Thiên 4 — Thiên 4 — Ngũ cốc

 Thiên thứ tư: Các loại hạt ngũ cốc, gạo (27 mục)

 Ý dĩ nhân (hạt bo bo): vị ngọt, tính ôn (trong Đông y, mỗi vị thuốc có "vị" là mùi vị như ngọt, đắng, mặn, chua, cay, chát…, và có "tính" là mức nóng lạnh: hàn là lạnh, nhiệt là nóng, ôn là ấm, lương là mát, bình là không nóng không lạnh), không độc. Chủ trị gân co rút, không co duỗi được; chứng phong thấp tý lâu ngày (tý là chứng khí huyết bị tắc nghẽn, gây đau nhức, tê bại ở khớp và gân; phong thấp tý là tý do gió độc và hơi ẩm thấp xâm vào người). Có tác dụng hạ khí (đưa khí đi xuống, chữa chứng khí nghịch lên gây ho, nôn, đầy tức). Dùng lâu thì thân thể nhẹ nhõm, thêm sức.
 Rễ tươi của nó tẩy được tam trùng (ba loại giun sán ký sinh trong ruột).
 Sách "Danh y" (tức "Danh y biệt lục", sách thuốc cổ) nói: "Ý dĩ nhân trừ tà khí (khí độc gây bệnh) trong gân xương làm tê dại mất cảm giác, giúp ruột và dạ dày thông thuận, làm tiêu thủy thũng (chứng phù do nước ứ đọng trong người), khiến người ăn uống được."
 Một tên là Giải Lễ (?), một tên là Cảm Mễ. Người đất Thục (vùng Tứ Xuyên ngày nay) trồng nhiều để ăn.

 Hồ ma (vừng đen): vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị thương trung (tạng phủ bên trong bị tổn thương) khiến người suy yếu gầy mòn. Bổ năm tạng (tim, gan, lá lách, phổi, thận), thêm khí lực (khí là sinh lực vận hành trong cơ thể), làm mọc thịt, làm đầy tủy và não, làm cứng gân xương.
 Trị kim sang (vết thương do dao, kiếm, binh khí), giảm đau. Lại trị thương hàn (bệnh cảm do khí lạnh xâm nhập gây sốt), ôn ngược (sốt rét thể nóng), và chứng sau khi nôn mửa, tiêu chảy nhiều mà sinh hư nhiệt (nóng do cơ thể suy yếu), mệt lả.
 Dùng lâu thì thân thể nhẹ nhõm, không già, tai thính mắt sáng, chịu được nóng lạnh, sống lâu.
 Ép thành dầu thì tính hơi hàn, chủ làm thông đại tràng (nhuận tràng), trị sản phụ không ra được nhau thai thì dùng dầu sống; xoa lên mụn nhọt sưng; làm mọc tóc chỗ hói; trừ du phong (chứng phong chạy lan khắp đầu mặt, gây ngứa, tê, nổi mẩn) ở đầu mặt.
 Một tên là Cự Thắng, một tên là Cẩu Sắt, một tên là Phương Hành, một tên là Hồng Chỉ.
 Lá: gọi là Thanh Nhương (?), chủ trị chứng trúng nắng nóng.
 Hoa: chủ làm mọc tóc chỗ hói. Ngày mồng bảy (tháng bảy?) (?) hái những bông ở trên ngọn cùng, phơi trong bóng râm cho khô rồi dùng.

 Bạch ma tử (hạt cây gai trắng): vị ngọt, tính bình, không độc. Hợp với tạng can (gan). Làm thư thái bên trong (?), thêm khí, khiến người béo khỏe, không già.
 Trị trúng phong (bệnh do phong tà, tức gió độc, xâm nhập; nặng thì như đột quỵ, nhẹ thì như cảm gió) mà ra mồ hôi; trục thủy (đuổi nước ứ đọng ra ngoài), lợi tiểu tiện; phá huyết tích (máu ứ đọng thành khối), trị sưng do phong độc, phục hồi mạch máu; trị các bệnh còn sót lại sau khi sinh nở.
 Làm mọc tóc, có thể dùng làm thuốc gội đầu. Dùng lâu thành thần tiên.

 [Tên vị này bị mất, có lẽ là mạch nha – đường kẹo nấu từ mầm lúa mạch] (?): vị ngọt, tính hơi ôn, không độc. Bổ chứng hư lạnh (cơ thể suy yếu và lạnh), thêm khí lực; chặn sôi bụng; trị đau họng; trừ khạc nhổ ra máu; dứt cơn ho đột ngột.

