uống lâu thì nhẹ người, ích khí. Còn có tên là truyền trí giao.

 Đan hùng kê (gà trống lông đỏ): vị ngọt, tính vi ôn (hơi ấm). Chuyên trị phụ nữ băng trung lậu hạ (ra huyết ồ ạt hoặc rỉ rả ngoài kỳ kinh), xích bạch ốc (khí hư ra màu đỏ, màu trắng); bổ hư (bồi bổ cơ thể suy yếu), ôn trung (làm ấm bên trong), cầm máu, thông thần, giải độc, trừ điều chẳng lành.
 Đầu gà: chuyên diệt quỷ. Mỡ gà: chuyên trị điếc tai. Ruột gà: chuyên trị đái dầm. Lớp màng vàng lót trong mề gà: chuyên trị tiết lỵ. Phần trắng trong phân gà: chuyên trị tiêu khát (chứng khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, gần giống bệnh đái tháo đường), thương hàn (bệnh sốt do cảm lạnh) có hàn nhiệt. Lông cánh: chuyên làm thông huyết bế. Trứng gà: trừ nhiệt, chữa bỏng lửa, giản, sí; có thể làm thành hổ phách, là vật thần diệu (?). Kê bạch đố (?): làm lợn béo. Sống ở vùng đầm bằng.

 Nhạn phương (mỡ chim nhạn): vị ngọt, tính bình, không độc. Chuyên trị chứng do phong gây co quắp, co rút, thiên khô (liệt nửa người), khí không lưu thông. Uống lâu thì ích khí, không đói, nhẹ người, chịu được già. Còn có tên là vụ phương. Sống ở ao đầm.

 Thạch mật (mật ong rừng làm tổ trong hốc đá): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị tà khí (khí độc từ ngoài xâm nhập gây bệnh) ở vùng tim bụng, các chứng kinh giản, sí; làm yên ngũ tạng, bù các chỗ thiếu hụt; ích khí, bổ trung, giảm đau, giải độc, trừ nhiều bệnh, điều hòa trăm vị thuốc. Uống lâu thì ý chí vững mạnh, nhẹ người, không đói, không già. Sống ở hang núi, thung lũng.

 Mật lạp (sáp ong): vị ngọt, tính vi ôn. Chuyên trị hạ lỵ (đi lỵ) ra mủ máu; bổ trung, nối liền chỗ tổn thương đứt gãy, chữa kim sang (vết thương do dao kiếm, binh khí); ích khí, không đói, chịu được già. Sống ở hang núi, thung lũng.

 Phong tử (nhộng ong): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị phong đầu (đau đầu, chóng mặt do phong), trừ cổ độc, bồi bổ người hư yếu gầy mòn, thương trung. Uống lâu thì da dẻ sáng bóng, nhan sắc tươi đẹp, không già. Nhộng ong vàng lớn: chuyên trị vùng tim bụng trướng đầy và đau; nhẹ người, ích khí. Nhộng ong đất: chuyên trị ung thũng (nhọt sưng). Còn có tên là phỉ linh. Sống ở hang núi, thung lũng.

 Mẫu lệ (vỏ hàu): vị mặn, tính bình. Chuyên trị thương hàn có hàn nhiệt, ôn ngược rùng mình ớn lạnh, kinh sợ, giận dữ; trừ chứng gân cơ co cứng hoặc lỏng lẻo, thử lậu (tràng nhạc — lao hạch ở cổ vỡ ra thành lỗ rò), phụ nữ đới hạ màu đỏ, trắng. Uống lâu thì xương khớp chắc khỏe, diệt tà quỷ, sống lâu. Còn có tên là lệ cáp. Sống ở ao đầm.

 Lý ngư đảm (mật cá chép): vị đắng, tính hàn (lạnh). Chuyên trị mắt nóng, đỏ, đau, thanh manh (mù dần mà nhìn ngoài mắt vẫn như bình thường); làm sáng mắt. Uống lâu thì mạnh mẽ, tăng chí khí. Sống ở ao đầm.

