Thiên Kim thực trị (phép chữa bệnh bằng ăn uống, trong bộ sách "Thiên Kim") — đời Đường, Tôn Tư Mạc (danh y đời Đường, người đời sau tôn là "Dược vương").
Lời tựa
Xưa kia Thần Nông (vị vua thời thượng cổ, tương truyền đã dạy dân làm ruộng và nếm thử cây cỏ làm thuốc) nếm khắp trăm vị thuốc để phân biệt các vị gọi là "ngũ khổ lục tân" (năm loại vị đắng, sáu loại vị cay, tức các vị và tính chất khác nhau của thuốc). Đến thời Y Doãn (hiền tướng nhà Thương, tương truyền là người đặt ra phép sắc thuốc) thì các bài thang dịch (thuốc nấu thành nước để uống, tức thuốc sắc) mới đầy đủ. Hoàng Đế (vị vua thời thượng cổ, được coi là ông tổ của y học Trung Hoa) muốn đặt ra cửu châm (chín loại kim châm có hình dạng và công dụng khác nhau) để chữa các bệnh thuộc tam âm tam dương (ba đường kinh âm và ba đường kinh dương, tức sáu hệ kinh mạch lớn trong cơ thể theo y học cổ truyền). Nhờ có Kỳ Bá (bề tôi của Hoàng Đế, danh y thời thượng cổ) mà phép biêm ngải (dùng kim đá để châm và dùng lá ngải đốt để hơ nóng huyệt chữa bệnh) mới được tinh tường.
Dù là bậc đại thánh có lòng cứu dân khỏi bệnh tật, vẫn phải đợi có những bề tôi hiền tài, sáng suốt, hiểu biết rộng, người thì mở đường trước, người thì nối tiếp sau, rồi việc làm của bậc thánh mới được lưu truyền mãi mãi. Công việc của nghề thuốc, trải qua hai vị thánh và hai vị hiền ấy thì đã hoàn bị.
Người đời sau để tâm vào nghề thuốc, nếu chỉ biết dùng thuốc mà không biết phép cứu (dùng ngải đốt hơ nóng lên huyệt), thì chưa nắm hết được toàn bộ cách chữa bệnh; biết phép cứu mà không biết phép châm (dùng kim đâm vào huyệt), thì chưa thấu hết được những biến đổi của biểu lý (bệnh ở bên ngoài nông và bệnh ở bên trong sâu của cơ thể). Nếu ai gồm được hết những điều sâu kín (?) của các bậc thánh hiền ấy, thì đó mới là danh y giỏi! Chân nhân (danh hiệu tôn xưng người tu Đạo đắc đạo) Tôn Tư Mạc đời Đường chính là người như thế.
Ông có tài trí bậc nhất, ôm chí giúp đời được yên ổn. Gặp lúc vua Thái Tông (Đường Thái Tông) trị nước thái bình, ông nghĩ cách giúp vua che chở cho dân, cho rằng đạo của bậc thượng y (thầy thuốc giỏi bậc cao nhất) thật là một phần chính sự của thánh nhân, và là một chức trách trong hàng quan lại của nhà vua.
Thế rồi ông kế thừa ý chỉ của Thần Nông, Hoàng Đế, làm sáng tỏ học thuyết của Kỳ Bá và Y Chí (tức Y Doãn). Về kinh điển, ông nhặt lấy sách "Nạn Kinh" của Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc); về phương thuốc, ông chọn lấy "Cấm phương" (các phương thuốc bí truyền) của Thương Công (tức Thuần Vu Ý, danh y đời Hán); trước nữa có sách "Hoàng Tố" của Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán), sách "Lục …" (?) của Nguyên Hóa (tức Hoa Đà, danh y cuối đời Hán), sách "Tất Hiệu" (các phương ắt hiệu nghiệm) của Cát Tiên Ông (tức Cát Hồng, nhà Đạo học đời Tấn), sách "Kinh Nghiệm" của Hồ cư sĩ, sách "Dược Đối" (bàn về phối hợp các vị thuốc) của Trương Miêu, sách "Mạch Pháp" (phép xem mạch) của Thúc Hòa (Vương Thúc Hòa, danh y đời Tấn), sách "Tam Bộ" của Hoàng Phủ Mật (danh y đời Tấn, tác giả "Giáp Ất kinh" về châm cứu), sách "Bách Nhất" của Đào Ẩn Cư (tức Đào Hoằng Cảnh, nhà Đạo học kiêm thầy thuốc đời Nam triều).
