Thiên 2 — Quyển hạ

 Kinh Bát-nê-hoàn (kinh kể về việc Đức Phật nhập Niết-bàn trọn vẹn, tức là Ngài qua đời, dứt hẳn sinh tử), quyển hạ.

 Không ghi tên người dịch; được xếp vào danh mục kinh dịch đời Đông Tấn.

 Lúc ấy, Phật gọi hiền giả A-nan (người em họ và là thị giả, tức người hầu cận, của Phật) cùng đi đến ấp Câu-di. Sau khi đã rời (?) thành Ba-tuần (tên một thành, không phải tên ma vương), đi được nửa đường thì bệnh của Phật phát lên, lưng đau. Ngài dừng lại, ngồi dưới gốc cây, rồi gọi hiền giả A-nan: “Ông hãy cầm bát đến sông Câu-di lấy nước.” A-nan vâng lời mà đi.

 Lúc ấy có năm trăm cỗ xe vừa lội qua phía thượng nguồn, nước đục chưa lắng trong. A-nan đi lấy nước, rồi trở về thưa với Phật: “Vừa rồi đoàn xe đi qua, nước đục chưa trong, chỉ có thể dùng để rửa ráy. Có sông Hy-liên cách đây không xa, xin đến đó lấy nước để uống.” Phật lấy bát nước rửa mặt, rửa chân. Khi ấy Ngài nén chịu cơn bệnh, và bệnh cũng tạm dịu được một lúc.

 Có vị đại thần dòng họ Hoa (dòng họ cai quản vùng Câu-di), tên là Phúc-kế, đi đường từ xa trông thấy Phật: các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) của Ngài lặng lẽ yên tĩnh, Ngài đã đạt đến sự điều phục tâm ý cao nhất, hoàn toàn tịch diệt (lặng dứt mọi phiền não) và trong sạch, nét mặt sáng sủa tươi đẹp. Ông vui mừng trong lòng, tiến đến lễ Phật, chào hỏi theo lễ xong thì đứng sang một bên.

 Phật hỏi Phúc-kế: “Ông nhờ đâu mà có được pháp hỷ (niềm vui do hiểu và thấm nhuần Pháp, tức giáo lý Phật dạy)?” Ông đáp: “Nhờ tỳ-kheo (người nam xuất gia đã nhận đủ giới luật) Lực-lam. Xưa tôi đi đường, thấy Lực-lam ngồi dưới gốc cây. Lúc ấy trên đường có năm trăm cỗ xe đi qua. Có một người đến sau, xuống xe hỏi vị tỳ-kheo: ‘Ngài có thấy đoàn xe đi trước không?’ Đáp: ‘Không thấy.’ Lại hỏi: ‘Có nghe tiếng xe không?’ Đáp: ‘Không nghe.’ Hỏi: ‘Lúc ấy ngài ngủ ư?’ Đáp: ‘Tôi không ngủ, chỉ đang tự suy ngẫm về đạo mà thôi.’ Người ấy thán phục nói: ‘Tiếng xe ầm ầm như thế, thức mà không nghe, dụng tâm sao chuyên nhất đến vậy, thật là hiếm có! Tiếng năm trăm cỗ xe còn chẳng nghe, huống gì những tiếng khác!’ Rồi người ấy liền dâng cúng một tấm áo vải nhuộm. Tôi lúc ấy nghe chuyện này, chí hướng càng thêm mạnh mẽ, bèn có được pháp hỷ cho đến ngày nay.”

 Phật hỏi Phúc-kế: “Ông có biết tiếng sấm chớp sét đánh so với tiếng năm trăm cỗ xe, bên nào lớn hơn không?” Đáp: “Dù cho nghìn cỗ xe cùng phóng nhanh, cùng vang một lúc, cũng không sánh kịp.” Phật nói: “Ngày xưa, có một lần ta đi đến A-trầm. Hôm ấy vào giờ bô (khoảng từ ba đến năm giờ chiều), trời bỗng đổ mưa sấm dữ dội, sấm chớp sét đánh chết bốn con bò đực và hai anh em người đang cày ruộng. ‘Riêng Thế Tôn không nghe thấy sao?’ (?) Ta khi ấy đang ở trong định (trạng thái tâm lắng yên, chuyên chú), rồi tỉnh ra, thong thả đi kinh hành (đi qua đi lại chậm rãi để tu tập). Một người đến cúi đầu làm lễ, rồi theo ta mà bước. Ta hỏi: ‘Có việc gì mà vội vã thế?’ Người ấy nói: ‘Vừa rồi sét đánh chết bốn con bò đực và hai anh em người cày ruộng, riêng Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) không nghe thấy sao?’ Ta nói: ‘Không nghe.’ Hỏi: ‘Lúc ấy ngài ngủ ư?’ Đáp: ‘Không ngủ, chỉ đang ở trong tam-muội (trạng thái thiền định sâu, tâm chuyên chú vào một điểm) mà thôi.’ Người ấy cũng thán phục nói: ‘Hiếm khi nghe có ai được định như Phật! Tiếng sét vang dội cả trời đất, vậy mà ở trong định lặng lẽ không nghe thấy!’ Người ấy lòng vui sướng, cũng được pháp hỷ.” Phúc-kế ca ngợi rằng:

 May mắn thay, được thấy Phật, ai mà chẳng vui mừng;

 Phúc lành và ước nguyện gặp đúng thời, khiến tôi được lợi ích của Pháp.

 Phật đáp bằng kệ (bài thơ tụng) rằng:

 Người yêu Pháp nằm yên ổn, được niềm vui, tâm ý trong sạch;

 Pháp do bậc chân nhân (bậc đã chứng đạo chân thật) giảng nói, người hiền luôn vui vẻ làm theo.

 Pháp che chở người thực hành Pháp, như mưa thấm nhuần muôn loài.

 Bấy giờ vị đại thần sai đầy tớ về nhà lấy tấm vải điệp (loại vải bông mịn quý) mới dệt bằng chỉ vàng, rồi hai tay dâng lên thưa: “Biết rằng Phật không dùng đến, xin Ngài thương xót mà nhận cho.” Phật nhận tấm vải, rồi vì ông mà giảng về sự giáo hóa chân chính của Pháp, cùng một số lời cốt yếu. Phúc-kế rời chỗ ngồi thưa: “Từ hôm nay trở đi, tự thân con xin quy y (về nương tựa) Phật, quy y Đạo Pháp, quy y Thánh chúng (cộng đồng những người xuất gia tu hành), và nhận giới của người thanh tín (người tại gia có lòng tin trong sạch, giữ giới): không giết hại, không lấy bậy của người, không dâm loạn, không dối trá, không uống rượu, không ăn thịt; không dám vi phạm. Việc nước nhiều bận rộn, con xin cáo từ trở về.” Ông liền cúi đầu lạy sát chân Phật, đi quanh Phật ba vòng rồi đi.

 Phật bảo hiền giả A-nan đem tấm vải điệp dệt chỉ vàng của Phúc-kế đến. A-nan vâng lời dâng lên. Phật lấy khoác lên mình. A-nan thấy dung nhan Phật ung dung, thư thái, sáng đẹp, màu da vàng ánh tía khác thường, liền quỳ thẳng người thưa: “Từ khi con được hầu hạ Phật, đã hơn hai mươi năm, chưa từng thấy gương mặt Phật sáng nhuận, sắc diện rạng rỡ như hôm nay. Xin được nghe ý nghĩa của điều này.”

 Phật nói: “A-nan, có hai nhân duyên khiến sắc diện Phật rạng rỡ. Hai điều gì? Một là đêm đầu tiên khi Phật đạt được đạo vô thượng chính chân (đạo cao nhất, chân chính, chân thật) và chính giác (sự giác ngộ chân chính) mầu nhiệm; hai là đến đêm cuối cùng, khi bỏ đi phần thân còn sót lại đã nhận lãnh, hướng về cảnh vô vi (cảnh giới không còn tạo tác, không sinh không diệt, tức Niết-bàn) mà nhập diệt độ (qua đời, vượt thoát hẳn sinh tử). Nửa đêm nay ta sẽ bát-nê-hoàn (nhập Niết-bàn trọn vẹn), cho nên sắc diện rạng rỡ.” A-nan khóc nói: “Sao mà nhanh thế! Phật nhập Nê-hoàn sao mà vội thế! Con mắt của thế gian sắp tắt rồi!”

 Rồi Phật gọi hiền giả A-nan cùng đến sông Hy-liên. Đến bờ sông, Phật mặc áo xuống nước, hai tay nâng áo lên, tự tắm rửa thân mình xong thì qua sông, dừng lại ở bờ bên kia, sửa sang y phục rồi bảo A-nan: “Sáng nay ta đã thọ bữa cơm của đệ tử Thuần, đêm nay sẽ diệt độ. Ông hãy giải cho Thuần hiểu ý này: Phật thọ cơm của ông rồi ngay đêm ấy diệt độ. Trong thiên hạ có hai dịp khó mà gặp được; nếu được gặp, tận mặt cúng dường (dâng lễ vật để tỏ lòng tôn kính), thì đã giải trừ được nỗi nghi ngờ lo sợ, lại có quả báo chân chính. Hai dịp gì? Một là dâng cơm cho người nhờ sức của bữa ăn ấy mà thành đạo vô thượng chính chân, làm Phật bậc chí thánh. Hai là dâng cơm cho người nhờ sức của bữa ăn ấy mà bỏ đi phần thân còn lại, hướng về cảnh vô vi mà diệt độ. Nay Thuần dâng cơm cho Phật, sẽ được sống lâu, được không còn tham muốn, được giàu lớn, được rất sang trọng, được có nhiều người dưới quyền, sau khi chết sinh lên cõi trời — được năm phúc ấy. Hãy bảo Thuần đừng lo, nên vui mừng. Ông ấy chỉ một lần dâng cơm cho Phật mà được nhiều quả báo. Nên biết rằng Phật thì không thể không kính, kinh pháp thì không thể không học, Thánh chúng thì không thể không phụng sự.”

 A-nan thưa với Phật: “Như tỳ-kheo Diên (?), tính tình xấu, ương ngạnh nóng nảy, hay chửi mắng, nói nhiều; sau khi Phật nê-hoàn thì nên xử thế nào?” Phật bảo A-nan: “Sau khi ta nê-hoàn, đối với tỳ-kheo Diên, hãy áp dụng hình phạt phạm-đàn (hình phạt im lặng: cả tăng chúng không ai nói chuyện với người ấy), khiến mọi người im lặng xa lánh, đừng ai trò chuyện với ông ta nữa. Ông ta sẽ vì hổ thẹn mà tự sửa đổi, ăn năn.”

 Lúc ấy Phật gọi hiền giả A-nan: “Hãy trải giường và gối, lưng ta đau.” A-nan liền trải giường gối. Phật nằm nghiêng bên sườn phải, co gối, chân xếp chồng lên nhau, suy ngẫm về đạo trí tuệ chân chính tột bậc.

