Thiên 3 — Thiên 3 — Rau

 Rau quả, thứ ba (năm mươi tám điều)

 Lá câu kỷ (lá cây kỷ tử): vị đắng, tính bình (tính của vị thuốc hay món ăn không nóng cũng không lạnh), sáp (vị chát, có tác dụng làm se, giữ lại), không độc. Bồi bổ người suy nhược gầy yếu, tăng tinh tuỷ (tinh: chất quý nuôi sự sống và sức sinh dục; tuỷ: tuỷ xương, tuỷ não). Tục ngữ có câu: "Đi xa nhà nghìn dặm chớ ăn la ma và câu kỷ." Câu ấy ý nói hai thứ này làm mạnh dương đạo (sức sinh lý của đàn ông) và giúp âm khí (ở đây chỉ tinh khí, sức sinh dục) dồi dào rất nhanh.

 La ma: vị ngọt, tính bình. Còn có tên là khổ hoàn. Không độc. Lá dày và to, mọc thành dây leo; hái tươi thì chảy ra nhựa trắng. Nhà dân thường trồng; có thể ăn sống, cũng có thể đồ hay nấu chín mà ăn. Công dụng bồi bổ giống lá câu kỷ.

 Qua tử (hạt bí đao): vị ngọt, tính bình, hàn (lạnh), không độc. Làm da dẻ người ta tươi sáng, sắc mặt đẹp, thêm khí lực, không thấy đói; dùng lâu thì thân thể nhẹ nhàng, chậm già. Lại trừ chứng ngực đầy tức, trong lòng không vui. Ăn lâu thì sinh hàn trung (lạnh bên trong, tức tỳ vị — bộ máy tiêu hoá — bị lạnh). Có thể làm kem bôi mặt. Còn có tên là thuỷ chi, lại có tên là bạch qua tử, chính là nhân hạt bí đao. Tháng tám thì thu hái.

 Bí đao trắng: vị ngọt, hơi lạnh, không độc. Trừ chứng bụng dưới trướng nước, lợi tiểu, chữa chứng tiêu khát (bệnh khát nước nhiều, ăn nhiều, đi tiểu nhiều, gần giống bệnh tiểu đường ngày nay).

 Các loại dưa đều vị ngọt, tính lạnh, hoạt (trơn, có tác dụng làm trơn, làm thông), không độc. Trừ khát. Ăn nhiều thì làm vùng kín ngứa ngáy ẩm ướt, sinh mụn lở, gây hoàng đản (bệnh vàng da). Hoàng Đế (vị vua trong truyền thuyết, sách y cổ thường mượn lời ông) nói: "Tháng chín chớ ăn dưa đã bị sương phủ, sang đông sẽ phát chứng hàn nhiệt (lúc rét run, lúc sốt nóng) và ôn bệnh (bệnh sốt nóng lây lan theo mùa)." Lúc mới ăn đã làm người ta buồn nôn; ăn xong thì trong ngực đọng nước, không tự tiêu được, có khi thành chứng phản vị (ăn vào rồi lại nôn ra). Phàm dưa bỏ vào nước mà chìm thì ăn vào mắc bệnh lạnh, suốt đời không khỏi.

 Việt qua (một loại dưa gang): vị ngọt, tính bình, không độc. Không nên ăn nhiều. Tốt cho ruột và dạ dày.

 Hồ qua (dưa chuột): vị ngọt, tính lạnh, có độc. Không nên ăn nhiều, vì làm phát chứng hàn nhiệt, dễ mắc bệnh ngược (sốt rét), làm tích tụ máu ứ và nhiệt.

 Tảo thanh qua (dưa xanh chín sớm): vị ngọt, tính lạnh, không độc. Ăn vào trừ chứng nóng bứt rứt. Không nên ăn lâu, khiến người ta hay quên.

