Thiên 1 — Quyển thượng

# Kinh Bát-nê-hoàn (kinh kể việc Đức Phật nhập Bát-nê-hoàn, tức Niết-bàn trọn vẹn: tắt hẳn mọi phiền não, khổ đau và không còn tái sinh)

 Kinh Bát-nê-hoàn

 Không rõ tên người dịch

 Kinh Bát-nê-hoàn, quyển thượng

 Không ghi tên người dịch, xếp vào mục lục đời Đông Tấn

 Tôi nghe như vầy. Một thời, Phật (bậc Giác Ngộ, tức Đức Thích-ca Mâu-ni) ở núi Diêu (núi Diều Hâu, tức núi Linh Thứu) gần thành Vương Xá. Ngài cùng đại chúng tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ), gồm một nghìn hai trăm năm mươi vị. Bấy giờ A-xà-thế, vua nước Ma-kiệt, bất hòa với nước Việt Chỉ. Các quan bàn rằng: "Việt Chỉ cậy nước giàu dân đông, đất đai màu mỡ, đồng ruộng tốt tươi, lại sản nhiều châu báu, nên không chịu cúi đầu thần phục ta. Ta nên đem quân đánh."

 Trong nước có vị đại thần hiền tên là Vũ Xá, thuộc dòng Phạm chí (tức Bà-la-môn, giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ ở Ấn Độ xưa). Vua sai ông đi và dặn: "Hãy cúi đầu lạy dưới chân Phật, kính cẩn hỏi thăm: Ngài đi đứng có nhẹ nhàng, khỏe mạnh, sức lực có tốt, đức hóa có ngày càng thịnh chăng. Rồi thưa rằng A-xà-thế có hiềm khích với Việt Chỉ, các quan bàn muốn đem quân đánh, xin được nghe bậc Chúng Hựu (một danh hiệu của Phật: bậc được muôn loài tôn kính và ban phúc cho muôn loài) chỉ dạy cho."

 Đại thần nhận lệnh, liền sửa soạn năm trăm cỗ xe, hai nghìn quân kỵ và hai nghìn quân bộ, đi đến núi Diêu. Tới đầu con đường nhỏ, ông xuống xe đi bộ vào. Thấy Phật, ông vui mừng, nét mặt cung kính, lời lẽ khiêm nhường. Vái chào trang trọng xong, ông quỳ thẳng người thưa: "A-xà-thế, vua nước Ma-kiệt, cúi đầu lạy dưới chân Phật, kính cẩn hỏi thăm: Ngài đi đứng có nhẹ nhàng, khỏe mạnh, sức lực có tốt, đức hóa có ngày càng thịnh chăng."

 Phật nói: "Rất tốt. Nhà vua, dân trong nước và ông đều bình an cả chứ?"

 Vũ Xá thưa: "Nhà vua có hiềm khích với Việt Chỉ. Các quan bàn rằng nước kia cậy nước giàu dân đông, đất màu mỡ, ruộng tốt tươi, sản nhiều châu báu, nên không chịu cúi đầu thần phục, vì thế muốn đem quân đánh. Xin được nghe lời Phật dạy."

 Phật bảo đại thần: "Xưa kia có lần ta đến nước Việt Chỉ, ở tại đền thần Chính Táo, thấy người nước ấy phần đông đều cẩn trọng, biết tự răn mình. Lúc ấy ta có giảng cho họ bảy phép trị nước để nước không lâm nguy. Nước nào làm theo được thì ngày càng hưng thịnh, không suy."

 Vũ Xá liền chắp tay thưa: "Xin được nghe bảy phép ấy, làm theo thế nào?"

 Phật nói: "Hãy lắng nghe cho kỹ."

 Ông đáp: "Xin vâng lời dạy."

 Bấy giờ hiền giả A-nan (thị giả, tức người hầu cận của Phật) đứng phía sau quạt cho Phật. Phật hỏi: "A-nan, ông có nghe người nước Việt Chỉ thường họp nhau bàn việc nước, sửa sang phòng bị để tự giữ mình chăng?"

 A-nan đáp: "Con có nghe họ thường họp nhau bàn việc nước, sửa sang phòng bị để tự giữ mình."

 Phật nói: "Đúng thế. Như vậy nước họ không suy. Ông có nghe vua tôi Việt Chỉ luôn hòa thuận, dùng người trung lương, nối tiếp nhau giữ theo phép cũ chăng?"

 Đáp: "Con có nghe vua tôi họ luôn hòa thuận, dùng người trung lương, nối tiếp nhau giữ theo phép cũ."

 "Ông có nghe người Việt Chỉ cùng nhau tuân giữ pháp luật, không lấy của ai, không thèm muốn gì, không dám làm điều sai trái chăng?"

 Đáp: "Con có nghe họ cùng nhau tuân giữ pháp luật, không lấy của ai, không thèm muốn gì, không dám làm điều sai trái."

 "Ông có nghe người Việt Chỉ giữ lễ giáo, cẩn trọng kính nhường, nam nữ có phân biệt, lớn nhỏ biết phụng sự nhau chăng?"

 Đáp: "Con có nghe họ giữ lễ giáo, cẩn trọng kính nhường, nam nữ có phân biệt, lớn nhỏ biết phụng sự nhau."

 "Ông có nghe người Việt Chỉ hiếu thảo với cha mẹ, khiêm nhường kính thuận thầy và người trên, biết nhận lấy và ghi nhớ lời dạy bảo chăng?"

 Đáp: "Con có nghe họ hiếu thảo với cha mẹ, khiêm nhường kính thuận thầy và người trên, biết nhận lấy và ghi nhớ lời dạy bảo."

 "Ông có nghe người Việt Chỉ thuận theo trời, noi theo đất, kính sợ quỷ thần, cung kính thuận theo bốn mùa chăng?"

 Đáp: "Con có nghe họ thuận theo trời, noi theo đất, kính sợ quỷ thần, cung kính thuận theo bốn mùa."

 "Ông có nghe người Việt Chỉ tôn thờ đạo đức; trong nước có sa-môn (người xuất gia tu hành), bậc ứng chân (tức A-la-hán: bậc đã dứt sạch phiền não, đáng được trời người cúng dường) và những người tu từ bốn phương đến, họ đều cúng dường áo mặc, đồ ăn, giường nằm và thuốc chữa bệnh chăng?"

 Đáp: "Con có nghe họ tôn thờ đạo đức; trong nước có sa-môn, bậc ứng chân và những người tu từ bốn phương đến, họ đều cúng dường áo mặc, đồ ăn, giường nằm và thuốc chữa bệnh."

 Phật nói: "Người có nước mà làm theo bảy phép này thì khó mà lâm nguy được."

 Vũ Xá thưa: "Người Việt Chỉ chỉ cần giữ được một phép thôi đã không thể đánh được, huống chi giữ cả bảy. Việc nước còn nhiều, con xin cáo từ trở về."

 Phật nói: "Ông tự biết lúc nào nên đi."

 Ông liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, lạy Phật rồi đi.

 Lúc ấy, Phật bảo hiền giả A-nan mời tất cả tỳ-kheo đang tu hành trong núi Diêu họp ở giảng đường. A-nan liền đi mời, mọi người đều đến đủ, cúi đầu lạy xong ngồi qua một bên.

 Phật bảo: "Các tỳ-kheo, hãy nghe lời ta nói, khéo ghi nhớ và làm theo."

 Mọi người đều thưa: "Xin vâng lời dạy."

 Phật nói: "Tỳ-kheo giữ bảy điều dạy thì giáo pháp không suy. Bảy điều ấy là gì?
Một là phải thường họp nhau giảng giải, tụng đọc kinh và đạo, không lười biếng.
Hai là phải hòa thuận, lấy lòng trung chính dạy bảo nhau, nối tiếp nhau giữ theo.
Ba là không lấy, không mong cầu gì của người khác, chỉ ưa ở chốn núi rừng đầm vắng.
Bốn là phải dứt lòng tranh giành hơn thua giữa lớn nhỏ, trước sau, lấy lễ mà phụng sự nhau.
Năm là phải hiếu kính với thầy và người trên, nhận lấy và ghi nhớ lời dạy bảo.
Sáu là phải giữ theo giáo pháp, kính sợ kinh và giới để tu phạm hạnh (đời sống trong sạch, không dâm dục, của người xuất gia).
Bảy là phải noi theo đạo, cúng dường chúng thánh, mở mang hiểu biết cho người còn non dại, và cung cấp áo mặc, đồ ăn, giường nằm, thuốc chữa bệnh cho người đến học.
Giữ bảy phép như vậy thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.

 "Lại nữa, tỳ-kheo giữ bảy điều giữ gìn thì giáo pháp không suy; hãy khéo ghi nhớ và làm theo.
Một là giữ sự trong sạch, không ưa những việc làm vướng víu thế gian.
Hai là giữ lòng không ham muốn, không tham lợi lộc cúng dường.
Ba là giữ hạnh nhẫn nhục, không tranh cãi kiện tụng.
Bốn là giữ hạnh sống vắng lặng, không chen vào chỗ đông người.
Năm là giữ lòng hướng về giáo pháp, không khởi các ý tưởng tạp loạn.
Sáu là giữ tâm chuyên nhất, ngồi thiền (ngồi lặng yên tập trung tâm ý) để tâm ý được định.
Bảy là giữ sự kiệm ước, ăn mặc thô sơ, lấy nệm cỏ làm giường.
Giữ bảy phép như vậy thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.

 "Lại nữa, tỳ-kheo giữ bảy điều kính thì giáo pháp không suy; hãy khéo ghi nhớ và làm theo.
Một là kính Phật, đem lòng tốt lễ bái phụng thờ, không nương theo đường nào khác.
Hai là kính Pháp (giáo lý Phật dạy), chí chuyên vào đạo, không nương theo đường nào khác.
Ba là kính Tăng (đoàn thể người xuất gia), vâng theo lời dạy bảo, không nương theo đường nào khác.
Bốn là kính việc học, phụng sự người giữ giới, không nương theo đường nào khác.
Năm là kính việc nghe pháp, phụng sự người giảng dạy, không nương theo đường nào khác.
Sáu là kính sự trong sạch, không ham muốn, không nương theo đường nào khác.
Bảy là kính thiền định, chuyên ngồi thiền vắng lặng, không nương theo đường nào khác.
Giữ bảy phép như vậy thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.

 "Lại nữa, tỳ-kheo có bảy thứ của báu thì giáo pháp không suy; hãy khéo ghi nhớ và làm theo.
Một là có lòng tin, thấy chánh pháp mà vui mừng.
Hai là có giới, cẩn trọng giữ gìn không phạm.
Ba là có lòng hổ thẹn với mình, biết sửa lỗi, tự ăn năn.
Bốn là có lòng hổ thẹn với người, lời nói việc làm đều theo lẽ phải.
Năm là học rộng nghe nhiều, tụng đọc không biết chán.
Sáu là có trí tuệ, tu hành sâu xa vi diệu.
Bảy là đem pháp ra bố thí (giảng dạy cho người), không mong được lễ vật đền đáp.
Giữ bảy phép như vậy thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.