 Đại đậu hoàng quyển (mầm đậu tương ủ cho nảy rồi phơi khô): vị ngọt, tính bình, không độc. Chủ trị phong thấp tý lâu ngày làm gân co rút, đau đầu gối; trừ bệnh ở năm tạng, trừ vị khí kết tích (khí ở dạ dày ứ kết lại thành khối), thêm khí, giải độc; trừ nốt ruồi đen và vết sạm trên mặt (?), làm da và lông tóc mượt mà. Hợp với tạng thận.
 Đậu tương sống: vị ngọt, tính bình, lạnh, không độc. Giã sống trộn với giấm đặc mà bôi, trị mọi chứng sưng độc, lại giảm đau.
 Nấu lấy nước để nguội mà uống: trừ quỷ độc (chất độc gây bệnh do tà ma, theo quan niệm xưa), đuổi chứng bụng trướng nước, trừ nóng trong dạ dày, đuổi phong tý, trị thương trung, trị lâm lộ (chứng tiểu tiện hoặc huyết dưới rỉ rả không dứt), làm ra máu ứ, làm tan các khối kết tích và khí lạnh bên trong năm tạng.
 Giải độc ô đầu và tam kiến (ba vị thuốc có độc cùng họ với ô đầu: thiên hùng, phụ tử, ô đầu), giải độc của trăm thứ thuốc. Không được dùng lâu, sẽ khiến thân người nặng nề.
 Bột đậu tương rang: vị ngọt, tính ôn, bình, không độc. Chủ trị nóng trong dạ dày, trừ sưng phù thân mình, trừ tý; giúp tiêu hóa thức ăn, hết trướng bụng.

 Thu hái vào tháng chín.
 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại, tương truyền là ông tổ của y học) nói: "Uống bột đậu tương thì kiêng ăn thịt lợn. Đậu rang không được cho trẻ từ một tuổi đến mười tuổi ăn; nếu ăn xong lại ăn thịt lợn thì ắt bị nghẽn khí mà chết."
 Xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ): vị ngọt, mặn, tính bình, lạnh, không độc. Làm tiêu thủy thũng, đẩy mủ và máu ra ngoài. Một tên là Xích Đậu. Không được ăn lâu, khiến người khô gầy.

 Thanh tiểu đậu (đậu xanh): vị ngọt, mặn, chát, tính ôn, bình, không độc. Chủ trị hàn nhiệt (lúc nóng lúc lạnh), nhiệt trung (nóng ở bên trong bụng), tiêu khát (chứng khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, người gầy mòn, gần giống bệnh tiểu đường); cầm tiêu chảy, kiết lỵ, lợi tiểu tiện; trừ nôn ngược, tiêu chảy đột ngột (?), làm giảm trướng đầy ở bụng dưới.
 Một tên là Ma Lũy, một tên là Hồ Đậu.
 Hoàng Đế nói: "Đậu xanh ăn chung với cá chép làm mắm (?), khiến gan người đến năm năm thì khô héo, sinh bệnh (?)."

 Đại đậu thị (đậu xị – đậu tương nấu chín rồi ủ lên men): vị đắng, ngọt, chát, tính hàn, không độc. Chủ trị thương hàn đau đầu, hàn nhiệt; tránh được chướng khí (khí độc ở vùng rừng núi ẩm thấp gây bệnh) và các thứ độc dữ; trị bứt rứt nóng nảy, đầy tức khó chịu; trị hư lao (chứng suy nhược kéo dài) thở gấp; trị hai chân đau và lạnh; giải các thứ độc của thai con sáu loài gia súc (?).

 Đại mạch (lúa đại mạch): vị mặn, tính hơi hàn, trơn, không độc. Hợp với tạng tâm (tim). Chủ trị tiêu khát, trừ nóng. Ăn lâu khiến người nhiều sức, đi lại khỏe.
 Làm thành mầm (mạch nha) (?) thì tính ôn, giúp tiêu hóa thức ăn và hòa trung (điều hòa vùng giữa cơ thể, tức lá lách và dạ dày).
 Rang rồi tán bột, rang cho đến khi đỏ đen, giã làm bột khô (?), cầm tiêu chảy; hòa với nước giấm trong mà uống, ngày ba lần, đêm một lần.