 Lễ ngư (cá quả, cá lóc): vị ngọt, tính hàn. Chuyên trị thấp tý (tê đau do khí ẩm thấp) kèm mặt mắt phù thũng (sưng phù); tống nước ứ nhiều trong người ra ngoài. Còn có tên là đồng ngư. Sống ở ao đầm.

 Phần Trùng thú, loại trung phẩm (thuốc hạng giữa: có thứ có độc, có thứ không, dùng vừa để chữa bệnh vừa để bồi bổ)

 Tê giác (sừng tê giác): vị đắng, tính hàn. Chuyên trị trăm thứ độc, cổ chú (bệnh do cổ độc kéo dài, lây truyền), tà quỷ, chướng khí (khí độc nơi rừng núi ẩm thấp gây bệnh); giải độc cây câu vẫn (lá ngón), độc lông chim trấm (loài chim độc), độc rắn; trừ tà, không bị mê hoặc, bóng đè. Uống lâu thì nhẹ người. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Linh dương giác (sừng sơn dương): vị mặn, tính hàn. Chuyên làm sáng mắt, ích khí, khởi âm (làm dương vật cương lên được, chữa liệt dương); trừ ác huyết (máu xấu) chảy xuống; trừ cổ độc, ác quỷ, điều chẳng lành; làm yên tâm khí, thường không bị bóng đè. Uống lâu thì gân xương mạnh, nhẹ người. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Cổ dương giác (sừng dê đực đen): vị mặn, tính ôn. Chuyên trị thanh manh, làm sáng mắt; diệt con ghẻ; cầm ỉa chảy do lạnh; trừ ác quỷ, hổ sói; cầm kinh quý (hoảng sợ, tim đập dồn). Uống lâu thì yên tâm, ích khí, nhẹ người. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Bạch mã hành (dương vật ngựa trắng): vị mặn, tính bình. Chuyên trị thương trung, mạch tuyệt (mạch yếu như sắp đứt), dương vật không cương. Làm ý chí vững mạnh, ích khí, tăng cơ thịt, béo khỏe, sinh con. Mắt ngựa: chuyên trị kinh giản, bụng đầy, bệnh sốt rét. Huyền đề (mảng chai sừng ở mặt trong chân ngựa): chuyên trị kinh tà (hoảng sợ do tà khí), khiết túng (co giật, tay chân lúc co lúc duỗi), khó đẻ; trừ ác khí, quỷ độc, cổ chú, điều chẳng lành. Sống ở vùng đầm bằng.

 Cẩu âm hành (dương vật chó): vị mặn, tính bình. Chuyên trị thương trung, âm nuy (liệt dương) không cương; làm cho cương mạnh, ấm nóng, sinh nhiều con; trừ mười hai bệnh đới hạ của phụ nữ. Mật chó: làm sáng mắt. Còn có tên là cẩu tinh. Sống ở vùng đầm bằng.

 Lộc nhung (sừng non của hươu): vị ngọt, tính ôn. Chuyên trị lậu hạ ra ác huyết, hàn nhiệt, kinh giản; ích khí, làm ý chí vững mạnh, mọc răng, không già. Sừng hươu (đã cứng): chuyên trị ác sang (nhọt độc khó lành), ung thũng; đuổi tà, ác khí, máu ứ đọng trong âm bộ (bộ phận sinh dục, bụng dưới).
 Phục dực (con dơi): vị mặn, tính bình. Chuyên trị mắt mờ tối, làm sáng mắt, ban đêm nhìn thấy rõ. Uống lâu thì vui vẻ, dễ mến, không lo buồn. Còn có tên là biên bức. Sống ở khe sông, thung lũng vùng núi Thái Sơn.

 Vị bì (da nhím): vị đắng, tính bình. Chuyên trị ngũ trĩ (năm loại bệnh trĩ), âm thực (lở loét ở bộ phận sinh dục), ra huyết đỏ trắng, máu và dịch năm màu chảy không dứt, bộ phận sinh dục sưng đau lan ra lưng. Nấu với rượu để chế nó (?). Sống ở khe sông, thung lũng.