 Rồi Phật bảo hiền giả A-nan nói về bảy giác ý (bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ). A-nan thưa: “Vâng. Xưa con được nghe Phật dạy: Một là niệm giác (giữ tâm tỉnh giác, ghi nhớ rõ ràng); Phật nhờ đó tự giác ngộ, thành tựu bậc thánh không ai sánh bằng, nương vào vô vi, dừng lặng, không đắm dục, buông xả và lìa bỏ ý tán loạn. Hai là trạch pháp giác (phân biệt, hiểu rõ đâu là pháp chân chính); Phật nhờ đó tự giác ngộ, thành tựu bậc thánh không ai sánh bằng, nương vào vô vi, dừng lặng, không đắm dục, buông xả và lìa bỏ ý tán loạn. Ba là tinh tấn giác (siêng năng tiến tới không lười biếng); Phật nhờ đó tự giác ngộ, thành tựu bậc thánh không ai sánh bằng, nương vào vô vi, dừng lặng, không đắm dục, buông xả và lìa bỏ ý tán loạn. Bốn là hỷ giác (niềm vui yêu thích chính pháp); Phật nhờ đó tự giác ngộ, thành tựu bậc thánh không ai sánh bằng, nương vào vô vi, dừng lặng, không đắm dục, buông xả và lìa bỏ ý tán loạn. Năm là nhất hướng giác (tâm chuyên một hướng, nhẹ nhàng an ổn); Phật nhờ đó tự giác ngộ, thành tựu bậc thánh không ai sánh bằng, nương vào vô vi, dừng lặng, không đắm dục, buông xả và lìa bỏ ý tán loạn. Sáu là định giác (tâm lắng yên trong thiền định); Phật nhờ đó tự giác ngộ, thành tựu bậc thánh không ai sánh bằng, nương vào vô vi, dừng lặng, không đắm dục, buông xả và lìa bỏ ý tán loạn. Bảy là hộ giác (giữ gìn tâm quân bình, buông xả không thiên lệch); Phật nhờ đó tự giác ngộ, thành tựu bậc thánh không ai sánh bằng, nương vào vô vi, dừng lặng, không đắm dục, buông xả và lìa bỏ ý tán loạn.”

 Phật nói: “A-nan đã nói được điều ấy, thì nhất định phải tinh tấn.” A-nan đáp: “Vâng, người nói được thì phải tinh tấn.” “Đúng vậy, A-nan, người gắng sức thực hành thì đắc đạo nhanh.” Phật ngồi dậy trên chỗ nằm, suy ngẫm ý nghĩa của Pháp. Có một vị tỳ-kheo nói kệ rằng:

 Giáo hóa như cam lộ (nước ngọt cõi trời, ví giáo pháp đem lại sự sống bất diệt) từ Phật mà ra; khi bệnh, Ngài lại như lắng nghe đệ tử trình bày;

 Dạy điều ấy để khuyến khích người học về sau: bảy giác ý mầu nhiệm, nên hỏi bậc hiền.

 Nhờ Phật xuất hiện mà ta có được hạnh trong sạch, không chút vết khuyết.

 Người học nên biết chánh niệm, hỷ, trạch pháp, tinh tấn,

 Nhất hướng, hộ (buông xả), định ý; hiểu pháp đúng như pháp là trí trong sạch.

 Người có bệnh nên nghe điều này: tỉnh giác những ý tưởng vi tế, trừ bỏ ý nghĩ tà vạy.

 Người bệnh này là Pháp vương (vua của Pháp, tức Phật); báu vật của đạo phát ra từ nguồn ấy.

 Ngài còn xin được nghe Pháp, huống gì phàm phu (người thường chưa giác ngộ) lại bỏ không nghe.

 Đệ tử sáng suốt, bậc đứng đầu ưu tú, đến thăm bệnh, chú tâm lắng nghe lẽ chân thật.

 Bậc thánh triết còn không chán nghe, huống gì người khác lại muốn bỏ không nghe.

 Nếu quá thời mới nghe đạo đầy đủ, khởi lên ý tưởng khác thì tâm trái lệch.

 Như thế không phải là hỷ; lời Phật dạy không có ý nghĩ pha tạp.

 Hỷ là pháp chuyên nhất một hướng, hướng về vô vi, tâm hành lặng yên.

 Đã ngừng dứt đúng đắn, không còn ý tưởng nghe ngóng; đó gọi là trạch pháp giác.

 Các hành đã diệt, trí đã thuần thục; xin tự nương về đấng Thế Tôn ba đời này (?).

 Nguyện tất cả người, trời, thần, cùng học đạo chân thật lớn lao của lòng từ.

 Nay sau khi bậc thầy thánh diệt độ, các bậc hiền ắt sẽ nối tiếp làm sáng giáo pháp.

 Khi bậc tôn quý giảng tụng lời Pháp, nguyện xá lợi thiêng (?) giúp việc giáo hóa được lưu hành.

 Lúc ấy Phật gọi hiền giả A-nan: “Ông hãy đến khoảng giữa hai cây song thọ (hai cây sa-la mọc thành đôi) ở Tô-liên, trải giường dây, cho đầu giường quay về hướng bắc. Nửa đêm nay ta sẽ diệt độ.” A-nan vâng lời liền trải, rồi trở về thưa đã xong. Phật đến chỗ hai cây, lên giường dây nằm nghiêng bên sườn phải. A-nan đứng phía sau giường, cúi đầu khóc, than thở: “Phật nhập Nê-hoàn sao mà nhanh thế! Con mắt thế gian tắt sao mà vội thế! Các bạn đồng chí của tôi từ bốn phương kéo đến, mong được thấy Phật, nay hy vọng đã tuyệt rồi. Phật khó thấy lại được nữa, khó được hầu hạ nữa. Họ đến mà không thấy, ai cũng sẽ thương nhớ đau buồn. Lòng ta còn biết thế nào đây!”

 Phật hỏi các tỳ-kheo: “A-nan đang làm gì?” Đáp: “Đang khóc ở phía sau.” Phật bảo A-nan: “Ông đừng khóc nữa. Vì sao? Từ khi ông hầu hạ Phật đến nay, việc làm của thân thường từ ái, việc làm của miệng cũng từ ái, việc làm của ý cũng từ ái; ông khoan dung, đem lại an vui, suy tính kỹ càng, một lòng hướng về Phật. Dù là những thị giả của các Phật trong quá khứ, cúng dường hết mức cũng không hơn được ông; các thị giả của Phật đời sau và đời hiện tại, hết lòng cúng dường cũng không hơn được ông. Vì sao? Vì ông thấu hiểu Phật, biết điều gì là thích hợp. Khi các tỳ-kheo đến gặp Phật, ai nên cho vào gặp, ông luôn biết đúng lúc. Khi các tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã nhận đủ giới luật), các thanh tín sĩ (cư sĩ nam tại gia có lòng tin, giữ giới), các thanh tín nữ (cư sĩ nữ tại gia có lòng tin, giữ giới) đến gặp Phật, ai nên cho vào gặp, ông luôn biết đúng lúc. Khi những người theo học thuyết khác, các phạm chí (tu sĩ theo đạo Bà-la-môn) và các cư sĩ (người tại gia giàu có, có danh vọng) đến xin gặp, ai nên cho vào gặp, ông luôn biết đúng lúc.”

 Phật bảo các tỳ-kheo: “Bậc cao quý nhất trong thiên hạ là chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng thống trị cả thiên hạ bằng chính pháp, có bánh xe báu đi trước mở đường), có bốn đức tự nhiên mà người khác khó theo kịp. Bốn đức gì? Nếu các vua dòng sát-lợi (dòng dõi vua chúa, chiến sĩ) của các nước phụ thuộc thân đến chầu, thánh vương vui mừng gặp gỡ, giảng nói chính pháp cho họ, ai nấy đều vui vẻ lắng nghe, tuân theo mà làm. Đó là đức thứ nhất. Nếu các phạm chí tu đạo thân đến chầu, thánh vương vui mừng tiếp gặp, giảng pháp cho họ, ai nấy đều vui vẻ lắng nghe, tuân theo mà làm. Đó là đức thứ hai. Nếu các gia chủ, cư sĩ thân đến chầu, thánh vương vui mừng tiếp gặp, giảng pháp cho họ, ai nấy đều vui vẻ lắng nghe, tuân theo mà làm. Đó là đức thứ ba. Nếu các nhà học giả theo học thuyết khác thân đến chầu, thánh vương liền tiếp gặp, giảng pháp cho họ, ai nấy đều vui vẻ lắng nghe, tuân theo mà làm. Đó là đức thứ tư.

 Vị tỳ-kheo này, hiền giả A-nan, cũng có bốn đức tốt đẹp khó ai theo kịp. Bốn đức gì? Nếu các tỳ-kheo đến chỗ A-nan, ông liền vui mừng tiếp gặp, giảng kinh pháp cho họ, không ai là không thông hiểu, vui vẻ nhận lấy mà làm theo. Các tỳ-kheo-ni, các thanh tín sĩ, các thanh tín nữ đến chỗ A-nan, ông liền vui mừng tiếp gặp, giảng kinh pháp cho họ, không ai là không thông hiểu, vui vẻ nhận lấy mà làm theo. Đó là nhóm bốn đức thứ nhất.

 Lại có bốn đức nữa: khi hiền giả A-nan giảng kinh pháp cho các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, thanh tín sĩ, thanh tín nữ, tâm ngay thẳng, lời chân chính, không có ý hai lòng; người nghe cung kính nghiêm trang, lặng lẽ lắng nghe. Nhờ sự lặng lẽ ấy, A-nan hiểu biết rộng mà không quên sót điều gì. Đó là nhóm bốn đức thứ hai.

 Lại có bốn đức nữa: nếu các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, thanh tín sĩ, thanh tín nữ có ai không hiểu nghĩa của kinh và giới luật, đến hỏi A-nan, A-nan liền phân tích giảng giải, ai nấy đều được sáng tỏ; ra về không ai là không khen ngợi A-nan. Đó là nhóm bốn đức thứ ba.

 Lại có bốn đức nữa: mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển) do Phật nói, hiền giả A-nan đều đọc thuộc, ghi nhớ, rồi truyền giảng lại cho bốn hạng đệ tử (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, cư sĩ nam, cư sĩ nữ), đúng như điều mình đã nghe, không thêm không bớt, cũng chưa từng mỏi mệt. Đó là nhóm bốn đức thứ tư của A-nan, khó ai theo kịp, thế gian không ai sánh bằng.”

 Lúc ấy có một vị tỳ-kheo hóa hiện (do thần lực biến hiện ra) đứng ngay trước mặt Phật. Phật nói: “Tỳ-kheo, hãy tránh ra, đừng đứng trước mặt ta.” Hiền giả A-nan thưa với Phật: “Con được hầu hạ Phật hai mươi lăm năm, không hề biết có vị tỳ-kheo như thế này, không thưa trình gì mà đi thẳng đến trước mặt.” Phật nói: “A-nan, đây là tỳ-kheo hóa hiện. Người này đã trải qua nhiều kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) làm vị trời lớn đáng tôn kính, đạt thần thông mầu nhiệm, có uy đức, đã dứt hết lo sợ; biết Phật hẹn diệt độ vào nửa đêm nên mới đến, vì từ nay về sau sẽ mãi mãi không còn được thấy Phật.” A-nan nói: “Chỉ riêng vị trời này biết Phật sắp diệt độ sao?” Phật nói: “Từ thành Câu-di ra bốn phía đông, tây, nam, bắc, dọc ngang bốn trăm tám mươi dặm, các vị trời chen chúc chật kín, không còn chỗ trống, ai nấy đều lo buồn than thở, xao động không yên, trong lòng nghĩ: Phật diệt độ sao nhanh quá.”