 Tiểu mạch (lúa mì): vị ngọt, tính hơi hàn, không độc. Nuôi dưỡng khí của gan; trừ khách nhiệt (cái nóng từ bên ngoài xâm vào), chặn bứt rứt, khát nước, họng khô; lợi tiểu tiện; cầm lậu huyết (ra huyết rỉ rả không dứt), khạc nhổ ra máu; khiến phụ nữ chắc chắn có thai.
 Dễ làm thành men (khúc). Men làm vào tháng sáu thì tính ôn, không độc, chủ trị trẻ nhỏ bị kinh giản (chứng co giật, động kinh) do ăn không tiêu, tẩy giun gây ra năm loại trĩ, làm yên khí dạ dày, tiêu hóa thức ăn, cầm kiết lỵ.
 Làm thành bột mì thì tính ôn, không độc, không thể làm tiêu nóng và trừ bứt rứt. Không được ăn nhiều, sẽ sinh túc tích (khối bệnh tích tụ lâu ngày trong bụng), thêm khách khí (tà khí từ ngoài xâm vào), khó chữa.

 Thanh lương mễ (hạt kê lương xanh – một loại kê hạt to): vị ngọt, tính hơi hàn, không độc. Chủ trị vị tý (dạ dày bị tắc nghẽn, đau), nhiệt trung; trừ tiêu khát, cầm tiêu chảy, lợi tiểu tiện; thêm khí lực, bổ trung (bồi bổ vùng giữa, tức lá lách và dạ dày), thân thể nhẹ nhõm, sống lâu.

 Hoàng lương mễ (hạt kê lương vàng): vị ngọt, tính bình, không độc. Thêm khí, hòa trung, cầm tiêu chảy. Người ta gọi là Trúc Căn Mễ. Lại trị người nằm hứng gió mà bị khí ẩm lạnh xâm vào bên trong.

 Bạch lương mễ (hạt kê lương trắng): vị ngọt, tính hơi hàn, không độc. Trừ nóng, thêm khí.

 Túc mễ (hạt kê): vị mặn, tính hơi hàn, không độc. Nuôi dưỡng khí của thận, trừ cốt tý (chứng tê đau trong xương), trị nhiệt trung, thêm khí.

 Trần túc mễ (hạt kê cất lâu năm): vị đắng, tính hàn, không độc. Chủ trị nóng trong dạ dày, tiêu khát, lợi tiểu tiện.

 Đan thử mễ (hạt kê nếp đỏ): vị đắng, tính hơi ôn, không độc. Chủ trị ho, khí nghịch lên, hoắc loạn (bệnh vừa nôn mửa vừa tiêu chảy dữ dội cùng lúc); cầm tiêu chảy, trừ nóng, hết bứt rứt khát nước.

 Bạch thử mễ (hạt kê nếp trắng): vị ngọt, cay, tính ôn, không độc. Hợp với tạng phế (phổi), bổ trung, thêm khí. Không được ăn lâu, sinh nhiều nóng, khiến người bứt rứt.
 Hoàng Đế nói: "Năm loại kê nếp mà ăn chung với rau quỳ (một loại rau cổ, thuộc họ cẩm quỳ) thì khiến người mắc cố tật (bệnh lâu năm khó chữa)." Lại đem thịt khô, thịt ướp đặt vào trong năm loại kê nếp để cất giữ rồi ăn, thì nói rằng: "Khiến người bị bế khí (khí bị nghẽn tắc)."

 Trần lẫm mễ (gạo cũ cất lâu trong kho): vị mặn, chua, tính hơi hàn, không độc. Trừ bứt rứt nóng nảy, hạ khí, điều hòa dạ dày, cầm tiêu chảy.
 Hoàng Đế nói: "Thịt khô, thịt ướp để lâu (?) đặt trong gạo đủ ba tháng, người không biết mà ăn vào thì bị hại."
 [Tên bị mất chữ đầu, có lẽ là nghiệt mễ – gạo ủ nảy mầm] (?) mễ: vị đắng, tính hơi ôn, không độc. Chủ trị hàn trung (lạnh ở bên trong bụng), hạ khí, trừ nóng.

 Truật mễ (hạt kê nếp dẻo): vị ngọt, tính hơi hàn, không độc. Chủ trị hàn nhiệt, làm thông đại tràng, trị tất sang (lở loét da do dị ứng nhựa cây sơn).