 "Lại nữa, tỳ-kheo có bảy giác ý (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) thì giáo pháp không suy; hãy khéo ghi nhớ và làm theo.
Một là niệm giác (luôn nhớ nghĩ, tỉnh biết), nương vào sự trong sạch, không tham dục, bỏ tâm tán loạn.
Hai là pháp giải giác (khéo phân biệt, hiểu rõ pháp đúng sai), nương vào sự trong sạch, không tham dục, bỏ tâm tán loạn.
Ba là tinh tấn giác (siêng năng tu tập không ngừng), nương vào sự trong sạch, không tham dục, bỏ tâm tán loạn.
Bốn là ái hỷ giác (niềm vui do được pháp), nương vào sự trong sạch, không tham dục, bỏ tâm tán loạn.
Năm là nhất hướng giác (thân tâm nhẹ nhàng, an ổn, chuyên một hướng), nương vào sự trong sạch, không tham dục, bỏ tâm tán loạn.
Sáu là duy định giác (tâm chuyên chú vững lặng), nương vào sự trong sạch, không tham dục, bỏ tâm tán loạn.
Bảy là hành hộ giác (tâm buông xả, quân bình, không vướng mắc), nương vào sự trong sạch, không tham dục, bỏ tâm tán loạn.
Giữ bảy phép như vậy thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.

 "Lại nữa, tỳ-kheo có bảy điều biết thì giáo pháp không suy; hãy khéo ghi nhớ và làm theo.
Một là biết pháp: với mười hai bộ kinh của Phật (toàn bộ lời Phật dạy chia theo mười hai thể loại), phải nhận lấy cho kỹ, tụng đọc và bàn giải.
Hai là biết nghĩa: tìm hiểu trí tuệ trong các pháp, hiểu rộng chỗ cốt yếu.
Ba là biết thời: lúc nào nên tụng kinh, lúc nào nên đi kinh hành, lúc nào nên ngồi thiền, lúc nào nên nằm, không sai thời thích hợp.
Bốn là tự biết mình: pháp mình đã vào, hạnh mình đã tu, nhiều hay ít, sâu hay cạn, đã thuần thục hay mới bắt đầu, lòng phải quyết vượt lên.
Năm là biết chừng mực: không tham món ngon, ăn uống điều độ cho vừa với thân, không để mình sinh bệnh.
Sáu là biết chúng: khi vào giữa chúng tỳ-kheo, Phạm chí, bậc thánh, người quân tử hay dân thường, phải phân biệt biết chỗ nào nên kính, nên ở, nên ngồi, nên im lặng, nên nói.
Bảy là biết người: xem người ấy ưa gì, xét chí hướng và khả năng của họ, tùy ý họ mà khuyên dạy dẫn dắt, khiến họ biết đến sự giáo hóa của bậc thánh.
Giữ bảy phép như vậy thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.

 "Lại nữa, tỳ-kheo có bảy điều suy ngẫm thì giáo pháp không suy; hãy khéo ghi nhớ và làm theo.
Một là suy ngẫm về kinh và đạo như người ta nhớ cha mẹ. Cha mẹ sinh con, lo lắng cho con lắm cũng chỉ hết một đời; còn giáo pháp thì cứu sống người vô số đời, đưa người vượt qua sinh tử.
Hai là suy ngẫm rằng người sinh ra không ai không có khổ: lo nghĩ về vợ con, quyến thuộc và của cải; đến khi chết thì mỗi người một ngả, không biết rơi vào đâu. Nếu thân mình có tội, người thân cũng không gỡ được. Biết những điều ấy là vô thường thì nên nghĩ đến việc tu đạo.
Ba là suy ngẫm về tinh tấn: giữ thân, miệng, ý ngay thẳng thì đạt đạo không khó.
Bốn là suy ngẫm về khiêm hư: không tự kiêu căng, phụng sự bậc sáng suốt, thương xót dạy bảo người chưa được nghe pháp.
Năm là suy ngẫm về việc hàng phục tâm ý: không buông theo sáu tình (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý cùng sự ưa muốn của chúng), đè nén thói dâm dục, giận dữ, si mê, không có việc làm tà vạy.
Sáu là suy ngẫm rằng trong thân này chỉ chứa đồ hôi thối dơ bẩn, gió, lạnh, nóng, máu, chẳng có gì đáng tham.
Bảy là suy ngẫm tự quán thân mình như phân đất, ngày ngày nghĩ đến cái chết. Từ khi trời đất mở ra, có loài người đến nay, chưa ai là không chết. Thế gian như giấc mộng; những điều vui thích yêu thương mà ta thấy, ta không biết chúng chỉ là huyễn hóa, tỉnh ngộ rồi mới biết là trống rỗng. Phải biết đó là ảo ảnh, đừng tự lừa mình.
Giữ bảy phép như vậy thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.

 "Lại nữa, tỳ-kheo còn có sáu pháp quan trọng, hãy khéo ghi nhớ và làm theo thì giáo pháp được tồn tại lâu dài.
Một là tu sửa thân, khởi lòng từ, nương theo bậc thánh, thông suốt khắp (?) cùng những người trong sạch; gánh vác trách nhiệm quan trọng này, hòa hợp một lòng yêu kính, đối đãi với bạn đồng học, không giành lấy, không tranh cãi, cùng nhau gắng giữ việc tu hành.
Hai là tu sửa lời nói, làm điều lành mà khởi lòng từ.
Ba là tu sửa tâm ý, làm điều lành mà khởi lòng từ.
Bốn là đối với những gì có được đúng pháp, như áo mặc, đồ ăn, bình bát và các vật khác, trọn không tham giữ cất riêng.
Năm là giữ giới không phạm, không mập mờ dối trá (?), lại có thể khuyên người khác giữ giới.
Sáu là theo chánh kiến (hiểu biết đúng đắn) mà ra khỏi khổ, được chỗ cốt yếu, nhận lấy đạo, dứt hết khổ, hiểu biết thấy biết rõ ràng.
Gánh vác những trách nhiệm quan trọng này, đều nương theo bậc thánh, thông suốt khắp (?), trong sạch, lấy sự hòa hợp yêu kính mà đối đãi với bạn đồng đạo, không giành lấy, không tranh cãi, cùng nhau xây dựng, cùng giữ việc tu hành.

 "Lại nữa, tỳ-kheo phải thương xót hết thảy loài bò bay máy cựa, cho đến con trứng chấy con rận cũng phải đem lòng từ. Thấy người chết thì nên thương xót: họ được làm người mà nếu không được nghe đạo, thì gia đình chỉ biết khóc lóc, cũng chẳng biết khi chết thần thức của người ấy đi về đâu; chỉ người đắc đạo mới biết được điều đó thôi. Vì thế Phật mới bày giảng kinh pháp. Kinh không thể không học, đạo không thể không tu. Thiên hạ có nhiều đạo, đạo của bậc vua là lớn; còn đạo Phật thì như thế, là cao hơn hết. Ví như mấy chục người cùng bắn vào đích: có người trúng trước, có người trúng sau, nhưng cứ bắn mãi không thôi thì thế nào cũng trúng đích. Lại như các dòng nước trong thiên hạ chảy không ngừng thì đều về biển cả. Tỳ-kheo cũng thế, tu đạo không ngừng thì sẽ được giải thoát. Theo đúng lời Phật dạy, nối tiếp nhau giữ theo, tụng đọc lời Phật, thường đúng lúc mà dạy bảo, bốn hàng đệ tử (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ) lần lượt dạy cho nhau, thì kinh Phật được tồn tại lâu dài."

 Khi ấy Phật bảo hiền giả A-nan cùng đi đến ấp Ba-liên-phất. A-nan vâng lời dạy, cùng đi. Phật sửa y, cầm bát, đi ngang qua thành Vương Xá. Đi được nửa đường, Ngài dừng lại nghỉ ở vườn của vua.

 Phật bảo các tỳ-kheo: "Tất cả hãy lắng nghe. Người tu đạo phải biết Tứ đế (bốn chân lý chắc thật). Người thường vì không biết nên phải chạy trên con đường dài, xoay vần trong sinh tử không lúc nào dừng. Vì thế ta mở bày cho các ông. Bốn điều ấy là gì?
Một là biết khổ là khổ, đó là chân đế (sự thật chắc thật).
Hai là khổ do tập (sự gom góp của tham ái, phiền não) mà sinh ra, đó là chân đế.
Ba là khổ và tập được dứt sạch, diệt hết, đó là chân đế.
Bốn là muốn dứt hết khổ và tập thì phải nhận lấy đạo mà tu, đó là chân đế.

 "Vì không hiểu, không biết về khổ nên phải chạy trên con đường dài, sinh tử không ngừng. Cho nên phải biết khổ đế này. Khổ là: sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ, lo buồn phiền não là khổ, thương yêu mà phải xa lìa là khổ, cầu mong mà không được là khổ. Nói tóm lại, ngũ thịnh ấm là khổ (năm nhóm hợp thành con người là sắc, thọ, tưởng, hành, thức, lúc nào cũng hừng hực bám chấp nên sinh khổ). Đã giác ngộ khổ này, lại dứt được tập của tham ái, thì gọi là được con mắt (con mắt trí tuệ thấy chân lý); đời này là đời cuối, về sau không còn khổ nữa. Còn tập thì do tham ái mà ra. Khổ và tập đều dứt hết, đó là chân đế về việc nhận lấy đạo; được con mắt thấy và chứng biết, thì đời này là đời cuối, về sau không còn tái sinh nữa. Người đã thấy chân đế, được con mắt đạo, thì không còn sinh tử, con đường dài vĩnh viễn chấm dứt.

 "Như thế, các tỳ-kheo, lại phải biết con đường đạt đạo gồm tám hạnh. Tám hạnh ấy là gì?
Một là chuyên tâm nhận lấy kinh pháp của Phật.
Hai là bỏ ái dục, không tranh giành với đời.
Ba là trọn không làm việc giết hại, trộm cắp, dâm dục.
Bốn là không dối trá, gièm pha, nịnh bợ, nói lời thêu dệt, chửi mắng.
Năm là không ganh ghét, không tham ăn uống, không bội tín.
Sáu là nghĩ rằng mọi thứ đều vô thường, khổ, không, chẳng phải là mình.
Bảy là quán trong thân thể toàn đồ hôi thối dơ bẩn, không sạch.
Tám là không tham thân, biết rằng thân rồi sẽ trở về đất.

 "Các đức Phật thuở xưa đều thấy Tứ đế này, các đức Phật sẽ ra đời về sau cũng thấy Tứ đế này. Kẻ nào tham luyến đời sống gia đình, ân ái, và ưa danh vọng, tuổi thọ ở thế gian thì trọn không đạt được đạo vượt khỏi thế gian này. Đạo do tâm mà sinh; tâm trong sạch mới đắc đạo. Bậc kế đó là tâm ngay thẳng, không phạm ngũ giới (năm giới cấm: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu), thì được sinh lên cõi trời. Bậc kế nữa là tin đạo, ưa học kinh pháp, thì về sau được làm người. Nếu muốn dứt hẳn đường địa ngục (cõi chịu cực hình), súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (quỷ đói) thì phải một lòng vâng giữ kinh và giới. Nay Phật vì thiên hạ mà giải thoát sinh tử, mở bày chánh đạo. Ai muốn học thì phải suy ngẫm cho kỹ."

 Phật cùng hiền giả A-nan đi trước đến Ba-liên-phất, dừng dưới cây thần ngoài thành. Các Phạm chí và cư sĩ (người tu tại gia) nghe tin Phật cùng các đệ tử đến, đều ra ngoài thành muốn yết kiến và cúng dường Phật. Có người mang chiếu nệm, có người mang thảm lông (?), có người mang nước uống và đèn, cùng đến chỗ Phật, cúi đầu lạy xong ngồi qua một bên.

