Chim muông, thiên thứ năm (bốn mươi điều)
(kèm theo côn trùng, cá)
Sữa người: vị ngọt, tính bình (không nóng không lạnh), không độc. Bổ ngũ tạng (năm cơ quan chính trong người theo Đông y: tâm – tim, can – gan, tỳ – lá lách và hệ tiêu hoá, phế – phổi, thận), làm người ta béo tốt, da trắng, tươi nhuận.
Sữa ngựa: vị cay, tính ôn (hơi ấm), không độc. Cầm khát.
Sữa bò: vị ngọt, tính hơi hàn (hơi lạnh), không độc. Bổ người hư luy (người suy nhược, gầy yếu), cầm khát. Cho thêm gừng sống và hành củ trắng thì chữa trẻ nhỏ bú vào lại nôn ra. Bổ chứng hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày do mệt nhọc).
Sữa dê: vị ngọt, tính hơi ôn, không độc. Bổ người bị lạnh trong, suy nhược mệt mỏi, sắc mặt ít máu. Làm người ta nóng bên trong.
Sữa lừa: vị chua, tính hàn; có chỗ nói là đại hàn (rất lạnh), không độc. Chủ trị (chữa chính) sốt nóng nặng, hoàng đản (bệnh vàng da), cầm khát.
Sữa lợn nái: tính bình, không độc. Chủ trị trẻ nhỏ kinh giản (chứng co giật, lên cơn giật mình động kinh ở trẻ), cho uống thì hiệu nghiệm như thần.
Lạc (sữa đông, sữa chua) ngựa, bò, dê: vị ngọt, chua, tính hơi hàn, không độc. Bổ phổi, làm thông lợi ruột già. Hoàng Đế (vị vua huyền thoại, được coi là tổ của y học Trung Hoa) nói: “Ăn sữa đông ngọt xong mà ăn ngay nhiều giấm thì sinh huyết hà (khối máu ứ kết thành cục trong bụng) và đái ra máu.” Hoa Đà (danh y đời Đông Hán) nói: “Sữa đông ngựa, bò, dê: khi có con du diên (một loài sâu nhiều chân giống rết nhỏ) chui vào tai, đổ vào tai thì nó bò ra ngay.” Tô (váng bơ lấy từ sữa) của bò sa ngưu (một giống bò vàng) và dê trắng: vị ngọt, tính hơi hàn, không độc. Trừ khách khí (khí xấu từ bên ngoài xâm nhập vào) trong ngực, làm thông lợi ruột già, ruột non, chữa lở miệng.
Bơ bò: vị ngọt, tính bình, không độc. Trừ các chứng phong thấp tý (đau nhức, tê bại các khớp do gió, ẩm xâm nhập), trừ nóng, thông đại tiện, tiêu túc thực (thức ăn cũ đọng lại không tiêu).
Đề hồ (phần tinh tuý nhất tinh luyện từ váng sữa): vị ngọt, tính bình, không độc. Bổ hư, trừ các chứng phong tý (đau tê do gió độc), luyện đi luyện lại thật nhiều lần mới tốt.
Rất tốt để trừ nguyệt thực sang (chứng lở loét quanh tai). Thêm tuỷ, bổ trung (bồi bổ tỳ vị, phần giữa cơ thể), làm chắc xương; dùng lâu thì thêm tuổi thọ.
Thịt gấu: vị ngọt, tính hơi hàn, hơi ôn, không độc. Chủ trị chứng phong tý bất nhân (tê bại mất cảm giác), gân co rút, ngũ hoãn (năm chỗ mềm yếu, rã rời ở chân tay, thân mình). Nếu trong bụng có tích tụ (khối u cục kết lại trong bụng), lúc nóng lúc lạnh, gầy yếu mà ăn thịt gấu thì bệnh sẽ không bao giờ khỏi. Mỡ gấu: vị ngọt, tính hơi hàn, cách chữa giống như thịt. Lại trừ được nhọt lở trên đầu, chứng bạch thốc (nấm đầu làm rụng tóc từng mảng trắng), mặt [sạm đen] (?), ăn uống vào thì nôn. Dùng lâu thì chí khí vững vàng, không đói, thân thể nhẹ nhõm, sống lâu. Hoàng Đế nói: “Mọi thứ thịt nấu không chín, thịt sống không co lại (?), ăn vào sinh hà (khối kết trong bụng). Mỡ gấu và mỡ lợn, hai thứ này không được dùng thắp đèn, khói của nó vào mắt người làm mù, không nhìn xa được.” Sừng dê: vị chua, đắng, tính ôn, hơi hàn, không độc. Chủ trị thanh manh (mắt trông bề ngoài bình thường mà không thấy gì), làm sáng mắt; giết cái ghẻ; cầm chứng hàn tiết (đi ngoài lỏng do lạnh); tim sợ hãi, hồi hộp, hay giật mình. Trừ khí kết ở các khớp xương, và chứng trúng gió, cổ độc (chất độc do người ta nuôi các loài trùng độc để hại người, hoặc bệnh do ký sinh trùng gây trướng bụng); nôn ra máu; đau còn sót lại sau khi sinh ở phụ nữ; đốt lên thì trừ được ma quỷ, đuổi được hổ, chó sói. Dùng lâu thì yên tâm, ích khí (thêm sức lực, khí lực), nhẹ mình; đừng để bị ẩm, vì ẩm thì có độc. Tuỷ dê: vị ngọt, tính ôn, không độc. Chủ trị đàn ông, đàn bà bị thương trung (tổn thương bên trong, nhất là tỳ vị), khí âm dương (hai mặt đối lập trong cơ thể: âm là phần vật chất, mát; dương là phần chức năng, ấm) không đủ, trừ phong nhiệt (chứng nóng do gió độc), giải độc, làm lưu thông mạch máu, ích kinh khí (khí chạy trong các đường kinh lạc). Hoà với rượu mà uống cũng được, dùng lâu không hại người.