 Thạch long tử (con thằn lằn): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị ngũ lung, tà khí kết đọng; phá thạch lâm (chứng tiểu ra sỏi, sỏi đường tiểu), tống máu ứ xuống, làm thông tiểu tiện và đường nước. Còn có tên là tích dịch. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu): vị mặn, tính bình. Chuyên trị thương trung, sán hà (khối kết gây đau ở bụng dưới), âm nuy; ích tinh, giúp sinh con; trị phụ nữ huyết bế, đau lưng; làm thông ngũ lâm (năm chứng tiểu buốt, tiểu rắt), thông tiểu tiện và đường nước. Mọc trên cành dâu, hái về đem hấp. Còn có tên là thực vưu.

 Trá thiền (con ve sầu): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị trẻ em kinh giản, khóc đêm, bệnh điên, hàn nhiệt. Sống trên cây dương liễu.

 Bạch cương tàm (con tằm chết cứng, có màu trắng): vị mặn. Chuyên trị trẻ em kinh giản, khóc đêm; trừ tam trùng; xóa vết sạm đen, làm cho sắc mặt đẹp; trị bệnh lở loét bộ phận sinh dục ở đàn ông. Sống ở vùng đầm bằng.

 Mộc manh (loài mòng sống trên cây): vị đắng, tính bình. Chuyên trị mắt đỏ đau, khóe mắt tổn thương chảy nước mắt, ứ huyết, huyết bế, hàn nhiệt đau mỏi (?), không có con. Còn có tên là hồn thường. Sống ở sông đầm.

 Phỉ manh (con mòng trâu): vị đắng, tính vi hàn. Chuyên đuổi ứ huyết; phá và tống các khối máu tích, khối cứng, trưng hà, hàn nhiệt; làm thông huyết mạch và cửu khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hậu môn, lỗ tiểu). Sống ở khe sông, thung lũng.

 Phỉ liêm (con gián): vị mặn. Chuyên trị huyết ứ, khối cứng trưng hà, hàn nhiệt; phá tích tụ; trị hầu tý (họng sưng đau, tắc nghẽn), bên trong lạnh không có con. Sống ở sông đầm.

 Tề tào (con sùng, ấu trùng bọ hung): vị mặn, tính vi ôn. Chuyên trị ác huyết, huyết ứ, tý khí (khí bế tắc gây tê đau); phá máu đọng do gãy dập ở dưới sườn gây cứng, đầy, đau; trị tắc kinh, trong mắt có màng thịt mọc lan, có màng che màu xanh, màu trắng. Còn có tên là phẫn tề (?). Sống ở vùng đầm bằng.

 Khoát du (ốc sên trần): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị tặc phong (gió độc bất thường gây bệnh) làm méo miệng lệch mặt, gân bị trật (?) và lòi dom, kinh giản co rút. Còn có tên là lăng lễ. Sống ở ao đầm.

 Hải cáp (vỏ nghêu biển): vị đắng, tính bình. Chuyên trị ho, khí nghịch lên, thở gấp, bứt rứt đầy tức, đau ngực, hàn nhiệt. Còn có tên là khôi cáp. Sống ở ao đầm. Văn cáp (vỏ nghêu hoa): chuyên trị ác sang, chứng lở loét của ngũ trĩ.

 Quy giáp (mai rùa): vị mặn, tính bình. Chuyên trị lậu hạ đỏ trắng; phá trưng hà; trị giai ngược (sốt rét lâu ngày, cách ngày lên cơn), ngũ trĩ, âm thực, thấp tý, tay chân nặng nề yếu ớt, thóp trẻ em không liền. Uống lâu thì nhẹ người, không đói. Còn có tên là thần ốc. Sống ở ao đầm.

 Miết giáp (mai ba ba): vị mặn, tính bình. Chuyên trị trưng hà ở tim bụng, khối cứng tích đọng, hàn nhiệt; trừ bĩ (khối đầy tức), tức nhục (thịt thừa mọc ra), âm thực, trĩ, ác nhục (thịt hoại). Sống ở ao đầm.