 Phật bảo các Phạm chí và cư sĩ: "Người ở đời mà tham dục, buông thả theo ý mình thì có năm điều hao tổn. Một là buông thả thì của cải ngày càng hao hụt. Hai là buông thả thì nguy cho thân, mất đạo. Ba là buông thả thì mọi người không kính trọng, lúc chết hối hận. Bốn là buông thả thì tiếng xấu đồn khắp thiên hạ. Năm là buông thả thì khi chết, thần thức rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh).
Người biết hàng phục tâm mình, không buông thả, thì có năm điều được phúc đức dồi dào. Một là biết tự kiềm chế thì của cải ngày càng thêm. Hai là biết tự kiềm chế thì được gần với đạo. Ba là biết tự kiềm chế thì được mọi người kính trọng, đến chết không hối hận. Bốn là biết tự kiềm chế thì tiếng tốt đồn khắp thiên hạ. Năm là biết tự kiềm chế thì khi chết, thần thức sinh lên cõi phúc trên trời. Người không buông thả có năm điều tốt này, nên suy ngẫm."

 Phật vì mọi người giảng pháp, chính đáng dạy dỗ, nói nhiều lời cốt yếu; ai nấy đều vui mừng, đều đến cúi đầu lạy dưới chân Phật, đi quanh Ngài ba vòng rồi về.

 Rồi Phật đứng dậy, đến làng A-vệ, ngồi dưới một gốc cây. Ngài dùng tâm thần thông và con mắt đạo, thấy các vị trời trên cao sai các vị thần hiền giữ gìn vùng đất này. Hiền giả A-nan đang ngồi tĩnh tọa thì đứng dậy, cúi đầu lạy xong đứng qua một bên. Phật hỏi A-nan: "Ai trù tính xây thành quách ở Ba-liên-phất này?"

 A-nan đáp: "Đó là do Vũ Xá, đại thần nước Ma-kiệt, xây dựng, vì muốn ngăn chặn nước Việt Chỉ."

 Phật nói: "Hay thay, hay thay! Vũ Xá hiền tài nên mới biết trù tính việc này. Ta thấy các vị trời mầu nhiệm ở cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai trong sáu cõi trời dục giới, nơi vua trời Đế Thích ở) cùng nhau giữ gìn vùng đất này. Đất đai nào được thần trời che chở thì ắt yên ổn và cao quý. Lại nữa, vùng đất này gần chính giữa trời; vị thần chủ quản đất này tên là Nhân Ý. Nơi nào được thần Nhân Ý che chở thì nước ấy lâu dài càng thêm hưng thịnh, ắt sinh nhiều bậc thánh hiền, người nhân đức, trí giả, hào kiệt, nước khác không sánh bằng, cũng không ai phá được. Thành này lâu lắm về sau, nếu đến lúc bị phá thì do ba việc: một là lửa lớn, hai là nước lớn, ba là người trong thành mưu toan với người ngoài, mới phá được thành này."

 Vũ Xá nghe tin Phật cùng các đệ tử đến đây, liền ngồi năm trăm cỗ xe theo nghi trượng uy nghiêm của vua, ra khỏi thành để yết kiến và cúng dường Phật. Đến nơi, ông xuống xe đi bộ vào cửa vườn. Thấy Phật, ông vui mừng, nét mặt cung kính, lời lẽ khiêm nhường, vái chào trang trọng xong ngồi qua một bên. Phật vì ông giảng pháp, chính đáng dạy dỗ, nói nhiều lời cốt yếu. Vũ Xá vui mừng, bèn rời chỗ ngồi thưa: "Con muốn sửa soạn bữa cơm đạm bạc, xin Phật cùng chúng thánh hạ cố đến dùng."

 Phật im lặng, tức là nhận lời. Ông liền đứng dậy cúi đầu lạy, đi quanh Phật ba vòng rồi về. Về đến nơi, đại thần suốt đêm sửa soạn món ăn ngon, trang hoàng nhà cửa, bày giường ghế bên trong. Sáng sớm ông đến thưa Phật: "Cỗ bàn đã sửa soạn xong, xin bậc Thánh biết thời."

 Phật liền sửa y cầm bát, cùng các đệ tử đến nhà ông, lên tòa cao ngồi trước đại chúng. Vũ Xá tự tay rót, gắp, dâng món ngon (?), dâng bát, dâng nước uống. Dâng nước rửa xong, ông đứng thưa Phật: "Phúc đức do sự bố thí này, xin Phật chú nguyện (đọc lời cầu nguyện chúc phúc) cho dân chúng nước này cùng hết thảy trời người đều được yên ổn lâu dài."

 Phật chú nguyện rằng: "Phật cùng vui với ông. Ông làm việc cúng dường như trời người, làm người dẫn đường cho dân chúng, dâng cơm lên Phật và tăng chúng tỳ-kheo, ca ngợi chánh pháp, nhận lấy lời trí tuệ của đạo, vâng giữ kinh và giới. Xin chú nguyện cho tất cả: điều đáng kính thì biết kính, điều đáng thờ thì biết thờ, bố thí rộng rãi, thương yêu khắp mọi người, có lòng từ bi, khiến ông mãi mãi được phúc lợi, được thấy chánh đạo."

 Đại thần vui mừng. Phật lại nói: "Đời này ông tuy còn vướng việc quan, nhưng nhờ phúc này, về sau ắt được giải thoát. Người nào được dâng cơm lên Phật và các bậc chân hiền giữ giới, được sa-môn chú nguyện, thì trọn không uổng phí. Lại nên biết: người làm quan và ở ngôi vị thì không được có lòng tham, không được có lòng xa xỉ, không được có lòng kiêu căng, không được có lòng tàn bạo, không được có lòng buông thả theo ý thích. Bỏ được năm điều ấy thì về sau không có lỗi lầm hối hận, chết được sinh lên trời, trừ được tội ở các đường ác."

 Phật nói xong, đứng dậy rời chỗ ngồi, ra cửa đông của thành. Vũ Xá đi theo hầu, nói: "Xin gọi cửa này là cửa Cù-đàm (họ của Đức Phật)." Phật qua bến sông, ông lại đi theo đặt tên là bến Cù-đàm.

 Lúc ấy dân chúng qua sông, người đi thuyền lớn, người đi thuyền nhỏ, có người đi bè tre hay bè gỗ; số người qua sông rất đông. Phật ngồi nhập định, tự nghĩ: "Thuở xưa khi chưa thành Phật, thân ta trải qua bao đời, ngồi bè ngồi thuyền này không đếm xuể. Nay đã giải thoát, không còn ngồi những thứ này nữa, và cũng khiến các đệ tử của ta được thoát khỏi chúng." Phật xuất định, tự nói bài kệ (bài thơ tụng) rằng:

 Phật là người lái thuyền vượt biển, lấy pháp làm cầu qua bến sông;

 Là phép tắc của đạo Đại thừa (cỗ xe lớn, đạo cứu độ khắp muôn loài), đưa hết thảy trời người qua bờ.

 Cũng tự mình được giải thoát, qua đến bờ kia mà lên chốn cao siêu;

 Khiến tất cả các đệ tử, cởi hết trói buộc mà đến Nê-hoàn (Niết-bàn).

 Khi ấy Phật bảo hiền giả A-nan cùng đi đến ấp Câu-lợi. Mọi người vâng lời dạy, đều đi. Đến nơi, Phật ngồi dưới gốc cây, bảo các tỳ-kheo: "Tất cả hãy lắng nghe. Phải giữ giới trong sạch, phải suy nghĩ để tâm ý được định, phải hiểu thấu mà tu hạnh trí tuệ. Có ba điều này thì công đức thiền định và tiếng tốt dồi dào, lại được lìa khỏi cấu bẩn dâm dục, giận dữ, si mê; đó gọi là con đường đúng đắn mau dứt dục vọng. Hướng về điều này thì phải gắng sức tự giải thoát, làm cho đời này là đời cuối, vào hạnh trong sạch, chuyên làm đúng điều nên làm, biết giữ tâm chuyên nhất để làm cho bản tính mình tốt lành, không tranh giành với đời. Đã biết việc đời thì nên tự lo cho thân mình, ở yên lặng mà tự suy xét bên trong, tâm chí liền sáng suốt; ba cấu bẩn (tam cấu: tham dục, giận dữ, si mê) đã trừ thì tự mình đắc đạo, tâm không còn chạy theo ngoại cảnh, cũng không còn vướng mắc gì. Ví như vua một nước làm chủ muôn họ, tỳ-kheo tự suy xét thì biết rằng muôn việc đều lấy tâm làm chủ."

 Phật cùng A-nan đến ấp Hỷ Dự, dừng dưới cây Kiền-kỳ bên bờ sông. Các đệ tử vào thành khất thực, rửa ráy xong trở về lạy Phật, đứng thưa rằng: "Nước này nhiều bệnh dịch, có người chết. Sáng nay mọi người đều nghe rằng có các vị thanh tín sĩ (người tại gia có lòng tin trong sạch, đã quy y và giữ giới) là Huyền Đạm, Thời Tiên, Sơ Động, Hoặc Chấn, Thúc Lương, Khoái Hiền, Bá Tông, Kiêm Đốc, Đức Xưng, Tịnh Cao (?), mười người đều đã chết. Những người ấy bỏ thân rồi sẽ đi về đường nào?"

 Phật bảo các tỳ-kheo: "Mười người này đã tự dứt được sự trói buộc của thần thức, sinh lên cõi trời thứ mười tám, đến bậc Bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi dục để tái sinh), không còn xuống chịu pháp thế gian nữa. Lại nữa, người chết ở nước này không chỉ có bấy nhiêu. Phật dùng thiên nhãn (con mắt nhìn thấu mọi nơi) thấy năm trăm thanh tín sĩ cũng như Nan-đề, đều đã lìa ba cấu bẩn, dứt được sự chết trong năm đường (ngũ đạo: năm cõi tái sinh là trời, người, địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ), đều sinh lên cõi Bất hoàn, ở đó mà chứng Nê-hoàn. Lại có ba trăm thanh tín sĩ đã dứt ba kết (ba sợi dây trói buộc: chấp có cái tôi, nghi ngờ chánh pháp, bám chấp lễ nghi giới cấm sai lầm), dâm dục, giận dữ, si mê đã mỏng, lên bậc Tần lai (bậc thánh còn trở lại cõi người một lần nữa), sau này còn xuống sinh một lần, sẽ thấy chỗ tận cùng của khổ. Lại có năm trăm thanh tín nữ đều được bốn niềm vui (tứ hỷ, sẽ nói ở dưới), ba kết đã hết, được bậc Câu cảng (bậc thánh đầu tiên, đã vào dòng thánh, như nước đã vào kênh chảy về biển), lìa khỏi ba đường ác, sinh trong cõi trời người, không quá bảy đời sẽ thành bậc ứng chân."

 Rồi Phật bảo các tỳ-kheo: "Các ông nói về những người chết kia là làm phiền nhiễu Phật đó. Nhưng ta đã là Phật, không còn chịu cảnh ấy nữa, thì còn sợ gì? Vi tế thay, mầu nhiệm thay! Sống chết đều có thời. Các đức Phật ra đời, tuy nói là sinh ở thế gian, nhưng không còn tình thức như người đời. Vì sao? Vì tình thức của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đã đến từ chân như, tức chân lý) đã dứt, không gì là không giác ngộ; đã thấu suốt sự sống này, chỉ bày rõ ràng.