 Hiền giả A-nan hỏi Phật: “Quanh đây có những nước lớn như nước Văn-vật, nước Vương-xá, nước Mãn-la, nước Duy-da. Sao Phật không bát-nê-hoàn ở những nơi ấy, mà lại chọn đúng thành nhỏ hẹp hẻo lánh này?” Phật nói: “A-nan, đừng cho thành này là nhỏ hẹp hẻo lánh. Vì sao? Thời xưa nước này tên là Câu-na-việt, là kinh đô của một vị đại vương. Thành dài bốn trăm tám mươi dặm, rộng hai trăm tám mươi dặm, trang nghiêm đẹp như tranh vẽ. Tường thành có bảy lớp, nền móng phía dưới bốn tầng, cao tám tầm (tầm: đơn vị đo chiều dài, khoảng một sải tay), mặt trên rộng ba tầm, đều xây bằng ngói gạch (?) làm từ bốn thứ báu: vàng, bạc, thủy tinh, lưu ly (loại ngọc quý màu xanh biếc). Tường và lỗ châu mai (?) đều chạm trổ hoa văn. Mặt đất lát gạch, cho đến nhà cửa của dân, đều làm bằng bốn thứ báu. Hai bên đường tự mọc những cây đa-lân (một loại cây cao thẳng, như cây thốt nốt), cây cũng bằng bốn thứ báu: cây bằng vàng thì lá, hoa, quả bằng bạc; cây bằng bạc thì lá, hoa, quả bằng vàng; cây thủy tinh, cây lưu ly cũng như thế. Gió nhẹ lay cây thường phát ra năm âm thanh, tiếng mềm mại thiết tha như đàn năm dây.

 Giữa hàng cây có ao tắm, bên bờ ao lát gạch, bậc lên xuống nối tiếp nhau. Giữa ao có đài làm bằng bốn thứ báu; bậc thềm, lan can, tường nhà, giường, ghế tất cả đều bằng bốn thứ báu. Trong ao thường có nhiều loại hoa sen: sen xanh âu-bát, sen tía câu-điềm, sen vàng văn-na, sen đỏ phù dung, bốn phía mọc thành hàng. Trên đường bên ao lại có bảy loại hoa lạ, hương thơm ngào ngạt, đông hè thường nở, tỏa ánh sáng năm màu. Nước ấy thường vang lên mười hai thứ tiếng: tiếng voi, tiếng ngựa, tiếng bò, tiếng xe, tiếng tù và ốc, tiếng chuông, tiếng chuông nhỏ, tiếng trống, tiếng múa, tiếng hát, tiếng các loại đàn, tiếng tụng đọc về nhân nghĩa, tiếng ca ngợi hạnh tôn quý của chư Phật.

 Bấy giờ có một vị chuyển luân thánh vương tên là Đại Khoái Kiến, làm chủ bốn thiên hạ (bốn châu lục lớn bao quanh núi Tu-di, theo quan niệm vũ trụ của Phật giáo), cai trị bằng chính pháp. Vua tự nhiên có bảy báu: một là bánh xe vàng báu, hai là voi trắng báu, ba là ngựa xanh biếc báu, bốn là ngọc thần báu, năm là người nữ ngọc báu (hoàng hậu tuyệt đẹp), sáu là gia chủ báu (vị quan giàu có coi giữ kho tàng), bảy là tướng dẫn đường báu (vị quan tài giỏi chỉ huy, dẫn đường).

 Vua có bốn đức thần diệu. Khi còn nhỏ trải qua tám vạn bốn nghìn năm; khi làm thái tử tám vạn bốn nghìn năm; khi làm chuyển luân vương tám vạn bốn nghìn năm; khi lui về mặc áo tu hành tám vạn bốn nghìn năm; cộng cả thọ ba mươi ba vạn sáu nghìn năm. Đó là đức thần diệu thứ nhất. Vua có thể bay đi khắp bốn thiên hạ, bảy báu dẫn đường theo hầu, đến đâu nơi ấy đều thần phục. Đó là đức thần diệu thứ hai. Vua đoan chính, dung mạo đẹp đẽ, khỏe mạnh ít bệnh, trong người điều hòa, không lạnh không nóng. Đó là đức thần diệu thứ ba. Uy thần vượt bậc, lòng luôn hòa vui, thấy rõ chính đạo, lấy pháp mà giáo hóa dân. Đó là đức thần diệu thứ tư.

 Mỗi khi vua ra ngoài dạo chơi, ngài bố thí làm phúc, để người ta tùy ý mong muốn: ai xin nước uống thì cho nước uống, ai xin cơm thì cho cơm; áo mặc, chăn đắp, xe ngựa, hoa, hương, tiền bạc, của báu, đều không trái ý người. Vua thương dân và muôn vật như cha thương con, dân chúng mến vua như con kính cha. Mỗi khi ra ngoài dạo chơi, vua bảo người đánh xe đi chậm, để dân trong nước được nhìn ngắm vua lâu. Bản tính vua thuần hậu nhân từ, bốn phương thái bình. Đó lại là đức cao tột của vua.

 Các nước thuộc quyền tất cả có tám vạn bốn nghìn nước. Mỗi khi các vua nhỏ vào chầu, vua Đại Khoái Kiến đều mời lên điện, vui mừng an ủi, giảng chính pháp cho họ, hỏi nước họ thiếu thốn gì. Các vua khiêm nhường đáp rằng: đã nhận ơn ban trọng hậu của thiên vương, tự thấy đủ mà vui. Vua lại bảo: “Các ngươi hãy sửa sang nơi mình cai trị cho được như điện của ta, lấy chính pháp mà giáo hóa, đừng làm oan dân của trời.” Rồi ban cho các vua áo, mũ, giày, tất, xe kiệu, vật báu. Các vua nhận chiếu chỉ, từ biệt ra về, không ai là không vui mừng.

 Lúc ấy, Pháp điện (cung điện nơi vua thực hành pháp) do đại vương cai quản dài bốn mươi dặm, thềm có bốn tầng, đều bằng vàng, bạc, thủy tinh, lưu ly. Tường nhà, lan can, cột, xà, mi cửa, đấu củng, rui mè, nóc mái, từ trên mái che xuống đến mặt đất, giường, chỗ ngồi, ghế, chiếu đều bằng bốn thứ báu. Trên Pháp điện lại có tám vạn bốn nghìn gian giao lộ (gian lầu nhỏ có màn lưới ngọc đan chéo), trong mỗi gian đều có giường ngồi, giăng màn hình chiếc đấu úp. Giường trong gian giao lộ bằng vàng thì phía trước đặt bậc bước lên bằng bạc; giường bằng bạc thì bậc bằng vàng; giường và bậc bằng thủy tinh, lưu ly cũng như thế. Giữa các gian giao lộ rủ hoa, treo quả, bốn thứ báu xen lẫn nhau. Trên các màn che có gấm dệt chỉ vàng chỉ bạc, dạ đỏ thêu hoa văn, lụa là nhiều màu; bốn góc gắn san hô. Trong gian giao lộ đặt chỗ ngồi bằng bốn thứ báu, vua ngồi một mình trong điện. Bốn mặt điện có ao tắm, mỗi ao dọc ngang một do-diên (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mấy chục dặm). Hai bên ao mọc tám vạn bốn nghìn cây đa-lân, cao một do-diên. Các giường trong gian giao lộ, khi đại vương ra ngoài thì dùng voi kéo (?).

 Lúc ấy vua Khoái Kiến đem hết những gì mình có ra làm phúc bố thí rất nhiều. Mỗi buổi sáng, vua mời các sa-môn (người xuất gia tu hành) và phạm chí lên điện thọ trai. Vua tự nghĩ: “Ngày tháng trôi qua, ta sắp già rồi. Ta nên làm gì với những lâu đài báu đầy năm dục (năm thứ ham muốn do mắt, tai, mũi, lưỡi, thân sinh ra) này (?)” Vua muốn tự kiềm chế, giảm bớt, tu hạnh trong sạch. Vua bèn chỉ đem theo một người hầu, cùng lên Pháp điện, vào gian giao lộ bằng vàng, ngồi trên giường ngự bằng bạc, suy nghĩ: “Thiên hạ tham dục chẳng có gì đáng quý; có sinh thì ắt có chết, thân xác trở về đất, mọi vật đều vô thường (không bền lâu, luôn biến đổi).” Vua đứng dậy vào gian giao lộ bằng bạc, ngồi giường ngự bằng vàng, nghĩ: “Những gì hợp lại đều sẽ chia lìa, luyến tiếc cũng vô ích, nên bỏ ân ái.” Sau khi tu tập phạm hạnh (hạnh trong sạch, dứt bỏ dâm dục) như thế, vua lại đứng dậy vào gian giao lộ bằng thủy tinh, ngồi giường lưu ly, tự nghĩ: “Ta phải chống chọi với già, bệnh, chết, đổi lòng thay nết, trừ bỏ dâm dục, giận dữ, ngu si, suy ngẫm về đạo vô vi.” Xong lại đứng dậy vào gian giao lộ bằng lưu ly, ngồi giường thủy tinh, chuyên tâm tự suy nghĩ: “Ta nên bỏ những pháp xấu ác tham dục của thế gian, suy ngẫm về đạo vô vi, giữ gìn sự trong sạch.” Vua thành tựu hạnh sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất). Cứ như thế rất lâu, đi khắp các gian.

 Bấy giờ tám vạn bốn nghìn cung nữ cùng thưa với hoàng hậu ngọc báu: “Như thiên hậu đã biết, chúng em nghe rằng đã lâu không được gần gũi hầu hạ thiên vương; chúng em giữ lòng cung kính, mong được vào chầu.” Hoàng hậu đáp: “Các em hãy về sửa soạn trang điểm, rồi sẽ cùng vào chầu.” Bà liền bảo tướng dẫn đường báu: “Chị em chúng tôi đã lâu không được gần gũi hầu hạ, với lòng kính ngưỡng, đều muốn vào chầu.” Vị quan dẫn đường liền sắp đặt tám vạn bốn nghìn con voi, mặc giáp da tê giác trang sức bằng vàng, phủ lưới ngọc báu, đứng đầu là vua voi trắng có bờm và đuôi đỏ; tám vạn bốn nghìn con ngựa, mặc giáp da tê giác trang sức bằng vàng, phủ lưới ngọc báu, đứng đầu là vua ngựa khỏe mạnh, mình xanh biếc, bờm và đuôi đỏ; tám vạn bốn nghìn cỗ xe, bọc giáp da tê giác, trang sức bằng bốn thứ báu, đứng đầu là xe của vị quan dẫn đường; tám vạn bốn nghìn người nữ, mỗi người ngồi một xe, đứng đầu là hoàng hậu ngọc báu. Các vua nhỏ dẫn đường theo hầu, cùng đến dưới Pháp điện.

 Người hầu vào thưa: “Các voi, ngựa, xe, phu nhân và các vua nhỏ đều đến, muốn được gặp.” Vua bảo người hầu trải giường dưới điện. Vua xuống khỏi Pháp điện, thấy tám vạn bốn nghìn người nữ y phục trang sức lộng lẫy. Bấy giờ dân (?) than rằng: “Thật khó mà nói hết! Vua mà cho phụ nữ trang điểm đến mức này!” Hoàng hậu ngọc báu đáp: “Chúng thiếp đã lâu xa cách, không được gần gũi hầu hạ, cho nên trang phục chỉnh tề mà đến, mong được vào chầu.”

