Thiên 1 — Thiên 1 — Bàn chung về ăn uống chữa bệnh

 Phần mở đầu (Tự luận), thứ nhất

 Trọng Cảnh (tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) nói: Khi cơ thể người đang khoẻ mạnh, cân bằng thì chỉ cần khéo giữ gìn, bồi dưỡng, chớ uống thuốc bừa bãi. Sức thuốc vốn thiên lệch, chỉ giúp mạnh một phía, khiến tạng khí (sinh lực của các tạng trong cơ thể như gan, tim, tỳ, phổi, thận) mất cân bằng, dễ bị các yếu tố gây bệnh từ bên ngoài xâm nhập.

 Mọi loài có hơi thở, chưa loài nào không nhờ ăn uống mà sống, nhưng lại không biết rằng ăn uống có thể làm nên sức khoẻ mà cũng có thể làm hỏng sức khoẻ. Dân chúng dùng hằng ngày mà không hiểu, giống như nước với lửa ở ngay bên cạnh mà vẫn khó biết được bản chất. Ta thấy vậy mà thương tiếc, nên nhân lúc rảnh việc bút mực, soạn thiên "Năm vị lợi hại và việc chữa bệnh bằng ăn uống" để chỉ bảo cho người mới học. Mong rằng ai chăm chỉ làm theo thì sẽ thấy hiệu quả ngay, như bóng theo hình, như tiếng vang theo tiếng.

 Vệ Phiếm người đất Hà Đông ghi lại: Biển Thước (danh y nổi tiếng thời cổ) nói: Cái mà con người nương vào để tồn tại là thân thể; cái làm rối loạn khí điều hoà trong người là bệnh; cái trị được những thứ độc hại gây bứt rứt là thuốc; người cứu mạng, đỡ người lúc nguy là thầy thuốc. Gốc của việc giữ yên thân thể ắt phải nhờ vào ăn uống; muốn cứu bệnh nhanh ắt phải dựa vào thuốc. Không biết ăn gì cho hợp thì không đủ để giữ mạng sống; không rõ những điều kiêng kỵ của thuốc thì không trừ được bệnh. Hai việc này là điều thiết yếu đối với loài có linh tính như con người; nếu xem nhẹ mà không học thì thật đáng buồn thay!

 Vì thế, ăn uống có thể đẩy lùi tà khí (các yếu tố gây bệnh) và giữ yên các tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể), làm tinh thần vui vẻ, ý chí sảng khoái, để bồi bổ khí huyết (sinh lực và máu huyết nuôi cơ thể). Nếu biết dùng ăn uống để chữa yên bệnh tật (?), giải toả tâm tình, đẩy lui bệnh, thì có thể gọi là thầy thuốc giỏi. Đó là phép kỳ diệu để sống lâu, nuôi tuổi già, là đỉnh cao của thuật dưỡng sinh (cách giữ gìn sức khoẻ, kéo dài tuổi thọ).

 Làm thầy thuốc, trước hết phải hiểu thấu nguồn gốc của bệnh, biết người bệnh đã phạm phải điều gì, rồi dùng ăn uống để chữa; chữa bằng ăn uống không khỏi thì sau đó mới dùng thuốc. Tính thuốc cứng mạnh, dùng thuốc giống như điều khiển binh lính; binh lính hung hãn thì há có thể xuất quân bừa bãi được sao? Dùng không đúng chỗ thì gây tổn thương rất nhiều; thuốc đưa vào trị bệnh mà dùng sai thì tai hoạ lan tràn cũng giống như vậy.