 "Điều gọi là mầu nhiệm ấy là: do có cái này nên có cái kia; không có cái này thì không có cái kia; do cái này khởi lên nên cái kia sinh ra; cái này diệt thì tất cả đều diệt. Vì sao vậy? Vì có lòng ham muốn mong cầu nên gọi là bất minh (vô minh: mê tối, không thấy biết chân lý). Duyên bất minh mà có hành (những tạo tác, hành động của thân miệng ý). Duyên hành mà có thức (thần thức nhận biết). Duyên thức mà có danh sắc (tinh thần và thể xác). Duyên danh sắc mà có lục nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Duyên lục nhập mà có cánh lạc (sự tiếp xúc giữa giác quan và cảnh vật). Duyên cánh lạc mà có thống (cảm thọ khổ, vui). Duyên thống mà có ái (lòng tham ái). Duyên ái mà có thụ (sự nắm giữ, bám chấp). Duyên thụ mà có hữu (sự tồn tại, nghiệp dẫn đến đời sau). Duyên hữu mà có sinh. Duyên sinh mà có già, chết, lo buồn, khổ, uất ức, phiền não. Thế là đủ cả tính khổ và tập, là gốc rễ của sinh tử, xoay vần như bánh xe, chạy mãi không ngừng. Do si mê không sáng nên có sinh tử.
Nếu bất minh dứt sạch không còn sót, không còn ham muốn, mà diệt đi, thì hành diệt. Hành diệt thì thức diệt. Thức diệt thì danh sắc diệt. Danh sắc diệt thì lục nhập diệt. Lục nhập diệt thì cánh lạc diệt. Cánh lạc diệt thì thống diệt. Thống diệt thì ái diệt. Ái diệt thì thụ diệt. Thụ diệt thì hữu diệt. Hữu diệt thì sinh diệt. Sinh diệt thì già, chết, lo buồn, khổ, uất ức, phiền não — tất cả tính khổ và tập của các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành) đều diệt hết.

 "Cho nên trước đây ta đã nói với các ông: kẻ si mê thì có sinh tử; người trí tuệ giữ đạo thì không còn sinh tử. Phải suy ngẫm điều này, bẻ gãy tâm mình thì mới không còn giữ con đường sinh tử nữa. Lại muốn gần đạo thì phải có bốn niềm vui, nên khéo ghi nhớ mà làm theo. Một là nhớ nghĩ đến Phật, lòng vui không rời. Hai là nhớ nghĩ đến Pháp, lòng vui không rời. Ba là nhớ nghĩ đến Tăng chúng, lòng vui không rời. Bốn là nhớ nghĩ đến giới, lòng vui không rời. Nhớ nghĩ bốn niềm vui này, phải làm cho đầy đủ, rồi tự mình thấy rõ, sẽ hướng đến con đường đúng đắn, cầu giải thoát thân mình. Cốt yếu là trừ dứt được đường địa ngục, súc sinh, quỷ thần, để đạt bậc Câu cảng, không rơi vào chỗ ác; tuy còn qua lại trên trời và trong cõi người nhưng không quá bảy đời, tự mình đến chỗ tận cùng của khổ."

 Khi ấy Phật bảo hiền giả A-nan cùng đi đến nước Duy-da-ly. A-nan vâng lời dạy, cùng đi. Phật ở Câu-lợi xong, đi qua trong thành rồi đi, đến dừng ở vườn xoài của cô gái Vọng (?), tức Nại Nữ, ngoài thành. Nại Nữ nghe tin Phật cùng các đệ tử từ Việt Chỉ đến, liền sửa soạn xe cộ, áo quần, dẫn năm trăm nữ đệ tử cùng ra khỏi thành đến vườn xoài, muốn quỳ lạy và hầu thăm.

 Phật từ xa thấy năm trăm cô gái ấy đến, liền bảo các tỳ-kheo: "Thấy họ, tất cả hãy cúi đầu quán xét bên trong, tự giữ tâm mình cho ngay thẳng. Những người ăn mặc đẹp đẽ kia ví như cái bình vẽ: bên ngoài tuy có màu sắc, bên trong chỉ chứa phân và nước tiểu. Nên biết những cô gái đẹp đều là loại bình vẽ cả. Người tu đạo không nên mê đắm họ. Cho nên phải mạnh mẽ chế ngự, chú tâm quán xét và biết phân biệt. Nại Nữ này đến cũng sẽ theo lời ta dạy.

 "Thế nào là mạnh mẽ chế ngự? Pháp ác đã sinh thì liền dứt bỏ được, sửa trị bản tính, tinh tấn, tự thu nhiếp tâm ý cho ngay thẳng. Pháp ác chưa sinh thì làm cho không khởi lên, sửa trị bản tính, tinh tấn, tự thu nhiếp tâm ý cho ngay thẳng. Pháp lành chưa sinh thì tâm ý làm cho phát sinh, sửa trị bản tính, tinh tấn, tự thu nhiếp tâm ý cho ngay thẳng. Pháp lành đã sinh thì vững chí không quên, làm cho tăng thêm rộng lớn, sửa trị bản tính, tinh tấn, tự thu nhiếp tâm ý cho ngay thẳng. Cho nên phải làm như thế: thà gãy gân xương, tự nát thân thể, chứ không theo tâm mà làm điều ác. Đó là mạnh mẽ chế ngự.

 "Thế nào là chú tâm quán xét? Quán thân bên trong theo đúng thân, quán thân bên ngoài theo đúng thân, dùng sự quán cả trong lẫn ngoài mà suy ngẫm phân biệt, cắt dứt không để tâm ý chạy theo. Quán cảm thọ bên trong theo đúng cảm thọ, quán cảm thọ bên ngoài theo đúng cảm thọ, dùng sự quán cả trong lẫn ngoài mà suy ngẫm phân biệt, cắt dứt không để tâm ý chạy theo. Quán tâm ý bên trong theo đúng tâm ý, quán tâm ý bên ngoài theo đúng tâm ý, dùng sự quán cả trong lẫn ngoài mà suy ngẫm phân biệt, cắt dứt không để tâm ý chạy theo. Quán pháp bên trong theo đúng pháp, quán pháp bên ngoài theo đúng pháp, dùng sự quán cả trong lẫn ngoài mà suy ngẫm phân biệt, cắt dứt không để tâm ý chạy theo. Đó là chú tâm quán xét.

 "Thế nào là phân biệt? Biết điều gì nên làm, điều gì không nên làm, theo lẽ chính đáng mà phân biệt để làm. Đó là phân biệt. Người biết mạnh mẽ chế ngự, chú tâm quán xét và phân biệt thì mới là có sức mạnh; chứ không phải tráng sĩ nhiều sức mới là mạnh. Bỏ ác theo thiện được thì gọi là mạnh nhất. Từ khi ta cầu thành Phật, tranh đấu với tâm mình đến nay đã vô số kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài), vì không nghe theo tâm tà nên nay được thành Phật cho thế gian các ông, cũng có thể dừng nghỉ được rồi. Tâm ý các ông đã ở lâu trong chỗ dơ bẩn, hãy tự nhổ mình lên để thoát khỏi các khổ ấy. Thấy những cô gái này đến, hãy làm như lời ta dạy."

 Rồi Nại Nữ đến, cúi đầu lạy xong ngồi qua một bên. Phật hỏi: "Nay các cô, tâm ý thế nào?"

 Nại Nữ đáp: "Nhờ ơn lớn của Phật, chúng con được nghe pháp, tỉnh ngộ khỏi ngu si, ngày đêm tự răn, không dám có tâm tà."

 Phật bảo Nại Nữ: "Người ưa tà dâm có năm điều tự hại: một là tiếng tăm xấu xa; hai là bị phép vua ghét bỏ; ba là lòng dạ đổi khác, hay nghi ngờ; bốn là chết vào địa ngục; năm là chịu tội địa ngục xong lại mang thân súc sinh. Đều do tà dâm mà ra. Người tự dập tắt được tâm ấy, không tà dâm, thì có năm điều thêm phúc: một là được nhiều người khen ngợi; hai là không sợ quan lại; ba là thân được yên ổn; bốn là chết được sinh lên trời; năm là từ đó lập được con đường Nê-hoàn trong sạch. Cho nên phải tự lo lắng, nhàm chán. Thân đàn bà sinh ra lắm bệnh, kỳ kinh nguyệt không sạch, bị trói buộc, roi vọt, không được tự do. Nếu vâng giữ kinh và giới thì có thể đạt con đường trong sạch như Phật."

 Phật vì Nại Nữ giảng pháp, chính đáng dạy dỗ, nói nhiều lời cốt yếu. Nại Nữ vui mừng, rời chỗ ngồi quỳ thẳng thưa: "Con muốn sửa soạn bữa cơm đạm bạc, xin Phật cùng chúng thánh hạ cố đến dùng." Phật im lặng nhận lời. Nàng liền làm lễ rồi đi.

 Nàng đi chưa bao lâu, các nhà Ly-xa (dòng họ quý tộc) thuộc hàng hào tộc ở Duy-da-ly nghe tin Phật cùng các đệ tử đến, cách thành bảy dặm, liền ngồi những cỗ xe bốn màu theo nghi trượng uy nghiêm của vua ra đi để gặp Phật. Trong các nhà Ly-xa, có nhóm cưỡi ngựa xanh, xe xanh, áo xanh, lọng xanh, cờ xanh, phướn xanh, quan thuộc đều xanh. Có nhóm cưỡi ngựa vàng, xe vàng, áo vàng, lọng vàng, cờ vàng, phướn vàng, quan thuộc đều vàng. Có nhóm cưỡi ngựa đỏ, xe đỏ, áo, lọng, cờ, phướn, quan thuộc đều đỏ. Có nhóm cưỡi ngựa trắng, xe trắng, áo, lọng, cờ, phướn, quan thuộc đều trắng.

 Phật thấy xe ngựa mấy chục vạn người chật đường kéo đến, liền bảo các tỳ-kheo: "Các ông muốn thấy cảnh đoàn tùy tùng ra vào trong vườn của vua trời ở cõi trời Đao-lợi thì có khác gì cảnh này đâu?"

 Các nhà Ly-xa đến nơi, đều xuống xe đi bộ vào vườn xoài, làm lễ xong ngồi qua một bên. Phật vì đại chúng giảng pháp, chính đáng dạy dỗ. Có một người tên là Tính Ký (?), rời chỗ ngồi đứng dậy, sửa áo, hướng về Phật tự bày tỏ: "Mỗi lần nghe công đức của Phật cao vời rất lớn, trên trời dưới đất không đâu không xao động, con thường theo đến nơi Phật ở, ngày đêm kính ngưỡng, hết lòng vâng theo sự giáo hóa trong sạch, không dám gây phiền não."

 Phật bảo Tính Ký: "Bậc sáng suốt trong thiên hạ mới biết kính Phật. Người kính Phật thì tự được phúc, chết đều sinh lên trời, không rơi vào đường ác."

 Rồi Tính Ký nói bài kệ khen ngợi rằng:

 Kính lạy đấng Pháp vương (vua của giáo pháp, chỉ Phật) đến, tâm chính, sức đạo an;

 Bậc tối thắng hiệu là Phật, danh tiếng rạng như núi Tuyết.

 Ví như hoa trong sạch không ngờ vực, được vui như gần hương thơm;

 Ngắm thân Ngài không biết chán, ánh sáng như sương long lanh rực rỡ.

 Chỉ Phật trí tuệ cao diệu, sáng ngời không chút bụi nhơ;

 Nguyện vâng giữ giới thanh tín (giới của người tại gia có lòng tin trong sạch), tự quy y Tam tôn (ba ngôi tôn quý: Phật, Pháp, Tăng).

 Khi ấy năm trăm người hào tộc trong hội, mỗi người cởi áo trên mình trao cho Tính Ký. Tính Ký cầm áo đến trước thưa Phật: "Các vị tôn giả này nghe lời lành mà vui mừng, cùng đem năm trăm chiếc áo thượng hạng dâng lên đức Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính, chỉ Phật), xin Ngài thương xót nhận cho."

 Phật nhận xong bảo: "Này kẻ sĩ, nên biết: Phật là Như Lai, Chí Chân (bậc chân thật tột cùng), Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ hoàn toàn chân chính), Minh Hạnh Thành (trí tuệ và đức hạnh đều trọn vẹn), Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến chỗ giải thoát), Thế Gian Giải (bậc hiểu thấu thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc cao nhất không ai hơn), Đạo Pháp Ngự (bậc khéo điều phục chúng sinh bằng đạo pháp), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), hiệu là Phật, Chúng Hựu. Phật ra đời có năm điều hiếm có, là pháp tự nhiên. Năm điều ấy là gì?

