Thiên 10 — Phụ lục: năm bài tự luận, Tạp thuyết, bài luận quẻ Thái

 ● Phụ lục

 **Tự luận một** (bài luận mở đầu, thứ nhất)

 Sinh ra rồi lại sinh ra, không bao giờ cùng tận, nên gọi là Dịch (sự biến đổi không ngừng; cũng là tên Kinh Dịch). Có Thái dịch, có Thái sơ, có Thái thủy, có Thái tố (bốn giai đoạn trước khi trời đất thành hình). Thái dịch là lúc chưa thấy khí; Thái sơ là khởi đầu của khí; Thái thủy là khởi đầu của hình; Thái tố là khởi đầu của chất. Khí, hình, chất đều đủ mà chưa tách rời nhau thì gọi là hỗn luân (trạng thái hỗn độn còn nguyên một khối). Nhìn không thấy, nghe không nghe được, lần theo không nắm được, nên gọi là Dịch.

 **Tự luận hai**

 Thánh nhân lấy lẽ biến hóa của âm dương mà gửi vào quẻ (các hình vạch của Kinh Dịch, mỗi hình tượng trưng một tình thế), để nói rõ cát, hung, hối, lận (tốt lành, xấu dữ, ăn năn, hổ thẹn/khó khăn), lợi hại, thành bại. Tuy đó chưa phải chỗ huyền diệu của Đạo, nhưng là cách dạy dỗ để làm hiện ra điều nhỏ nhiệm, soi sáng điều sâu kín; bỏ cách ấy đi thì cũng không thể thấy được Đạo. Cho nên nói: "Càn Khôn (hai quẻ gốc, tượng trưng trời và đất, dương và âm) bị hủy thì không lấy gì thấy được Dịch; Dịch không thấy được thì Càn Khôn hầu như ngừng lại." Câu ấy nói rằng lẽ âm dương phải nhờ Dịch mới sáng tỏ, mà Dịch cũng phải nhờ âm dương mới hiện ra.

 Người quân tử tu thân, lo việc nhà, việc nước, việc thiên hạ, nắm được điều này mà xét cho đến cùng, biết sự biến hóa từ đâu mà ra, rồi sau mới theo kịp thời thế, thuận theo lẽ phải, ứng đối qua lại mà không bị vướng mắc. Người nếu không hiểu điều này thì không tránh khỏi giống như kẻ "dán chặt trục chỉnh dây mà gảy đàn sắt" và kẻ "khắc dấu vào mạn thuyền để tìm gươm rơi" (hai lối ví người cứng nhắc, không biết hoàn cảnh đã đổi thay). Cái tên và cái nghĩa của Dịch há có thể không xét kỹ sao?

 **Tự luận ba**

 Lo việc thiên hạ, nước nhà và tu thân đều là việc của con người. Những chuyện cát hung, hối lận, lợi hại, thành bại trong đó thì có dính dáng gì tới thuyết âm dương, mà thánh nhân lại lấy thuyết ấy để làm sáng tỏ, là vì sao? Đáp: tu thân, tề gia (sắp đặt việc nhà), trị quốc, bình thiên hạ (làm cho thiên hạ yên ổn), việc không giống nhau, thời không như nhau; cái gọi là cát hung, hối lận, lợi hại, thành bại không thể chỉ nêu một mặt, lại không thể nói gộp chung một lượt. Vậy muốn đưa lời răn cho thiên hạ, để lại đầy đủ sự dạy dỗ cho đời sau, mà không có phép tắc nhất định thì sao được?

 Tuy không thể không có phép tắc nhất định, nhưng sự biến đổi của muôn việc muôn vật, xưa và nay mỗi thời hợp một khác, một ngày muôn biến (?), họa phúc ẩn nấp, lại không thể dùng lời mà nói hết. Vì thế thánh nhân thể theo hình tượng của trời đất muôn vật, suy ra thuyết biến hóa của cương nhu (cứng và mềm, tức dương và âm), gửi ý vào hào (mỗi vạch trong một quẻ; một quẻ kép có sáu hào), để chỉ ra phép lớn về cát hung, hối lận, lợi hại, thành bại, khiến thiên hạ đời sau có chỗ khảo cứu. Người tài bậc trung học theo thì có thể giữ thân, giữ nhà, giữ nước, giữ thiên hạ; người trí thì dẫn ra mà mở rộng, gặp việc cùng loại mà phát triển thêm, thì mọi việc có thể làm trong thiên hạ đều trọn vẹn.