 Vương Hi người đất Cao Bình (tức Vương Thúc Hoà, danh y đời Tấn) nói: Ăn không nên ăn tạp; ăn tạp thì có khi phạm phải điều kiêng kỵ; phạm phải thì có khi bị tổn hại; hoặc ngay lúc ấy tuy chưa thấy đau đớn gì, nhưng tích lâu ngày sẽ thành bệnh. Lại nữa, ăn các món thức ăn (?) phải cốt giản dị, ít ỏi; cá, thịt, trái cây thì chọn thứ có ích cho người mà ăn. Phàm ăn uống thường ngày, luôn phải điều độ; nếu tham ngon ăn nhiều, ngồi vào mâm ăn no căng, ăn xong thấy bụng chướng phình, hơi thở ngắn, có khi sinh bệnh cấp, thậm chí thành hoắc loạn (bệnh cấp tính vừa nôn mửa vừa tiêu chảy dữ dội).

 Lại nữa, từ tiết Hạ chí (giữa mùa hè, khoảng 21–22 tháng 6 dương lịch) cho đến tiết Thu phân (giữa mùa thu, khoảng 23 tháng 9 dương lịch), phải dè chừng các thứ béo ngậy, bánh trái, canh thịt (?), dầu bơ; những thứ này về lý rất giống với rượu, nước uống, dưa và trái cây. Thân thể sở dĩ hay mắc bệnh đều là do mùa xuân, mùa hè ăn uống đồ lạnh quá mức, ăn uống không điều độ. Lại nữa, gỏi cá (?) và các thứ tanh lạnh phần nhiều có hại cho người, bỏ hẳn thì càng tốt. Sữa, váng sữa, bơ sữa nếu ăn thường xuyên thì khiến người có gân cốt khoẻ, gan dạ, da thịt mịn màng tươi nhuận; nhưng bỗng nhiên ăn quá nhiều thì cũng làm bụng chướng, tiêu chảy, rồi dần dần tự khỏi.

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại, được xem là tổ của y học Trung Hoa) hỏi: "Năm vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn) vào miệng, mỗi vị đi đến một nơi, mỗi vị gây một loại bệnh. Vị chua đi vào gân, ăn nhiều chua khiến người mắc chứng lung (bí tiểu, đi tiểu khó), không biết vì sao lại vậy?"

 Thiếu Du (bề tôi của Hoàng Đế, giỏi y thuật) đáp: "Vị chua vào dạ dày, khí của nó rít và có tính thu lại. Nó đi lên lưỡng tiêu (thượng tiêu và trung tiêu — hai phần trên và giữa của tam tiêu; tam tiêu là hệ thống ba khoang trong thân mình: thượng tiêu ở ngực, trung tiêu ở vùng bụng trên, hạ tiêu ở bụng dưới, là đường lưu thông của khí và nước), khiến khí ở lưỡng tiêu bị rít lại, không ra vào được; không ra được thì đọng trong dạ dày. Trong dạ dày ấm áp, nên nó chảy dồn xuống bàng quang. Bàng quang thông với bọng chứa nước tiểu; bọng ấy mỏng và mềm, gặp vị chua thì co rút cuộn lại, thắt chặt không thông, đường nước không trôi chảy, nên thành chứng bí tiểu. Bộ phận sinh dục là nơi các gân tụ lại sau cùng, cho nên vị chua vào dạ dày thì đi vào gân."

 Hỏi: "Vị mặn đi vào máu, ăn nhiều mặn khiến người khát, là vì sao?" Đáp: "Vị mặn vào dạ dày, khí của nó đi đến trung tiêu (phần giữa của tam tiêu, vùng bụng trên, nơi tiêu hoá thức ăn), rồi đổ vào các mạch. Mạch là đường đi của máu; máu gặp vị mặn thì đông đặc lại; máu đông đặc thì dịch trong dạ dày rít đọng; dịch rít đọng thì trong dạ dày khô, sinh khát. Khát thì đường cổ họng khô rát; khô rát nên lưỡi khô, hay khát. Huyết mạch là con đường của trung tiêu, cho nên vị mặn vào dạ dày thì đi vào máu."