 "Phật ra đời giáo hóa thiên hạ, đối với Đế Thích, Phạm thiên (các vua trời), sa-môn, Phạm chí, rồng thần, đế vương, dùng trí tuệ tự nhiên mà làm chứng nghiệm rõ ràng cho đời, mở bày đạo chân thật; lời đầu cũng hay, lời giữa cũng hay, lời cuối cũng hay, nghĩa lý cốt yếu đầy đủ, trong sạch, thấu suốt, giảng bày cho tất cả. Đó là điều hiếm có thứ nhất, là pháp tự nhiên.

 "Phật giảng kinh cho thiên hạ, người nghe đều vui, tin theo học hỏi, tụng đọc, giữ thân miệng ý ngay thẳng, bỏ tà theo chính. Đó là điều hiếm có thứ hai, là pháp tự nhiên.

 "Dân chúng thiên hạ nghe kinh và đạo của Phật, tâm ý mở mang hiểu biết, suy ngẫm sâu xa, đều được trí tuệ sáng suốt. Đó là điều hiếm có thứ ba, là pháp tự nhiên.

 "Dân chúng thiên hạ nghe lời Phật dạy răn, phần nhiều đem lòng yêu kính, ra khỏi ba đường ác, sinh vào cõi trời người, được lợi lớn. Đó là điều hiếm có thứ tư, là pháp tự nhiên.

 "Dân chúng thiên hạ nghe lời pháp sâu xa mầu nhiệm của đạo Phật, hiểu được gốc rễ và nhân duyên của sinh tử, dứt tình bỏ dục, đều được thoát ra. Tinh tấn bậc nhất thì được đạo ứng chân; tinh tấn bậc hai thì được đạo Bất hoàn; tinh tấn bậc ba thì được đạo Tần lai; tinh tấn bậc tư thì được đạo Câu cảng. Đó là điều hiếm có thứ năm, là pháp tự nhiên.

 "Người thường đối với Phật mà có lòng đền đáp, dù bố thí chút việc lành nhỏ cũng đều được phúc lớn, không uổng phí. Cho nên, Tính Ký, hãy tự gắng sức học để được điều này."

 Phật nói xong, các nhà Ly-xa đứng dậy rời chỗ ngồi, sửa áo chắp tay thưa: "Chúng con vốn muốn thỉnh Phật, nhưng Nại Nữ đã giành trước rồi; xin để ngày khác. Chúng con nhiều việc, xin cáo từ trở về."

 Phật nói: "Các ông tự biết lúc nào nên đi."

 Họ liền cúi đầu lạy dưới chân Phật, đi quanh ba vòng rồi về.

 Nại Nữ suốt đêm làm món ăn ngon béo, trang hoàng trong nhà, sáng sớm bày giường ghế, đến thưa Phật: "Cỗ bàn đã sửa soạn xong, xin bậc Thánh biết thời." Phật cùng các đệ tử đến nhà nàng, lên tòa cao ngồi trước đại chúng. Nại Nữ tự tay rót, gắp, dâng bát, dâng nước uống. Dâng nước rửa xong, nàng lấy ghế nhỏ ngồi trước Phật, muốn hỏi pháp.

 Phật nói: "Ta cùng vui với cô. Người ưa bố thí thì về sau không bị oán thù, không phải sợ hãi, được nhiều người khen ngợi, tiếng tốt ngày càng tăng, mọi người yêu kính. Người không keo kiệt, lấy nhân từ và trí tuệ làm sự khôn ngoan, như vậy thì không cấu nhiễm, yên ổn, sinh lên trời cùng các vị trời vui chơi."

 Phật vì Nại Nữ giảng pháp, chính đáng dạy dỗ, nói nhiều lời cốt yếu; mọi người nghe xong đều vui mừng.

 Phật bảo hiền giả A-nan cùng đi đến ấp Trúc Phương, dừng dưới rừng cây phía bắc thành. Năm ấy ấp Trúc Phương mất mùa đói kém, giá lúa gạo tăng vọt. Phật bảo các tỳ-kheo: "Vùng này đói kém, khất thực khó được. Các ông nên chia nhóm mà đi, mỗi nhóm đến các làng ấp ở Duy-da-ly và Việt Chỉ thì không đến nỗi thiếu thốn."

 Các tỳ-kheo vâng lời dạy, chuẩn bị đi. Phật nói: "Các tỳ-kheo, nên biết tự tiết giảm: được thứ tốt không mừng, gặp thứ xấu đừng lo; ăn chỉ để nuôi thân, đừng tham cầu món ngon. Chỉ vì ham mùi vị, vì tham cầu mà sinh tử không dứt. Người biết tiết độ cho thân, tự tiết giảm được thì có thể được tâm định."

 Phật vì họ giảng pháp, chính đáng dạy dỗ, nói nhiều lời cốt yếu. Mọi người đều vui mừng, lạy Phật rồi đi, chia nhóm mà đi đến các nước, các ấp.

 Phật một mình cùng A-nan đến làng Vệ Sa. Lúc ấy thân Phật bệnh, khắp người đều đau. Phật nghĩ: "Đau lắm, mà các đệ tử đều không có ở đây. Phải đợi mọi người đến rồi mới nhập Nê-hoàn. Nên vì bệnh này mà tự gắng sức tinh tấn, nhập vào định không nghĩ đến các tưởng." Ngài liền đúng như thế mà nhập tam muội (trạng thái tâm hoàn toàn định tĩnh, chuyên chú một chỗ), suy ngẫm, vào định không nghĩ đến các tưởng; nhờ tâm nhẫn chịu ấy mà tự được yên.

 Hiền giả A-nan từ dưới một gốc cây đứng dậy, đến chỗ Phật cúi đầu lạy xong đứng qua một bên, hỏi thăm Phật: "Bệnh của Ngài có đỡ chăng? Nghe thân thể của bậc Thánh có bệnh, con thật lo sợ. Phải chăng đức Thế Tôn muốn nhập Nê-hoàn? Xin Ngài có lời dạy bảo cho chúng đệ tử."

 Phật đáp A-nan: "Phật đâu có xa cách chúng tăng? Ta cũng luôn ở trong chúng tỳ-kheo. Những gì cần làm, cần dạy răn, ta đã nói đầy đủ trước sau, đều ở nơi chúng tăng cả. Chỉ cần tinh tấn theo kinh mà làm. Vừa rồi ta sinh bệnh, khắp người đau lắm, liền nghĩ đến định không nghĩ đến các tưởng; tâm không bám vào bệnh nên nhẫn chịu được, đó là chỗ cốt yếu chân chính. A-nan, pháp ta nói, trong ngoài đều đầy đủ. Phật là bậc thầy về pháp, không bỏ sót điều gì. Những gì cần thực hành, tự các ông đủ biết. Ta cũng đã già, tuổi sắp tám mươi, thân như cỗ xe cũ, không còn chắc, không còn mạnh.

 "Ta vốn đã nói: sống chết có thời, không có gì sinh ra mà không đi đến chỗ tận cùng. Ở trên cao có cõi trời tên là Bất Tưởng Nhập (cõi trời cao nhất, nơi tâm không còn có tưởng mà cũng không phải không có tưởng), thọ đến tám vạn bốn nghìn kiếp (?), mà ở đó cũng có chết. Vì thế Phật mới ra đời giảng kinh cho thiên hạ, chỉ bày cho tất cả con đường lớn Nê-hoàn để dứt gốc rễ sinh tử.

 "Nay ta vì tất cả những ai có thân mà làm ngọn đèn, khiến thân tự nương tựa; vì giáo pháp mà làm ngọn đèn, khiến pháp tự nương tựa. Thế nào là ngọn đèn? Thế nào là tự nương tựa? Đó là chuyên tâm vào bốn chí duy (bốn cách chú tâm quán xét): một là quán thân, hai là quán cảm thọ, ba là quán tâm ý, bốn là quán pháp; mạnh mẽ chế ngự, suy ngẫm, cắt dứt không để vọng tưởng. Đó là làm ngọn đèn giáo pháp cho tất cả, phải nương tựa vào đó. Điều này ta đã nói lại nhiều lần. Ai muốn giải thoát thì phải tinh tấn tu giới pháp trong ngoài, giữ cho như thường lệ. Người nào biết tự nương tựa, giác ngộ kinh và đạo của Phật, đều là con cháu của Phật. Nay ta đã bỏ ngôi chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị khắp thiên hạ bằng chánh pháp) mà làm Phật cho thiên hạ, lo cứu độ ba cõi (tam giới: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới chúng sinh). Các ông cũng nên tự lo cho thân mình để dứt các khổ."

 Đến mùa an cư tránh mưa, vá sửa y xong, Phật bảo hiền giả A-nan cùng đi đến Duy-da-ly. A-nan vâng lời dạy liền đi. Đến nơi, dừng ở quán Viên Hầu (quán Khỉ Vượn). Đi khất thực xong, rửa bát, rửa ráy, Phật lại cùng A-nan đến đất thần Cấp Tật.

 Phật nói: "A-nan, Duy-da-ly vui, Việt Thí cũng vui. Nay mười sáu nước lớn trong thiên hạ, các quận ấp đều vui. Sông Hy-liên-nhiên sản nhiều vàng; cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người ở) đẹp như tranh năm sắc. Người sinh ra ở đời lấy sống lâu làm vui. Nếu tỳ-kheo hay tỳ-kheo-ni biết bốn thần túc (bốn nền tảng của thần thông: sức mạnh của ý muốn, tinh tấn, tâm và sự quán xét, giúp đạt định và thần lực) thì đó là nhổ được gốc khổ. Nếu tu tập nhiều, nhớ nghĩ không quên, thì tùy theo ý muốn có thể không chết, sống một kiếp mà còn hơn thế nữa. A-nan, như thế đó, bốn thần túc Phật đã tu tập nhiều, chuyên nhớ không quên, tùy theo ý muốn, Như Lai có thể ở lại đời một kiếp hoặc hơn."

 Phật nói lại điều đó đến hai ba lần. Lúc ấy tâm ý A-nan chìm vào ý nghĩ khác, bị ma che lấp, mờ mịt không hiểu, im lặng không đáp. Phật nói: "A-nan, ông hãy đến dưới một gốc cây, lặng tâm mà tự suy nghĩ." A-nan liền vâng lời, đến một chỗ ngồi.

 Bấy giờ ma Ba-tuần (vua ma, kẻ chuyên ngăn cản người tu đạo) đến nói: "Ý Phật đã không còn ham muốn, có thể nhập Bát-nê-hoàn rồi. Việc dạy bảo đã khắp, đã xong, có thể diệt độ (nhập Niết-bàn) rồi. Xưa kia Phật ở bên bờ sông Ủ-lưu, giảng giải cho các vị trưởng lão rằng: 'Ta làm Phật tuy được tự tại, nhưng không tham ở lâu.' Nếu không phải là bây giờ thì còn đợi lúc nào? Những người cần độ cũng đã độ xong, có thể nhập Bát-nê-hoàn rồi."

 Phật đáp Ba-tuần: "Ta sở dĩ đến nay chưa diệt độ là vì đợi các tỳ-kheo và tỳ-kheo-ni của ta đều có trí tuệ, vâng giữ kinh và giới, khuyên mời người chưa vào đạo, khiến người học được thành tựu. Lại cũng đợi các thanh tín sĩ và thanh tín nữ của ta được trí tuệ, vâng giữ kinh và giới, người chưa vào thì vào, người đã nhận pháp thì thành tựu. Như thế đó, Ba-tuần, ta đợi bốn hàng đệ tử này đều được ý nghĩa của pháp, lần lượt dạy cho nhau, mở mang cho người còn non dại, khiến việc học được thành tựu. Vì thế đến nay chưa diệt độ thôi."