 Rồi vua ngồi xuống, các người nữ đều tiến lên, cúi đầu lạy xong ngồi sang một bên. Hoàng hậu ngọc báu tiến lên thưa: “Nay tất cả voi, ngựa, xe, cung nữ, các vua nhỏ này đều là của thiên vương. Mong tiểu vương (?) đoái hoài lưu tâm, vui lòng thưởng thức. Lại nữa, trong tám vạn bốn nghìn nước, kinh đô của thiên vương là bậc nhất; trong tám vạn bốn nghìn giường, giường chính lớn là bậc nhất. Mong thiên vương lưu ý mà nuôi dưỡng thân mạng.” Vua đáp: “Này em, sở dĩ ta ngày đêm tự kiềm chế, tự giảm bớt, giữ lòng ngay chính, thực hành lòng từ, chỉ là muốn xa lìa lòng tham dục này mà thôi. Vì sao? Thói ghen ghét của phụ nữ sẽ gây tai vạ đến thân ta. Vì thế ta bỏ dục, mong lìa khỏi lỗi lầm ấy.”

 Hoàng hậu ngọc báu rơi lệ nói: “Thiên vương vì sao lại riêng mình cắt đứt ái dục, gọi thiếp là em, lìa bỏ ân tình, dứt hy vọng của các cung nữ? Xin được nghe vì sao thiên vương răn mình như thế, giữ lòng ngay chính, thực hành lòng từ là thế nào; chúng thiếp cũng nguyện cùng nhau tu tập.” Vua nói: “Lòng từ và hạnh ngay chính thì không rơi vào các lậu (những phiền não rỉ chảy làm ô nhiễm tâm). Bỏ bớt tham dục, tu đức, giữ trong sạch; nghĩ rằng đời sống ngày càng ít mà mạng người qua rất nhanh; người và vật đều không thường còn, chỉ có đạo là chân thật. Vì vậy đối với voi, ngựa, xe, giường, quận nước, vua nhỏ, phụ nữ, ái dục, ta đều xa lìa hết, không còn vướng bận trong lòng, muốn tự lo cho thân mình. Ta xem khắp trong trời đất, không có gì sinh ra mà không chấm dứt. Các em hãy mỗi người giữ lòng ngay chính, thực hành lòng từ, đừng buông thả mà rơi vào các lậu.”

 Hoàng hậu ngọc báu bèn lau nước mắt nói: “Nay thiên vương tự kiềm chế, tự giảm bớt, không muốn rơi vào các lậu; nghĩ rằng đời sống ngày càng ít mà mạng người qua rất nhanh; sống ẩn mình lo cho thân, giữ gìn tu tập sự trong sạch; xét rằng người và vật không có gì sinh ra mà không chấm dứt; xa lìa mọi thứ mình có, không để nhơ bẩn tâm ý. Chúng thiếp nguyện vâng theo lời răn sáng suốt ấy, không dám quên.” Vua lấy lòng từ đáp tạ các người nữ, rồi cho tất cả trở về.

 Vua lên Pháp điện, vào giường trong gian giao lộ bằng vàng, ngồi quán niệm tâm từ (lòng thương yêu, mong mọi loài được vui), quên hết oán hận, không ghét bỏ ai, tiến lên suy ngẫm đạo lớn, đức hạnh vô lượng, thương yêu khắp thế gian, mà tự kiềm chế, xét lại mình. Lại đứng dậy vào giường trong gian giao lộ bằng bạc, ngồi quán niệm tâm bi (lòng xót thương, mong mọi loài thoát khổ), quên hết oán hận, không ghét bỏ ai, tiến lên suy ngẫm đạo lớn, đức hạnh vô lượng, xót thương khắp thế gian, mà tự kiềm chế, xét lại mình. Lại đứng dậy vào giường trong gian giao lộ bằng thủy tinh, ngồi quán niệm tâm hỷ (lòng vui theo niềm vui của người khác), quên hết oán hận, không ghét bỏ ai, tiến lên suy ngẫm đạo lớn, đức hạnh vô lượng, hòa vui khắp thế gian, mà tự kiềm chế, xét lại mình. Lại đứng dậy vào giường trong gian giao lộ bằng lưu ly, ngồi quán niệm tâm hộ (tâm buông xả, bình đẳng che chở muôn loài), quên hết oán hận, không ghét bỏ ai, tiến lên suy ngẫm đạo lớn, đức hạnh vô lượng, mong che chở tất cả, mà tự kiềm chế, xét lại mình. Vua chỉ thực hành bốn phạm hạnh lớn này (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả rộng lớn không giới hạn), dẹp bỏ ý ái dục, tu tập nhiều sự trong sạch.

 Vua thực hành như thế nên được tự tại, lúc chết an ổn, thân không đau đớn, ví như người lực sĩ ăn xong một bữa cơm ngon, chỉ trong khoảnh khắc ấy, thần thức đã qua đời mà sinh lên cõi trời Phạm thiên tầng thứ bảy (?) (cõi trời thanh tịnh, không còn dục lạc). Vị chuyển luân vương Đại Khoái Kiến lúc ấy chính là thân ta trong đời trước. A-nan, như thế đó, ai có thể biết điều này? Xưa kia trong đời trước, ta làm chuyển luân vương, tự nhiên có bảy báu, thực hành chính pháp, có bốn đức, thường không tham lam. Thuở ấy, vùng quanh thành Câu-di trải ra bốn trăm tám mươi dặm đều nằm trong thành của thiên vương. Trước thời ấy, ta lại từng làm vua dòng sát-lợi, đã sáu lần gửi xương nơi đất này; cùng lần ấy là bảy lần. Nay được làm Phật, đã dứt sinh tử, từ nay về sau không còn tạo ra thân nữa. Ta cũng đã làm trọn vẹn tất cả mọi việc, đã hiện ra ở phương đông, phương nam, phương tây, phương bắc, tùy phương mà giáo hóa, ba tháng lại dời đi, cuối cùng đặt xương lại nơi đây.”

 Hiền giả A-nan thưa với Phật: “Sau khi Phật diệt độ, nên an táng thế nào?” Phật nói: “Ông hãy im lặng, các phạm chí và cư sĩ sẽ tự vui lòng lo việc ấy.” A-nan lại hỏi: “Các phạm chí và cư sĩ sẽ làm phép an táng thế nào?” Phật nói: “Nên làm như phép an táng chuyển luân vương: dùng gấm kiếp-ba (loại vải dệt từ bông cây kiếp-ba, rất quý) mới quấn quanh thân thể, rồi lấy năm trăm tấm vải điệp lần lượt quấn tiếp như thế, đặt thân vào quan tài bằng vàng, đổ dầu mè và mỡ thơm vào xong, nâng quan tài vàng đặt vào trong cỗ áo quan lớn thứ hai bằng sắt, chất nhiều thứ hương lên trên rồi làm lễ xà-duy (hỏa táng). Xong thì thu nhặt xá-lợi (phần xương cốt còn lại sau khi hỏa táng), ở ngã tư đường lớn dựng tháp, xây miếu, dựng cột phướn trên đỉnh tháp, treo phướn lụa, dâng hoa, hương, lễ bái, phụng thờ. Đó là phép an táng của chuyển luân vương.”

 Phật bảo A-nan: “Ông hãy vào thành báo cho dòng họ Hoa biết rằng nửa đêm Phật sẽ diệt độ; muốn làm gì thì nên làm kịp lúc, đừng để sau này hối tiếc; ai muốn tận mặt được Phật giảng giải cho thông hiểu thì nên đến kịp lúc này.” A-nan vâng lời đi vào thành Câu-di, thấy năm trăm người dòng họ Hoa đang tụ họp bàn bạc. A-nan báo cho các vị tôn trưởng: “Nửa đêm nay Phật sẽ diệt độ; muốn làm gì thì nên làm kịp lúc, đừng để sau này hối tiếc; ai muốn tận mặt được Phật giảng giải cho thông hiểu thì nên đi kịp lúc.” Mọi người đều kinh hoàng, buồn bã than rằng: “Sao mà nhanh quá! Phật nhập Nê-hoàn sao mà vội quá! Con mắt thế gian sắp tắt!” Tiếng khóc than vang đến tận trong cung.

 Vua sai thái tử cùng những người dòng họ Hoa, mỗi người dẫn theo gia quyến, cùng đến chỗ hai cây song thọ. Đến nơi, họ thưa với A-nan muốn được vào lễ Phật và thăm hỏi. A-nan vào thưa: “Thái tử A-thần cùng gia quyến các nhà quyền quý đã đến, muốn thọ tam quy (ba sự quy y: Phật, Pháp, Tăng).” Không ngại đêm khuya (?), Phật cho vào. Mọi người tiến lên cúi đầu lạy xong ngồi sang một bên. Thái tử nói: “Thân Phật diệt độ sao mà quá nhanh!”

 Phật đáp: “Ta vốn đã nói rồi: thế gian không phải là chân thật, chẳng có gì đáng vui. Người đời tham sống lâu, luyến tiếc năm dục, mê muội mà không được lợi ích gì, chỉ làm tăng thêm sinh tử, chịu khổ thêm vô lượng. Nay ta là Phật, đã được tự nhiên không còn tham dục. Ở điều này các người cũng nên tự cố gắng. Những người có trí trong thiên hạ luôn mong được thấy Phật, vui nghe kinh pháp. Đã có ý ấy thì nên chăm lo xây dựng lòng tin; giữ giới, bố thí, nghe nhiều, học rộng, có trí tuệ. Xây dựng năm chí hướng này để lìa bỏ nhơ bẩn và keo kiệt. Như thế thì đời đời sẽ được giàu sang, danh tiếng vang xa, sinh lên cõi trời an vui, rồi có thể đạt Nê-hoàn.” Phật nói xong, thái tử và những người dòng họ Hoa đều làm lễ rồi lui ra.

 Bấy giờ nhà vua cùng mười bốn vạn người nam nữ lớn nhỏ trong nước, vào giờ nhân định (khoảng chín đến mười một giờ đêm, lúc mọi người đã yên nghỉ), ra đến chỗ hai cây song thọ. Đến nơi, họ thưa với A-nan xin được gặp Phật để nghe lời dạy. A-nan vào thưa, Phật cho vào. Vua dẫn những người hiền lương trong nước tiến lên cúi đầu lạy xong ngồi sang một bên. Phía trước không có đèn đuốc, Phật phóng ánh sáng từ đỉnh đầu chiếu xa hai nghìn dặm. Phật nói: “Đại vương cùng quần thần đến đây, thật vất vả.” Vua nói: “Phật sắp diệt độ, có lời răn dạy gì không?” Phật đáp vua: “Từ khi ta thành Phật đến nay đã bốn mươi chín năm, kinh và giới đã nói đều đầy đủ cả. Những người hiền tài trong nước nhà vua đều đã tiếp nhận rồi.”

 Vua và quần thần đều buồn rầu đau xót. Phật bảo vua: “Từ xưa đến nay, trời, thần, người và muôn vật, không có gì sinh ra mà không chết, chết rồi lại chưa dứt hẳn; chỉ có Nê-hoàn là an vui. Nhà vua sao lại khóc? Chỉ nên nghĩ điều lành, sửa lỗi đã qua, tu sửa cho mai sau, lấy chính sự mà trị nước, đừng thêm sự hung bạo vội vàng, đối đãi hậu hĩ người hiền lương, tha thứ lỗi nhỏ, chăm thực hành bốn ân để yên lòng dân chúng. Bốn ân gì? Một là bố thí, giúp đỡ những người thiếu thốn; hai là nhân ái, xem dân như con; ba là làm lợi cho người, lấy điều lành điều chính mà giáo hóa; bốn là cùng chung lợi ích, cùng vui với người dưới. Nhà vua làm như thế thì thường được phúc. Đời trước ta thực hành bốn ân này, tích lũy vô số đời, nên được làm Phật. Khi mới thành Phật, ta thấy niềm vui của Nê-hoàn, tự nói kệ rằng:

 Nay giác ngộ, Phật là bậc tôn quý tột bậc, bỏ dâm dục, trong sạch không còn lậu;

 Trí tuệ làm người dẫn đường cho trời và người, ai theo sẽ được an vui.