 Cho nên nói: "Dịch là tượng; tượng nghĩa là mô phỏng." Lại nói: "Chữ viết không nói hết lời, lời không nói hết ý." Vậy thì ý của thánh nhân không thể thấy được sao? Đáp: thánh nhân lập ra tượng (hình ảnh tượng trưng trong quẻ) để nói hết ý, cuối cùng thì "biến đổi mà thông suốt để làm hết điều lợi, cổ vũ khích lệ để làm hết cái thần diệu". Đó là lý do đạo của Dịch "chỉ theo sự biến mà đi", khác với Thi, Thư, Lễ, Nhạc, "không thể coi là khuôn phép cố định"; nếu không phải người từ bậc trung trở lên thì sao đủ để dự vào. Than ôi! Học Dịch mà không biết nghĩa thông biến, không dùng hết sức cổ vũ khích lệ, ấy chính là "dán chặt trục mà gảy đàn sắt, khắc thuyền mà tìm gươm", sao biết được cái làm cho Dịch thành Dịch!

 Cho nên nói: "Dịch, cùng đường thì biến, biến thì thông, thông thì lâu bền." Đó là cách Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn thông suốt sự biến khiến dân không mỏi mệt, làm một cách thần diệu mà cảm hóa khiến dân thấy thích hợp. Sách của ba đời (Hạ, Thương, Chu), có đời gọi là Liên Sơn, có đời gọi là Quy Tàng, có đời gọi là Chu Dịch (ba bộ sách Dịch của ba triều), mà cái tên Dịch không hề đổi; há chẳng phải vì nghĩa biến thông là không thể thay đổi sao? Do đó mà xem, sự dạy dỗ của Dịch chỉ là tượng mà thôi; nhưng chỗ cốt để dạy là ở ý chứ không ở tượng, có điều bỏ tượng thì không lấy gì thấy được ý. Đó là lý do tám quẻ (bát quái: tám quẻ đơn ba vạch Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài) là gốc của Dịch, và ba đời đều giống nhau ở điểm này.

 Xưa Ngu Phiên (học giả nghiên cứu Dịch đời Tam Quốc) thích Dịch, nằm mộng thấy được cho uống ba hào, mà không hiểu được ý nghĩa, bèn nói bừa rằng đạo Dịch ở trời, ba hào là đủ rồi; há phải người thật biết Dịch sao? Quản Công Minh (tức Quản Lộ, thầy bói nổi tiếng đời Tam Quốc) có nói: "Người giỏi Dịch thì không bàn về Dịch", có thể gọi là lời hiểu biết. Tiếc thay công dụng của ông chỉ dừng ở bói toán, xem tướng, chưa mở rộng được chỗ sâu kín trong cửa nhà thánh nhân, cho nên người quân tử không khen ông nhiều.

 **Tự luận bốn**

 Dịch là tượng, thì không đâu là không phải tượng; nay riêng lấy tám quẻ làm gốc của Dịch, há chẳng phải vì tượng của thiên hạ đều đủ cả ở đây sao? Đáp: Đúng vậy. Dịch chẳng nói sao: "Tám quẻ xếp thành hàng, tượng ở trong đó." Vậy thì tượng của Dịch chỉ là tám quẻ mà thôi, thế mà lại nói "Dịch có Tứ tượng, là để chỉ bảo", là nghĩa gì? Đáp: đó là chỗ các nhà nho đời trước bàn cãi rối rít mà không ai thống nhất. Xét lời của thánh nhân, xem thứ tự lập lời, thì đúng sai có thể thấy được.

 Ngài nói "Dịch có Tứ tượng, là để chỉ bảo", tiếp theo nói "đặt lời vào đó, là để báo cho biết", thì cái gọi là Tứ tượng chính là quẻ và hào mà thôi. Đã là quẻ và hào thì có thể biết rằng đó không phải Tứ tượng (bốn tượng: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm) sinh ra tám quẻ. Không phải Tứ tượng sinh ra tám quẻ, thì lại có thể biết rằng đó không phải Kim, Mộc, Thủy, Hỏa và các số bảy, chín, sáu, tám. Đã nói "Dịch có Tứ tượng" thì đó là tượng ở trong Dịch; đã là tượng trong Dịch thì có thể biết rằng đó không phải cỏ thi, mai rùa (hai vật dùng để bói), Hà đồ (?) (bức đồ hình hiện ra từ sông Hoàng Hà, tương truyền là gốc của bát quái). Có Tứ tượng rồi sau mới đặt lời để báo, thì lại có thể biết rằng đó không phải cái tượng của được mất, lo âu, tiến lui, ngày đêm.