 Ma nói: "Đã đủ rồi, thời đã xong rồi."

 Phật nói: "Ngươi im đi. Như Lai không lâu nữa, ba tháng sau sẽ nhập Nê-hoàn."

 Ma nghe vậy trong lòng mới vui, mừng rỡ bỏ đi.

 Phật liền ngồi ngay ngắn, nhập định tự suy nghĩ, ở trong tam muội không giữ lại thọ mạng, bỏ phần thọ mạng còn lại. Ngay lúc ấy mặt đất rung chuyển dữ dội, giữa hư không trong sạch, ánh sáng của Phật chiếu suốt không cùng; các vị trời thần kéo đến chật cả hư không. Phật xuất định, tự nói bài kệ rằng:

 Vô lượng các đức hạnh, cùng thân hữu vi (thân do nhân duyên tạo thành), nay ta đều buông bỏ;

 Gần xa những ai đáng độ, ta đã độ hết những người đáng độ.

 Hiền giả A-nan trong lòng kinh hãi, sởn tóc gáy, vội đi đến chỗ Phật, cúi đầu lạy xong đứng qua một bên, thưa Phật: "Lạ lùng thay, bạch Thế Tôn, đất rung chuyển đến thế, là do nhân duyên gì?"

 Phật bảo A-nan: "Phàm đất ở đời rung chuyển có tám nhân duyên. Tám ấy là gì?
Đất trong thiên hạ ở trên nước, nước dựa vào gió, gió dựa vào hư không. Trong hư không có gió lớn, có khi tự nổi lên thì nước lớn xao động; nước lớn xao động thì khắp mặt đất rung chuyển. Đó là thứ nhất.
Có khi vị sa-môn đắc đạo hay vị trời thần diệu, giới đức hưng thịnh, muốn tự thử sức, lấy tay ấn xuống một chút đất, thì khắp mặt đất rung chuyển. Đó là thứ hai.
Khi Bồ-tát (người tu hạnh cứu độ chúng sinh, sắp thành Phật) mới từ cõi trời thứ tư (cõi Đâu-thuật) xuống vào thai mẹ, sáng suốt, có lòng từ, muốn thấy đạo được giáo hóa, mở mang cho kẻ ngu tối, bèn phóng ánh sáng thần diệu làm chấn động trời đất, khiến Phạm thiên, Đế Thích, ma, sa-môn, Phạm chí, tất cả đều thấy ánh sáng. Đó là thứ ba.
Khi Bồ-tát sinh ra khỏi thai mẹ, đức cảm động các vị trời, trời trong không mây, ánh sáng thần diệu chiếu xa, thì khắp mặt đất rung chuyển. Đó là thứ tư.
Đến khi Bồ-tát đạt đạo vô thượng, thành Phật chân chính, khắp mặt đất rung chuyển mạnh, các vị trời thần tỏa khắp bốn phương ca ngợi danh hiệu Phật. Đó là thứ năm.
Khi đã thành Phật, lúc đại hội đầu tiên, ba lần chuyển bánh xe pháp (ba lần giảng Tứ đế: chỉ ra, khuyên tu, và chứng nghiệm), trời người liền hiểu. Vị Bồ-tát ấy lên thành đạo lớn, ánh sáng chiếu xa, lúc ấy khắp mặt đất rung chuyển. Đó là thứ sáu.
Khi việc giáo hóa của Phật sắp xong, muốn bỏ thọ mạng, không giữ mạng sống, bèn phóng ánh sáng lớn khuyến khích trời người, thì khắp mặt đất rung chuyển. Đó là thứ bảy.
Khi Phật Chúng Hựu sắp bỏ thân nhập Bát-nê-hoàn, ánh sáng không đâu không chiếu tới, trời thần cùng kéo đến, thì khắp mặt đất rung chuyển. Đó là thứ tám."

 A-nan nói: "Nay Phật đã bỏ thọ mạng rồi sao?"

 Phật nói: "Đã bỏ."

 A-nan thưa: "Xưa con nghe Phật nói: nếu có đệ tử biết bốn thần túc, tu tập nhiều, chuyên nhớ không quên, tùy theo ý muốn thì có thể ở lại không chết một kiếp hoặc hơn. Thế mà đạo đức của Phật vượt xa điều đó, lại không thể ở lâu sao?"

 Phật đáp A-nan: "Nay ông nói vậy, há chẳng phải lỗi sao? Ta nói với ông về bốn thần túc đến hai ba lần, mà ông cứ im lặng, chìm trong mờ tối, không khởi ý tưởng sáng suốt, bị ma che lấp, thì còn nói gì nữa? Những lời Phật đã nói, lời đã ra khỏi miệng, há lại tự trái được sao?"

 A-nan đáp: "Không thể."

 "Đúng thế, A-nan. Kẻ không có trí đã tự nói ra rồi lại nuốt lời, ta không có chuyện ấy."

 A-nan rơi nước mắt nói: "Sao mà nhanh thế! Phật nhập Nê-hoàn sao mà vội thế! Con mắt của thế gian sắp tắt rồi."

 Khi ấy Phật bảo hiền giả A-nan mời các tỳ-kheo đang tu hành ở nước Duy-da-ly. A-nan vâng lời đi mời. Tất cả họp ở giảng đường, cúi đầu lạy xong đứng qua một bên.

 Phật bảo các tỳ-kheo: "Thế gian vô thường, không có gì bền chắc, tất cả rồi đều phải lìa tan. Không có gì thường còn, mà tâm thức cứ làm theo thì chỉ là tự dối mình. Ân ái gặp gỡ, có ai được lâu dài? Trời đất, núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) còn có lúc sụp đổ, huống chi người và vật mà muốn còn mãi. Sinh tử lo khổ thật đáng chán lắm rồi. Ba tháng sau, Phật sẽ nhập Bát-nê-hoàn; các ông đừng lấy làm lạ, đừng lo buồn.

 "Vả lại, hết thảy các đức Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đều nhờ pháp mà thành. Kinh pháp còn đó, chỉ cần tự gắng sức, siêng học, ra sức tu hành, giữ tâm trong sạch, hướng đến chỗ được độ thoát. Tâm thức và tình thức dừng nghỉ thì không chết, không sinh lại, cũng không còn chạy trong năm đường, bỏ thân này lại nhận thân khác. Ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) đã dứt thì không còn nỗi khổ đói khát, lạnh nóng, lo buồn, khổ não.

 "Người biết giữ tâm ngay chính thì các vị trời trên cao đều vui thay cho người ấy. Phải hàng phục tâm, mềm mỏng, tự tiết giảm, đừng chạy theo những gì tâm muốn làm. Việc làm của tâm không gì là không làm; người đắc đạo cũng do tâm. Tâm làm trời, tâm làm người, tâm làm quỷ thần, súc sinh, địa ngục — tất cả đều do tâm làm ra. Từ việc làm của tâm mà khởi lên các pháp. Tâm làm ra thức, thức làm ra ý, ý lại chuyển vào tâm. Tâm là thứ đứng đầu; chí của tâm thành ra hành động, hành động làm thành số mệnh. Hiền hay ngu là ở hành động, thọ hay yểu là ở số mệnh. Ba thứ chí, hành, mệnh này nương vào nhau; những điều tốt xấu đã làm, tự thân phải gánh chịu. Cha làm điều bất thiện, con không chịu thay; con làm điều bất thiện, cha cũng không chịu thay. Làm lành tự được phúc, làm ác tự chịu họa. Nay Phật được trên trời dưới đất tôn kính, đều là do chí mình làm nên. Cho nên phải lấy tâm ngay chính mà thực hành pháp. Chỉ người thực hành pháp mới được dừng nghỉ ngay trong đời này, được yên ổn ngay trong đời này. Hãy khéo nhận giữ, nhận kỹ, tụng đọc, lặng tâm suy ngẫm; như thế thì pháp trong sạch của ta mới tồn tại lâu dài, mới có thể thương xót cứu độ các khổ của thế gian, đem lợi ích của đạo làm yên ổn các trời và dân chúng.

 "Các tỳ-kheo nên biết, thế nào là pháp? Đó là bốn chí duy, bốn ý đoan, bốn thần túc, bốn thiền hạnh, năm căn, năm lực, bảy giác, tám đạo đế. Nếu nhận giữ và thực hành thì có thể được giải thoát, khiến pháp không suy.

 "Thế nào là bốn chí duy (bốn cách chú tâm quán xét: quán thân, cảm thọ, tâm ý và pháp)? Quán thân bên trong theo đúng thân, quán thân bên ngoài theo đúng thân, dùng sự quán cả trong lẫn ngoài mà phân biệt suy ngẫm, cắt dứt tâm si mê lầm lạc. Quán cảm thọ, quán tâm ý và quán pháp cũng đều như đã nói ở trên.

 "Thế nào là bốn ý đoan (bốn sự siêng năng chân chính)? Pháp ác đã sinh thì liền dứt bỏ được, sửa trị bản tính, tinh tấn, tự thu nhiếp tâm ý cho ngay thẳng. Pháp ác chưa sinh thì chế ngự không cho khởi, sửa trị bản tính, tinh tấn, tự thu nhiếp tâm ý cho ngay thẳng. Pháp lành chưa sinh thì làm cho phát sinh, sửa trị bản tính, tinh tấn, tự thu nhiếp tâm ý cho ngay thẳng. Pháp lành đã sinh thì vững chí không quên, làm cho tăng thêm, tinh tấn giữ tâm ý ngay thẳng.

 "Thế nào là bốn thần túc? Suy ngẫm về định của ý muốn để diệt các hành, đầy đủ thần túc của sự nhớ nghĩ; ý muốn ấy không tà, không lấy cũng không bỏ, thường giữ hạnh trong sạch. Định của tinh tấn, định của tâm ý, định của sự quán xét tu tập (?) cũng đều như lời đã nói ở trên.

 "Thế nào là bốn thiền (bốn bậc thiền định, tâm ngày càng lắng sâu)? Bỏ ham muốn và pháp ác, chỉ còn tâm tìm xét và dõi theo (?), chí vui nơi chỗ vô vi (chỗ không tạo tác, vắng lặng), thành thiền thứ nhất. Sự tìm xét và dõi theo đã diệt, bên trong giữ tâm chuyên nhất, chí ở nơi lặng yên, thành thiền thứ hai. Chỉ quán xét không dâm dục, tâm an, thân ngay ngắn, phân biệt thấy chân thật, thành thiền thứ ba. Đã dứt khổ và vui, không còn ý tưởng lo hay mừng, tâm ý đã trong sạch, thành thiền thứ tư.

 "Thế nào là năm căn (năm gốc rễ của sự tu tập)? Một là tín căn: tâm ý hướng về bốn niềm vui. Hai là tinh tấn căn: sửa trị bốn ý đoan. Ba là niệm căn: nhớ nghĩ bốn chí duy. Bốn là định căn: suy ngẫm bốn thiền hạnh. Năm là trí căn: thấy Tứ chân đế.

 "Thế nào là năm lực (năm sức mạnh do năm căn lớn lên mà thành)? Một là tín lực: tâm vui mừng không bị phá hoại. Hai là tinh tấn lực: thường mạnh mẽ chế ngự được. Ba là niệm lực: được sự quán xét của chí duy. Bốn là định lực: tâm thiền không loạn. Năm là trí lực: tự chứng nghiệm bằng đạo.