Mật dê xanh: tính lạnh, không độc. Chủ trị các loại nhọt lở, làm liền da thịt mạch máu; chữa thanh manh, làm sáng mắt. Phổi dê: tính bình. Bổ phổi, chữa ho; cầm khát; chữa tiểu nhiều; thương trung, chữa hư, bổ chỗ không đủ; trừ phong tà (khí độc của gió xâm nhập). Gan: bổ gan, sáng mắt. Tim: chủ trị buồn rầu, uất giận, khí nghịch lên trong ngực. Thận (cật): bổ thận khí hư yếu, thêm tinh tuỷ. Xương đầu: chủ trị trẻ nhỏ kinh giản, nấu nước để tắm. Thịt chân dê: tính bình, chủ trị đàn ông ngũ lao thất thương (năm loại hao tổn do lao lực và bảy loại tổn thương, nói chung các chứng suy nhược). Thịt dê: vị đắng, ngọt, đại nhiệt (rất nóng), không độc. Chủ trị làm ấm bên trong, cầm đau, các bệnh còn sót lại sau khi sinh nở, cho con bú, và chứng đại phong (gió độc nặng) ở đầu não làm mồ hôi tự ra, hư lao, lạnh lẽo; có thể bổ trung, thêm khí lực, yên tâm, cầm chứng hay giật mình; tốt cho sản phụ, không tốt cho người đang mắc bệnh thời khí (bệnh dịch theo mùa). Thịt đầu dê: tính bình. Chủ trị phong huyễn (chóng mặt do gió độc) và bệnh gầy mòn; trẻ nhỏ kinh giản; đàn ông ngũ lao thất thương. Xương dê: tính nóng, chủ trị hư lao, lạnh bên trong, gầy yếu; người vốn sẵn nóng trong thì không được ăn.
Mỡ dê sống: chữa lỵ, lòi dom (sa trực tràng), trừ phong độc; phụ nữ sau sinh đau quặn trong bụng. Dạ dày dê: chủ trị chứng phản vị (ăn vào lại trào ngược nôn ra); chữa hư yếu gầy mòn; tiểu nhiều lần; cầm mồ hôi do hư. Hoàng Đế nói: “Thịt dê ăn với giấm thì hại tim; cũng không được ăn lẫn với cá sống, sữa đông, hại người. Phàm trong móng chân mọi loài dê có hạt trắng, gọi là ‘dương huyền cân’ (gân treo của dê), ăn vào làm người phát điên.” Dê trắng đầu đen, ăn óc nó thì sinh tràng ung (nhọt mưng mủ trong ruột). Dạ dày dê ăn thường xuyên với cơm, lâu ngày sinh chứng phản vị, thành bệnh nghẹn.
Cháo ngọt ăn với dạ dày dê làm người ta nhiều nước bọt, hay nôn ra nước trong. Óc dê, óc lợn, đàn ông ăn vào hao tổn tinh khí, ít con; nếu muốn ăn thì nghiền nhỏ như bột, trộn giấm mà ăn, nhưng rốt cuộc vẫn không bằng đừng ăn. Gan dê xanh ăn với đậu đỏ làm mắt kém sáng. Mọi thứ gan dê sống ăn với hạt tiêu thì phá hại ngũ tạng, hại tim, hại nhất là trẻ nhỏ. Rất kỵ gỗ liễu ngâm trong nước và gỗ bạch dương, không được nấu thịt dê trong nồi đồng; ăn vào thì đàn ông tổn hại dương khí (sức sinh lý), đàn bà tuyệt âm (mất khả năng sinh đẻ).
Sau khi bị tháo dạ dữ dội không được ăn tuỷ thịt dê và nước hầm xương, sẽ thành bứt rứt nóng nảy khó giải và lại tái phát đi ngoài. Phàm ngũ tạng của lục súc (sáu loài gia súc: ngựa, bò, dê, lợn, chó, gà), đặt lên cỏ mà tự động đậy, hoặc gặp muối, giấm mà không đổi màu, hoặc rơi xuống đất mà không dính bẩn, hoặc cho chó mà chó không ăn, thì đều có độc, giết người. Tháng sáu đừng ăn thịt dê, hại thần khí (tinh thần và khí lực) của người.
Tuỷ bò sa ngưu: vị ngọt, tính ôn, không độc. Làm yên ngũ tạng, điều hoà khí của dạ dày, thông mười hai kinh mạch (mười hai đường dẫn khí huyết chính trong cơ thể theo Đông y), điều lý tam tiêu (ba vùng trên – giữa – dưới của thân mình, chi phối việc vận chuyển khí và nước), làm ấm tuỷ xương (?), bổ trung, nối liền chỗ tổn thương đứt gãy, thêm khí lực; cầm tiêu chảy, trừ tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, gầy sút – gần với bệnh tiểu đường), đều hoà với rượu trong hâm ấm mà uống. Gan bò: sáng mắt. Mật bò: dùng để viên các vị thuốc, vị đắng, đại hàn, không độc.