 Vậy rốt cuộc vì sao là bốn? Đáp: cũng tìm ở quẻ và hào mà thôi. Nét lẻ nét chẵn (nét liền là dương, nét đứt là âm) là một; tám quẻ là hai; sáu mươi tư quẻ là ba; ba trăm tám mươi tư hào là bốn. Có nét lẻ nét chẵn rồi sau tám quẻ mới thành; tám quẻ thành rồi sau sáu mươi tư quẻ mới lập; sáu mươi tư quẻ lập rồi sau ba trăm tám mươi tư hào mới hiện; tượng của Dịch đến đây là đầy đủ. Nét lẻ nét chẵn là tượng của âm dương; tám quẻ là tượng của trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm; sáu mươi tư quẻ là tượng của những điều cực kỳ phức tạp trong thiên hạ; ba trăm tám mươi tư hào là tượng của những điều cực kỳ biến động trong thiên hạ. Sự biến đổi của âm dương đi đến tận cái cực kỳ biến động của thiên hạ, thì những lẽ về cát hung, hối lận, thành bại, lợi hại trong việc lo thiên hạ, nước nhà và tu thân đều đầy đủ cả. Ý của thánh nhân đến đây là nói hết; sự dạy dỗ của Dịch đến đây là thỏa đáng. Cho nên nói "Dịch có Tứ tượng, là để chỉ bảo", chẳng phải như vậy sao?

 Vậy thánh nhân đặt câu này nối sau các câu "trời sinh ra vật thần" và "Hà đồ, Lạc thư" (Lạc thư: bức thư hiện ra trên lưng rùa ở sông Lạc), há không có ý sao? Đáp: sao lại không có ý! Ý ấy là để làm rõ nguồn gốc của việc làm ra Dịch, lấy tượng để dạy dỗ, há phải chuyện tùy tiện. Sinh ra và che chở là chức phận của trời; tạo hình và nâng chở là chức phận của đất; dạy dỗ cảm hóa là chức phận của thánh nhân. Muôn vật mất lẽ của mình thì là lỗi của trời đất; muôn dân mất bản tính của mình thì là lỗi của ai?

 Cho nên thánh nhân bắt chước sự biến hóa của trời đất mà muốn làm ra sách để dạy dỗ; cho rằng lời không thiết thực thì không làm động lòng người, nên lại noi theo cỏ thi mai rùa mà báo cho người biết lẽ cát hung họa phúc. Nhưng lời không nói hết được ý, nên lại bắt chước trời bày ra hình tượng, khiến cho nó như mặt trời, mặt trăng, các vì sao rực rỡ, ai nhìn cũng tự hiểu được. Nhưng hình tượng trong thiên hạ thì nhiều lắm, nếu bày đủ hết thì phiền phức không chịu nổi, còn nếu chỉ nói riêng vài cái thì lại sợ không đủ nói hết ý, nên lại bắt chước nét văn của Hà đồ, Lạc thư mà vạch ra quẻ; thế là Tứ tượng được lập và lẽ cát hung được tỏ rõ. Tứ tượng là để bắt chước nét văn của Hà đồ Lạc thư và mô phỏng sự sáng rõ của mặt trời mặt trăng; đặt lời là để noi theo vật thần báo cho người biết; định cát hung là để bắt chước sự biến hóa của trời đất đã làm nên muôn vật.

 Cho nên nói: "Dịch có Thái cực (cội nguồn tối cao, khi âm dương còn hợp làm một), Thái cực sinh ra Lưỡng nghi (hai nghi: âm và dương), Lưỡng nghi sinh ra Tứ tượng, Tứ tượng sinh ra Bát quái, Bát quái định cát hung, cát hung sinh ra nghiệp lớn." Cái gọi là nghiệp lớn, ấy là thánh nhân biến thông, cổ vũ để dùng hết chỗ diệu của Dịch, bắt chước đến tột cùng sự biến hóa của trời đất. Cho nên nói: "Mô phỏng hình tượng không gì lớn bằng trời đất; biến thông không gì lớn bằng bốn mùa; bày tượng sáng rõ không gì lớn bằng mặt trời mặt trăng; cao quý không gì lớn bằng giàu sang; sắm sửa vật dụng, đem ra sử dụng, chế thành đồ dùng để làm lợi cho thiên hạ không gì lớn bằng [thánh] nhân (?); tìm chỗ rối rắm, lục chỗ ẩn kín, móc lên chỗ sâu, vươn tới chỗ xa, không gì lớn bằng cỏ thi mai rùa." Câu ấy nói rằng thánh nhân dựa vào thế cao quý mà có thể mô phỏng hình tượng, thì bắt chước mà chế thành đồ dùng, đem ra sử dụng để làm lợi cho thiên hạ, làm hết sự nghiệp biến thông cổ vũ.