 Phúc báo thật vô cùng an vui, nguyện ước mầu nhiệm đều thành tựu;

 Mạnh mẽ nhanh chóng đạt giải thoát tối thượng, ta sắp đi vào Nê-hoàn.”

 Nhà vua và những người đến đều đứng dậy lễ Phật, đi quanh ba vòng rồi lui ra.

 Lúc ấy trong thành có một người tu theo học thuyết khác đã già, một trăm hai mươi tuổi, tên là Tu-bạt. Nghe tin nửa đêm Phật sẽ diệt độ, ông tự nghĩ: “Ta có điều nghi ngờ trong việc hướng về Pháp, thường mong được Cù-đàm (họ của Phật) giải cho một lần. Ý ta là phải kịp lúc.” Ông liền đứng dậy, cố sức đi đến chỗ hai cây song thọ, thưa với A-nan: “Tôi nghe nói Cù-đàm hẹn diệt độ vào nửa đêm, xin được gặp để giải quyết điều nghi.” A-nan nói: “Thôi, thôi, Tu-bạt, đừng làm phiền Phật.”

 Tu-bạt cố xin đến hai ba lần, nói: “Tôi nghe nói Phật là bậc Như Lai (bậc đến từ chân như, đến và đi như thật), Chí Chân (chân thật tột bậc), Chính Đế Giác (giác ngộ chân lý một cách chân chính), Minh Hạnh Thành (trí sáng và đức hạnh đều thành tựu), Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát), Thế Gian Giải (bậc thấu hiểu thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc cao quý không ai hơn), Đạo Pháp Ngự (bậc dẫn dắt điều phục người bằng pháp), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), hiệu là Phật, Chúng Hựu (bậc được mọi người tôn kính, che chở chúng sinh); thật khó mà gặp được, như hoa ưu-đàm (loài hoa tương truyền rất lâu mới nở một lần), trăm nghìn vạn đời mới có một lần. Xin được gặp một lần để Ngài giải điều tôi nghi ngờ.” A-nan cho rằng như thế là làm phiền Như Lai, nên không muốn thưa vào.

 Tâm thần của Phật nghe thấu suốt, trong sạch hơn người, ở bên trong đã biết chuyện, liền bảo A-nan: “Đừng ngăn cấm, hãy cho vào. Đây là người cuối cùng, người tu học thuyết khác tên Tu-bạt mà ta sẽ độ.” Tu-bạt được vào, hân hoan vui vẻ, lòng thiện nảy sinh; thấy Phật thì vui mừng, lễ bái thăm hỏi bằng lời lẽ cung kính, thở hổn hển (?), chào hỏi xong đứng sang một bên, thưa với Phật: “Tôi muốn có điều thưa hỏi, chẳng hay Ngài có rảnh để giải giúp điều nghi một lần chăng?” Phật nói: “Cứ hỏi, tùy ý ông muốn, nghe xong có thể hiểu.”

 Tu-bạt hỏi: “Những người học đạo đời nay, ai cũng tự xưng là thầy: có phái Cổ Quy, có phái Vô Thất, có phái Chí Hạnh, có phái Bạch Lộ Tử, có phái Diên Thọ, có phái Kế Kim Phàn, có phái Đa Tích Nguyện, có Ni-kiền Tử. Tám vị thầy ấy có điều gì để trình bày chăng? Họ có tự biết đạo chăng?”

 Phật bảo Tu-bạt: “Họ khác với Phật. Các ông tự sinh ra ý tưởng tham sống, nương bám, theo đạo tà vạy. Một là tà kiến (thấy sai): không biết rằng đời này đời sau, việc mình làm mình tự nhận lấy, ưa bói toán, cúng tế để cầu phúc. Hai là tà tư (nghĩ sai): ý nghĩ đặt vào ái dục, có lòng tranh giành giận dữ. Ba là tà ngôn (nói sai): giả dối, nịnh hót, gièm pha, nói lời thêu dệt. Bốn là tà hạnh (làm sai): giết hại sinh vật, tham lấy của người, có ý dâm loạn. Năm là tà mạng (sống sai): tìm lợi lộc, cơm áo không bằng con đường chính đáng. Sáu là tà trị (nỗ lực sai): điều ác không ngăn được, điều thiện không làm được. Bảy là tà chí (tâm niệm sai): tâm tham đắm cái vui thường còn, hành hạ thân thể mà cho là trong sạch. Tám là tà định (định sai): chuyên tâm vào điều mình mong cầu, không thấy con đường cốt yếu để thoát ra.

 Như thế, Tu-bạt, xưa ta xuất gia mười hai năm thì đạo thành, được làm Phật, mở bày giảng nói kinh pháp chỉ trong năm mươi năm. Từ khi bỏ nhà mà đi, có giới, có định, có tuệ, có giải thoát, có tri kiến về sự giải thoát; người nói chính đạo chỉ có Phật và các sa-môn theo Phật, không phải những người tầm thường theo học thuyết khác. Con đường ta đã đi có tám chân đạo (tám con đường chân chính). Quả sa-môn thứ nhất cũng từ đó mà được; quả thứ hai, thứ ba cho đến thứ tư đều từ đó mà thành. Nếu không thấy tám chân đạo này thì không được bốn quả sa-môn (bốn bậc chứng ngộ của người tu hành, từ bậc đầu tiên bước vào dòng thánh cho đến bậc cao nhất là La-hán).

 Tám chân đạo là: Một là chính kiến (thấy đúng): thấy rằng đời này đời sau, làm lành có phúc, làm ác gặp tai vạ; biết khổ, biết tập (nguyên nhân gây ra khổ), biết diệt (sự chấm dứt khổ), thực hành con đường để đắc đạo. Hai là chính tư (nghĩ đúng): nghĩ đến niềm vui xuất gia, bỏ lòng tranh giành giận dữ. Ba là chính ngôn (nói đúng): nói lời chân thật chí thành, mềm mỏng, trung thực đáng tin. Bốn là chính hạnh (làm đúng): không giết hại, không làm điều tà vạy, không có lòng dâm loạn. Năm là chính mạng (sống đúng): tìm lợi lộc, cơm áo theo đạo, không tà vạy. Sáu là chính trị (nỗ lực đúng): ngăn chặn hành vi ác, khơi dậy ý lành. Bảy là chính chí (tâm niệm đúng): tâm suy ngẫm bốn quán (bốn phép quán sát: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm ý, quán các pháp), hiểu rằng mọi thứ là vô thường, là khổ, không phải là cái ta, không phải là trong sạch. Tám là chính định (định đúng): một lòng hướng về vô vi, thành tựu hạnh bốn thiền (bốn tầng thiền định từ thấp đến cao).

 Sa-môn hay phạm chí nào đi theo tám chính đạo này mới thành tựu bốn quả, mới có thể rống tiếng sư tử (ví lời nói quả quyết, không hề sợ hãi). Các đệ tử hiền của ta thực hành không buông lung, ý niệm thế gian đã diệt, cho nên được quả La-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh).”

 Khi ấy Tu-bạt nói với A-nan: “Thật sung sướng thay, hiền giả! Lợi ích ấy thật lớn lao tốt đẹp, quả là chưa từng có. Những đệ tử bậc trên được gặp điều này chẳng phải là tuyệt diệu sao! Nay tôi nhận ơn thánh, mới được nghe pháp này, nguyện được bỏ nhà xuất gia, thọ giới cụ túc (giới đầy đủ của tỳ-kheo).” A-nan thưa với Phật: “Người tu theo học thuyết khác là Tu-bạt, nguyện thọ nhận giới luật tự nhiên của bậc Chúng Hựu, bỏ nhà đi tu, giữ giới theo hạnh sa-môn.” Phật chấp thuận chí nguyện giữ giới của ông, nói: “Người cuối cùng được ta độ cho thấy chân lý trong sạch, chính là người tu theo học thuyết khác tên Tu-bạt.”

 Phật liền truyền giới cho ông làm tỳ-kheo. Ông một lòng thọ nhận, không buông lung, lấy sự mạnh mẽ mà chế ngự, lấy chí mà suy ngẫm, lấy sự quyết đoán mà dứt bỏ. Như ý muốn, ông cạo bỏ râu tóc, khoác áo cà-sa (áo của người xuất gia), vì lòng tin mà rời bỏ gia đình, tu đạo, được pháp, ý thành tựu hạnh trong sạch, tự biết mình đã chứng ngộ, thành tựu giải thoát, thông suốt trọn vẹn, việc tu hành đã đúng như lẽ phải, ý mình đã thông hiểu. Hiền giả Tu-bạt đã vượt khỏi thế gian, đắc quả Ứng chân (bậc đáng được cúng dường, chứng chân lý, tức La-hán). Ông ngồi tự nghĩ: “Ta không thể chờ Phật bát-nê-hoàn,” bèn diệt độ trước, còn Phật thì sau.

 Lúc ấy Phật bảo các tỳ-kheo: “Sau khi ta diệt độ, nếu có những người như thế, học đạo ngoài, theo thuật khác, thuộc dòng khác, muốn bỏ lối búi tóc để đến bến bờ của Pháp, tắm gội trong sự giáo hóa trong sạch, bỏ nhà giữ giới, thì nên chấp thuận cho họ làm sa-môn. Vì sao? Vì họ có ý chí lớn. Nhưng trước hết hãy răn dạy họ ba tháng, để biết họ có thể tự kiềm chế, dụng tâm hay không. Nếu lời nói và việc làm phù hợp nhau, tức là người có thể bỏ được tội lỗi, thì trước truyền mười giới; ba năm không vi phạm thì mới truyền hai trăm năm mươi giới. Mười giới là gốc, còn hai trăm bốn mươi giới là lễ tiết và oai nghi (phép tắc đi đứng nằm ngồi trang nghiêm). Ai thực hành được điều này thì chư thiên cũng vui thay.

 Lại nữa, phàm những người mong muốn thọ giới luật, giữ giới làm sa-môn có bốn nhân duyên, đều có ý mến thích gần gũi đạo. Sau khi ta diệt độ, có người vì muốn tránh việc quan mà xin làm sa-môn; có người vì tuổi già mà xin làm sa-môn; có người vì nghèo khốn yếu kém mà xin làm sa-môn; có người vì tập theo chính hạnh mà xin làm sa-môn. Những người hiền tài tập theo chính hạnh, người già, người nghèo khốn, và người tránh việc quan đến tu đạo, đối với cơm áo chỉ cần đủ dùng mà thôi; thọ nhận và tụng đọc lời Pháp, nếu có phạm hạnh thì có thể ở lâu trong đạo; nhờ đó mà khiến nhiều người được an ổn, nhiều người được độ thoát, thế gian có chỗ nương tựa, làm lợi cho trời và người. Vì thế nói rằng: người theo Pháp thì ngay đời này được an ổn, ngay đời này được giải thoát; hãy khéo léo tiếp nhận một cách chắc chắn.