Trừ nóng và khát trong ngực bụng, cầm đi lỵ, trừ miệng khô ráo, thêm tinh lực cho mắt. Tim bò: chủ trị hư nhược, hay quên. Thận bò: trừ thấp tý (tê nhức do ẩm), bổ thận khí, thêm tinh. Răng bò: chủ trị trẻ nhỏ mắc “ngưu giản” (một dạng động kinh, khi lên cơn kêu như tiếng bò). Thịt bò: vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị tiêu khát, cầm chảy nước dãi, yên trung tiêu, thêm khí lực, nuôi khí tỳ vị; không nên ăn thường, làm phát bệnh cũ. Bò tự chết thì không ăn được. Cuống họng bò: chủ trị trẻ nhỏ [cấm khẩu?] (?).
Nước tiểu bò đực thiến lông vàng, bò sa ngưu, bò đực đen: vị đắng, cay, tính hơi ôn, bình, không độc. Chủ trị thuỷ thũng (phù nề do nước ứ) mà bụng và chân đều căng phù, làm lợi tiểu. Hoàng Đế nói: “Bò đen tự chết mà đầu quay về hướng bắc, ăn thịt nó thì hại người. Mọi loài bò chết đột ngột lúc trời đang nóng gắt đều không ăn được, ăn vào sinh bệnh tràng ung.” Bò có móng [lạ] (?): ăn đường gân cứng trong móng của nó thì sinh nhục thích (mụn thịt cứng nổi ở da, như mắt cá, mụn cóc). Thịt bò chỉ có một lá gan: ăn vào chết người. Bò ăn rắn thì chỉ có một lá gan, (người ăn) bị ghẻ. Ăn thịt bò, thịt ngựa làm người ta ngứa ngáy khắp mình. Thịt bò ăn với thịt lợn ắt sinh thốn bạch trùng (sán dây, đốt sán trắng dài khoảng một tấc). Chỉ cần kê nếp, rượu trắng ăn cùng thịt bò sống cũng sinh sán dây, rất kỵ. Người đang đi lỵ mà ăn thịt bò tự chết thì bệnh ắt nặng thêm. Mọi thứ sữa và sữa đông bò, ngựa ăn chung với cá sống sinh ngư hà (khối kết trong bụng do ăn cá). Lá lách của lục súc, người ta suốt đời chớ ăn. Tháng mười hai đừng ăn thịt bò, hại thần khí của người.
Tim ngựa: chủ trị hay quên. Phổi ngựa: chủ trị lúc nóng lúc lạnh, dương vật liệt. Thịt ngựa: vị cay, đắng, tính bình, lạnh, không độc. Chủ trị thương trung; trừ nóng; hạ khí (đưa khí nghịch xuống), làm dài gân, mạnh lưng và cột sống, khoẻ mạnh, vững chí, sáng ý, nhẹ mình không đói. Hoàng Đế nói: “Ngựa trắng tự chết, ăn thịt nó hại người. Ngựa trắng đầu đen, ăn óc nó làm người phát điên. Ngựa trắng mà chỗ dưới yên có màu đen thấm suốt vào thịt, ăn vào hại ngũ tạng. Người đang đi lỵ ăn thịt ngựa ắt bệnh nặng thêm. Ngựa trắng móng xanh, thịt không ăn được. Mọi mồ hôi, hơi và lông ngựa không được để lẫn vào thức ăn, hại người. Những ai ăn thịt ngựa mà thấy trong lòng bứt rứt, ngột ngạt, cho uống rượu ngon thì khỏi, uống rượu trắng thì nặng thêm. Tháng năm đừng ăn thịt ngựa, hại thần khí của người.” Dương vật ngựa hoang: vị chua, mặn, tính ôn, không độc. Chủ trị đàn ông liệt dương, dương vật teo rút, ít tinh. Thịt ngựa hoang: vị cay, tính bình, không độc. Chủ trị người bị mã giản (một dạng động kinh, khi lên cơn kêu như tiếng ngựa), gân mạch không tự co lại được, chu tý (đau tê lan khắp người), da thịt tê dại. Con chết vì bệnh thì không dùng được.
Thịt lừa: vị chua, tính bình, không độc. Chủ trị phong cuồng (điên cuồng do gió độc), buồn rầu không vui, có thể làm yên tâm khí. Con chết vì bệnh thì không dùng được. Đầu lừa đốt bỏ lông, nấu lấy nước, dùng ngâm men để cất rượu, rất chữa được chứng đại phong khiến người run lắc mãi không thôi. Keo nấu từ da lừa cũng chữa được đại phong.
Dương vật chó: vị chua, tính bình, không độc. Chủ trị thương trung, đàn ông liệt dương không cương được.