 Như Phục Hy, Thần Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn thì lấy ý từ quẻ Ly mà thắt dây thành lưới đánh cá, lưới bắt thú, cùng các loại như thế; chế ra cày bừa, áo xiêm, thuyền chèo, cung tên, cối chày. Tuy vậy, nếu có ngôi vị mà không có đức thì dù muốn làm cũng không làm nổi; nếu có đức mà không có ngôi vị thì dù muốn làm cũng không được phép. Cho nên đế vương thời xưa nhiều lắm, mà mấy ai thông suốt được sự biến, làm một cách thần diệu mà cảm hóa được dân? Trọng Ni (tức Khổng Tử) với tài bậc đại thánh mà không được nối nghiệp ba vua (ba vị vua lập nghiệp đời Hạ, Thương, Chu). Nhưng lòng thánh nhân có ngày nào quên thiên hạ đâu! Cho nên ngài đi khắp nơi, được bảy mươi hai vị vua mời đến mà không ai dùng; già rồi lui về sửa sang Kinh Dịch, làm ra Hệ từ (phần lời giảng giải tổng quát kèm theo Kinh Dịch), rồi sau đạo Dịch mới sáng rõ, không còn gì ẩn giấu. Đó là lý do công lao của ngài ngang với Phục Hy, Văn Vương, mà ơn trạch trăm đời không dứt. Bởi vậy khi nói đến cao quý giàu sang thì nhất định tiếp theo là thánh nhân, còn khi bàn đến công dụng của cỏ thi mai rùa thì riêng đặt sau thánh nhân.

 Vậy sao lại không nhắc đến Hà đồ Lạc thư? Đáp: đầu tiên đã nói Lưỡng nghi sinh Tứ tượng, Tứ tượng sinh Bát quái, thì công của Hà đồ Lạc thư đã thấy rồi. Đây là chỗ sâu xa (?) trong cách lập lời của thánh nhân, không thể không xét.

 **Tự luận năm**

 Lưỡng nghi sinh Tứ tượng, Tứ tượng sinh Bát quái mà công của Hà đồ Lạc thư tỏ rõ, vậy thì tám quẻ quả là phép tắc thành sẵn của Hà đồ Lạc thư, và Tứ tượng quả là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa cùng các số sáu, bảy, tám, chín sao? Đáp: nếu như thế thì Phục Hy không đáng gọi là thánh, mà Ngũ hành (năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) lại có trước trời đất. Khi Phục Hy làm ra Dịch, ông đã dò sâu vào gốc của âm dương mà xét đến chỗ (?) của Thái cực, Lưỡng nghi, Tứ tượng, nhưng chưa tìm được cách làm cho nó hiện ra; ngửa lên cúi xuống để quan sát, lấy từ gần đến xa, đã gom hết các loại hình tượng trong thiên hạ, nhưng chưa có được thể thức để xếp loại chúng. Bấy giờ thấy nét văn của Hà đồ Lạc thư có nghĩa lẻ chẵn sinh ra nhau, bèn làm ra phép vạch quẻ; rồi sau đức của thần minh mới thông suốt được, và tình trạng của muôn vật mới có cách xếp loại.

 Cho nên nói: "Sông Hà hiện ra Đồ, sông Lạc hiện ra Thư, thánh nhân noi theo." Câu "Dịch có Tứ tượng, là để chỉ bảo" là nói thánh nhân cân nhắc phép lớn của chúng để làm ra quẻ và hào mà thôi. Cái gọi là tượng Kim, Mộc, Thủy, Hỏa cùng các số sáu, chín, bảy, tám đều là lời nói bừa của các nhà nho đời sau.

 Vậy Lưỡng nghi, Tứ tượng rốt cuộc là cái gì? Đáp: Dịch biến thành một, gọi là Thái cực; đó là chỗ Đạo bao gồm then chốt của trời đất và Ngũ hành, là mẹ của khí. Một khí vừa phân ra thì âm dương bắt đầu tách; phần nhẹ và trong nổi lên trên, phần nặng và đục tụ xuống dưới, cho nên gọi là hai khí. Hai khí không giao nhau thì biến hóa không thành; một bên lên một bên xuống, hoặc sang trái hoặc sang phải, thay nhau tiến lui, thế là có già có trẻ (lão và thiếu), cho nên gọi là tượng. Nghi là thể (bản thể) của âm dương, còn tượng là dụng (sự vận hành) của âm dương. Đây là cái mà trời đất và Ngũ hành dựa vào để sinh hóa muôn vật không cùng, gọi là đức của thần minh, cũng là chỗ mà tám quẻ từ đó phân ra.

 Nhưng Lưỡng nghi và Tứ tượng cộng lại là số sáu, mà quẻ thì có tám, lại đều thành bởi ba nét, là vì sao? Há chẳng phải đó là cái gọi là tượng của Tam cực (ba ngôi cực: trời, đất, người) sao? Đáp: Dịch vốn đầy đủ đạo Tam tài (ba tài: trời, đất, người). Nhưng lúc mới vạch quẻ thì chỉ noi theo âm dương, đạo ấy (?) chưa nổi lên; đến khi ba nét đã bày ra rồi thì đạo của người mới có ở trong đó.