 Hạt đông quỳ (hạt rau quỳ mùa đông): vị ngọt, tính lạnh, không độc. Chủ trị (chữa chính) chứng hàn nhiệt, gầy mòn của ngũ tạng lục phủ (ngũ tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận; lục phủ: đởm, vị, tiểu trường, đại trường, bàng quang, tam tiêu — tức toàn bộ các cơ quan bên trong); phá được ngũ lâm (năm chứng đi tiểu buốt, tiểu rắt: do sỏi, do khí, do chất đục như mỡ, do lao lực, do máu); lợi tiểu; trị đàn bà sinh khó, bế kinh. Dùng lâu thì xương chắc, thêm da thịt, thân nhẹ, sống lâu. Tháng mười hai hái lá: vị ngọt, tính lạnh, hoạt, không độc. Tốt cho tỳ (tạng lo việc tiêu hoá, hấp thu); ăn lâu thì lợi cho vị khí (sức hoạt động của dạ dày). Lõi non của nó hại người; uống bất cứ thuốc gì cũng kiêng ăn lõi, vì lõi có độc. Hoàng Đế nói: "Rau quỳ đã gặp sương lại để lâu mà ăn sống thì làm phát năm loại lưu ẩm (chứng nước dịch đọng lại, chảy tràn trong cơ thể); dịch đọng nhiều thì nôn ra nước." Phàm rau quỳ ăn chung với cá chép thì hại người. Vào tháng cuối của bốn mùa, lúc hành Thổ vượng (theo thuyết ngũ hành, tháng ba, sáu, chín, mười hai là lúc khí Thổ mạnh nhất), chớ ăn rau quỳ sống, khiến người ta ăn uống không tiêu, làm tái phát bệnh cũ.

 Hạt rau dền: vị ngọt, tính lạnh, sáp, không độc. Chủ trị chứng thanh manh (mắt trông vẫn bình thường mà không nhìn thấy), màng trắng (?) trên mắt, làm sáng mắt; trừ tà khí (khí độc hại từ ngoài xâm nhập gây bệnh); thông đại tiện, tiểu tiện; trừ chứng hàn nhiệt; diệt giun đũa. Dùng lâu thì thêm khí lực, không thấy đói, thân nhẹ. Còn có tên là mã hiện, lại có tên là mạc thực, tức là rau sam. Chữa mụn lở loét có mép lật ra như hoa.

 Rau dền nhỏ: vị ngọt, rất lạnh, hoạt, không độc. Có thể ăn lâu, thêm khí lực, trừ nhiệt. Không được ăn chung với thịt ba ba, sẽ thành chứng miết hà (khối cục trong bụng, hình như con ba ba); rau dớn ăn chung cũng thành miết hà.

 Tà hao (một loại rau ngải): vị cay, tính ôn (ấm), sáp, không độc. Chủ trị khí hôi thối độc hại trong ngực và cơ hoành, lợi cho ruột và dạ dày.

 Rau đắng (khổ thái): vị đắng, rất lạnh, hoạt, không độc. Chủ trị tà khí ở ngũ tạng, chứng chán ăn, chứng vị đản (dạ dày nóng, ăn nhiều mà mau đói), chứng kiết lỵ (?); khát nhiều, nóng bên trong; bệnh phát đột ngột; ác sang (mụn nhọt độc, lâu lành). Ăn lâu thì yên lòng, thêm khí, tai mắt tinh tường, ít ngủ, thân nhẹ, chậm già, chịu được đói rét. Còn có tên là đồ thảo, lại có tên là tuyển, lại có tên là du đông. Mùa đông không chết. Thượng tuần tháng tư thì hái.

 Rau tề: vị ngọt, tính ấm, sáp, không độc. Lợi cho can khí (khí của gan), điều hoà trung tiêu (vùng tỳ vị ở giữa bụng); giải các thứ độc. Hạt của nó: chủ trị làm sáng mắt, đau mắt, chảy nước mắt. Rễ của nó: chủ trị mắt khô rít và đau.

 Vu tinh (củ cải tròn) và lô bặc (củ cải trắng): vị đắng, tính lạnh, sáp, không độc. Lợi cho ngũ tạng, thân nhẹ, thêm khí, nên ăn lâu. Hạt vu tinh: làm sáng mắt; đem đồ chín lần, phơi chín lần thì chữa bệnh vàng da, lợi tiểu.

 Dùng lâu thì thành thần tiên. Rễ: chủ trị làm tiêu chứng sưng do phong nhiệt độc (sưng tấy do khí gió và khí nóng độc gây ra). Không nên ăn nhiều, khiến người ta trướng hơi.

 Tùng thái (cải trắng): vị ngọt, tính ấm, sáp, không độc. Ăn lâu làm thông lợi ruột và dạ dày, trừ bứt rứt trong ngực, giải chứng tiêu khát. Nó vốn là cây mạn tinh (củ cải tròn), đem trồng ở Giang Nam (vùng phía nam sông Trường Giang) thì biến thành cải trắng; cũng như cây quýt và cây chỉ (quýt trồng phía nam sông Hoài thì là quýt, đem sang phía bắc thì thành cây chỉ quả chua đắng), cây mọc ở đất nào thì đổi theo đất ấy.