Óc chó: chủ trị đau tê đầu do gió độc, lở loét ở hạ bộ (?), thịt thừa mọc trong mũi (?). Thịt chó: vị chua, mặn, tính ôn, không độc. Tốt cho thận, yên ngũ tạng, bổ các chỗ tổn thương đứt gãy, lao lực hao tổn; người bệnh lâu ngày, hư nhược nặng ăn vào thì nhẹ mình, thêm khí lực. Hoàng Đế nói: “Chó trắng ăn với [một loài cá biển] (?) ắt mắc bệnh dữ. Chó trắng tự chết mà lưỡi không thè ra, ăn vào hại người. Chó, tháng mùa xuân hay dại; nếu mũi đỏ, nổi lên và khô là sắp dại, thịt nó không ăn được. Tháng chín đừng ăn thịt chó, hại thần khí của người.” Hòn dái [lợn] (?): vị ngọt, tính ôn, không độc. Trừ đau trong dương vật, kinh giản, quỷ khí (bệnh tà mà người xưa cho là do ma quỷ gây ra), cổ độc, trừ lúc nóng lúc lạnh, chứng bôn đồn (cảm giác có luồng khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực, cổ, như con lợn con chạy), ngũ lung (năm chứng bí đái, đái khó), tà khí gây co rút. Còn có tên là [đồn] điên (?). Phơi trong râm cho khô, đừng để hỏng. Thịt [lợn] (?): vị cay, tính bình, hơi có độc. Không được ăn lâu, làm người đau buốt gân thịt khắp mình, thiếu hơi. Móng treo (móng thừa) ở chân sau lợn lớn: không độc. Chủ trị ngũ trĩ (năm loại bệnh trĩ), nhiệt ẩn sâu trong bụng, tràng ung lở loét bên trong. Lấy rượu ngâm nửa ngày, nướng cháy rồi dùng. Bốn móng chân lợn lớn: tính hơi hàn, không độc. Chủ trị vết thương do đòn roi và các loại nhọt lở hư hoại. Móng chân lợn nái: tính hàn, không độc. Nấu lấy nước uống thì ra sữa, rất giải được độc của thạch dược (các vị thuốc làm từ khoáng thạch). Thịt đầu lợn lớn: tính bình, không độc. Bổ hư, thiếu khí lực, trừ kinh giản, quỷ độc, lúc nóng lúc lạnh, ngũ lung. Óc lợn: chủ trị phong huyễn. Tim lợn: tính bình, không độc. Chủ trị kinh tà (giật mình hoảng sợ do tà khí), buồn rầu uất giận, hư nhược hồi hộp, khí nghịch; phụ nữ sau sinh bị trúng phong (trúng gió), khí huyết ứ tụ, hoảng sợ.
Cật lợn: tính bình, không độc. Trừ đi lỵ do lạnh, điều lý thận khí, thông bàng quang. Gan lợn: vị đắng, tính bình, không độc. Chủ trị làm sáng mắt. Mõm lợn: tính hơi hàn, không độc. Chủ trị nứt nẻ do giá rét, đau ngứa. Dạ dày lợn: tính hơi hàn, không độc. Bổ trung ích khí, cầm khát, chặn đi lỵ dữ dội, hư nhược. Ruột lợn: tính hơi hàn, không độc. Chủ trị tiêu khát, tiểu nhiều lần, bổ hạ tiêu (phần dưới cơ thể, gồm thận, bàng quang, ruột) hư kiệt. Mỡ giắt trong thịt lợn: tính bình, không độc. Chủ dùng để nấu các thứ cao thuốc, phá khối lạnh kết tụ, làm tan máu ứ lâu ngày, giải độc ban miêu, nguyên thanh (hai loài côn trùng độc dùng làm thuốc). Ruột già lợn: tính bình, không độc. Chủ trị chứng lòi dom ra mà chảy máu nhiều. Thịt lợn [đực] (?): vị đắng, chua, tính lạnh, không độc. Chủ trị bệnh cuồng nhiều ngày không khỏi. Nói chung thịt lợn: vị đắng, tính hơi hàn, tốt cho thận, hơi có độc, bổ thận khí hư kiệt; không được ăn lâu, làm ít con, ít tinh, phát bệnh cũ, gân xương yếu, mạch máu bế tắc, làm người hư nhược. Người có kim sang (vết thương do dao, kiếm, vật kim loại) mà ăn vào thì vết thương càng nặng. Huyết lợn: tính bình, chát, không độc. Chủ trị đột nhiên ra máu ở hậu môn không cầm, hoà với rượu trong ngon, xào lên mà uống. Lại chủ trị trúng phong, tổn thương đứt gãy, chóng mặt do gió vào đầu, và các chứng lâm lộ (đái rỉ rả không dứt, hoặc khí hư ra rỉ rả), bôn đồn, khí xông lên dữ dội. Hoàng Đế nói: “Phàm gan, phổi lợn ăn với [gỏi] cá (?) thì sinh ung thư (mụn nhọt độc lớn, mưng mủ sâu). Gan lợn ăn với ruột cá chép, trứng cá thì hại thần của người.” Óc lợn: hại đường sinh lý đàn ông, lúc gần vợ không làm được việc. Tháng tám đừng ăn phổi lợn với [mạch nha] (?), ăn lẫn với nhau thì đến mùa đông phát mụn độc. Tháng mười đừng ăn thịt lợn, hại thần khí của người.