 Noi theo âm dương mà riêng lấy số ba là vì sao? Đáp: Kinh chẳng nói sao: "Quẻ dương nhiều nét âm, quẻ âm nhiều nét dương, cớ sao vậy? Vì quẻ dương là lẻ, quẻ âm là chẵn." Âm dương không cùng đứng riêng rẽ, cứng mềm không cùng đi riêng rẽ; đứng một mình thì cũng không thể tự sinh, đi một mình thì cũng không thể tự thành. Cho nên Lưỡng nghi làm chủ, Tứ tượng làm phụ; hợp lại thì thành Càn Khôn, phân bày ra thì thành sáu con (sáu quẻ được coi là con của Càn Khôn: Chấn, Khảm, Cấn, Tốn, Ly, Đoài). Càn là thuần dương; Khôn là thuần âm. Dương làm chủ thì là Cấn, Chấn, Khảm; âm làm chủ thì là Tốn, Ly, Đoài. Đó là lý do Càn, Khảm, Cấn, Chấn ở phía Đông Bắc, còn Khôn, Đoài, Tốn, Ly ở phía Đông Nam; mỗi bên theo loại của mình.

 Vậy thì tám quẻ đều bắt đầu từ một, đứng lên ở hai, thành hình ở ba; đó là lý do tượng Tam tài hiện ra. Thánh nhân nhất định nói đến điều ấy ở sau phần trùng quái (chồng hai quẻ ba vạch lên nhau thành quẻ sáu vạch), vì Dịch đến chỗ trùng quái rồi đạo người mới hiện rõ. Tuy đến trùng quái đạo người mới hiện rõ, nhưng trong ba nét đã đủ đạo Tam tài rồi. Vì sao? Lưỡng nghi là sự hợp của âm dương, còn Tứ tượng là sự phân của âm dương. Xét theo hình và tên thì âm dương phân ra không giống nhau; xét từ Thái cực thì âm dương lại hợp, có xung khí (khí giao hòa, dung hợp ở giữa âm và dương). Cho nên thiếu dương là dương ở trong âm; lão dương là dương ở trong dương; thiếu âm là âm ở trong dương; lão âm là âm ở trong âm. Còn cái gọi là Lưỡng nghi chính là xung khí của âm dương. Chỉ khi có xung khí rồi mới sinh ra được muôn vật. Đó là lý do tám quẻ lấy Lưỡng nghi làm chủ, Tứ tượng chỉ phụ giúp mà thôi.

 Cũng như con người: đạo Càn thành nam, đạo Khôn thành nữ, nhưng ai cũng cõng âm mà ôm dương, lấy xung khí làm sự hòa. Do đó mà xem, bảo rằng quẻ nào cũng đủ đạo Tam tài, há chẳng đúng sao? Đến khi trùng quái thì thể của Lưỡng nghi, Tứ tượng mới trọn vẹn, và cái gọi là âm dương, cương nhu, nhân nghĩa, tùy chỗ mà lấy đều tự đầy đủ; như thế gọi là đạo Tam tài đã đủ. Than ôi! Xung khí là gốc của trời đất và Ngũ hành chăng? Là tổ của muôn vật chăng? Đó là lý do Tam tài được gọi là Tam cực, và Thái cực là chủ của Tam tài.

 **Tạp thuyết** (bàn những điều lặt vặt)

 "Mở ra sự vật, làm thành công việc, bao trùm đạo của thiên hạ, như thế mà thôi" là nghĩa gì? Nói rằng Dịch sở dĩ mở ra sự vật, làm thành công việc, bao trùm đạo của thiên hạ là nhờ đạo của trời đất mà thôi, vì Dịch không có hình thể cố định. "Vì vậy thánh nhân dùng nó để thông suốt chí hướng của thiên hạ, để định sự nghiệp của thiên hạ, để giải quyết mối ngờ của thiên hạ." Vì sao? Vì muôn vật đều không lìa khỏi số. "Đức của cỏ thi tròn mà thần diệu", để biết việc sắp tới; "đức của quẻ vuông vắn mà sáng suốt", để chứa giữ việc đã qua. Thánh nhân dùng quẻ để chứa giữ việc đã qua, nói trước cát hung của thiên hạ; dùng cỏ thi để biết việc sắp tới, để mở mối mê muội của thiên hạ. Mở mối mê muội của thiên hạ như thế nào? Cũng bằng lời của sáu hào mà thôi. "Thánh nhân lấy đó mà gột rửa lòng mình, lui về cất giấu", chỉ đợi việc đến rồi ứng đối mà thôi.