 Đà ngư giáp (vảy cá sấu): vị cay, tính vi ôn. Chuyên trị trưng hà ở tim bụng, khối cứng ẩn sâu và tích tụ, hàn nhiệt, phụ nữ băng trung ra máu năm màu, bụng dưới và trong âm đạo kéo nhau mà đau, ghẻ lở, tử cơ (thịt tê dại như chết, mất cảm giác). Sống ở ao đầm.

 Ô tặc ngư cốt (mai mực): vị mặn, tính vi ôn. Chuyên trị phụ nữ lậu hạ, kinh nguyệt đỏ trắng, huyết bế, âm thực sưng đau, hàn nhiệt, trưng hà, không có con. Sống ở ao đầm.

 Giải (con cua): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị tà khí trong ngực, nhiệt kết gây đau, méo miệng lệch mặt, mặt sưng. Làm hỏng sơn ta (sơn gặp cua thì không khô được). Đốt cua thì chuột kéo đến. Sống ở ao đầm.

 Hà mô (con cóc, con nhái): vị cay, tính hàn. Chuyên trị tà khí; phá khối cứng trưng hà, máu đọng; trị ung thũng, lở loét bộ phận sinh dục. Uống vào thì không mắc bệnh sốt nóng. Sống ở ao đầm.

 Phần Trùng thú, loại hạ phẩm (thuốc hạng dưới: thường có độc, chỉ dùng để chữa bệnh, không nên dùng lâu)

 Lông, móng guốc, móng của lục súc (sáu loài gia súc: ngựa, trâu bò, dê, gà, chó, lợn): vị mặn, tính bình. Chuyên trị quỷ chú, cổ độc, hàn nhiệt, kinh giản, điên, sí, chạy cuồng. Lông lạc đà lại càng tốt.

 Ngô thử (con sóc bay): chuyên làm sẩy thai, khiến dễ đẻ.

 Mi chi (mỡ hươu mi): vị cay, tính ôn. Chuyên trị ung thũng, ác sang, tử cơ (?), phong hàn thấp tý (tê đau do gió, lạnh, ẩm), tay chân co quắp hoặc lỏng lẻo không co duỗi được, phong đầu, sưng khí; làm thông tấu lý (thớ thịt và lỗ chân lông). Còn có tên là cung chi. Sống ở hang núi, thung lũng.

 Đồn noãn (tinh hoàn lợn): vị ngọt, tính ôn. Chuyên trị kinh giản, điên tật, quỷ chú, cổ độc; trừ hàn nhiệt, bôn đồn (chứng khí từ bụng dưới xông vọt lên ngực, họng như lợn con chạy), ngũ lung, tà khí, co rút. Huyền đề (mảng chai ở chân lợn): chuyên trị ngũ trĩ, nhiệt ẩn náu trong ruột, trường ung (nhọt trong ruột) ăn loét bên trong. Còn có tên là đồn điên.

 Yến thỉ (phân chim én): vị "tâm" (có lẽ là cay) (?), tính bình. Chuyên trị cổ độc, quỷ chú; đuổi điều chẳng lành và tà khí; phá ngũ lung, thông tiểu tiện. Sinh ở núi Cao Cốc và vùng thung lũng bằng (?).

 Thiên thử thỉ (phân dơi): vị cay, tính hàn. Chuyên trị mặt mắt ung thũng, da dẻ ớn lạnh, lúc lúc lại đau, khí huyết rối loạn trong bụng; phá tích tụ có hàn nhiệt; trừ kinh quý. Còn có tên là thử cô, lại có tên là thạch can. Sống ở hang núi, thung lũng vùng Hợp Phố.
 Lộ phong phòng (tổ ong vò vẽ treo ngoài trời): vị đắng, tính bình. Chuyên trị kinh giản, khiết túng, hàn nhiệt, tà khí, điên tật, quỷ tinh, cổ độc, trĩ ở ruột. Rang trên lửa thì tốt. Còn có tên là phong trường. Sống ở hang núi, thung lũng.