Thịt đầu hươu: tính bình. Chủ trị tiêu khát, nằm mơ nhiều, thấy ảo giác. Huyết hươu tươi: chữa ung thũng (nhọt sưng). Gân dương vật hươu: chủ trị lao lực hao tổn. Thịt chân hươu: tính bình. Chủ trị đau trong xương chân, gối, không bước xuống đất được. Xương hươu: chủ trị hư bên trong, nối liền tổn thương đứt gãy, bổ xương, có thể ngâm rượu. Tuỷ hươu: vị ngọt, tính ôn. Chủ trị đàn ông đàn bà thương trung, mạch như đứt, gân co rút đau, ho suyễn khí nghịch, hoà với rượu mà uống. Cật hươu: tính bình. Chủ bổ thận khí. Thịt hươu: vị đắng, tính ôn, không độc. Bổ trung, làm mạnh ngũ tạng, thêm khí lực. Thịt hươu sống: chủ trị trúng phong miệng méo lệch, thái thật nhỏ, đắp lên bên bị méo. Hoa Đà nói: “Trộn với hạt tiêu sống giã nát mà đắp, cho người chuyên trông, thấy miệng ngay lại rồi thì vội bỏ ra, nếu không miệng sẽ lại bị kéo lệch sang bên không méo.” Sừng hươu: giũa lấy một thăng (đơn vị đong lường thời xưa) mạt sừng, năm thăng mật ong trắng, nhào trộn, rang lửa nhỏ cho hơi đổi màu, phơi khô, giã lại rồi rây, uống mỗi lần một phương thốn chuỷ (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày ba lần, làm nhẹ mình, thêm khí lực, mạnh xương tuỷ, nối liền tổn thương đứt gãy. Hoàng Đế nói: “Hươu có mật trắng, ăn thịt nó hại người. Thịt hươu trắng không được nấu canh với lõi trắng cây cói nến (bồ bạch) mà ăn, phát nhọt dữ. Tháng năm đừng ăn thịt hươu, hại thần khí của người.” Hồ cư sĩ (một ẩn sĩ họ Hồ) nói: “Tính hươu hay giật mình, dữ dằn, giỏi phân biệt cỏ tốt. Chỉ ăn chín thứ cỏ, còn lại không nếm. Ở thành bầy thì ắt dựa vào sườn núi, đẻ thì về vùng đầm thấp. Người ta dùng thịt nó để cúng tế thần linh là vì tính nó cứng cỏi, trong sạch vậy.” Phàm người đang uống thuốc không được ăn thịt hươu, vì uống thuốc sẽ mất hiệu lực; sở dĩ như vậy là vì hươu thường ăn cỏ giải độc, nên thịt nó chế được độc, làm tan sức các vị thuốc. Chín thứ cỏ ấy là: hoa lá sắn dây, lộc thông (một loài cây hoa hiên), lộc dược, bạch hao (ngải trắng), cần nước, cam thảo, tề đầu hao (một loài ngải), sơn thương nhĩ (ké đầu ngựa núi) (?), tề [ni] (?).
Xương hoẵng: tính hơi ôn, không độc. Chủ trị hư tổn, xuất tinh. Thịt hoẵng: vị ngọt, tính ôn, không độc. Bổ ích ngũ tạng. Tuỷ hoẵng: thêm khí lực, làm mặt người tươi nhuận. Hoẵng không có mật nên nhút nhát, hay giật mình sợ hãi. Hoàng Đế nói: “Tháng năm đừng ăn thịt hoẵng, hại thần khí của người.” Mỡ nai lớn (mi): vị cay, tính ôn, không độc. Chủ trị ung thũng, nhọt dữ, thịt chết, lúc nóng lúc lạnh, phong hàn thấp tý (đau tê do gió, lạnh, ẩm), tứ chi co quắp hoặc rã rời không co lại được, đầu sưng do gió độc, thông tấu lý (thớ da và lỗ chân lông), làm mềm da; không được để gần dương vật đàn ông, làm liệt dương. Còn có tên là cung chi. Lấy vào tháng mười. Hoàng Đế nói: “Thịt [nai] (?) sống ăn chung với nước tôm làm đau tim; thịt [nai] (?) sống ăn với thịt chim trĩ sinh bệnh dai dẳng khó chữa.” Thịt hổ: vị chua, không độc. Chủ trị buồn nôn muốn ói, thêm khí lực, cầm chứng nhiều nước bọt; không được ăn nóng, hư răng. Xương đầu hổ: chữa phong tà.
Mắt hổ: chủ trị kinh giản.
Thịt báo: vị chua, tính ôn, không độc. Tốt cho thận, yên ngũ tạng, bổ tổn thương đứt gãy; nhẹ mình, ích khí, ăn lâu có lợi cho người.
Thịt mèo rừng: tính ôn, không độc. Bổ trung, nhẹ mình, ích khí, cũng chữa các chứng chú (bệnh lâu ngày hay lây truyền, dai dẳng như bị vật gì ám vào). Hoàng Đế nói: “Tháng giêng đừng ăn thịt hổ, báo, mèo rừng, hại thần của người, giảm tuổi thọ.”
Gan thỏ: chủ trị mắt mờ tối. Thịt thỏ: vị cay, tính bình, chát, không độc. Bổ trung ích khí, cầm khát. Thỏ không có lá lách nên chạy được, vì thỏ ứng với tháng hai, là tháng kiến Mão (theo lịch can chi, tháng hai ứng với chi Mão), thuộc vị trí hành Mộc; Mộc khắc Thổ (theo ngũ hành, cây chế ngự đất), mà lá lách thuộc Thổ, nên thỏ không có lá lách. Ngựa không có lá lách cũng chạy được. Hoàng Đế nói: “Thịt thỏ ăn với gan rái cá, ba ngày ắt sinh độn thi (một chứng bệnh phát đột ngột, đau tức ngực bụng, khó thở, người xưa cho là do quỷ ám, khi phát khi ẩn); ăn với gan, tim gà trắng làm mặt mất sắc, một năm thì thành chứng đản hoàng (vàng da do thấp nhiệt); ăn với gừng biến thành hoắc loạn (bệnh vừa nôn vừa tả dữ dội); ăn với thịt gà trắng làm khí huyết không lưu thông. Tháng hai đừng ăn thịt thỏ, hại thần khí của người.” Chuột sống: tính hơi ôn, không độc. Chủ trị [gãy, trật] xương (?), nối gân, bổ xương. Giã nát đắp lên, ba ngày thay một lần.
Gan rái cá: vị ngọt, hơi có độc. Chủ trị quỷ chú (bệnh lây truyền dai dẳng mà người xưa cho là do quỷ gây ra), cổ độc; trị hóc xương cá; cầm ho lâu ngày; đều đốt thành tro, hoà rượu mà uống. Thịt rái cá: vị ngọt, tính ôn, không độc. Chủ trị bệnh thời khí, dịch khí (bệnh dịch lây lan), bệnh dịch của bò ngựa; đều nấu lấy nước, để nguội mà uống, với gia súc thì đổ cho uống.