 Cải bẹ (giới thái): vị cay, tính ấm, không độc. Vị cay đi vào mũi. Trừ tà khí ở thận; phá mạnh chứng ho khí nghịch (ho do khí dồn ngược lên), giáng khí (đưa khí đi xuống); thông lợi cửu khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hậu môn, lỗ tiểu), làm sáng tai mắt, yên trung tiêu; ăn lâu thì ấm bên trong. Có thuyết lại nói: làm lạnh bên trong. Hạt của nó: vị cay, vị cay cũng đi vào mũi, có độc. Chủ trị chứng hầu tý (họng sưng đau, nghẽn tắc), trừ mọi chứng sưng do phong độc (khí gió độc). Hoàng Đế nói: "Cải bẹ không được ăn chung với thịt thỏ, sẽ thành bệnh tà ác."

 Mục túc (cỏ linh lăng): vị đắng, tính bình, sáp, không độc. Yên trung tiêu, lợi cho tứ chi, có thể ăn lâu.

 Hạt nhẫm (hạt tía tô trắng): vị cay, tính ấm, không độc. Chủ trị ho khí nghịch, giáng khí, làm ấm bên trong, bổ tuỷ. Lá của nó: chủ trị điều hoà trung tiêu, trừ hơi hôi. Tháng chín thì hái, phơi trong bóng râm cho khô mà dùng. Dầu của nó cũng có thể tẩm làm áo đi mưa.

 Hạt cây liêu (hạt rau răm): vị cay, tính ấm, không độc. Làm sáng mắt, ấm bên trong; giải cơ (làm ra mồ hôi để đẩy tà khí ở lớp cơ bên ngoài), giúp chịu được gió lạnh; trừ thuỷ khí (nước ứ đọng trong cơ thể) gây phù mặt mắt, đẩy lùi ung thư (nhọt lớn sưng mủ, ở nông là ung, ở sâu là thư). Lá của nó: vị cay, đi vào lưỡi. Chữa tà khí ở ruột già, ruột non; lợi trung tiêu, thêm trí nhớ. Hoàng Đế nói: "Ăn rau răm quá nhiều thì có độc, gây đau tim. Ăn chung với cá sống thì khiến người ta hụt khí, hòn dái đau đến muốn chết. Đàn bà khi có kinh nguyệt không nên ăn rau răm và tỏi, dễ mắc chứng huyết lâm (tiểu buốt ra máu) và đới hạ (khí hư ra nhiều). Tháng hai chớ ăn rau răm, hại thận." Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) nói: "Ăn rau răm lâu ngày khiến người ta mắc chứng hàn nhiệt, tổn hại tuỷ xương, làm mất sinh lực đàn ông, ít tinh dịch."

 Hạt hành: vị cay, tính ấm, không độc. Tốt cho phổi. Vị cay đi lên đầu. Làm sáng mắt, bổ chỗ thiếu hụt của trung tiêu. Phần dọc trắng (củ hành): tính bình, hoạt, có thể nấu canh; chủ trị thương hàn (bệnh do nhiễm khí lạnh từ ngoài, sốt, rét, đau mình) có hàn nhiệt, xương thịt đau như dần. Có thể làm ra mồ hôi; chữa trúng phong (ở đây chỉ chứng cảm gió), mặt mắt phù, chứng hầu tý họng tắc không thông. Yên thai. Làm mất độc tính của quế (?). Lá xanh của nó: tính ấm, vị cay, đi vào mắt. Trừ tà khí trong gan, yên trung tiêu, lợi ngũ tạng; tăng tinh lực của mắt; gây vàng da (?); giải độc của trăm thứ thuốc. Rễ râu của nó: tính bình. Chủ trị thương hàn đau đầu. Nhớt trong hành và nước ép hành sống: tính bình, hoạt. Cầm chứng đái ra máu, giải độc của lê lô (một vị thuốc có độc) và của quế. Hoàng Đế nói: ăn hành sống rồi ăn ngay mật ong thì sinh tiêu chảy. Ăn hành nướng cùng với mật ong thì khí tắc mà chết. Tháng giêng không được ăn hành sống, khiến trên mặt nổi chứng du phong (ngứa đỏ chạy lan khắp mặt do gió độc).