 Xư kê (con bọ sống trên cây xư): vị đắng, tính bình. Chuyên trị tà khí ở tim bụng, âm nuy; ích tinh, làm ý chí vững mạnh, giúp sinh con, làm đẹp nhan sắc (?). Bổ trung, nhẹ người. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Giá trùng (con dán đất): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị hàn nhiệt ở tim bụng, ớn lạnh; trị máu tích, trưng hà; phá khối cứng, làm thông huyết bế; dùng để giúp sinh con rất tốt. Còn có tên là địa miết. Sống ở sông đầm.

 Thủy điệt (con đỉa): vị mặn, tính bình. Chuyên đuổi ác huyết, ứ huyết, tắc kinh; phá huyết hà (khối máu đọng) và tích tụ; trị không có con; thông đường nước. Sống ở ao đầm.

 Thạch tàm: vị chua, không độc. Chuyên trị ngũ lung, phá ngũ lâm, làm sẩy thai. Thịt nó: giải khí kết, thông đường nước, trừ nhiệt. Còn có tên là sa sắt. Sống ở ao đầm.

 Xà thoái (xác rắn lột): vị mặn, tính bình. Chuyên trị một trăm hai mươi loại kinh giản ở trẻ em, khiết túng, điên tật, hàn nhiệt, trĩ ở ruột, trùng độc, xà giản (cơn giản uốn vặn như rắn). Rang trên lửa thì tốt. Còn có tên là long tử y, lại có tên là xà phù, long tử đơn y, cung bì. Sống ở hang núi, thung lũng.

 Ngô công (con rết): vị cay, tính ôn. Chuyên trị quỷ chú, cổ độc; giải độc do ăn phải các loài rắn, sâu, cá (?); diệt quỷ vật, tinh quái lâu năm; trị ôn ngược; trừ tam trùng. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Mã lục (con cuốn chiếu): vị cay, tính ôn. Chuyên trị khối cứng lớn trong bụng nóng hầm hập (?); phá tích tụ; trị tức nhục, ác sang, bạch thốc (nấm tóc làm hói từng mảng, có vảy trắng). Còn có tên là bách túc. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Ế ông (con tò vò): vị cay, tính bình. Chuyên trị điếc lâu năm, ho nghịch, độc khí; làm gai, dằm đâm trong thịt trồi ra; làm ra mồ hôi. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Tước ung (kén sâu bám trên cành cây, hình như cái hũ của chim sẻ): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị trẻ em kinh giản, hàn nhiệt, khí kết, cổ độc, quỷ chú. Còn có tên là táo xá.

 Bỉ tử: vị ngọt, tính ôn. Chuyên trị tà khí trong bụng; trừ tam trùng; trị rắn cắn, sâu đốt, cổ độc, quỷ chú, phục thi (bệnh lao dai dẳng, ẩn trong người, người xưa cho là có trùng độc nằm phục bên trong).

 Thử phụ (con mọt ẩm, sống ở chỗ ẩm dưới đất, dưới đá): vị chua, tính ôn. Chuyên trị khí lung (khí bế làm không tiểu được), phụ nữ tắc kinh, huyết hà, giản, sí, hàn nhiệt; thông đường nước. Còn có tên là bàn trinh, lại có tên là y hàm. Sống ở thung lũng bằng.

 Huỳnh hỏa (con đom đóm): vị cay, tính vi ôn. Chuyên làm sáng mắt; trị trẻ em bị bỏng lửa, nhiệt khí, cổ độc, quỷ chú; thông thần tinh (làm tinh thần sáng suốt). Còn có tên là dạ quang. Sống ở ao đầm. Sống ở ao đầm.

 Y ngư (con nhậy, mọt ăn sách vở quần áo): vị mặn, tính ôn, không độc. Chuyên trị phụ nữ sán hà, tiểu tiện không thông, trẻ em trúng phong (bị phong tà xâm nhập) cứng gáy; đều nên đem xoa bôi. Còn có tên là bạch ngư. Sống ở vùng đầm bằng.