Dương vật cáo: vị ngọt, tính bình, hơi có độc. Chủ trị phụ nữ không đẻ được nữa, ngứa trong âm đạo, trẻ nhỏ [sa bìu] (?), hòn dái sưng. Thịt cùng ngũ tạng và ruột, dạ dày cáo: vị đắng, tính hơi hàn, có độc. Chủ trị cổ độc, lúc nóng lúc lạnh, ngũ tạng lạnh lâu ngày; trẻ nhỏ kinh giản; người lớn mắc bệnh cuồng, thấy ma. Hoàng Đế nói: “Thịt hươu xạ ăn với thịt thiên nga sinh [chứng] hà (?).”
Lợn rừng móng xanh không được ăn; thú chân đỏ không được ăn; thú rừng tự chết mà đầu quay về hướng bắc, nằm úp xuống đất không được ăn; thú có đuôi chẻ đôi không được ăn. Thú nuôi tự chết, ăn cả nước nấu thì sinh mụn nhọt độc. Tháng mười một đừng ăn thịt khô đã để qua mùa hè bị hôi, sinh bệnh thuỷ (phù nước), chóng mặt, đàn ông liệt dương. Ngày Giáp Tý đừng ăn mọi thứ thịt thú, rất tốt lành. Chim bay sà vào người mà không chịu đi, trong miệng nó ắt có vật gì; mở ra xem, nếu không có thì nhổ một sợi lông rồi thả đi, rất tốt lành. Mọi loài chim thú tự chết mà không có vết thương thì không được ăn.
Ngày mùng ba tháng ba đừng ăn ngũ tạng của chim thú và mọi thứ quả, rau, ngũ tân (năm thứ rau có vị cay nồng: hành, hẹ, tỏi, kiệu, gừng…), rất tốt lành.
Thịt gà trống lông đỏ: vị ngọt, tính hơi ôn, không độc. Chủ trị phụ nữ băng trung lậu hạ (băng huyết ồ ạt hoặc rong huyết rỉ rả), khí hư ra đỏ trắng; bổ hư, làm ấm bên trong; chữa được vết thương lâu ngày, nhọt lở mãi không lành, thông thần, trừ độc dữ.
Thịt gà mái lông vàng: vị chua, mặn, tính bình, không độc. Chủ trị thương trung, tiêu khát; tiểu nhiều lần mà không nín được, [kiết lỵ] (?) tiêu chảy; bổ ích ngũ tạng, tổn thương đứt gãy, ngũ lao, thêm khí lực.
Lòng đỏ trứng gà: tính hơi hàn. Chủ trừ nóng, bỏng lửa, nhọt lở loét, [ghẻ] (?). Có thể chế thành hổ phách, là vật thần diệu (?).
Lòng trắng trứng: tính hơi hàn. Chủ trị mắt nóng đỏ đau; trừ nhiệt ẩn dưới tim, cầm bứt rứt đầy tức; ho suyễn khí nghịch; trẻ nhỏ tiêu chảy; phụ nữ đẻ khó, nhau thai không ra, nuốt sống.
Thịt gà trống trắng: vị chua, tính hơi ôn, không độc. Hạ khí, trừ cuồng tà, yên ngũ tạng, chữa thương trung, tiêu khát.
Thịt gà trống đen: vị ngọt, tính ôn, không độc. Bổ trung, cầm đau tim (đau vùng ngực, thượng vị).
Thịt gà mái đen: vị ngọt, tính bình, không độc. Trừ phong hàn thấp tý, ngũ hoãn lục cấp (các chỗ mềm rã và co rút ở chân tay, thân mình), an thai (giữ cho thai yên, không động, không sảy).
Hoàng Đế nói: “Mọi thứ thịt gà ăn với nước canh cá sinh tâm hà (khối kết dưới tim). Gà có đủ năm màu lông, ăn thịt nó ắt phát cuồng. Gà có sáu ngón, bốn cựa, gà đen đầu trắng, gà nhà và chim trĩ đẻ trứng có vằn, gà [có lông hình] chữ bát (?), và chim rừng chết mà không duỗi móng chân, những loại ấy ăn vào hại người. Lòng trắng trứng gà ăn với tỏi làm người hụt hơi.
Trứng gà hấp với thịt ba ba, ăn vào hại người. Thịt gà và thịt rái cá ăn chung sinh độn thi, là chứng chú mà thuốc không chữa được. Ăn trứng gà mà ăn hành sống thì sinh hụt hơi. Thịt gà ăn chung với gan, cật chó hại người. Hành sống ăn chung với thịt gà, thịt chó làm người ta suốt đời chảy máu ở hậu môn. Thịt gà đen ăn với thịt cá chép sinh ung thư. Thịt gà, thỏ, chó ăn lẫn với nhau ắt tiêu chảy. Thịt chim trĩ ăn chung với trứng gà nhà sinh độn thi, như bị thi quỷ quấn thân, tứ chi và các khớp đau nhức. Trẻ nhỏ dưới năm tuổi chưa cai sữa đừng ăn thịt gà. Tháng hai đừng ăn trứng gà, làm người ta hay buồn nôn. Ngày Bính Ngọ ăn thịt gà, thịt trĩ thì đàn ông sẽ chết cháy, mù mắt, đàn bà chết vì bệnh máu, thấy ảo giác. Tháng tư đừng ăn thịt gà phơi khô, sinh nhọt độc bên trong, ở ngực và dưới nách vỡ ra thành lỗ rò, đàn ông kém dương khí, đàn bà không thụ thai, hư lao thiếu hơi. Tháng tám đừng ăn thịt gà, hại thần khí của người.” Thịt chim trĩ: vị chua, tính hơi hàn, không độc. Bổ trung ích khí, cầm tiêu chảy. Ăn lâu làm người gầy, (?) chủ trị [lỗ rò] do kiến (?). Hoàng Đế nói: “Tháng tám, ngày kiến Dậu (ngày có chi Dậu trong tháng tám) ăn thịt chim trĩ làm người hụt hơi. Tháng tám đừng ăn thịt chim trĩ, hại thần khí của người.” Mỡ ngỗng trắng: chủ trị tai đột nhiên điếc, đun chảy rồi nhỏ vào tai. Lông ngỗng: chủ trị độc của con xạ công (loài trùng trong nước, tương truyền phun cát vào bóng người làm người phát bệnh) và độc nước. Thịt ngỗng: vị cay, tính bình, có lợi cho ngũ tạng.