 Rượu: vị đắng, ngọt, cay, tính rất nóng, có độc. Dẫn sức thuốc đi khắp cơ thể, trừ trăm thứ tà khí và khí độc.
 Hoàng Đế nói: "Vừa bị tiêu chảy dữ dội xong mà uống rượu thì vùng trên cơ hoành biến thành phục nhiệt (cái nóng ẩn náu bên trong). Ăn rau sống mà uống rượu thì chớ cứu (đốt ngải hơ lên huyệt) ở bụng, sẽ khiến ruột bị kết lại."
 Biển Thước (danh y nổi tiếng thời Chiến Quốc) nói: "Uống rượu lâu ngày thì thối ruột, nát dạ dày, rữa tủy, hấp gân, hại tinh thần, giảm tuổi thọ. Say mà nằm hứng gió, lại tự quạt mình, thì thành ác phong (chứng phong độc nặng). Say mà tắm nước lạnh thì thành chứng đau tý.
 Say quá mà ra mồ hôi thì nên lấy phấn xoa khắp người; nếu để mồ hôi tự khô thì phát thành phong tý.

 Ngày thường, lúc mặt trời chưa lặn mà đã ăn xong bữa thì chớ uống rượu nữa, sẽ suốt đời không bị nôn khan. Ăn no xong mà uống nhiều nước và rượu thì thành bĩ tích (khối đầy tắc trong bụng)."
 [Tên bị mất chữ đầu, có lẽ là đậu ván] (?) đậu: vị ngọt, tính hơi ôn, không độc. Hòa trung, hạ khí. Lá của nó: tính bình, chủ trị hoắc loạn nôn mửa, tiêu chảy không ngừng.

 Tắc mễ (hạt kê tắc, một loại kê không dẻo): vị ngọt, tính bình, không độc. Thêm khí, làm yên vùng giữa, bổ chỗ suy yếu, hòa dạ dày, hợp với tạng tỳ (lá lách, cơ quan chủ việc tiêu hóa theo Đông y).

 Ngạnh mễ (gạo tẻ): vị cay, đắng, tính bình, không độc. Chủ trị tâm phiền (bứt rứt trong lòng), cắt tiêu chảy, làm yên khí dạ dày, làm mọc thịt. Lại có thuyết nói tính ôn; lại nói: gạo sống thì lạnh, gạo đem nướng thì nóng.

 Nhu mễ (gạo nếp): vị đắng, tính ôn, không độc. Làm ấm bên trong, khiến người ăn được; ăn nhiều sinh nóng, đại tiện cứng.

 Giấm: vị chua, chát, tính ôn, không độc. Làm tiêu ung thũng (nhọt sưng to), làm tan thủy khí (nước ứ đọng trong người), trừ tà độc, trị huyết vận (choáng váng ngất xỉu do mất máu, thường gặp sau khi sinh).
 Biển Thước nói: "Ăn nhiều giấm thì hại xương người." Giấm có thể điều chế các thứ thuốc và giải độc.

 Kiều mạch (lúa mạch ba góc): vị chua, tính hơi hàn, không độc. Ăn vào khó tiêu, làm phát chứng đại nhiệt phong (phong nóng nặng). Lá của nó ăn sống thì làm phát chứng thích phong (chứng phong gây ngứa như kim châm), khiến người ngứa ngáy.
 Hoàng Đế nói: "Làm thành bột trộn với thịt lợn, thịt dê mà ăn nóng, chưa quá tám, chín bữa đã sinh nhiệt phong, khiến người rụng lông mày và râu; mọc lại thì vẫn thưa thớt. Vùng từ sông Kinh, sông Vị (?) trở lên phía bắc, nhiều người mắc bệnh này."

 Muối: vị mặn, tính ôn, không độc. Trừ bệnh do quỷ và cổ độc (trùng độc do người nuôi để hại người, theo quan niệm xưa) và tà khí, trừ chú độc khí (khí độc gây bệnh dai dẳng, lây truyền từ người này sang người khác), trị lở loét ở hạ bộ (vùng hậu môn, sinh dục) (?).
 Trị thương hàn, hàn nhiệt; làm nôn được đờm (?) trong ngực; cầm cơn đau đột ngột ở vùng tim và bụng; làm chắc thịt và xương.
 Không được ăn nhiều, sẽ hại phổi, hay ho, khiến da dẻ sạm đen, giảm sức gân cốt.
 Biển Thước nói: "Muối trừ được mọi chứng đau do đại phong (bệnh phong nặng); rang muối nóng lên rồi chườm."

 Hoàng Đế nói: "Ăn cháo ngọt xong mà ăn muối thì sẽ nôn ngay, hoặc thành hoắc loạn."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video