 Cách thông (hành núi): vị cay, hơi ấm, không độc. Trừ chướng khí (khí độc vùng rừng núi ẩm thấp) và độc ác. Ăn lâu thì thêm can đảm, chí khí vững. Hạt của nó: chủ trị chứng xuất tinh bất thường.

 Củ kiệu: vị đắng, cay, tính ấm, hoạt, không độc. Tốt cho tim; vị cay đi vào xương. Chủ trị kim sang (vết thương do dao kiếm) lở loét hư hoại, có thể làm lên da non. Thân nhẹ, không đói, chậm già.

 Nó là "linh chi của các loài rau". Trừ chứng hàn nhiệt, trừ thuỷ khí, làm ấm bên trong, làm tan khí uất kết; lợi cho các bệnh của sản phụ. Các vết thương bị nhiễm gió, lạnh, nước mà sưng phù thì giã sống đắp lên. Hóc xương (?) trong cổ không xuống, ăn kiệu thì xương trôi đi. Hoàng Đế nói: "Kiệu không được nấu canh chung với thịt bò mà ăn, sẽ thành chứng hà (khối cục trong bụng). Hẹ cũng vậy. Tháng mười, mười một, mười hai chớ ăn kiệu sống, khiến người ta nhiều nước mũi nước bọt."

 Hẹ: vị cay, chua, tính ấm, sáp, không độc. Vị cay đi vào tim, tốt cho gan. Có thể ăn lâu. Yên ngũ tạng, trừ nhiệt trong dạ dày. Không có lợi cho người bệnh; người có chứng lạnh lâu ngày cố kết ở tim bụng mà ăn thì bệnh ắt nặng thêm. Hạt của nó: chủ trị mộng tinh, nước tiểu trắng đục. Rễ: nấu lấy nước để nuôi tóc. Hoàng Đế nói: "Hẹ bị sương làm cóng thì không được ăn sống, sẽ làm động chứng đờm nước cũ; dịch đọng nhiều ắt nôn ra nước. Tháng năm chớ ăn hẹ, làm mất vị ngon miệng, khiến người thiếu sức lực. Tháng hai, tháng ba nên ăn hẹ, rất có ích cho tim."

 Bạch nhương hà (một loại cây họ gừng): vị cay, hơi ấm, sáp, không độc. Chủ trị trúng cổ (nhiễm thứ độc do người ta nuôi trùng độc mà làm ra, hoặc chứng bệnh giống như bị trùng độc cắn rứt bên trong) và bệnh sốt rét. Giã lấy nước uống, mỗi lần hai hợp (đơn vị đo dung tích thời xưa, bằng một phần mười thăng), ngày hai lần. Rễ tươi: chủ trị các loại mụn nhọt.

 Điềm thái (?) (tên rau bị mất một chữ): vị ngọt, đắng, rất lạnh, không độc. Chủ trị bệnh dịch theo mùa sốt cao, giải độc ác do phong nhiệt.

 Tía tô: vị cay, hơi ấm, không độc. Giáng khí, trừ chứng lạnh bên trong. Hạt của nó càng tốt.

 Kê tô: vị cay, hơi ấm, sáp, không độc. Chủ trị nôn ra máu, giáng khí. Còn có tên là thuỷ tô.

 La lặc (húng quế): vị đắng, cay, tính ấm, bình, sáp, không độc. Làm tiêu nước đọng, làm tan khí độc. Không nên ăn lâu, vì làm vinh vệ và các khí bị ngưng trệ (vinh: khí bổ dưỡng chạy trong mạch máu; vệ: khí bảo vệ chạy ngoài mạch, chống tà khí).

 Vu di: vị cay, tính bình, nóng, hoạt, không độc. Chủ trị tà khí ở ngũ tạng, làm tan chất độc lan dần như sâu bò (?) trong da và khớp xương, trừ tam trùng (ba loại giun sán trong ruột), có thể làm tiêu thức ăn cũ không tiêu, đuổi sán dây (thốn bạch trùng), làm tan chứng trong bụng nóng âm ỉ, thở dốc (?). Còn có tên là vô cô, lại có tên là … (tên bị mất). Bỏ vào đồ đựng thì rất trừ được đỉa (?); mùi của nó rất hôi; thứ này chính là làm từ quả cây du núi. Phàm lá du: vị ngọt, tính bình, hoạt, không độc. Chủ trị động kinh ở trẻ em, tiểu tiện không thông, cảm nắng nóng mệt mỏi bức bối; nấu lấy nước để nguội mà uống. Vỏ trắng tươi của cây du: vị ngọt, tính lạnh, không độc. Lợi tiểu, phá ngũ lâm. Hoa: chủ trị mụn lở trên đầu trẻ em.