Mỡ [vịt] (?): vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị phong hư (hư nhược bị gió độc xâm nhập), lúc nóng lúc lạnh. Thịt [vịt] (?): bổ hư nhược, trừ khách nhiệt (nóng từ ngoài xâm vào), có lợi cho tạng phủ (các cơ quan nội tạng), lợi đường nước (lợi tiểu). Hoàng Đế nói: “Tháng sáu đừng ăn thịt [vịt] (?), hại thần khí của người.” Thịt uyên ương: vị đắng, tính hơi ôn, không độc. Chủ trị nhọt [rò] (?), ngâm rượu trong, nướng cho nóng rồi đắp lên, cũng nướng mà ăn. Lại chữa chứng nằm mơ nhớ nhung tơ tưởng.
Mỡ ngỗng trời (nhạn): vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị gió độc gây co quắp, thiên khô (liệt nửa người), khí huyết không lưu thông. Thịt ngỗng trời: vị ngọt, tính bình, không độc. Dùng lâu làm dài tóc, tóc mai, râu, lông mày, ích khí không đói, nhẹ mình, chịu được nắng nóng. Hoàng Đế nói: “Tháng sáu đừng ăn thịt ngỗng trời, hại thần khí của người.” Phân chim én đất Việt: vị cay, tính bình, có độc. Chủ diệt cổ độc, quỷ chú, đuổi tà khí không lành; phá chứng ngũ lung, lợi tiểu. Rang cho thơm mà dùng, chữa lở miệng. Thịt chim én không được ăn, (ăn vào) xuống nước sẽ bị giao long (loài rồng dưới nước) giết. Hoàng Đế nói: “Tháng mười một đừng ăn thịt chuột, thịt chim én, hại thần khí của người.” Thạch mật (mật ong rừng làm tổ trên vách đá): vị ngọt, tính bình, hơi hàn, không độc. Chủ trị tà khí trong ngực bụng, kinh giản, co cứng, yên ngũ tạng, chữa các chứng thiếu hụt, ích khí bổ trung; cầm đau bụng; giải độc các vị thuốc; trừ nhiều bệnh, điều hoà các vị thuốc; nuôi tỳ khí; tiêu bứt rứt trong lòng, ăn uống không trôi; cầm [kiết lỵ] (?); trừ đau trong da thịt; chữa lở miệng; làm sáng tai mắt. Dùng lâu thì vững chí, nhẹ mình, không đói, lâu già, thêm tuổi thọ, thành thần tiên. Còn có tên là thạch di; loại trắng như mỡ đông là tốt, chính là mật ở các vách núi ngày nay. Mật xanh đỏ: vị chua, ăn [nhiều] (?) làm người bứt rứt trong lòng. Loài ong làm ra nó màu đen, giống con mòng. Hoàng Đế nói: “Tháng bảy đừng ăn mật sống, làm người tháo dạ dữ dội, phát hoắc loạn.” Sáp ong: vị ngọt, tính hơi ôn, không độc. Chủ trị đi lỵ ra máu mủ, bổ trung, nối liền tổn thương đứt gãy, chữa kim sang; thêm khí lực, không đói, lâu già. Sáp trắng: chủ trị tiêu chảy, [lỵ] (?) lâu ngày, khỏi rồi lại ra máu, bổ tổn thương đứt gãy, tốt cho trẻ nhỏ, dùng lâu nhẹ mình không đói. Sinh ra trong tổ ong hoặc trên cây, trên đá. Ố (kỵ nhau, dùng chung làm giảm tác dụng) với nguyên hoa và bách hợp. Đây chính là thứ sáp dùng ngày nay.
Thịt rắn hổ mang đất (phúc xà): tính bình, có độc. Ngâm rượu (dùng thì) trừ bệnh hủi, các chứng [lỗ rò] (?), đau ngực bụng, hạ khí kết, trừ đau do cổ độc. Con chuột nó nuốt còn trong bụng: tính bình, hơi có độc, chủ trị thử lậu (lao hạch ở cổ vỡ ra thành lỗ rò).
Ngài đực của tằm lứa đầu: vị mặn, tính ôn, hơi có độc. Chủ thêm tinh khí, làm mạnh đường sinh lý đàn ông, giao hợp không mỏi, rất chữa được chứng xuất tinh. Không dùng con đang dính cặp với nhau.
Cá [?] (?): vị ngọt, không độc. Chủ trị trăm bệnh.