 Pháp nào khiến ngay đời này được an ổn, được giải thoát? Đó là mười hai bộ kinh do Phật nói: một là văn (kinh văn xuôi), hai là ca (bài ca lặp lại ý văn xuôi), ba là ký (lời Phật báo trước việc thành Phật của đệ tử), bốn là tụng (kệ thơ đứng riêng), năm là thí dụ, sáu là bản ký (chuyện đời trước của các đệ tử), bảy là sự giải (giải thích nhân duyên sự việc), tám là sinh truyện (chuyện các đời trước của Phật), chín là quảng bác (kinh nghĩa lý rộng lớn), mười là tự nhiên (lời Phật tự nói không đợi ai hỏi), mười một là đạo hạnh (?), mười hai là lưỡng hiện (?). Đó gọi là Pháp. Nếu vâng giữ, gìn giữ đúng như pháp thì ngay đời này được an ổn, có thể được giải thoát. Chỉ cần tiếp nhận chắc chắn, gìn giữ, đọc tụng, giữ tâm ngay chính mà suy ngẫm, khiến đạo trong sạch được tồn tại lâu dài.

 Các đệ tử các ông hãy tự gắng sức, đừng lười biếng khinh suất mà cho rằng Phật đã đi rồi, không còn chỗ nào để nương tựa. Phải vâng theo lời dạy của Pháp, thường mỗi nửa tháng, vào ngày rằm và ngày cuối tháng, giảng đọc giới luật; vào sáu ngày trai (sáu ngày trong mỗi tháng người tu giữ giới đặc biệt thanh tịnh) thì lên tòa cao tụng kinh; hướng lòng về kinh, xem như Phật vẫn còn đó.

 Lại nữa, con trai, con gái nhà dòng dõi tốt nên nhớ nghĩ đến bốn việc: một là lúc Phật còn là Bồ-tát (người tu hành nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) mới giáng sinh; hai là lúc Phật mới đắc đạo, chứng chính giác mầu nhiệm; ba là lúc Phật lần đầu giảng kinh, chuyển pháp luân (bắt đầu truyền bá giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi); bốn là lúc Phật bỏ phần thân còn lại, hướng về cảnh vô vi mà bát-nê-hoàn. Hãy bàn luận, suy ngẫm điều ấy: nghĩ rằng lúc Phật sinh ra, phúc đức như thế; lúc Phật đắc đạo, thần lực như thế; lúc chuyển pháp luân, độ người như thế; lúc sắp diệt độ, để lại giáo pháp như thế. Về sau, đến thời giữa và thời cuối, ai nhớ nghĩ điều này, khởi ý thực hành thì đều được sinh lên cõi trời.

 Nếu ai đã tiếp nhận những điều này mà còn có điều nghi ngờ, không đồng ý đối với Phật, Pháp và Thánh chúng, đối với Khổ, Tập, Tận, Đạo (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ, con đường dẫn đến chấm dứt khổ), thì các tỳ-kheo các ông hãy giải đáp điều họ hỏi như khi ta còn tại thế. Hãy dùng lời này: người tận mặt hỏi Phật cũng là đệ tử chân thật; điều mình hỏi được trả lời và được ta giải thích cho (?).”

 Hiền giả A-nan đứng phía sau quạt cho Phật, đáp: “Vâng, tất cả đều đã vui lòng tin nhận, không một vị tỳ-kheo nào còn nghi ngờ hay không đồng ý đối với Phật, Pháp, Tăng và Bốn Đế (bốn chân lý).” Phật bảo A-nan: “Những ai đã vui lòng tin nhận sự giáo hóa chân chính của Như Lai, không còn nghi ngờ về Phật, Pháp, Tăng, về Khổ, Tập, Tận, Đạo, thì nên bỏ lòng tham dục, kiêu mạn và ương ngạnh, vâng theo lời Phật dạy, tinh tấn mà thọ nhận, lặng lẽ suy ngẫm mà thực hành đạo. Đó là lời di chúc cuối cùng của Phật, nhất định phải cùng nhau tuân theo.

 Các tỳ-kheo các ông hãy nhìn dung nhan của Phật, vì khó mà thấy lại được. Sau đây hơn một ức bốn nghìn năm (?) nữa mới lại có Phật Di-lặc (vị Phật sẽ ra đời trong tương lai) mà thôi, khó mà thường gặp được. Trong thiên hạ có cây ưu-đàm-bát, không ra hoa mà có quả; nếu nó ra hoa thì đời có Phật. Phật là mặt trời của thế gian, luôn lo trừ bỏ mọi tăm tối. Từ khi ta làm bậc thầy thánh, đến nay bảy mươi chín tuổi, những việc nên làm cũng đã làm trọn vẹn rồi. Các ông hãy gắng lên. Đêm đã đến nửa rồi.”

 Bấy giờ Phật khởi tư duy sơ thiền, nhập sơ thiền; lại khởi tư duy nhị thiền, nhập nhị thiền; lại khởi tư duy tam thiền, nhập tam thiền; lại khởi tư duy tứ thiền, nhập tứ thiền (bốn tầng thiền định, mỗi tầng tâm càng lắng sâu hơn). Lại khởi tư duy Không vô tế (cảnh định chỉ thấy hư không vô biên), nhập Không vô tế; lại khởi tư duy Thức vô lượng (cảnh định chỉ thấy tâm thức vô biên), nhập Thức vô lượng; lại khởi tư duy Vô sở dụng (cảnh định thấy không có gì cả), nhập Vô sở dụng; lại khởi tư duy Bất tưởng nhập (cảnh định không còn tưởng thô mà cũng không hẳn không tưởng), nhập Bất tưởng nhập; lại khởi tư duy Tưởng tri diệt (cảnh định diệt hết cảm thọ và tri giác), nhập Tưởng tri diệt.

 Lúc ấy A-nan hỏi A-na-luật (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng có thiên nhãn): “Phật đã diệt độ rồi chăng?” Đáp: “Chưa. Phật đang ở trong tư duy Tưởng tri diệt.” A-nan nói: “Xưa tôi nghe Phật dạy: từ tư duy tứ thiền đi đến chỗ vô tri, bỏ phần thân còn lại, hướng về cảnh vô vi thì mới bát-nê-hoàn.” Bấy giờ Phật rời Tưởng tri diệt, trở lại tư duy Bất tưởng nhập; rời Bất tưởng nhập, tư duy Vô sở dụng; rời Vô sở dụng, tư duy Thức vô lượng; rời Thức vô lượng, tư duy Không vô tế; rời Không vô tế, tư duy tứ thiền; rời tứ thiền, tư duy tam thiền; rời tam thiền, tư duy nhị thiền; rời nhị thiền, tư duy sơ thiền. Từ sơ thiền lại đi lên đến tam thiền (?), rồi từ tứ thiền trở về chỗ vô tri, bỏ phần thân còn lại, hướng về cảnh Nê-hoàn, liền bát-nê-hoàn.

 Ngay lúc ấy, mặt đất rung chuyển mạnh, các vị trời, rồng, thần chen chúc khắp không trung, rải hoa xuống như mưa, không ai là không than thở thương mến, đến cúng dường. Bấy giờ Đế Thích (vua cõi trời thứ hai, cõi trời Đao-lợi) xuống nói kệ rằng:

 Các ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành con người: thân xác, cảm thọ, tri giác, hành vi tạo tác, nhận thức) và các hành đều vô thường, chỉ là những pháp hưng rồi suy;

 Có sinh thì không ai không chết; Phật dứt được điều ấy, đó là niềm vui.

 Phạm thiên tầng thứ bảy (?) xuống nói kệ rằng:

 Tuyệt diệu thay, Phật đã bỏ mọi chỗ nương níu của thế gian;

 Rộng để lại lời dạy trong sạch, trong ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới chúng sinh) không gì sánh được.

 Sức thần chân thật không sợ hãi, ánh sáng nay tắt tại nơi đây.

 Hiền giả A-na-luật nói kệ rằng:

 Phật đã an trú nơi vô vi, không còn dùng hơi thở ra vào;

 Vốn từ tự nhiên mà đến, ánh sáng thiêng nay lặn mất ở đây.

 Tâm ý trong sạch không vướng mắc, vì người mà chịu bệnh này;

 Ban ơn, dạy dỗ đã khắp nơi, mới lui về chốn tịch diệt (lặng lẽ, dứt hết sinh tử).

 Những ai được gặp Phật, không ai không nhờ ơn thấm nhuần;

 Nay Ngài đã chìm vào cõi trong lặng hư không, cầu mong biết bao giờ Ngài lại xuất hiện.

 Lúc ấy các tỳ-kheo đều xao động bồn chồn, đi đi lại lại kêu lên: “Nhanh quá! Phật bát-nê-hoàn sao mà vội thế! Con mắt thế gian đã tắt!” Trong số đó có người lo buồn than thở, tự xót thương cho nỗi khổ của thế gian mà mình chưa đạt được đạo này. Có người ngồi lặng như xác (?), suy nghĩ rằng: tâm nương bám vào cái “có” đều từ nhân duyên mà khởi lên, làm rồi lại làm, chịu nỗi khổ vô thường; sinh ra thì có chết, chết rồi lại sinh, sinh tử qua lại, thần thức không mất, chưa đạt được chốn ấy.

 Hiền giả A-na-luật nói: “Thôi, thôi, A-nan, hãy khuyên bảo các tỳ-kheo. Chư thiên trên kia thấy cảnh này cho là mê loạn. Có đâu đã bỏ nhà vào giới luật tự nhiên mà không biết dùng lợi ích của Pháp để tự giải tỏa!” A-nan lau nước mắt hỏi: “Ở trên có bao nhiêu vị trời?” Đáp: “Từ Uy-da-việt đến miếu Âu-đồ và sông Hy-liên, bốn trăm tám mươi dặm, các vị trời đầy khắp, không có chỗ trống, đi đi lại lại xao động, đều nói: ‘Nhanh quá! Phật bát-nê-hoàn cũng vội quá! Con mắt thế gian đã tắt!’ Trong số đó có vị lo buồn than thở, tự xót thương cho nỗi khổ của thế gian, bị tham dục che lấp mà không thấy được đạo này. Có vị khuyên bảo nhau rằng: ‘Phật dạy gốc của sinh tử là từ nhân duyên mà khởi, ý làm rồi lại làm, chịu nỗi khổ vô thường; sinh ra thì có chết, chết rồi lại sinh, thần thức chạy theo nghiệp, không biết đến Nê-hoàn. Phật đã vượt khỏi thế gian, mỗi người nên tinh tấn.’”

 Đêm đã quá nửa, A-na-luật bảo A-nan vào báo cho trong thành biết rằng Phật đã diệt độ; muốn làm gì thì nên làm kịp lúc. A-nan vào báo trong thành. Những người dòng họ Hoa nghe tin, không ai không kinh hoàng, giậm chân đấm ngực, đau buồn nói: “Sao mà nhanh thế! Phật bát-nê-hoàn! Sao mà vội thế! Con mắt thế gian đã tắt!” Cả thành tụ họp lại, mang hoa hương đến chỗ xá-lợi của Phật, cúi đầu làm lễ, phụng sự cúng dường, cùng hỏi A-nan: “Phép an táng thế nào?” A-nan đáp đúng như lời Phật dạy: theo phép của chuyển luân vương, mà đối với Phật thì còn phải hơn thế. Các nhà quyền quý nói: “Có thể xin hoãn bảy ngày chăng? Chúng tôi muốn dâng âm nhạc, hoa, hương, đèn nến để bày tỏ tấm lòng.” A-nan đáp: “Tùy ý các vị.”

 Những người dòng họ Hoa liền cùng nhau làm bình vàng, giường kiệu bằng vàng, quan tài bằng vàng, làm áo quan bằng sắt, sắm sửa gấm kiếp-ba mới và năm trăm tấm vải điệp. Lúc ấy dân chúng bốn phương đầy khắp trong vòng bốn trăm tám mươi dặm, ai nấy đều mang theo nhạc cụ, hoa, hương, đến chỗ hai cây song thọ, cùng nâng thân Phật đặt lên giường vàng, rồi dùng âm nhạc mà lễ bái cúng dường.