 Bạch cảnh khâu dẫn (giun đất có khoanh trắng ở cổ): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị xà hà (khối trong bụng hình như con rắn); trừ tam trùng, phục thi, quỷ chú, cổ độc; diệt giun đũa. Nó lại tự hóa thành nước. Sống ở vùng đất bằng.

 Lâu cô (con dế dũi): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị đẻ khó; làm gai, dằm trong thịt trồi ra; làm vỡ ung thũng; làm trôi chứng nghẹn; giải độc; trừ ác sang. Con nào ra ngoài ban đêm thì tốt. Còn có tên là huệ cô, lại có tên là thiên lâu, lại có tên là hộc. Sống ở vùng đầm bằng.

 Khương lang (con bọ hung): vị mặn, tính hàn. Chuyên trị trẻ em kinh giản, khiết túng, bụng trướng, hàn nhiệt; người lớn điên tật, phát cuồng thay tính đổi nết. Rang trên lửa thì tốt. Còn có tên là cát khương (?). Sống ở ao đầm.

 Ban miêu (một loài sâu cánh cứng có độc): vị cay, tính hàn. Chuyên trị hàn nhiệt, quỷ chú, cổ độc, thử lậu, ác sang, thư thực (nhọt sâu ăn loét vào thịt), tử cơ; phá thạch lung (sỏi làm bí tiểu). Còn có tên là long vĩ. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Địa đảm (một loài sâu cánh cứng cùng họ với ban miêu): vị cay, tính hàn. Chuyên trị quỷ chú, hàn nhiệt, thử lậu, ác sang, khối tích chết cứng (?); phá trưng hà; làm sẩy thai. Còn có tên là nguyên thanh. Sống ở khe sông, thung lũng.

 Mã đao (con trai dao): vị cay, tính vi hàn, có độc. Chuyên trị lậu hạ.

 Phần Quả và rau, loại thượng phẩm

 Bồ đào (quả nho): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị thấp tý ở gân xương; ích khí, tăng gấp sức lực, làm ý chí vững mạnh, khiến người béo khỏe, chịu được đói, chịu được gió lạnh. Ăn lâu thì nhẹ người, không già, sống lâu. Có thể làm rượu. Mọc ở hang núi, thung lũng.

 Bồng lũy (quả mâm xôi): vị chua, tính bình. Chuyên làm yên ngũ tạng, ích tinh khí, làm dương vật to dài và cương cứng, làm ý chí vững mạnh, tăng gấp sức lực, giúp có con. Uống lâu thì nhẹ người, không già. Còn có tên là phúc bồn. Mọc ở vùng đầm bằng.

 Đại táo (quả táo tàu): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị tà khí ở tim bụng; làm yên phần giữa, nuôi dưỡng tỳ (tạng chủ về tiêu hóa theo Đông y); trợ giúp mười hai kinh (mười hai đường kinh mạch chính dẫn khí huyết đi khắp cơ thể); điều hòa vị khí (khí của dạ dày); thông cửu khiếu; bổ cho người ít khí, thiếu tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), trong người thiếu hụt, kinh sợ nặng, tay chân nặng nề. Điều hòa trăm vị thuốc. Uống lâu thì nhẹ người, sống lâu. Lá của nó dùng như ma hoàng (một vị thuốc làm ra mồ hôi), có thể làm ra mồ hôi (?). Mọc ở vùng đầm bằng.

 Ngẫu thực hành (hạt sen và ngó sen): vị ngọt, tính bình. Chuyên bổ trung, dưỡng thần, ích khí lực, trừ trăm bệnh. Uống lâu thì nhẹ người, chịu được già, không đói, sống lâu. Còn có tên là thủy chi. Mọc ở ao đầm.