 Hạt hồ tuy (hạt rau mùi): vị chua, tính bình, không độc. Làm tiêu cơm, giúp phục hồi vị giác. Lá không nên ăn lâu, khiến người ta hay quên. Hoa Đà (danh y cuối đời Hán) nói: "Rau mùi, người bị hôi nách, hôi miệng, sâu răng (?) mà ăn thì bệnh nặng thêm; người trong bụng có tà khí lại càng không được ăn, ăn vào làm tái phát bệnh cũ; người bị vết thương do dao kiếm càng phải kiêng."

 Rong biển (hải tảo): vị mặn, tính lạnh, hoạt, không độc. Chủ trị bướu cổ, khối u và khí uất kết, làm tan hạch cứng đau dưới cổ, trong ruột sôi ùng ục lên xuống; trừ mười hai loại phù thũng, lợi tiểu, làm hưng khởi sinh lực đàn ông.

 Côn bố (tảo bẹ): vị mặn, tính lạnh, hoạt, không độc. Trừ mười hai loại phù thũng, bướu cổ, khối u và khí uất kết, mụn lở có lỗ rò (?), phá chứng tích tụ (khối cục kết lại trong bụng).

 Cải cúc: vị cay, tính bình, không độc. Yên tâm khí, nuôi tỳ vị. Làm tiêu đàm ẩm (đờm và nước dịch đọng trong cơ thể).

 Bạch hao (ngải trắng): vị đắng, cay, tính bình, không độc. Nuôi ngũ tạng, bổ trung tiêu, thêm khí, làm mọc râu tóc. Ăn lâu thì không chết; thỏ trắng ăn nó mà thành tiên.

 Ngô quỳ: còn có tên là thục quỳ (cây mãn đình hồng). Vị ngọt, hơi lạnh, hoạt, không độc. Hoa: làm yên tâm khí; lá: trừ khách nhiệt (nhiệt từ bên ngoài xâm nhập vào), lợi ruột và dạ dày. Không nên ăn lâu, làm trí tuệ và tính tình trở nên trì độn. Nếu đã ăn nó mà bị chó cắn thì vết thương mãi không lành.

 Lá đậu: vị mặn, tính lạnh, sáp, không độc. Tốt cho thận; chủ trị đi đại tiện, tiểu tiện nhiều lần, trừ chứng nóng bứt rứt.

 Hương nhu: vị cay, hơi ấm. Chủ trị hoắc loạn (bệnh cấp vừa nôn vừa tả), đau bụng, nôn mửa và tiêu chảy; làm tan phù thũng; trị lòng bứt rứt, trừ nhiệt.

 Bầu ngọt: vị ngọt, tính bình, hoạt, không độc. Chủ trị tiêu khát, ác sang, thịt trong mũi và miệng lở loét đau. Lá của nó: vị ngọt, tính bình, chủ trị giúp chịu được đói. Biển Thước nói: "Người mắc cước khí (bệnh chân phù nề, tê yếu) mà phù trướng hư yếu thì không được ăn, ăn vào thì bệnh mãi không trừ được." (Một thứ khác, tên bị mất?): vị ngọt, tính lạnh, hoạt, không độc. Chủ trị tiêu khát, nhiệt tý (chứng đau nhức, sưng nóng các khớp do nhiệt). Ăn nhiều làm phát bệnh trĩ.

 Mồng tơi (lạc quỳ): vị chua, tính lạnh, không độc. Làm trơn ruột, làm tan thực nhiệt (nhiệt tích kết bên trong), làm mặt người hồng hào tươi tắn. Còn có tên là thiên quỳ, lại có tên là phồn lộ.