Ngoài ra còn các nhà như Quách Ngọc, Phạm Uông, Tăng Thản, Nguyễn Bính; trên thì tới tận lúc mới có văn tự, dưới thì đến hết đời Tùy, dù là kinh sách hay phương thuốc, không có gì là không thu nhặt. Ông gom những điều bí yếu của các nhà, bỏ đi những thuyết chưa đến nơi đến chốn, làm thành một bộ sách, tổng cộng ba mươi quyển, kèm một bản mục lục.
Trong đó có: phần bàn về tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể), phép châm và cứu, cách phân biệt mạch và chứng bệnh, những điều nên theo trong việc chữa bệnh bằng ăn uống. Bắt đầu từ bệnh phụ nữ, kế đến trẻ nhỏ; trước nói bệnh cước khí (?) (bệnh chân phù, tê yếu, đau nhức), sau đến trúng phong (bệnh do "gió độc" xâm nhập, gây méo miệng, liệt nửa người, ngất đột ngột…), thương hàn (bệnh sốt do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài), ung thư (mụn nhọt sưng độc, mưng mủ), tiêu khát (bệnh khát nhiều, ăn nhiều, tiểu nhiều, gần với bệnh tiểu đường), thủy thũng (bệnh phù nước); bệnh ở thất khiếu (?) (bảy lỗ trên mặt: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng), ngộ độc ngũ thạch (chất độc do uống thuốc luyện từ năm loại khoáng thạch, một lối uống thuốc của người xưa mong khỏe mạnh, sống lâu), các phương thuốc cấp cứu, các phép dưỡng tính (nuôi dưỡng thân tâm để giữ sức khỏe, kéo dài tuổi thọ).
Tổng cộng có hai trăm ba mươi hai mục, gồm năm nghìn ba trăm bài phương thuốc và lời bàn, bài nào cũng hiệu nghiệm trọn vẹn, có thể kiểm chứng, bao gồm cả bốn loại (?). Đức dày vượt hơn nghìn vàng, phép để lại truyền đến trăm đời. Khiến cho cái hay đẹp của hai thánh hai hiền không bị rơi rớt mất, và người đời có thể theo bậc thang từ gần mà đến xa, trên thì hiểu thấu được chỗ sâu xa của Tam Hoàng (ba vị vua thời thượng cổ, ở đây chỉ các bậc tổ y học như Thần Nông, Hoàng Đế), ấy là công lao khéo truyền thuật của Tôn chân nhân.
Thế nhưng, thói đời chuộng điều hiểm hóc quái lạ, còn đạo của ta thuần hậu ngay chính, không kể những chuyện lạ như mổ bụng thay tim; việc đời ưa đường tắt, giản lược, còn sách của ta mênh mông rộng lớn, không thể nghe ngoài đường nói ngoài ngõ mà biết được. Vì thế người theo học ít ỏi, dần dần trở nên tản mát, suy kém; người hiền không tiếp nối đời sau, sách vở đứt đoạn, thiếu sót; kẻ không hiểu thì gạt bỏ vì cho là tà thuyết, người ham thích thì bỏ dở công phu vì có chỗ thiếu sót, ngờ vực.