 "Ai có thể dự vào việc này? Ấy là người xưa thông minh sáng suốt, thần võ mà không giết chóc" là sao? Không thông minh sáng suốt thì vốn không đủ để chứa giữ việc đã qua và biết việc sắp tới; ấy là thông suốt chí hướng thiên hạ, định sự nghiệp thiên hạ, giải quyết mối ngờ thiên hạ, khiến thiên hạ phục tùng nghe theo mà không biết vì sao, cho nên gọi là thần võ. "Vì vậy sáng tỏ đạo trời, thấu hiểu việc dân, bèn dấy lên vật thần để đi trước việc dùng của dân": chỉ vì có tài thông minh sáng suốt, có đức thần võ, nên mới sáng tỏ đạo trời, thấu hiểu việc dân, lại dùng cỏ thi để nói trước mà đi trước việc dùng của dân. Không sáng tỏ đạo trời thì không biết cỏ thi có thể dùng được; không thấu hiểu việc dân thì không biết cỏ thi không thể không dùng. Dấy lên vật thần để đi trước việc dùng của dân, thì thánh nhân dù không ra khỏi sân cửa cũng biết được lợi hại của thiên hạ; dù nghìn vạn đời sau không có thánh nhân xuất hiện, dân cũng có chỗ để khảo cứu. Cho nên nói: "Thánh nhân lấy đó mà trai giới (giữ mình trong sạch, kiêng cữ)", để làm phép tắc cho đời sau.

 "Đóng cửa gọi là Khôn, mở cửa gọi là Càn…" cho đến "dân đều dùng mà gọi là thần" là nghĩa gì? Đây nói sáu mươi tư quẻ sở dĩ cùng lo âu với dân, dân theo đó mà làm mà không biết; gốc của chúng đều từ Càn Khôn mà ra thôi. "Vì vậy Dịch có Thái cực, sinh ra Lưỡng nghi" là nghĩa gì? Đây nói về cái gốc sinh sinh không ngừng của sáu mươi tư quẻ. "Vì vậy mô phỏng hình tượng không gì lớn bằng trời đất": đây là chỗ từ đó mà có số. "Biến thông không gì lớn bằng bốn mùa": đây là chỗ từ đó mà có tượng; tức là điều gọi là "trời đất biến hóa, thánh nhân noi theo". "Bày tượng sáng rõ không gì lớn bằng mặt trời mặt trăng": đây là cái mà tám quẻ mô phỏng; cho nên nói "trời bày tượng, hiện ra cát hung, thánh nhân mô phỏng theo". "Cao quý không gì lớn bằng thánh nhân": đây là nói chỉ có thánh nhân có được thế ở ngôi cao quý rồi mới làm được việc lợi cho thiên hạ này. "Không gì lớn bằng" như vậy là nói việc dựng nên công trạng để làm lợi cho việc dùng của dân. Cho nên nói: "Hà đồ, Lạc thư, thánh nhân noi theo."

 **Thái luận** (bàn về quẻ Thái — quẻ tượng trưng trời đất giao hòa, mọi sự thông suốt yên vui)

 Luận rằng: Dịch vốn lấy Càn Khôn làm gốc, mà trong sáu mươi tư quẻ chỉ có quẻ Thái là đạo vua tôi hợp nhau; đó là lý do người xưa gọi là "nghìn năm mới có một thuở", đời thịnh trị không mấy khi có được. Có vua mà không có tôi, có tôi mà không có vua, hoặc có vua có tôi mà chí hướng không giống nhau, hoặc chí hướng tuy giống nhau mà việc làm không hợp đạo trời, thì đều không đủ đưa thiên hạ đến thái bình. Đó là lý do thời thịnh của Đường Ngu (thời vua Nghiêu, vua Thuấn) và ba đời, đời sau không với tới được. Vì sao? Xem lời của quẻ, của tượng, của hào, của thoán (lời đoán tổng quát về ý nghĩa cả quẻ) thì có thể biết thuyết ấy, và ý dạy dỗ của thánh nhân cũng có thể thấy.

 Ở lời quẻ thì nói: "Cái nhỏ đi, cái lớn đến, tốt lành, hanh thông (thuận lợi, thông suốt)." Ở lời thoán thì nói: "Đạo quân tử lớn lên, đạo tiểu nhân tiêu mòn." Ở lời tượng thì nói: "Bậc vua lấy đó mà điều tiết cho thành đạo trời đất, giúp đỡ cái thích nghi của trời đất, để nâng đỡ dân." Ở hào Cửu nhị (hào dương ở vị trí thứ hai từ dưới lên, tượng trưng bề tôi) thì nói: "Bao dung cả những người thô lậu, dám lội qua sông lớn, không bỏ sót người ở xa, dẹp bỏ bè đảng, thì được hợp với đường trung chính." Ở hào Lục ngũ (hào âm ở vị trí thứ năm, ngôi của vua) thì nói: "Theo đường trung chính mà làm theo ý nguyện." Đó là đại lược; thánh nhân đời trước, đời sau cùng nhau làm sáng tỏ, để làm lời răn cho vua tôi muôn đời. Trên triều đình không soi vào đây mà trị nước, mà lại muốn kéo thiên hạ ra khỏi cảnh bế tắc, đặt thiên hạ vào cảnh yên vui hòa thuận, thì chưa từng có. Chỗ cốt yếu là ở Hoàng cực (chuẩn mực trung chính tối cao mà bậc vua dựng lên, theo thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư) mà thôi.