 Phồn lâu: vị chua, tính bình, không độc. Chủ trị mụn nhọt độc lâu năm và bệnh trĩ không khỏi. Hái vào giữa trưa ngày mùng năm tháng năm, gọi là tư thảo, còn có tên là kê trường thảo (cỏ ruột gà); phơi khô, đốt thành tro cháy mà dùng. Biển Thước nói: "Đàn ông mắc mụn nhọt độc, quy đầu và thân dương vật lở loét chảy mủ, đau không chịu nổi, lâu không khỏi, thì lấy một phần tro này, hai phần đất phân giun mới đùn lên, hoà với chút nước mà nghiền, cho mềm như bột làm bánh rán, trát lên chỗ lở, khô thì thay. Kiêng rượu, đồ làm bằng bột mì, ngũ tân (năm thứ rau vị cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu…) và các đồ ăn nóng." Hoàng Đế nói: "Phồn lâu ăn chung với lươn (?) thì phát bệnh tiêu khát, khiến người hay quên." Lại có một loài khác mọc ở chỗ ấm ẩm gần mương nước, mọc vào mùa đông, hình dạng giống rau mùi, cũng gọi là rau kê trường, có thể chữa bệnh trĩ, còn có tên là thiên hồ tuy.

 Rau tập (rau diếp cá): vị cay, hơi ấm, hơi có độc. Chủ trị chứng mụn nước do bị con cù sâu (sâu tai) tiểu vào da. Ăn nhiều khiến người ta thở suyễn, không tốt cho chân, ăn nhiều thì đau chân.

 Tỏi lớn (hồ): vị cay, tính ấm, có độc. Vị cay đi vào ngũ tạng; làm tan nhọt ung thư, chữa mụn lở do trùng (?), trừ phong tà (tà khí gió), diệt khí độc của trùng cổ; loại củ chỉ có một tép là tốt nhất. Hoàng Đế nói: "Tỏi sống ăn chung với cá trắm ướp (?) thì khiến trong bụng sinh lở loét, ruột sưng, lại thành chứng sán hà (khối cục trong bụng, đau co thắt). Ăn nhiều tỏi sống mà giao hợp thì hại can khí, khiến mặt mất sắc. Tháng tư, tháng tám chớ ăn tỏi, hại tinh thần, tổn can đảm, khiến người thở gấp, hồi hộp, khí ở hai bên sườn dồn gấp, miệng hay mất vị (?)."

 Tỏi nhỏ: vị cay, tính ấm, không độc. Vị cay đi vào tỳ và thận. Chủ trị hoắc loạn, trong bụng không yên, làm tiêu cơm, điều lý vị khí, làm ấm bên trong, trừ chứng tà tý (tê đau do tà khí) và khí độc. Hái vào ngày mùng năm tháng năm, phơi khô. Lá: chủ trị tim bứt rứt đau, giải các thứ độc, chứng đan độc (?) ở trẻ em (bệnh da đỏ rực như son, sưng nóng lan nhanh). Không nên ăn lâu, làm tổn sức lực tinh thần. Hoàng Đế nói: "Ăn tỏi nhỏ lại ăn cá sống thì khiến người mất khí lực, hòn dái đau đến muốn chết. Tháng ba chớ ăn tỏi nhỏ, hại trí tuệ và tính tình."

 Lá chè: vị đắng mặn, chua, tính lạnh, không độc. Có thể dùng lâu, khiến người có sức, tinh thần vui vẻ, hơi làm động khí. Hoàng Đế nói: "Không được dùng chung với hẹ, khiến thân thể nặng nề."

 Lá bạc hà: vị đắng, cay, tính ấm, không độc. Có thể ăn lâu, trừ chứng khí ở thận dâng ngược (?), khiến hơi thở thơm sạch (?). Chủ trị xua tà độc, trừ mệt nhọc. Người thân hình gầy yếu mỏi mệt không nên ăn lâu, làm phát bệnh tiêu khát.

 Hạt thương nhĩ (quả ké đầu ngựa): vị đắng, ngọt, tính ấm. Lá: vị đắng, cay, hơi lạnh, sáp, hơi có độc. Chủ trị đau đầu do gió lạnh, chứng phong thấp tý (đau nhức, tê bại các khớp do gió và ẩm thấp), tứ chi co quắp đau buốt; trừ thịt thừa và da thịt chết; đau đầu gối; khê độc (bệnh do nhiễm độc nước suối vùng phương nam). Dùng lâu thì thêm khí, tai mắt tinh tường, chí khí vững, thân nhẹ. Còn có tên là hồ tỉ (?), có tên là địa quỳ, có tên là tỉ nhĩ (?), có tên là thường tư. Người đất Thục gọi là dương phụ lai, đất Tần gọi là thương nhĩ, người đất Nguỵ gọi là chỉ thích. Hoàng Đế nói: "Quả ké còn nguyên vỏ gai không được ăn chung với thịt lợn, hại người; ăn cháo ngọt, lại dùng vỏ ké mà nuốt xuống thì thành chứng tẩu chú (đau chạy khắp các khớp, không ở yên một chỗ), lại mắc bệnh ở hai bên sườn.