Kính nghĩ triều đình ta lấy lòng thương sự sống làm đức, lấy lòng yêu thương rộng khắp làm nhân, bèn xuống chiếu cho các bề tôi Nho học hiệu chỉnh lại môn học đã sa sút này. Bọn thần tài học không được rộng thông, chức phận chuyên lo việc hiệu đính sách vở, bèn xin các sách quý cất trong kho của nội phủ (kho của cung vua), tìm tòi các bản chép riêng trong "Đạo Tạng" (bộ tổng tập kinh sách của Đạo giáo), các bản của nhà nước và của tư nhân đều đã tìm kiếm gần như khắp cả, nhờ đó mà sửa được những chỗ sai lầm, bổ sung những chỗ thất lạc.
Những câu văn trùng lặp thì lược bỏ, những việc không đúng thứ tự thì sắp xếp lại, biên soạn theo thứ tự, gom theo từng loại, trải một thời gian (?) thì công việc hoàn thành. Đại cương tuy đã dựng được, nhưng câu chữ, ý nghĩa vẫn còn chỗ ngờ vực, vướng mắc. Vì thế phải lấy gốc để sửa ngọn, như các sách: "Tố Vấn", "Cửu Khư", "Linh Khu", "Giáp Ất", "Thái Tố", "Sào Nguyên" (bộ sách bàn về nguồn gốc các bệnh của Sào Nguyên Phương đời Tùy), sách "Bản Thảo" (sách về các vị thuốc) của các nhà, các sách về mạch đời xưa, "Kim Quỹ Ngọc Hàm", "Trửu Hậu Bị Cấp" (sách các phương thuốc cấp cứu giắt sau khuỷu tay, tức luôn mang theo người), "San Phồn Phương" của Tạ Sĩ Tần, "Quỷ Di Luận" của Lưu Quyên Tử, v.v. Phàm những việc liên quan đến xuất xứ, không gì là không nghiên cứu, đối chiếu kỹ.
Còn chỗ thiếu sót thì lại lần theo dòng để tìm về nguồn, như các sách: "Ngũ Giám Kinh", "Thiên Kim Dực", "Thôi thị Toản Yếu", "Diên Niên Bí Lục", "Trinh Nguyên Quảng Lợi", "Ngoại Đài Bí Yếu", "Binh Bộ Thủ Tập", "Truyền Tín" của Mộng Đắc (tức Lưu Vũ Tích, văn nhân đời Đường), v.v. Phàm những nhánh tách ra từ đó, không gì là không khảo xét, sắp đặt cho có lý, đem so sánh với nhau để sửa cho đúng, tra cứu đi tra cứu lại; sau đó những câu văn còn sót và những ý nghĩa còn ngờ đều sáng rõ cả.
Sách tuy là sách cũ, nhưng dùng thì lại mới mẻ; có thể cứu giúp muôn người (những sinh linh có linh hồn), giúp vào nền cai trị thương sự sống của bậc thánh thượng; có thể truyền lại mãi không mất, đáp ứng lòng yêu thương rộng khắp của nhà vua; không chỉ là văn chương tô điểm cho cảnh thái bình, mà còn có thể giúp vào việc nhà vua ban phúc cho muôn dân. Việc hiệu đính đã xong, vừa mới chép lại cẩn thận, kính dâng lên, mong được ngài tự mình xem qua.
Thái tử hữu tán thiện đại phu (chức quan bên cạnh thái tử, lo việc khuyên can, giúp đỡ), bề tôi Cao Bảo Hành,
Thượng thư Đô quan viên ngoại lang (chức quan phó thuộc Bộ Hình, coi việc tù đồ và nô dịch), bề tôi Tôn Kỳ,
Thượng thư Tư phong lang trung (chức quan thuộc Bộ Lại, coi việc phong tước), kiêm Bí các hiệu lý (chức quan hiệu đính sách trong kho sách của triều đình), bề tôi Lâm Ức cùng những người khác, kính cẩn dâng lên.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video