 Hỏi: "Vị cay đi vào khí, ăn nhiều cay khiến trong lòng nóng rát, là vì sao?" Đáp: "Vị cay vào dạ dày, khí của nó đi lên thượng tiêu (phần trên của tam tiêu, vùng ngực). Thượng tiêu là nơi tiếp nhận và điều khiển các thứ khí, nuôi dưỡng các phần dương (phần bên ngoài, phía trên của cơ thể). Khí của gừng, hẹ dồn mạnh đến dinh vệ (dinh khí là phần tinh tuý đi trong mạch để nuôi cơ thể; vệ khí là phần khí đi ngoài mạch để bảo vệ cơ thể); dinh vệ không kịp tiếp nhận, nên khí cay trôi ngược xuống vùng dưới tim, vì vậy nóng rát. 'Nóng rát' ở đây nghĩa là đau. Vị cay đi cùng với khí, cho nên vị cay vào dạ dày thì đi vào khí, cùng khí thoát ra ngoài, vì vậy khí thịnh."

 Hỏi: "Vị đắng đi vào xương, ăn nhiều đắng khiến người sinh nôn mửa, là vì sao?" Đáp: "Vị đắng vào dạ dày, khí của nó khô ráo, làm cho trào lên hoặc tháo xuống; khí của năm loại ngũ cốc đều không thắng nổi vị đắng.

 Vị đắng đi vào hạ quản (phần dưới của dạ dày, chỗ thông xuống ruột); hạ quản là con đường của tam tiêu; tất cả đều bị bế tắc thì không thông, không thông nên khí đổi chiều mà sinh nôn mửa. Răng là nơi tận cùng của xương, cho nên vị đắng vào dạ dày thì đi vào xương; vào rồi lại ra, răng ắt sẽ đen và thưa."

 Hỏi: "Vị ngọt đi vào thịt, ăn nhiều ngọt khiến người buồn nôn, là vì sao?" Đáp: "Vị ngọt vào dạ dày, khí của nó yếu ớt, không đi lên được thượng tiêu, mà cùng với thức ăn đọng lại trong dạ dày. Vị ngọt vào thì làm mềm và chậm lại; mềm chậm thì giun đũa cựa quậy; giun cựa quậy thì khiến người buồn nôn.

 Khí của vị ngọt thông ra ngoài đến thịt, cho nên vị ngọt đi vào thịt, khiến da thịt nổi nhiều mụn sần như hạt kê và chai cứng lại."

 Hoàng Đế hỏi: "Năm vị của các loại hạt lương thực chủ về điều gì, có thể cho nghe được chăng?" Bá Cao (bề tôi của Hoàng Đế, giỏi y thuật) đáp: "Ăn gió thì có linh tính và thân nhẹ bay bổng; ăn khí (luyện hít thở) thì hiền hoà điềm tĩnh mà sống lâu; ăn ngũ cốc thì có trí khôn nhưng hao tổn tinh thần; ăn cỏ thì ngu đần mà khoẻ sức; ăn thịt thì dũng mãnh mà hay giận dữ. Vì vậy: gan thuộc hành Mộc, màu xanh, hợp vị chua; tim thuộc hành Hoả, màu đỏ, hợp vị đắng; tỳ (cơ quan tiêu hoá, gồm cả chức năng hấp thu và vận chuyển chất dinh dưỡng) thuộc hành Thổ, màu vàng, hợp vị ngọt; phổi thuộc hành Kim, màu trắng, hợp vị cay; thận thuộc hành Thuỷ, màu đen, hợp vị mặn. Bên trong là ngũ tạng (năm tạng: gan, tim, tỳ, phổi, thận), bên ngoài ứng với ngũ hành (năm yếu tố cơ bản: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ, tương sinh tương khắc lẫn nhau), màu sắc thì phối với năm phương (đông, tây, nam, bắc, trung ương)."

 Phép tương hợp của ngũ tạng: gan hợp với gân, vẻ tươi tốt của nó biểu hiện ở móng; tim hợp với mạch, vẻ tươi tốt biểu hiện ở sắc mặt; tỳ hợp với thịt, vẻ tươi tốt biểu hiện ở môi; phổi hợp với da, vẻ tươi tốt biểu hiện ở lông; thận hợp với xương, vẻ tươi tốt biểu hiện ở tóc.