 Sau tiết Lập thu kiêng ăn nó."

 Thực thù du: vị cay, đắng, rất ấm, không độc. Tháng chín thì hái, để càng lâu càng tốt. Quả nào khép miệng (không nứt) thì có độc, không dùng được. Làm hết đau, giáng khí, trừ ho khí nghịch, trừ khí lạnh trong ngũ tạng, làm ấm bên trong, trị các chứng lạnh tích kết không tiêu. Vỏ trắng tươi của nó: chủ trị trúng ác (bỗng nhiên ngã ra, bụng đau dữ dội, người xưa cho là do gặp khí độc tà ma), đau bụng, làm hết đau răng. Rễ nhỏ của nó: trừ tam trùng, sán dây. Hoàng Đế nói: "Tháng sáu, tháng bảy chớ ăn thù du, hại thần khí, khiến người sinh chứng khí ẩn náu bên trong (?)." Họng không thông suốt, bị tặc phong (gió độc làm hại người) xâm vào, miệng méo không nói được, thì lấy một thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa) thù du, bỏ hạt đen và những quả khép miệng, ba thăng đậu xị (đậu nành ủ lên men) loại tốt, hai thứ hoà với rượu trong mà nấu sôi bốn, năm dạo, lấy nước, để nguội, uống nửa thăng, ngày ba lần, ra chút mồ hôi là khỏi. Bị bọ cạp đốt, nhai thù du đắp lên thì hết đau.

 Thục tiêu (hoa tiêu đất Thục): vị cay, rất nóng, có độc. Chủ trị tà khí, làm ấm bên trong, giáng khí, trị nước dịch đọng và thức ăn cũ không tiêu; có thể làm chỗ đau hoá ngứa, chỗ ngứa hoá đau. Ăn lâu khiến người thiếu khí, mù mắt. Chủ trị ho khí nghịch; đuổi khí lạnh trong da; trừ da thịt chết, chứng thấp tý (tê đau do ẩm thấp); khí lạnh dưới tim; trừ khí lạnh trong ngũ tạng lục phủ, khí lạnh tích tụ trong các khớp xương, chứng ôn ngược (sốt rét nóng nhiều rét ít); chứng phong nặng tự ra mồ hôi; cầm tiêu chảy, làm tan phong tà. Hạt nào khép miệng thì hại người; hạt đen bên trong hơi có độc, làm lợi thuỷ (đẩy nước ứ ra ngoài). Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) nói: "Rang lên rồi dùng." Hoàng Đế nói: "Tháng mười chớ ăn tiêu, tổn hại tim, hại mạch máu."

 Can khương (gừng khô): vị cay, tính nóng, không độc. Chủ trị ngực đầy tức, ho khí nghịch dâng lên, làm ấm bên trong; cầm rong huyết; làm ra mồ hôi; đuổi chứng phong thấp tý; kiết lỵ (?) tiêu chảy, đau bụng do lạnh, trúng ác, hoắc loạn, đầy trướng, phong tà và các thứ độc, khí kết dưới da; cầm chứng nhổ ra máu. Gừng còn tươi càng tốt.

 Gừng tươi: vị cay, hơi ấm, không độc. Vị cay đi vào ngũ tạng; chủ trị thương hàn đau đầu, trừ đờm, giáng khí, làm thông mồ hôi, trừ nghẹt mũi, ho khí nghịch dâng lên, cầm nôn mửa, trừ khí hôi ở ngực và cơ hoành, làm tinh thần sáng suốt. Hoàng Đế nói: "Tháng tám, tháng chín chớ ăn gừng, hại tinh thần, giảm tuổi thọ." Hồ cư sĩ (một người tu tại gia họ Hồ, từng soạn sách về cây thuốc) nói: "Gừng diệt giun đũa trong bụng; dùng lâu khiến người kém ý chí, kém trí tuệ, hại tâm tính."

 Cẩn quỳ: vị đắng, tính bình, không độc. Dùng lâu thì trừ chứng lòng bứt rứt nóng nảy; làm động đờm lạnh, thân nặng nề, hay lười biếng.