 Xin trước hết làm rõ thuyết về quẻ Thái, rồi sau bàn việc người để đối chiếu. Lão Tử nói: "Đạo sinh ra một, một sinh ra hai, hai sinh ra ba, ba sinh ra muôn vật; muôn vật cõng âm mà ôm dương, lấy xung khí làm sự hòa." Âm riêng lẻ thì không sinh, dương riêng lẻ thì không thành, âm dương hợp nhau rồi muôn vật mới có được; đó là trời đất giao nhau nên thành quẻ Thái, ở trong bốn mùa thì là mùa xuân. Thánh nhân thấy điều ấy, nên "nắm lấy hai đầu mà dùng cái ở giữa cho dân": cứng không đến mức tàn bạo, mềm không đến mức buông lỏng, vui không đến mức ban thưởng quá tay, giận không đến mức tước đoạt quá tay; việc làm, việc sắp đặt, cho đến một lời nói một tiếng cười, không gì là không theo đạo đại trung (rất mực trung chính), mà lấy sự thiên lệch, bè phái, thái quá làm điều răn. Vì vậy thiên hạ hòa bình, tai họa không sinh, loạn lạc không nổi, năm thứ hình phạt không phải dùng, binh đao không phải thử.

 Đang lúc ấy, trời không tiếc đạo của mình, đất không tiếc của báu, người không tiếc tình; móc ngọt rơi xuống, suối nước ngọt như rượu tuôn ra, núi hiện ra xe báu, sông hiện ra con ngựa mang bức đồ, phượng hoàng kỳ lân ở ngoài đồng nội, bên đầm cỏ (đều là điềm lành báo đời thái bình). Vì sao vậy? Gốc ở chỗ lòng người hòa thuận mà thôi. Chính sự hòa thì người hòa, người hòa thì khí hòa, khí hòa thì hình hòa, hình hòa thì tiếng hòa; tiếng hòa thì phát ra ở lời nói việc làm, dấy lên ở tiếng than thở, hiện ra ở thơ ca, thấy được ở múa hát, không gì không phải là chính sự hòa. Vì vậy mà cảm động được khí hòa của trời đất. Đó gọi là "điều tiết cho thành đạo trời đất, giúp đỡ cái thích nghi của trời đất, để nâng đỡ dân", và đó gọi là "cái nhỏ đi, cái lớn đến". Nếu không được như thế thì việc làm ấy cũng đã kém đi một chút rồi.

 Quân tử và tiểu nhân há có thể không phân biệt sao? Chỗ quân tử và tiểu nhân khác nhau chính là ở giữa trung và không trung mà thôi. Vì vậy "bậc vua dựng nên cái chuẩn mực của mình, thì có thể gom năm phúc mà ban khắp cho muôn dân" (năm phúc: sống lâu, giàu có, khỏe mạnh yên lành, ưa điều đức, chết êm), còn tiểu nhân làm trái lại thì sáu điều cực khổ theo đến (sáu cực: chết non, bệnh tật, lo buồn, nghèo túng, xấu ác, yếu hèn) và thiên hạ phải chịu tai ương. Cho nên phần Thứ trưng (các điềm nghiệm của thời tiết, trong thiên Hồng Phạm) nói: "Năm thứ (mưa, nắng, ấm, lạnh, gió) đến đầy đủ, mỗi thứ theo đúng thứ tự, thì cỏ cây tốt tươi; một thứ quá nhiều thì xấu, một thứ không có cũng xấu." Năm thứ đến đầy đủ há chẳng phải là trung hòa sao? Một thứ quá nhiều, một thứ không có, há chẳng phải là thái quá và bất cập (không tới) sao?