 "Thế nào là bảy giác ý? Đó là niệm giác ý, pháp giải giác ý, tinh tấn giác ý, ái hỷ giác ý, nhất hướng giác ý, duy định giác ý, hành hộ giác ý.

 "Thế nào là tám đạo (tám con đường chân chính)? Chánh kiến (thấy biết đúng), chánh tư (suy nghĩ đúng), chánh ngôn (nói đúng), chánh hành (làm đúng), chánh mệnh (sinh sống đúng), chánh trị (siêng năng đúng), chánh chí (nhớ nghĩ đúng), chánh định (tâm định đúng). Đó là pháp trong sạch đưa ra khỏi thế gian."

 Khi ấy Phật bảo hiền giả A-nan cùng đi đến ấp Câu-lợi. A-nan vâng lời dạy, cùng đi. Phật ở Duy-da-ly xong, đi qua trong nước, ra cửa thành, quay người sang phải nhìn cửa thành mà mỉm cười. Hiền giả A-nan liền sửa áo, gối phải chấm đất, quỳ thẳng hỏi: "Từ khi con được hầu Phật đến nay đã hơn hai mươi năm, chưa từng thấy Phật làm điều gì vô cớ. Nay Ngài quay người nhìn cửa thành mà cười, là do nhân duyên gì?"

 Phật nói: "Đúng thế, đúng thế, A-nan. Theo phép tắc của Phật, không vô cớ quay người mà cười. Đây là lần cuối cùng ta thấy Duy-da-ly, nên mới nhìn mà cười thôi."

 Rồi Phật tự nói bài tụng rằng:

 Đây là lần cuối cùng ta, dạo ngắm thành Duy-da-ly;

 Sắp đi vào chốn Nê-hoàn, không còn nhận lấy thân nữa.

 Có một tỳ-kheo khác cũng nói bài tụng khen rằng:

 Phật nói đây là lần cuối, thân này đi đến chỗ tận cùng;

 Nếu Ngài chìm vào cõi trong lặng hư không, biết đâu còn thấy bậc Thánh đến?

 Phật cùng A-nan đến Câu-lợi, dừng dưới rừng cây phía bắc thành, bảo các tỳ-kheo: "Phải giữ giới trong sạch, phải suy nghĩ để tâm được định, phải hiểu thấu trí tuệ. Người giữ giới, có định có tuệ, thì thành đức lớn, được tiếng tốt dồi dào, vĩnh viễn lìa tham dục, giận dữ, ngu si, có thể thành bậc ứng chân. Ai muốn ngay đời này hướng đến con đường đúng đắn thì phải gắng tự giải thoát, khiến đời này là đời cuối, vào đạo trong sạch; đã làm đúng điều nên làm thì tự biết thân mình về sau không còn thọ sinh."

 Phật lại bảo hiền giả A-nan cùng đi đến ấp Kiện Trì, dừng ngồi dưới gốc cây phía bắc thành, bảo các tỳ-kheo: "Phải giữ giới trong sạch, suy ngẫm để tâm được định, cầu hiểu thấu trí tuệ. Người giữ giới trong sạch thì không chạy theo ba thói (tham, giận, si); người suy ngẫm định tâm thì tâm không buông tán; người đã hiểu thấu trí tuệ thì lìa bỏ sự ham muốn nắm giữ, hành động không vướng mắc. Có giới, định, tuệ thì đức lớn, tiếng tốt dồi dào, lại lìa ba cấu bẩn, cuối cùng thành bậc ứng chân. Ai muốn với thân này mà hướng đến con đường đúng đắn thì phải siêng cầu giải thoát, khiến đời này là đời cuối, vào đạo trong sạch; làm đúng điều nên làm thì tự biết đã diệt, về sau không còn thọ sinh."

 Phật lại cùng A-nan đi qua ấp Yểm Mãn, ấp Xuất Kim, ấp Thụ Thủ, ấp Hoa Thị, đến ấp Thiện Tịnh. Đến đâu Ngài cũng giảng cho đệ tử ba điều cốt yếu này, rằng: "Phải giữ giới, phải suy nghĩ để tâm được định, phải hiểu thấu trí tuệ. Giữ ba điều này thì đức dồi dào, tiếng tốt lớn, tiêu được dâm dục, giận dữ, si mê; đó gọi là con đường đúng đắn. Đã có tâm giới thì tâm định thành; tâm định đã thành thì tâm trí sáng. Như vải nhuộm trong sạch thì ăn màu sáng đẹp. Có ba tâm này thì đạo dễ đạt. Chỉ cần một lòng siêng năng cầu giải thoát, khiến đời này là đời cuối, đã vào chỗ trong sạch; làm đúng điều nên làm thì tự biết đến đây là tận cùng, không còn thọ sinh nữa. Nếu không đủ hạnh giới, định, tuệ thì muốn ra khỏi đời rất khó. Có ba điều này thì tâm ý tự mở mang hiểu biết, ngồi mà suy ngẫm liền thấy năm đường: trên trời, trong cõi người, địa ngục, súc sinh, quỷ thần; đều biết rõ ràng những điều chúng sinh suy nghĩ trong tâm. Ví như nước suối trong thì cát sỏi trong lòng suối, xanh vàng trắng đen gì cũng đều thấy cả. Người đắc đạo chỉ vì tâm trong nên nhìn đâu cũng thấy hết. Ai muốn đắc đạo thì phải làm trong sạch tâm mình. Như nước đục thì không thấy gì; giữ tâm không trong sạch thì không ra khỏi đời được. Điều thầy thấy và nói, đệ tử phải thực hành; thầy cũng không thể vào trong tâm đệ tử để sửa ý nghĩ cho họ. Ý nghĩ ngay thẳng thì đạo tự đạt được."

 Phật ở Thiện Tịnh xong, lại bảo hiền giả A-nan cùng đi đến ấp Phu Diên, dừng ngồi dưới gốc cây phía bắc thành. Lúc chiều tối, A-nan từ chỗ tĩnh tọa đứng dậy, đến chỗ Phật cúi đầu lạy xong, chắp tay hỏi: "Con chợt muốn biết, đất rung chuyển là do mấy việc?"

 Phật bảo A-nan: "Có ba nhân duyên. Một là đất dựa trên nước, nước dựa vào gió, gió dựa vào hư không; gió lớn nổi lên thì nước xao động, nước xao động thì đất rung chuyển. Hai là vị sa-môn đắc đạo và vị trời thần diệu muốn tỏ sự cảm ứng nên làm đất rung chuyển. Ba là do sức Phật: từ khi ta thành Phật, trước sau đã làm rung chuyển, ba nghìn mặt trời mặt trăng, một vạn hai nghìn cõi trời đất, không nơi nào không cảm động; trời, người, quỷ thần phần đông được nghe và hiểu."

 A-nan khen rằng: "Mầu nhiệm thay, Phật không ai sánh bằng! Dùng pháp tự nhiên mà không gì không cảm động. Đức tột bậc, đạo tột bậc, cao vời đến thế!"

 Phật nói: "Đúng thế, đúng thế, A-nan. Đức Phật không nhỏ; là do trải vô số kiếp tích chứa công đức, vâng làm các điều lành, tự mình đạt đến thành Phật, nên mới có pháp hóa tự nhiên thần diệu như thế: biết tất cả, thấy tất cả, không đâu không vào, không ai không hóa độ.

 "Ta nhớ thuở trước, đem lòng từ bi, cùng với mấy trăm nghìn người, các vua chúa, người quân tử trong thiên hạ, hiện hình đến gặp gỡ; tùy theo hình dáng của họ mà hiện ra, an ủi họ, giảng kinh và đạo, đi khắp nơi giáo hóa khiến họ có lòng lành. Hiện hóa như thế khắp tám phương; tùy theo phong tục, y phục, ngôn ngữ của từng nước, xem người ấy theo pháp gì, biết kinh gì, mà diễn giảng, trao cho chánh đạo. Người ưa lời nghĩa lý thì bày ra phép tắc giáo hóa; người hiểu đạo lý thì giảng chỗ cốt yếu cao siêu; làm cho chí họ vững vàng rồi thì ẩn mất. Các vua, người quân tử ấy không ai biết ta là ai, nhưng về sau đều say mê thưởng thức, kính cẩn vâng theo sự giáo hóa của pháp. Đó là pháp tự nhiên trong sạch mầu nhiệm của Phật.

 "Lại nữa, A-nan, ta được sức Phật, khắp nơi hiện hóa, dùng nghi tắc của Phật vào trong chúng sa-môn làm thầy dẫn dắt; sau đó hóa vào chúng Phạm chí, lại vào hàng cư sĩ, nhà nho, các học phái khác; tùy theo y phục, giọng nói, ngôn ngữ của họ mà trao kinh và đạo, khiến tất cả đều thành tựu, làm cho các pháp sai lệch (?) đều được sửa; rồi ẩn mất. Những người ấy đều nhận lời ta dạy mà không ai biết ta. Đó là pháp tự nhiên hiếm có của Phật.

 "Phật cũng lên đến cõi thứ nhất là trời Tứ Thiên Vương (cõi trời của bốn vị vua trời giữ bốn phương), lên khắp cõi thứ hai là trời Đao-lợi, cõi thứ ba là trời Diễm, cõi thứ tư là trời Đâu-thuật, cõi thứ năm là trời Bất Kiêu Lạc, cõi thứ sáu là trời Hóa Ứng Thanh, đi khắp cả cõi của ma (?); lại lên cõi thứ bảy là trời Phạm, cõi thứ tám là trời Phạm Chúng, cõi thứ chín là trời Phạm Phụ, cõi thứ mười là trời Đại Phạm, cõi thứ mười một là trời Thủy Hành, cõi thứ mười hai là trời Thủy Vi, cõi thứ mười ba là trời Thủy Vô Lượng, cõi thứ mười bốn là trời Thủy Âm, cõi thứ mười lăm là trời Ước Tịnh, cõi thứ mười sáu là trời Biến Tịnh, cõi thứ mười bảy là trời Thanh Minh, cõi thứ mười tám là trời Thủ Diệu, cõi thứ mười chín là trời Huyền Diệu, cõi thứ hai mươi là trời Phúc Đức, cõi thứ hai mươi mốt là trời Xác Thuần, cõi thứ hai mươi hai là trời Cận, cõi thứ hai mươi ba là trời Khoái Kiến, cõi thứ hai mươi bốn là trời Vô Kết Ái. Ta đều đi khắp, cùng với mấy trăm nghìn vị trời ấy, tùy theo hình dáng của họ mà hiện ra gặp gỡ. Vị ưa trong sạch thì giảng cho sự trong sạch; vị thấu đạt ý đạo thì khuyên đi truyền bá giáo hóa; vị ở trong hàng người trong sạch thì giúp họ mở rộng sự hiểu biết; tâm tình của họ hướng về pháp thì trao cho chỗ cốt yếu; dẫn dụ khuyên bảo, đem lợi ích giáo hóa khiến họ đắc đạo rồi liền ẩn mất. Các vị trời ấy không ai biết ta là ai. Đó là pháp tự nhiên hiếm có của Phật.

 "Bốn cõi trời còn lại ở trên đều không có hình và tiếng, nên Phật không đến. Đó là cõi thứ hai mươi lăm là trời Không Tuệ Nhập (cõi chỉ còn tâm an trú nơi hư không vô biên), cõi thứ hai mươi sáu là trời Thức Tuệ Nhập (cõi an trú nơi thức vô biên), cõi thứ hai mươi bảy là trời Bất Dụng Tuệ Nhập (cõi an trú nơi không còn gì cả), cõi thứ hai mươi tám là trời Bất Tưởng Nhập (cõi không có tưởng mà cũng không phải không có tưởng). Như thế đó, A-nan, ơn Phật rộng lớn, không gì không thành tựu (?), nhưng khó gặp được. Phật ra đời như hoa ưu-đàm-bát-la (loài hoa linh thiêng rất lâu mới nở một lần), chỉ thỉnh thoảng mới có. Pháp Phật nói cũng khó được nghe. Đã được nghe kinh pháp thì phải nhận lấy và giữ gìn.