 Vân đài (cải dầu): vị cay, tính lạnh, không độc. Chủ trị tê đau lưng và chân. Nếu người vốn đã đau lưng chân từ trước thì không được ăn, ăn ắt nặng thêm. Lại chữa sưng phù có dầu (?) và đan độc. Câu "làm tăng hôi nách, giải cấm…, xuất từ kinh Ngũ Minh" (?). Hạt của nó chủ trị mộng tinh, giao hợp với ma trong mơ. Hồ cư sĩ nói: "Người đời gọi nó là hàn thái, rất cay." Người hôi nách ăn thì bệnh nặng thêm. Người Đê, người Khương (các dân tộc phía tây) ở vùng Lũng Tây (nay thuộc miền tây bắc Trung Quốc) trồng nhiều để ăn.

 Măng tre: vị ngọt, hơi lạnh, không độc. Chủ trị tiêu khát, lợi đường tiểu, thêm khí lực, có thể ăn lâu; người có bệnh lạnh mà ăn thì đau tim.

 Dã cự (rau diếp dại): vị đắng, tính bình, không độc. Dùng lâu thì thân nhẹ, ít ngủ. Hoàng Đế nói: không được ăn chung với mật ong, sinh trĩ.

 Bạch cự (rau diếp trắng): vị đắng, tính bình, không độc, thêm sức gân cốt. Hoàng Đế nói: không được ăn chung với sữa chua, ắt sinh giun.

 Rau hồi hương (rau tiểu hồi): vị đắng, cay, hơi lạnh, sáp, không độc. Chủ trị hoắc loạn, trừ nhiệt, trừ hôi miệng. Thịt có mùi hôi đem nấu với nước, cho vào một ít thì hết mùi hôi.

 Cho nên gọi là "hồi hương" (nghĩa là làm cho mùi thơm trở lại). Bỏ bột của nó vào tương bị hôi thì tương cũng thơm. Hạt của nó: chủ trị vết rắn cắn lâu không khỏi, giã đắp lên. Lại chữa chín loại lỗ rò (?).

 Tẩm thái (?) (một loại rau, có bản ghi là nấm): vị đắng, tính lạnh, không độc. Chủ trị chứng hoả đan (bệnh da đỏ rực, nóng như lửa) ở trẻ em và các chứng sưng độc, trừ sốt nóng đột ngột.

 Lam thái: vị ngọt, tính bình, không độc. Ăn lâu rất bổ thận, làm đầy tuỷ não, lợi ngũ tạng, điều hoà lục phủ. Hồ cư sĩ nói: "Người Khương, người Hồ ở Hà Đông, Lũng Tây trồng nhiều để ăn, đất người Hán thì ít có." Lá của nó dài, to, dày, nấu ăn ngọt ngon, qua mùa đông không chết, mùa xuân cũng ra hoa. Hoa màu vàng, kết quả dạng quả đậu có hạt. Hạt: rất trị chứng người hay buồn ngủ.

 Lá tre: vị đắng, tính bình, sáp, không độc. Chủ trị lở loét lan rộng, ghẻ ngứa, nhọt và trĩ, diệt tam trùng, chứng âm thực ở đàn bà (lở loét ở bộ phận sinh dục). Biển Thước nói: "Nấu lấy nước cho trẻ em uống nguội, chữa giun đũa."

 Rau cần: vị đắng, chua, tính lạnh, sáp, không độc. Thêm sức gân cốt, trừ nhiệt ẩn náu bên trong. Chữa năm loại bệnh vàng da: giã sống vắt lấy nước, uống nguội một thăng, ngày hai lần.

 Hoàng Đế nói: "Ngày mùng năm tháng năm chớ ăn bất cứ thứ rau nào, sẽ phát trăm bệnh. Phàm mọi thứ rau đều nên nấu chín, ăn lúc còn nóng. Mắc thời bệnh (bệnh dịch theo mùa) vừa khỏi mà ăn các thứ thịt cùng tỏi, ăn xong lại giao hợp thì bệnh tái phát, ắt chết. Thời bệnh vừa khỏi, chưa khoẻ hẳn mà ăn rau xanh sống thì tay chân ắt xanh tím, sưng phù. Thời bệnh khỏi mà chưa khoẻ, ăn rau xanh xong lại giao hợp thì bệnh phát lại, ắt chết. Tháng mười chớ ăn rau đã bị sương phủ, khiến mặt mất vẻ tươi sáng, mắt khô rít và đau, lại phát sốt rét, đau tim, đau lưng, hoặc thành chứng tâm ngược (sốt rét có liên quan đến tạng tim); khi lên cơn thì mười đầu móng tay móng chân đều xanh, người mệt lả rã rời."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video