Cá chình: vị ngọt, đại ôn (rất ấm), có độc. Chủ trị năm loại trĩ, [lỗ rò] (?), diệt các loại giun sán.
Thịt cá [quả] (?): vị ngọt, đại ôn. Con màu đen thì không độc. Chủ bổ trung, nuôi máu, chữa môi lở (?). Lấy vào ngày mùng năm tháng năm. Xương đầu: tính bình, không độc. Đốt mà uống, cầm lỵ lâu ngày.
Cá [?] (?): tính bình, không độc. Chủ trị thiếu hơi, thở hổn hển, chân không đứng vững được. Hoàng Đế nói: “Tháng tư đừng ăn thịt rắn, thịt [lươn] (?), hại thần, tổn khí.” Mai mực (xương cá mực): vị mặn, tính hơi ôn, không độc. Chủ trị phụ nữ rong huyết, khí hư đỏ trắng, tắc kinh, âm hộ lở loét sưng đau, lúc nóng lúc lạnh, [trưng] hà (khối u cục trong bụng) (?), không có con; khí kinh sợ xâm vào bụng, đau bụng vòng quanh rốn, đàn ông đau và sưng trong dương vật; làm cho có con. Thịt mực: vị chua, tính bình, không độc. Ích khí, vững chí.
Thịt cá chép: vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị ho suyễn khí nghịch lên; vàng da; cầm khát. Hoàng Đế nói: “Ăn quế xong mà ăn thịt cá chép thì hại người; người trong bụng có khối bệnh lâu ngày ăn thịt cá chép thì hại người.”
Cá diếc: vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị mọi thứ nhọt lở, đốt thành tro, trộn nước tương mà đắp, ngày hai lần; lại trừ tràng ung.
Hoàng Đế nói: “Cá mắt trắng không được ăn; cá có sừng, ăn vào làm tim kinh sợ, hại người; cá không có ruột, mật, ăn vào thì ba năm sau đàn ông liệt dương, đàn bà không thụ thai; cá trên mình có đốm đen không được ăn; cá mắt đỏ, làm [mắm] (?) mà ăn thì sinh bệnh hà, làm [gỏi] (?) mà ăn thì hại người. Mọi thứ cá ăn chung với rau sinh giun đũa, giun kim; mọi thứ đuôi cá ăn vào không có ích, nhiều xương móc câu, mắc vào họng hại người; cá có sừng, lưng trắng, không được ăn. Phàm cá vảy đỏ không được ăn; cá không có mang không được ăn; cá mang không đủ, ăn vào phát ung thư; cá [?] (?) không có ích cho người, đuôi nó có độc, chữa đau răng. Cá [?] (?) có độc, không được ăn. Tháng hai, ngày Canh Dần đừng ăn cá, rất xấu; ngày mùng năm tháng năm đừng ăn trứng cá chép với gan lợn, ắt không tiêu, sinh bệnh dữ; người đang đi lỵ ăn mọi thứ cá ắt nặng thêm đến khốn đốn, khó chữa; cơm thiu, thịt [ôi] (?), cá thối không được ăn chung, hại người. Tháng ba đừng ăn thịt giao long (?) và mọi thứ thịt cá, làm ăn uống không tiêu, phát bệnh cũ, hại thần khí của người, mất khí, tâm thần hoảng hốt.” Thịt ba ba: vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị thương trung, ích khí, bổ chỗ thiếu, chữa cước khí (bệnh chân tê phù, yếu, đau, như bệnh tê phù). Hoàng Đế nói: “Ngày mùng năm tháng năm ăn trứng ba ba với trứng cá ướp muối thì sinh vàng da; ba ba dưới bụng có vằn thành chữ ‘ngũ’ (năm) thì không được ăn; thịt ba ba, thịt thỏ ăn với tương hạt cải thì hại người; ba ba ba chân, ăn vào hại người; thịt ba ba ăn với rau dền, rau dớn thì sinh miết hà (khối kết trong bụng hình như con ba ba), hại người.” Mai cua: vị chua, tính hàn, có độc. Chủ trị tà nhiệt trong ngực, khối kết lâu ngày gây đau, [méo] lệch (?), mặt sưng, giải độc sơn (nhựa cây sơn gây dị ứng), đốt lên thì chuột kéo đến. Gạch cua: làm tan khối kết, tan máu ứ, chữa lở loét do nhựa sơn, nuôi gân, ích khí. Hoàng Đế nói: “Cua hai mắt chụm vào nhau, chân có đốm vằn, ăn vào hại người. Tháng mười hai đừng ăn cua, ba ba, hại thần khí của người.”
Lại nói: “Thịt ếch nhái (?), thịt ba ba ăn với thịt lợn thì hại người. Quả, rau mùa thu ăn với thịt ếch nhái (?) làm người hụt hơi; uống rượu mà ăn thịt ếch nhái (?) cùng với rau niễng thì làm người lúc nóng lúc lạnh. Ngày lục giáp (sáu ngày có can Giáp trong một vòng sáu mươi ngày: Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân, Giáp Ngọ, Giáp Thìn, Giáp Dần) đừng ăn thịt rùa, ba ba, hại tâm thần của người. Ốc, trai ăn với rau làm đau tim, ba ngày phát một lần. Tôm [làm gỏi] (?) ăn với thịt lợn làm người hay buồn nôn, nhiều nước bọt, tổn tinh khí và sắc mặt. Tôm không có râu, dưới bụng toàn màu đen, ăn vào hại người, rất kỵ! Chớ coi thường! Tháng mười một, tháng mười hai đừng ăn tôm, trai và các loài có mai, vỏ.”
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video