 Phép kiêng ăn đối với ngũ tạng: ăn nhiều chua thì da khô héo, lông rụng; ăn nhiều đắng thì gân co rút, móng khô; ăn nhiều ngọt thì xương đau, tóc rụng; ăn nhiều cay thì thịt chai cứng, môi nhăn co; ăn nhiều mặn thì mạch máu đông rít, sắc mặt biến đổi.

 Phép ăn hợp với ngũ tạng: gan có bệnh nên ăn vừng, thịt chó, mận, hẹ; tim có bệnh nên ăn lúa mì, thịt dê, mơ, củ kiệu; tỳ có bệnh nên ăn gạo kê (?), thịt bò, táo tàu, rau quỳ; phổi có bệnh nên ăn kê vàng, thịt gà, đào, hành; thận có bệnh nên ăn giá đậu nành phơi khô, thịt lợn, hạt dẻ, lá đậu.

 Phép năm vị làm động bệnh: vị chua đi vào gân, gân có bệnh chớ ăn chua; vị đắng đi vào xương, xương có bệnh chớ ăn đắng; vị ngọt đi vào thịt, thịt có bệnh chớ ăn ngọt; vị cay đi vào khí, khí có bệnh chớ ăn cay; vị mặn đi vào máu, máu có bệnh chớ ăn mặn.

 Phép phối năm vị: cơm gạo vị ngọt, vừng vị chua, đậu nành vị mặn, lúa mì vị đắng, kê vàng vị cay; táo tàu ngọt, mận chua, hạt dẻ mặn, mơ đắng, đào cay; thịt bò ngọt, thịt chó chua, thịt lợn mặn, thịt dê đắng, thịt gà cay; rau quỳ ngọt, hẹ chua, lá đậu mặn, củ kiệu đắng, hành cay.

 Phép dùng năm vị đối trị bệnh của ngũ tạng: Gan khổ vì căng gấp, thì mau ăn vị ngọt để làm dịu; gan muốn được tản ra, thì mau ăn vị cay để làm tản; dùng vị chua để tả (làm giảm, rút bớt cái thừa); kiêng ngồi chỗ đón gió. Tim khổ vì chùng lỏng, thì mau ăn vị chua để thu lại; tim muốn được mềm (?), thì mau ăn vị mặn để làm mềm (?); dùng vị ngọt để tả; kiêng ăn đồ nóng, mặc áo dày. Tỳ khổ vì ẩm thấp, thì mau ăn vị đắng để làm khô; tỳ muốn được hoà hoãn, thì mau ăn vị ngọt để làm hoà hoãn; dùng vị đắng để tả; kiêng ăn đồ nóng, ăn quá no, ở chỗ đất ẩm, mặc áo ướt. Phổi khổ vì khí đi ngược lên làm thở gấp, thì mau ăn vị đắng để tháo xuống; phổi muốn được thu lại, thì mau ăn vị chua để thu lại; dùng vị cay để tả; kiêng ăn uống đồ lạnh, mặc áo lạnh. Thận khổ vì khô ráo, thì mau ăn vị cay để làm nhuận, mở tấu lý (thớ da và lỗ chân lông, nơi mồ hôi và khí ra vào), làm nhuận để đưa tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) đến và thông khí; thận muốn được bền chắc, thì mau ăn vị đắng để làm cho chắc, dùng vị mặn để tả; chớ phạm vào đồ nướng hun nóng (?), không mặc áo nóng, không ăn đồ nóng.