 Kê đầu (khiếm thực, hạt cây súng gai): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị thấp tý, đau lưng, đau cột sống, đau gối; bổ trung, trừ trăm bệnh, ích tinh khí, làm ý chí vững mạnh, tai thính mắt sáng. Uống lâu thì nhẹ người, không đói, chịu được già, thành thần tiên. Còn có tên là nhạn uế. Mọc ở ao đầm.

 Cam qua tử (hạt dưa ngọt): chuyên làm người vui tươi, da dẻ tươi nhuận, nhan sắc đẹp; ích khí, không đói. Uống lâu thì nhẹ người, chịu được già.

 Qua đế (cuống dưa): vị đắng, tính hàn. Chuyên trị đại thủy (phù thũng nặng), mặt mũi thân mình tay chân phù sưng; tống nước ra; diệt cổ độc; trị ho, khí nghịch lên. Ăn các thứ quả không tiêu, bệnh nằm trong ngực bụng, đều dùng nó làm cho nôn ra hoặc tháo xuống. Còn có tên là thổ chi. Mọc ở vùng đầm bằng.

 Đông quỳ tử (hạt cây đông quỳ): vị ngọt, tính hàn. Chuyên trị hàn nhiệt, gầy mòn ở ngũ tạng lục phủ (năm tạng và sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu); phá ngũ lâm, thông tiểu tiện. Uống lâu thì xương cứng chắc, tăng cơ thịt, nhẹ người, sống lâu.

 Hiện thực (hạt rau dền): vị ngọt, tính hàn. Chuyên trị thanh manh, làm sáng mắt; trừ tà; thông đại tiểu tiện; trừ hàn nhiệt. Uống lâu thì tăng khí lực, không đói, nhẹ người. Còn có tên là mã hiện. Mọc ở sông đầm.

 Khổ thái (rau đắng): vị đắng, tính hàn. Chuyên trị tà khí ở ngũ tạng, chán ăn cơm gạo, vị tý (dạ dày bế tắc, trì trệ). Uống lâu thì yên tâm, ích khí, tai thính mắt tinh, ít ngủ, nhẹ người, chịu được già. Còn có tên là đồ thảo, lại có tên là tuyển. Mọc ở khe sông, thung lũng.

 Phần Quả và rau, loại trung phẩm

 Anh đào: vị ngọt, tính bình, không độc. Chuyên điều trung (điều hòa phần giữa, tức tỳ vị), ích tỳ khí. Làm nhan sắc tươi đẹp, tinh thần phấn chấn.

 Mai thực (quả mơ): vị chua, tính bình. Chuyên hạ khí (đưa khí nghịch đi xuống); trừ nóng nảy, bứt rứt, đầy tức; làm yên tâm; trị tay chân đau, liệt nửa người mất cảm giác, tử cơ. Tẩy nốt ruồi xanh đen, trị ác tật (bệnh hiểm nghèo như bệnh hủi). Mọc ở khe sông, thung lũng.

 Liễu thực (hạt cây nghể): vị cay, tính ôn. Chuyên làm sáng mắt, ôn trung, chịu được gió lạnh; tống thủy khí (nước ứ đọng trong người); trị mặt mắt phù sưng, ung dương (nhọt lở). Mã liễu (cây nghể lớn): trừ giun đỉa trong ruột (?). Làm nhẹ người. Mọc ở sông đầm.

 Thông thực (hạt hành): vị cay, tính ôn. Chuyên làm sáng mắt, bổ chỗ thiếu hụt ở phần giữa. Thân hành: có thể nấu thang (nước thuốc), chuyên trị thương hàn có hàn nhiệt, làm ra mồ hôi, trị trúng phong mặt mắt sưng. Giới (củ kiệu): vị cay, chuyên trị kim sang, vết thương bị lở loét. Làm nhẹ người, không đói, chịu được già. Mọc ở vùng đầm bằng.

 Thủy tô: vị cay, tính vi ôn. Chuyên hạ khí, làm tiêu cơm gạo, trừ hôi miệng, khử độc, trừ ác khí. Uống lâu thì thông thần minh, nhẹ người, chịu được già. Mọc ở ao đầm.