 Bấy giờ những người dòng họ Hoa chọn một số thiếu niên, cho khiêng giường kiệu, định đưa đến đất thần Âu-đồ để làm lễ hỏa táng. Nhưng các thiếu niên không thể tiến đến gần để khiêng giường Phật. Họ lại tiến lên lần nữa, đến hai ba lần, vẫn hoàn toàn không khiêng được. Hiền giả A-na-luật nói với A-nan: “Sở dĩ không khiêng được giường Phật là do ý của chư thiên. Chư thiên muốn các thiếu niên họ Hoa đứng bên trái giường, chư thiên bên phải, dân trong nước theo sau, cùng khiêng giường vào cửa đông thành, dừng lại khắp trong thành, dâng nhạc trời cúng dường xong thì ra cửa tây thành, đặt ở đất Âu-đồ, chất nhiều thứ hương rồi mới hỏa táng.” A-nan nói: “Vâng, xin kính theo ý nguyện của chư thiên.” Rồi đem báo cho người họ Hoa, ai nấy đều nói: “Xin kính vâng theo.”

 Liền cho các thiếu niên ở bên trái nối nhiều loại lụa, buộc vào góc trái giường; chư thiên ở bên phải nối lụa cõi trời buộc vào góc phải giường mà kéo đi. Vô số vị trời khác ở trên hư không rải các loại hoa trời, và mưa xuống nước hương thơm. Lúc ấy đại thần Bà-hiền cùng đại thần Câu-di bàn nhau, muốn dùng nhạc của người để ca ngợi, nối tiếp nhạc trời cùng tiễn xá-lợi. Họ liền làm như đã bàn, đi chậm rãi vào cửa đông thành, đi khắp trong thành, dừng lại ở các ngã tư, đường làng ngõ phố, khắp nơi dâng hoa, hương, âm nhạc, rồi ra cửa tây thành, đến đất Âu-đồ.

 Họ lấy gấm kiếp-ba quấn thân Phật, rồi năm trăm tấm vải điệp lần lượt quấn nghìn lượt, đổ đầy dầu mè và mỡ thơm vào quan tài vàng, rồi đặt thân Phật vào; nâng quan tài vàng đặt vào áo quan sắt, đậy kín cất giữ xong, chất nhiều thứ hương. Đại thần Âu-tô cầm lửa định châm đốt, nhưng lửa vừa đến đống củi thì tắt; ba lần châm đều không cháy. Hiền giả A-na-luật nói với A-nan: “Lửa sở dĩ không cháy là do ý của chư thiên. Chư thiên thấy ngài Đại Ca-diếp (một đại đệ tử hàng đầu của Phật) đang dẫn năm trăm vị tăng từ Ba-tuần đến, đã đi được nửa đường, muốn tận mặt lễ Phật, cho nên khiến lửa không cháy.” A-nan nói: “Vâng, xin kính theo ý nguyện của chư thiên.”

 Lúc ấy có một đạo sĩ theo học thuyết khác tên là A-di-duy, thấy Phật diệt độ, được hoa mạn-na-la (một loại hoa cõi trời) của trời, đi đến nửa đường. Ca-diếp thấy ông, đến gần xe hỏi: “Ông có biết vị thầy thánh là Phật mà tôi thờ không?” Ông đáp ngay: “Tôi biết rõ. Ngài đã bát-nê-hoàn được bảy ngày rồi, trời và người khắp nơi tụ hội cúng dường thân Ngài. Tôi từ đó đến, được hoa trời này.” Bấy giờ Ca-diếp buồn bã không vui. Trong năm trăm vị tỳ-kheo, có người đi đi lại lại xao động, ngửa mặt lên trời kêu than: “Phật bát-nê-hoàn sao mà quá vội! Con mắt thế gian đã tắt!” Có người lo buồn than thở đau xót, nghĩ đến nỗi khổ của thế gian bị ân ái trói buộc mà không thấy được đạo này.

 Ca-diếp khuyên bảo: “Các hiền giả hãy bỏ lo buồn. Nên biết rằng có thân thì đều từ nhân duyên mà khởi, tâm làm rồi lại làm, dẫn đến nỗi khổ vô thường; sinh ra thì ắt chết, chết rồi lại sinh; trong năm đường (năm cõi tái sinh: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) không có chỗ nào yên, chỉ có Nê-hoàn là an vui. Những người chưa đắc đạo nên cầu lợi ích của Pháp, bỏ cái có để đến cái không, chỗ hội tụ ấy thì sẽ đạt được (?). Hãy vén áo đi nhanh, còn có thể thấy được thân Phật.”

 Trong chúng có người tên là Đàn-đầu, cũng là con nhà họ Thích, cùng xuất gia với Phật, ngăn các tỳ-kheo rằng: “Sao còn lo buồn? Từ nay chúng ta đã được tự do rồi. Ông già ấy thường nói: nên làm điều này, không nên làm điều kia. Nay ông ấy đi mãi rồi, chẳng phải là tốt lắm sao?” Ca-diếp không vui.

 Đi đến chỗ hai cây song thọ, thấy đống củi hỏa táng của Phật, Ca-diếp nói với A-nan: “Nhân lúc chưa hỏa táng, xin cho được thấy thân Phật.” A-nan đáp: “Thân Phật đã quấn kín, ngâm dầu mè, cất trong quan tài vàng, bên ngoài chất nhiều thứ hương, xung quanh đổ mỡ thơm. Tuy chưa hỏa táng nhưng thật đã khó thấy được.” Ca-diếp xin đến ba lần, A-nan vẫn đáp như trước, cho rằng thân Phật khó mà thấy lại được. Bấy giờ từ trong lớp quan tài, thi thể Phật thò ra cả hai bàn chân. Tất cả những ai thấy đều vui mừng. Ca-diếp cúi đầu làm lễ, thấy trên chân Phật có màu khác lạ, ngẩng lên hỏi A-nan: “Thân Phật màu vàng, vì sao chỗ này lại khác màu?” A-nan đáp: “Có một bà lão gầy yếu cúi đầu lạy chân Phật, nước mắt rơi xuống trên đó, cho nên khác màu.” Đại Ca-diếp lại không vui, bèn thở dài mà nói kệ ca ngợi rằng:

 Ngài đã diệt mà không còn sinh, không còn chịu già và chết;

 Cũng không còn phải hội ngộ với những kẻ mình ghét;

 Vốn đã bỏ ân ái, nên không còn lo buồn vì chia lìa.

 Ta phải tìm phương cách để đạt đến chốn ấy.

 Phật đã làm trong sạch năm ấm, đã dứt hẳn, không còn có nữa;

 Cũng không còn tạo tác, để phải nhận lấy năm ấm này.

 Khổ đã chấm dứt hết, gốc rễ của sự “có” cũng đã trừ;

 Ta phải gắng tìm phương cách, để được an ổn như thế.

 Phật đã dứt bỏ thế gian, ái dục tất cả đều đã cởi;

 Cũng đều nhẫn chịu được, lìa khỏi mọi hoạn nạn.

 Đã tự mình an ổn, lại đem an ổn đến cho thiên hạ;

 Ta nên cúi đầu lạy bậc ấy, để mãi mãi vượt khỏi ba cõi.

 Kinh và giới Phật đã nói là sáng suốt nhất thế gian;

 Đã chỉ rõ chính đạo một cách rộng khắp, chắc chắn không còn chỗ nghi.

 Lại cứu sống khắp thiên hạ, giúp vượt thoát già và chết;

 Những ai được gặp Phật, ai mà không nhận ơn lớn.

 Ví như trăng chiếu trong đêm, xua tan bóng tối mịt mù;

 Như mặt trời chiếu ban ngày, khiến thiên hạ sáng tỏ;

 Cũng như ánh chớp lóe lên, tạm soi sáng những đám mây dày.

 Ánh sáng của Phật một lần xuất hiện, đã soi sáng khắp ba cõi.

 Trong mọi con sông có tên, không sông nào hơn sông Côn Lôn;

 Trong mọi vùng nước lớn có tên, cũng không gì hơn biển cả.

 Trong tất cả các vì sao, trăng là sáng nhất;

 Phật là người dẫn đường cho thế gian, là bậc tôn quý trên trời dưới đất.

 Phật sở dĩ vượt khỏi thế gian, là vì đã ban phúc khắp nơi;

 Những lời răn dạy và hạnh tu Ngài đã nói, ở đâu cũng đều rõ ràng.

 Lại đem Pháp lưu truyền rộng rãi, đệ tử vui vẻ thọ nhận mà làm theo;

 Khiến trời, người, quỷ thần và rồng kính cẩn vâng theo, làm lễ.

 Ca-diếp nói xong, cúi đầu lạy chân Phật, đi quanh đống củi ba vòng rồi lui về đứng một bên. Các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, thanh tín sĩ, thanh tín nữ, trời, rồng, vua quỷ thần, thần nhạc cõi trời, thần Chất-lượng (?), thần chim cánh vàng, thần ái dục, thần mình rắn, mỗi vị đều tiến lên cúi đầu lạy chân Phật, đi quanh đống củi ba vòng, xong thì đứng sang một bên. Bấy giờ đống củi của Phật không ai đốt mà tự cháy. Hiền giả A-nan khi ấy nói kệ rằng:

 Phật trong ngoài đều trong sạch, là thân của cõi Phạm (cõi trong sạch);

 Vốn cưỡi thần thức mà giáng xuống, nay đặt thân lại nơi đây.

 Gấm và vải điệp quấn nghìn lượt, mà không dùng áo mặc lên thân;

 Cũng không cần giặt rửa, mà vẫn trong sạch tươi sáng như một.

 Đến hết đêm ấy, đống củi của Phật cháy hết, tự nhiên mọc lên bốn cây: cây Tô-thiền-ni, cây Ca-duy-đồ, cây A-thế-đê, cây Ni-câu-loại. Các nhà quyền quý trong nước cùng nhau nhặt xương Phật, đựng đầy bình vàng, đặt lên giường kiệu, khiêng vào trong thành, đặt trên đại điện, cùng nhau tấu nhạc, rải hoa, đốt hương, lễ bái cúng dường.

 Lúc ấy, những người dòng họ Hoa ở nước Ba-tuần, những người Câu-lân ở nước Khả-lạc, những người Mãn-ly ở nước Hữu-hành, các phạm chí ở nước Thần-châu, những người Ly-kiền ở nước Duy-da, nghe tin Phật dừng ở chỗ hai cây song thọ mà bát-nê-hoàn, đều chỉnh đốn bốn thứ quân: quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ, kéo đến Câu-di, dừng ngoài thành, sai sứ giả nói: “Nghe tin Phật, bậc Chúng Hựu, dừng ở đây mà diệt độ. Ngài cũng là thầy của chúng tôi. Với lòng kính mến, chúng tôi cùng đến gặp ngài, xin được chia phần xương Phật, để đem về quê hương dựng tháp miếu.” Vua Câu-di nói: “Phật tự đến đây, ta sẽ cúng dường. Các ngài từ xa đến thật vất vả, nhưng phần xá-lợi thì không thể chia được.”

 Những người họ Thích ở nước Xích-trạch cũng chỉnh đốn bốn thứ quân kéo đến, báo rằng: “Nghe tin Phật, bậc Chúng Hựu, dừng ở đây mà diệt độ. Ngài là bậc thánh anh hùng của họ Thích, xuất thân từ họ hàng chúng tôi, thật là bậc cha chú của chúng tôi. Với lòng kính mến, chúng tôi đến xin phần xương, để về dựng tháp miếu.” Vua đáp như trước, không chịu chia phần.