 Do đó mà xem, bậc vua ở hào Lục ngũ nếu không "theo đường trung chính mà làm theo ý nguyện" thì không thể có phúc mà được cả tốt lành; bề tôi ở hào Cửu nhị nếu không "bao dung người thô lậu, dám lội qua sông lớn, không bỏ sót người ở xa, dẹp bỏ bè đảng" thì không đủ để hợp với đường trung chính. Vì sao? Đạo của bậc vua không thể tự mình làm hết, chỉ cần chọn một vị tể tướng mà thôi; được một tể tướng thì khiêm tốn lắng nghe, lấy lễ mà hạ mình đối đãi, giao phó việc và đòi hỏi thành công. Một tể tướng không thể cai trị một mình, thì chọn trăm quan mà dùng, giao chính sự cho họ mà thôi. Những người cùng làm chính sự đều hiền thì chính sự ngày càng tốt; trong số người được dùng chỉ cần một kẻ bất tiếu (kém cỏi, không ra gì) thì chính sự ngày càng rối. Đó là lý do việc thống lĩnh trăm quan, điều hòa bốn biển được giao cho trủng tể (quan đứng đầu trăm quan), và chức phận của một tể tướng không gì lớn bằng tiến cử người hiền, loại bỏ kẻ bất tiếu.

 Nếu không để lòng trống trải, giữ ý bình thản, mở rộng độ lượng, làm lớn chí hướng, lấy trung thứ (hết lòng ngay thật và suy lòng mình ra lòng người) làm gốc, không để yêu ghét riêng xen vào, thì làm sao có thể "bao dung người thô lậu, dám lội qua sông lớn, không bỏ sót người ở xa, dẹp bỏ bè đảng"? Không được như thế thì người được tiến cử chưa chắc đều hiền, vậy là có người hiền không được tiến cử; kẻ bị loại bỏ chưa chắc đều bất tiếu, vậy là có kẻ bất tiếu chưa bị loại bỏ. Như thế thì lời nói ngay thẳng, lời bàn chính đáng không được nghe, mà lời a dua chiều theo (?) lại được tin, thì việc cất nhắc, sắp đặt làm sao hợp được với đạo đại trung? Cho nên cái được giữ theo có khi không phải điều thiện, cái bị sửa bỏ có khi không phải điều ác, điều có lợi có khi lại bị làm tổn hại, điều có hại có khi lại được tăng thêm; như thế mà muốn cảm động lòng người cho thiên hạ hòa bình thì không thể nào được. Đó là lý do sầu oán ngày càng sâu, lụt lội hạn hán, bệnh dịch không dứt; đó là do kẻ bất tiếu gây ra.

 Vì vậy, xưa đặt quan, bậc tôn quý gọi là Công, gọi là Cô (các chức quan cao nhất bên cạnh vua), mà chức phận của họ thì nói là "bàn đạo, sắp đặt việc nước, điều hòa âm dương, kính cẩn giúp rõ đạo trời đất". Cái gọi là "bàn đạo" há chẳng phải chính là cái chuẩn mực trung chính này sao? Cho nên nói: "Đạt tới trung hòa thì trời đất yên ngôi, muôn vật sinh trưởng." Trị nước đến mức ấy thì vua hưởng công, tôi được đền đáp, dân được lợi, xã tắc (đất nước, triều đình) ngày càng yên, nhà ngày càng vững; đó gọi là phúc thịnh của thiên hạ, há chẳng lớn lao sao!

 Cho nên thánh nhân đời trước khen rằng: "Bao dung người thô lậu mà được hợp với đường trung chính, vì sáng tỏ và rộng lớn." Điều này cùng ý với bài "Nam sơn hữu đài" (Núi nam có cỏ đài) trong Kinh Thi — bài thơ vui mừng vì được người hiền, nói rằng người hiền là "ánh sáng của nước nhà". Vậy thì lời dạy của thánh nhân há chẳng rõ ràng minh bạch sao? Thế mà đời sau ai cũng muốn chiều theo cái riêng của một mình, không đoái hoài đến đạo công bằng của thiên hạ, mà lại muốn dần dần đạt tới cảnh Thái, có được chăng? Đến như thánh hiền gặp nhau, giữ vững đạo trung, mà còn có lời răn "không có chỗ bằng phẳng nào mà không có chỗ nghiêng" và "tường thành đổ sụp xuống hào", huống chi không đoái hoài đến đạo công bằng của thiên hạ mà lại muốn giữ mãi phúc lộc thì không thể được.

 Than ôi! "Lo việc trị khi chưa loạn, lo việc giữ khi chưa nguy." Chu Công sau khi đã chế lễ làm nhạc, vẫn còn răn các bề tôi đang tại chức rằng: "Lấy việc công mà diệt việc tư, dân mới thật lòng quy phục." Ý của thánh nhân thật sâu xa thay! Cho nên nói: "Muốn làm vua thì làm hết đạo vua, muốn làm tôi thì làm hết đạo tôi, cả hai đều noi theo Nghiêu Thuấn." Điều ấy không đoái hoài, mà chỉ chăm chăm bắt chước cái vỏ ngoài của Đường Ngu; đó là lý do người xưa than rằng "việc trong thiên hạ không như ý thường đến tám chín phần mười". Không phải bậc đại nhân thì ai đương nổi cái vận nghìn năm mới có một lần?

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video