 Hạnh hạch (nhân hạt mơ, hạnh nhân): vị ngọt, tính ôn. Chuyên trị ho, khí nghịch lên, bụng sôi như sấm, hầu tý; hạ khí; dùng khi sinh đẻ và nuôi con (?); trị kim sang, lạnh vùng tim, bôn đồn. Mọc ở khe sông, thung lũng.

 Phần Quả và rau, loại hạ phẩm

 Đào hạch (nhân hạt đào): vị đắng, tính bình. Chuyên trị ứ huyết, huyết bế, hà (khối kết trong bụng), tà khí; diệt giun nhỏ. Hoa đào: diệt ác quỷ gây bệnh chú. Làm nhan sắc tươi đẹp. Đào kiêu (quả đào khô còn treo trên cây qua mùa đông): tính vi ôn, diệt trăm quỷ, tinh vật. Lông quả đào: chuyên làm tiêu huyết hà, tích tụ có hàn nhiệt, trị không có con. Đào đố (sâu đục thân cây đào): diệt quỷ tà, điều ác, điều chẳng lành. Mọc ở hang núi, thung lũng.

 Khổ hồ (quả bầu đắng): vị đắng, tính hàn. Chuyên trị đại thủy, mặt mắt tay chân phù sưng; tống nước ra. Làm cho người ta nôn. Mọc ở núi và đầm.

 Thủy cần (rau cần nước): vị ngọt, tính bình. Chuyên trị phụ nữ xích ốc (khí hư ra màu đỏ); cầm máu, dưỡng tinh, giữ gìn huyết mạch, ích khí, khiến người béo khỏe, ăn ngon miệng. Còn có tên là thủy anh. Mọc ở ao đầm.

 Phần Lúa gạo, ngũ cốc, loại thượng phẩm

 Hồ ma (vừng đen): vị ngọt, tính bình, không độc. Chuyên trị thương trung, hư yếu gầy mòn; bổ năm tạng, ích khí lực, tăng cơ thịt, làm đầy tủy não. Uống lâu thì nhẹ người, không già. Lá nó gọi là thanh nhương; còn có tên là cự thắng. Mọc ở khe sông, thung lũng.

 Ma phần (hoa, quả cây gai dầu): vị cay, tính bình. Chuyên trị thất thương (bảy loại tổn thương do lao lực, sinh hoạt quá độ); làm lợi cho ngũ tạng; tống máu ứ và khí lạnh; ăn nhiều khiến người ta thấy ma, chạy cuồng. Uống lâu thì thông thần minh, nhẹ người. Ma tử (hạt gai dầu): vị ngọt, tính bình. Chuyên bổ trung, ích khí. Uống lâu thì béo khỏe, không già. Còn có tên là ma bột. Mọc ở khe sông, thung lũng.

 Phần Lúa gạo, ngũ cốc, loại trung phẩm

 Đại đậu hoàng quyển (giá đậu nành phơi khô): vị ngọt, tính bình, không độc. Chuyên trị thấp tý, gân co rút, đau gối. Đậu nành sống: bôi chữa ung thũng. Nấu lấy nước uống: diệt quỷ độc, giảm đau. Xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ): chuyên tống nước ra, đẩy mủ máu của ung thũng. Mọc ở vùng đầm bằng.

 Túc mễ (hạt kê): vị đắng, không độc. Chuyên dưỡng thận khí (khí của thận — tạng giữ tinh, chủ về sức sống và sinh sản theo Đông y); trừ nhiệt trong vị và tỳ; ích khí. Loại để lâu năm vị đắng, chuyên trị nhiệt ở dạ dày, tiêu khát, thông tiểu tiện.

 Thử mễ (kê nếp): vị ngọt, không độc. Chuyên ích khí, bổ trung; ăn nhiều sinh nóng, khiến người bứt rứt.

 Phần Lúa gạo, ngũ cốc, loại hạ phẩm

 Hủ tỳ: vị cay, tính bình. Chuyên trị giai ngược có hàn nhiệt, tà khí, tiết lỵ, dương vật không cương, say rượu mà đau đầu.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video