 Vì vậy, thuốc có độc tính mạnh dùng để đánh đuổi tà khí, năm loại ngũ cốc dùng để nuôi dưỡng, năm loại thịt dùng để bồi bổ thêm, năm loại trái cây dùng để hỗ trợ, năm loại rau dùng để bổ sung cho đầy đủ. Tinh (chất tinh tuý, gốc của sự sống) nhờ khí mà được nuôi, khí nuôi tinh làm sắc mặt tươi tốt; hình thể nhờ vị mà được nuôi, vị nuôi hình thể để sinh ra sức lực — chính là nói điều này.

 Thần tạng (các tạng chứa tinh thần) có năm, năm lần năm là hai mươi lăm loại; hình tạng (các phần thuộc về thân thể) ứng với bốn phương, bốn mùa, bốn tháng cuối mùa, tứ chi, cộng lại là năm lần chín bốn mươi lăm (?). Lấy những thứ này để phò trợ cho thần thì có thể sống lâu, tai mắt không suy.

 Tinh thuận theo năm khí mà trở nên linh diệu; nếu khí của thức ăn xung khắc nhau thì làm tổn thương tinh. Hình thể nhận vị mà thành; nếu vị của thức ăn không điều hoà thì làm tổn hại hình thể. Vì thế bậc thánh nhân trước hết dùng phép kiêng khem trong ăn uống để giữ gìn bản tính, sau mới chế thuốc để bảo vệ mạng sống. Cho nên hình thể không đủ thì làm ấm bằng khí; tinh không đủ thì bồi bổ bằng vị; dùng khí và vị để làm ấm và bồi bổ, nhằm giữ gìn hình thể và tinh.

 Kỳ Bá (bề tôi và cũng là thầy thuốc của Hoàng Đế) nói: Dương là khí, âm là vị (âm và dương là hai mặt đối lập mà nương tựa nhau của mọi sự vật: dương thuộc về cái động, nhẹ, bốc lên, ở ngoài; âm thuộc về cái tĩnh, nặng, đi xuống, ở trong). Vị nuôi hình thể, hình thể dựa vào khí, khí nuôi tinh, tinh do quá trình chuyển hoá mà thành. Tinh nhờ khí mà được nuôi, hình thể nhờ vị mà được nuôi, quá trình chuyển hoá sinh ra tinh. Khí sinh ra hình thể, nhưng vị có thể làm hại hình thể; khí có thể làm hại tinh; tinh chuyển hoá thành khí, nhưng khí có thể bị vị làm tổn thương. Vị thuộc âm thì đi ra đường dưới (đường đại tiện, tiểu tiện); khí thuộc dương thì đi ra các khiếu trên (mắt, tai, mũi, miệng).

 Vị đậm là âm; vị nhạt là phần dương trong âm. Khí đậm là dương; khí nhạt là phần âm trong dương. Vị đậm thì gây tiêu tháo, vị nhạt thì làm thông lợi; khí nhạt thì làm phát tán ra ngoài, khí đậm thì gây bế tắc. Tráng hoả (lửa quá mạnh, sức nóng thái quá) làm khí suy; thiếu hoả (lửa vừa phải, sức ấm bình thường của cơ thể) làm khí mạnh. Tráng hoả ăn mòn khí, khí nhờ thiếu hoả mà được nuôi; tráng hoả làm tán khí, thiếu hoả làm sinh khí. Vị cay, vị ngọt có tính phát tán, thuộc dương; vị chua, vị đắng làm trào lên hoặc tháo xuống, thuộc âm. Âm thắng thì phần dương sinh bệnh, dương thắng thì phần âm sinh bệnh; âm dương điều hoà thì con người bình an.

 Mùa xuân bảy mươi hai ngày, bớt chua thêm ngọt để nuôi khí của tỳ; mùa hè bảy mươi hai ngày, bớt đắng thêm cay để nuôi khí của phổi; mùa thu bảy mươi hai ngày, bớt cay thêm chua để nuôi khí của gan; mùa đông bảy mươi hai ngày, bớt mặn thêm đắng để nuôi khí của tim; các tháng cuối mỗi mùa, mỗi tháng mười tám ngày, bớt ngọt thêm mặn để nuôi khí của thận.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video