 "Giữ gìn thế nào? Sau khi ta diệt độ, nếu có tỳ-kheo nói: 'Tôi đã gặp Phật, chính miệng Phật trao cho tôi pháp này, luật này, lời dạy này', nhưng lời nói ấy không gần với kinh, không theo kinh, làm tổn hại pháp, thì phải đem những gì kinh Pháp cú nói, những gì luật chỉ ra mà giải thích cho người ấy. Nếu lời ấy không hợp với kinh, trái với ý pháp, thì phải can rằng: 'Hiền giả hãy nghe: Phật không nói điều này. Ông đã nhận sai, trái với ý pháp, không phải pháp, không phải luật, không đúng lời Phật dạy, nên biết mà bỏ đi.'

 "Nếu có tỳ-kheo nói: 'Ở nơi tôi trú, tôi đã nương theo chúng thánh có pháp có giới, đối mặt nhận pháp này, luật này, lời dạy này', nhưng lời nói ấy không gần với kinh, không theo kinh, làm tổn hại chánh pháp, thì phải đem nghĩa của kinh Pháp cú và lời của luật mà giải thích cho người ấy. Nếu lời ấy không hợp với kinh, trái với ý pháp, thì phải can rằng: 'Hiền giả hãy nghe: chúng tỳ-kheo biết pháp, hiểu luật, điều này không phải pháp, không phải luật. Ông đã nhận sai, không ứng với kinh, trái với ý pháp, không đúng lời Phật dạy, nên biết mà bỏ đi.'

 "Nếu có tỳ-kheo nói: 'Tôi đối mặt nhận từ các bậc kỳ cựu trưởng lão, chính miệng các vị trao cho pháp này, luật này, lời dạy này', nhưng lời dạy ấy không gần với kinh, không theo kinh, làm tổn hại chánh pháp, thì phải đem nghĩa và lời của kinh Pháp cú mà giải thích cho người ấy. Nếu lời ấy không hợp với kinh, trái với ý pháp, thì phải can rằng: 'Hiền giả hãy nghe: các bậc kỳ cựu trưởng lão biết pháp, hiểu luật, điều này không phải pháp, không phải luật. Ông đã nhận sai, không ứng với kinh, trái với ý pháp, không đúng lời luật dạy, nên biết mà bỏ đi.'

 "Nếu có tỳ-kheo nói: 'Tôi được gần các bậc hiền tài, cao minh, trí tuệ thông đạt, phúc tuệ đông đủ, những bậc được mọi người tôn thờ, đối mặt nhận từ các vị kinh này, pháp này, luật này, lời dạy này', nhưng lời nói ấy không gần với kinh, không theo kinh, làm tổn hại chánh pháp, thì phải đem nghĩa của kinh Pháp cú mà giải thích cho người ấy. Nếu lời ấy không hợp với kinh, trái với ý pháp, thì phải can rằng: 'Hiền giả hãy nghe: các bậc hiền triết cao minh hiểu pháp, hiểu luật, điều này không phải pháp, không phải luật. Ông đã nhận sai, không ứng với kinh, trái với ý pháp, không đúng lời Phật dạy, nên biết mà bỏ đi.'

 "Lại nữa, A-nan, nếu có người nói: 'Tôi được nhận lời pháp này từ Phật', mà lời ấy sai lệch, không hợp kinh pháp; nếu có người nói: 'Tôi nhận từ chúng thánh vâng giữ pháp', mà lời ấy sai lệch, không hợp kinh pháp; nếu lại có người nói: 'Chính miệng các bậc kỳ cựu trưởng lão trao cho tôi điều này', mà lời ấy sai lệch, không hợp kinh pháp; nếu có người nói: 'Tôi đối mặt nhận lời này từ các bậc hiền tài cao minh, trí lớn, phúc tuệ', mà lời ấy sai, không hợp kinh pháp — thì phải nêu lời Phật mà giải thích cho họ hiểu, cốt khiến người ấy vào trong kinh, vâng theo luật, vì họ giảng rõ kinh pháp lời dạy của Phật, những gì chúng thánh vâng giữ, những gì trưởng lão làm sáng tỏ, những gì bậc hiền tài hiểu biết. Hiền giả hãy nhận cho kỹ, theo đúng lời luật dạy, chớ tranh cãi. Nên biết giữ bốn điều này. A-nan, nếu có bốn điều mờ tối ấy làm tổn hại chánh pháp, thì phải phân biệt cho họ, khiến họ bỏ tà vạy, xu nịnh mà nhận lấy bốn ý chân chính. Đó là người nhận giữ và bảo vệ pháp.

 "Kẻ nào không vâng theo kinh và giới, chúng tỳ-kheo phải đuổi ra. Cỏ dại không nhổ thì hại lúa tốt; đệ tử không tốt thì phá hoại đạo pháp của ta. Phải cùng nhau kiểm xét, đừng vì Phật đã đi mà không vâng theo lời dạy. Đời có sa-môn vâng giữ kinh và giới thì thiên hạ được phúc, các vị trời thần đều vui. Nếu nghe nơi nào có tỳ-kheo thông kinh, tỳ-kheo trưởng lão, hay người mới học, thì nên đến hỏi han học hỏi. Như thế thì các thanh tín sĩ, thanh tín nữ sẽ vui lòng cúng dường áo mặc, đồ ăn, giường nằm, thuốc chữa bệnh. Tỳ-kheo cùng đạo không thể không hòa thuận; những kẻ rơi vào địa ngục và ba đường ác đều vì không hòa thuận mà thôi. Tỳ-kheo không được chê cười lẫn nhau, nói rằng: 'Tôi biết kinh nhiều, ông biết kinh ít.' Biết nhiều hay biết ít, mỗi người tự tu theo đó. Lời nói nào hợp với kinh thì dùng, không hợp thì bỏ. Đó là điều Phật nói, điều tỳ-kheo nhận lấy, ắt phải khéo giữ gìn.

 "Đời sau, hễ giảng nói kinh thì phải nói: 'Tôi nghe như vầy, một thời Phật ở nước nọ, chỗ nọ, cùng với các tỳ-kheo nọ, giảng kinh này.' Nếu kinh ấy đúng thì không được tùy tiện nói là không phải Phật nói. Nối tiếp nhau giữ theo như thế, đó là pháp của tỳ-kheo, có thể tồn tại lâu dài."

 Khi ấy Phật bảo hiền giả A-nan cùng đi đến nước Ba-tuần (?), các đệ tử đều đi theo. Phật ở Phu Diên xong, đi qua trong thành, đến dừng ở vườn Thiền Đầu ngoài thành. Ở Ba-tuần có các nhà họ Hoa thuộc hàng hào tộc, nghe tin Phật đến, đều ra làm lễ, cúi đầu lạy xong ngồi qua một bên.

 Phật bảo các nhà họ Hoa: "Người có trí ở nhà thì cung kính, cần kiệm, chi dùng có chừng mực. Có bốn việc nên lo làm thì được vui mừng: một là nuôi dưỡng cha mẹ, vợ con; hai là chăm lo khách khứa, tôi tớ; ba là giúp đỡ họ hàng, bạn bè quen biết; bốn là phụng thờ vua, trời, các vị thần chính, sa-môn và đạo sĩ. Đó gọi là biết cách sống, giữ được thân, yên được nhà, được sức khỏe, được nhan sắc, giàu đủ, nổi tiếng, chết được sinh lên trời."

 Phật vì các nhà họ Hoa giảng pháp, chính đáng dạy dỗ, nói nhiều lời cốt yếu; mọi người đều vui mừng ra về. Có người con nhà họ Hoa tên là Thuần, ở lại một mình, đứng dậy sửa áo, quỳ thẳng thưa Phật: "Con muốn sửa soạn bữa cơm đạm bạc, xin Phật cùng chúng thánh hạ cố đến dùng." Phật vì lòng từ bi thương xót, im lặng nhận lời. Thuần vui mừng làm lễ rồi về, nấu nướng món ăn ngon béo, trang hoàng trong nhà, sáng sớm trải giường ghế xong, đến thưa Phật: "Cỗ bàn đã sửa soạn xong, xin bậc Thánh biết thời."

 Phật cùng các đệ tử đến nhà ông, lên tòa cao ngồi trước đại chúng. Thuần tự tay rót, gắp, dâng bát, dâng nước uống. Có một tỳ-kheo xấu đã muốn lấy đồ đựng (?), Phật biết việc ấy. Thuần nhớ ơn bậc Thánh, đem lòng tốt cúng dường. Dâng nước rửa xong, ông lấy ghế nhỏ ngồi trước Phật, nói bài tụng hỏi rằng:

 Xin hỏi bậc hiền thánh từ bi trí tuệ, đã qua đến bờ bên kia (bờ giải thoát);

 Đấng Pháp ngự (bậc điều phục chúng sinh bằng pháp) xin giải mối ngờ: sa-môn có mấy hạng?

 Phật bảo Thuần: "Sa-môn có bốn hạng, nên nhận biết phân biệt. Một là tu đạo thù thắng (vượt trội). Hai là thông đạo, giỏi nói. Ba là nương vào đạo mà sống. Bốn là làm ô uế đạo.

 "Thế nào là thù thắng? Pháp Phật nói không thể cân lường, người ấy tu hành không ai sánh bằng, hàng phục được tâm mà vượt qua được, lo sợ vì pháp, điều khiển dẫn dắt thế gian. Hạng sa-môn ấy là thù thắng nhất.

 "Thế nào là giỏi nói? Đối với pháp vi diệu mà Phật khen quý, người ấy thể nhận hiểu rõ chỗ thực, tu hành không ngờ vực, lại có thể vì người khác diễn giảng dấu vết của đạo. Hạng sa-môn ấy là người thương xót chúng sinh mà giỏi nói (?).

 "Thế nào là nương vào đạo? Lòng luôn nghĩ đến việc tự giữ mình, siêng năng thu tóm việc học, một hướng không quay lại, chăm chỉ không mỏi, lấy pháp mà nuôi mình. Hạng sa-môn ấy là biết cách sống.

 "Thế nào là làm ô uế? Buông thả theo những gì mình thích, cậy vào dòng dõi, chuyên làm việc dơ bẩn, khiến mọi người chê bai, không kính lời Phật, cũng không sợ tội. Hạng sa-môn ấy là làm ô uế đạo.

 "Người thường thấy nghe thì cho rằng tất cả đều ở trong đạo, đều là người học trí tuệ trong sạch, chỉ có thế thôi. Phải biết trong đó có thật có giả, có tốt có xấu, không thể đánh đồng làm một. Kẻ không tốt kia làm cho người hiền bị chê bai. Vì thế luật Phật đuổi kẻ xấu ra, ví như trong ruộng lúa mọc cỏ, không nhổ đi thì hại lúa. Đời có nhiều hạng như thế, bên trong chứa dơ đục, bên ngoài ra vẻ trong sạch. Người biết phúc thì có lòng tin, phụng thờ đạo, trọn không vì kẻ kia mà khởi lòng oán giận. Người biết điều lành thì tu sửa mình, xa lánh điều ác, trừ bỏ tham dục, giận dữ, si mê, nên đắc đạo nhanh chóng."

 Phật nói xong, Thuần vui mừng.

 Kinh Bát-nê-hoàn, quyển thượng (hết)

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video