 Vua A-xà-thế nước Ma-kiệt cũng chỉnh đốn bốn thứ quân, vượt qua bến sông mà đến, sai phạm chí Mao-quyết vào hỏi tin tức, gửi lời ân cần rằng: “Ta vốn ngày đêm một lòng tin cậy, làm bạn với ngài, không tranh giành, không gây sự. Nay Phật, bậc Chúng Hựu, dừng ở đây mà diệt độ. Ngài là bậc tôn quý của ba cõi, thật là bậc ta tôn thờ như trời. Với lòng kính mến, ta đến xin phần xương. Ngài hãy chia cho ta, thì những của báu quý trọng ta có, nguyện mãi mãi cùng ngài chung hưởng.” Vua Câu-di đáp: “Phật tự đến đây, ta sẽ cúng dường. Xin cáo lỗi với đại vương, phần xá-lợi không thể chia được.” Bấy giờ Mao-quyết tập hợp mọi người, làm bài tụng mà nói rằng:

 Nay mỗi người đều tự sửa mình, từ xa đến cúi đầu lạy;

 Khiêm nhường xin chia phần, nếu không cho chúng tôi,

 Thì sẽ dấy động quân chúng, bốn thứ quân đang ở đây;

 Lời lẽ phải không được dùng, ắt sẽ liều mạng chống nhau.

 Người nước Câu-di cũng đáp lại bằng bài tụng rằng:

 Các vị từ xa đến vất vả, hạ mình chắp tay lạy;

 Phật đến đây để lại di thể, chúng tôi không dám chấp thuận.

 Nếu các vị muốn dấy động quân chúng, chúng tôi đây cũng có quân;

 Cùng liều mạng chống nhau, thì cũng chưa phải là đáng sợ.

 Phạm chí Mao-quyết khuyên bảo mọi người: “Các vị đều ngày đêm vâng theo lời dạy nghiêm minh của Phật, hằng ngày tụng đọc lời Pháp, trong lòng tâm phục sự giáo hóa nhân từ. Đối với tất cả chúng sinh còn mong cho được an ổn; huống chi Phật vì lòng đại từ mà thiêu thân để lại xương, muốn rộng che chở khắp thiên hạ, sao lại nên làm hỏng ý ban ơn ban đầu của Ngài? Xá-lợi hiện còn đây, chỉ nên chia ra mà thôi.” Mọi người đều khen phải, cùng đến chỗ xá-lợi, cúi đầu lạy xong đứng sang một bên, rồi cùng nhờ Mao-quyết chia.

 Mao-quyết bèn cầm một cái bình đựng được chừng một thạch (đơn vị đo dung tích thời xưa), lấy mật bôi lòng bình, chia xá-lợi làm tám phần, rồi thưa với mọi người: “Tôi đã kính Phật, cũng quý ý tốt của mọi người, xin được nhận phần xá-lợi dính trong bình, đem về dựng tháp miếu.” Mọi người đều nói: “Thật là khôn khéo, thật biết thời cơ!” và cùng chấp thuận cho. Lại có phạm chí tên là Ôn-vi thưa với mọi người: “Tôi trộm mến ý tốt, xin than cháy dưới đất, đem về dựng tháp miếu.” Mọi người đều nói: “Cho ông.” Sau đó có một đạo sĩ theo học thuyết khác ở nước Hữu-hành xin được tro dưới đất.

 Bấy giờ tám nước được tám phần xá-lợi của Phật, mỗi nước đều trở về dựng tháp, tháp nào cũng rất trang nghiêm đẹp đẽ. Phạm chí Mao-quyết ở ấp Chủng, đạo nhân Đại Ôn-vi trở về ấp Tỳ-bôn, đạo sĩ nước Hữu-hành được tro dưới đất, khi trở về đều dựng tháp miếu. Tám phần xá-lợi có tám tháp; thứ chín là tháp bình; thứ mười là tháp than; thứ mười một là tháp tro.

 Phật sinh ngày mồng tám tháng tư, bỏ nhà ra đi ngày mồng tám tháng tư, thành đạo Phật ngày mồng tám tháng tư, bát-nê-hoàn ngày mồng tám tháng tư, đều vào lúc sao Phật (vì sao ứng với sự giáng sinh của Phật) mọc. Lúc ấy trăm loài cỏ trổ hoa, cây cối tươi tốt. Phật đã bát-nê-hoàn, ánh sáng của thiên hạ tắt mất; các vị trời và thần ở mười phương (tám hướng, cùng phương trên và phương dưới), không ai không tự quy y Phật.

 Đã chia xá-lợi rồi, lại vì bốn hạng đệ tử ở phương xa chưa nghe biết hết, nên đợi chín mươi ngày mới dựng tháp miếu. Các vị vua đến dự, các nhà quyền quý, dân chúng, gia quyến, kẻ hầu người hạ, đều trai giới (giữ giới, ăn chay, giữ thân tâm trong sạch) chín mươi ngày. Bốn hạng đệ tử ở các phương xa đều tụ hội về Câu-di, cùng hỏi A-nan: “Nên dựng tháp ở đâu?” A-nan đáp: “Nên ra khỏi thành bốn mươi dặm, dựng tháp miếu ở ngã tư đường trong làng Vệ-trí.” Các nhà quyền quý Câu-di cùng nhau làm gạch và gạch đá, mỗi viên dọc ngang ba thước, tập hợp lại để xây tháp; chiều cao và chiều dọc ngang của tháp đều một trượng năm thước. Họ cất bình vàng vào, đặt xá-lợi ở trong; dựng cột cao có bánh xe pháp, có lọng che, treo phướn lụa, đốt đèn, dâng hoa hương, âm nhạc, lễ bái cúng dường. Dân chúng cả nước đều được cùng làm phúc.

 Đại Ca-diếp, A-na-luật và các tỳ-kheo hội họp cùng bàn: ba mươi vạn người trong một ngày ấy, cùng các nhà quyền quý và quần thần các nước, được gặp thời Phật, với lòng kính mà làm phúc, rốt cuộc đều sẽ sinh lên cõi trời thứ tư (cõi trời Đâu-suất, nơi Bồ-tát Di-lặc đang ở), gặp Di-lặc mà được giải thoát. Vua nước Câu-di sẽ sinh lên cõi trời Thủy Âm thứ mười hai (?); đến khi Di-lặc thành Phật, vua sẽ xuống trần để xây tinh xá (nơi ở và tu hành của người xuất gia) cho Phật, còn hơn cả vườn Cấp Cô Độc (khu vườn nổi tiếng do trưởng giả Cấp Cô Độc cúng dường cho Phật) bây giờ. A-nan hỏi Đại Ca-diếp: “Vì sao vua Câu-di không cầu đạo Ứng chân nơi Phật Di-lặc?” Đáp: “Vì vua ấy chưa chán nỗi khổ sinh tử. Người chưa chán khổ thì không thể đắc quả Ứng chân.” A-nan nói: “Tôi đã chán ghét nỗi khổ của thân mà vẫn chưa lìa được thế gian, vì sao chưa đắc đạo?” Ca-diếp đáp: “Ông chỉ giữ giới mà không thực hành quán thân, còn ngồi nương vào sinh tử, còn có ý tưởng về ăn uống, nên dòng sinh tử chưa dừng.”

 Đến ngày thứ chín mươi, Đại Ca-diếp, A-na-luật và các tỳ-kheo hội họp cùng bàn: “Mười hai bộ kinh của Phật có bốn bộ A-hàm (các bộ kinh ghi lại lời Phật dạy). Chỉ có A-nan hầu Phật lâu nhất, những lời Phật nói A-nan đều ghi nhớ thuộc lòng, nên theo ông mà chép lại. Nhưng e ông chưa đắc đạo, còn có lòng tham, nên muốn đem những việc cũ ra để chất vấn trách cứ A-nan, đặt cho ông tòa cao, ba lần lên ba lần xuống; làm như thế thì có thể được sự thành thật.” Mọi người đều nói: “Rất hay!”

 Chúng hội ngồi yên xong, vị tỳ-kheo trực việc đuổi A-nan ra ngoài; một lát lại mời vào. A-nan vào lễ chúng tăng, những vị chưa đắc đạo đều đứng dậy vì ông. Vị tỳ-kheo trực việc đặt ông ngồi trên tòa cao ở giữa. A-nan khiêm nhường nói: “Đây không phải chỗ ngồi của A-nan.” Các tỳ-kheo nói: “Vì kinh của Phật nên đặt ông ngồi tòa cao, vì có điều muốn hỏi.” A-nan lên tòa. Chúng tăng hỏi: “Ông có lỗi lớn, có tự biết không? Xưa Phật nói: ‘Cõi Diêm-phù-đề (thế giới nơi loài người ở) thật vui’, sao ông không đáp lại?” Vị tỳ-kheo trực việc bảo A-nan xuống. A-nan liền xuống, đáp: “Phật đâu phải không được tự tại, mà phải đợi lời của tôi?” Chúng tăng im lặng.

 Vị tỳ-kheo trực việc lại bảo A-nan lên. Chúng tăng lại hỏi: “Phật nói với ông rằng người đạt được bốn thiền túc (?) (bốn nền tảng thần thông) có thể ở lại đời hơn một kiếp, sao ông im lặng?” A-nan xuống tòa nói: “Phật đã nói Di-lặc sẽ xuống làm Phật; những người mới vào đạo nên theo Ngài ấy mà thành tựu. Nếu Phật tự ở lại thì Di-lặc biết làm sao?” Chúng tăng lại im lặng. A-nan trong lòng sợ hãi. Các tỳ-kheo nói: “Hiền giả hãy theo đúng ý của Pháp mà nói đầy đủ kinh của Phật.” A-nan đáp: “Vâng.” Cứ như thế ba lần lên. Lần cuối cùng A-nan lên tòa nói: “Tôi nghe như vầy: một thời…” Những người trong hội chưa đắc đạo đều rơi nước mắt nói: “Phật vừa mới giảng kinh, sao nay đã đi nhanh thế!”

 Đại Ca-diếp liền chọn trong chúng bốn mươi vị Ứng chân, theo A-nan mà nhận được bốn bộ A-hàm: một là Trung A-hàm (các kinh có độ dài trung bình), hai là Trường A-hàm (các kinh dài), ba là Tăng Nhất A-hàm (các kinh sắp xếp theo số pháp tăng dần từ một trở đi), bốn là Tạp A-hàm (các kinh ngắn xếp lẫn theo chủ đề). Bốn bộ văn này: một là vì tham dâm mà làm ra; hai là vì vui giận mà làm ra; ba là vì ngu si mà làm ra; bốn là vì những kẻ bất hiếu, không kính thầy mà làm ra. Văn bốn bộ A-hàm mỗi bộ chép trên sáu mươi tấm lụa trắng. Các tỳ-kheo nói: “Hãy chép bốn bộ văn này để chúng được lưu hành khắp thiên hạ.” Vì thế, ở nơi hỏa táng Phật tự mọc lên bốn cây. Rồi các vị cùng nhau sưu tập, thu xếp, phân loại mà chép mười hai bộ kinh của Phật, giới luật và giáo pháp đều đầy đủ. Trong nghìn năm sau, những người giữ kinh và giới của Phật, về sau đều sẽ cùng sinh đến chỗ Phật Di-lặc, theo Ngài mà vượt thoát con đường sinh tử.

 Kinh Bát-nê-hoàn, quyển hạ.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video