Ngô Viên Dịch giải (sách giải nghĩa Kinh Dịch của Ngô Viên), quyển thứ chín
Giải thiên Thuyết quái (thiên "Bàn về các quẻ", một trong mười thiên truyện giải thích Kinh Dịch).
Kinh văn: Xưa kia thánh nhân làm ra Dịch (tức Kinh Dịch, sách dùng các quẻ để hiểu sự biến đổi của trời đất và đoán việc lành dữ). Thánh nhân ngầm giúp vào công việc của thần minh (sức thiêng liêng huyền diệu của trời đất), nên mới có phép bói bằng cỏ thi (một loài cỏ, lấy thân cỏ đếm chia theo quy tắc để lập quẻ). Lấy trời là số ba, đất là số hai mà dựng nên các con số (?). Xem sự biến đổi của âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của vạn vật: âm là mềm, tối, tĩnh; dương là cứng, sáng, động) mà lập nên quẻ (hình gồm nhiều nét gạch liền hoặc đứt chồng lên nhau, mỗi quẻ tượng trưng cho một tình thế). Phát huy chỗ cương nhu (cứng và mềm; ở đây chỉ hào dương là nét liền và hào âm là nét đứt) mà sinh ra hào (từng nét gạch trong quẻ). Hòa thuận với đạo đức mà sắp đặt hợp lẽ phải; xét cho cùng cái lý (lẽ của sự vật), thấu suốt đến tận cùng cái tính (bản tính trời phú), để đạt tới mệnh (cái lẽ trời định).
Lời giải: Thánh nhân làm ra Dịch không phải bắt đầu từ cỏ thi. Nói "ngầm giúp vào công việc của thần minh mà có phép bói cỏ thi", ấy là dạy cho thiên hạ cách tìm hiểu Dịch mà thôi, để đem đạo của Dịch thi hành trong thiên hạ và cho đời sau. Đã làm ra Dịch mà không có cách để thi hành, thì đời sau biết theo đâu mà học? Cho nên sau khi Dịch đã làm xong, mới ngầm giúp vào công việc của thần minh mà đặt ra phép dùng cỏ thi. "Lấy trời là số ba, đất là số hai mà dựng nên các con số", tức là như câu "số của nó là năm mươi, số dùng đến là bốn mươi chín" (phép bói: lấy năm mươi cọng cỏ thi, bỏ ra một, dùng bốn mươi chín cọng). "Xem sự biến đổi của âm dương mà lập quẻ", tức là như câu "mười tám lần biến thì thành quẻ" (cứ ba lần chia cỏ thì được một hào, sáu hào cần mười tám lần). "Phát huy chỗ cứng mềm mà sinh ra hào", tức là như câu "kéo ra mà mở rộng" (từ tám quẻ đơn chồng lên nhau mà mở rộng thành sáu mươi bốn quẻ). Quẻ và hào đã rõ thì lẽ lành dữ có thể thấy được. Hòa với đạo mà không trái, thuận với đức mà không nghịch, sắp đặt hợp lẽ phải mà không rối, nhờ đó xét cùng cái lý, thấu tận cái tính, đạt tới cái mệnh, ở vào hoàn cảnh nào cũng thản nhiên tự đắc. Đó là lý do "được trời giúp, tốt lành, không gì là không lợi".
Kinh văn: Xưa kia thánh nhân làm ra Dịch là để thuận theo cái lý của tính và mệnh. Vì thế, đạo lập nên trời gọi là âm và dương; đạo lập nên đất gọi là mềm và cứng; đạo lập nên người gọi là nhân và nghĩa (lòng thương người và lẽ phải). Gồm cả tam tài (ba ngôi lớn: trời, đất, người) rồi nhân đôi lên, cho nên quẻ trong Dịch có sáu nét mới thành. Chia ra âm, chia ra dương, thay nhau dùng mềm và cứng, cho nên quẻ trong Dịch có sáu vị trí mà thành văn vẻ.
Lời giải: Cái gọi là "tính" là gì? Chỉ là đạo của tam tài mà thôi. Đạo của tam tài, ở trời thì là âm và dương, vì trời nắm giữ nguyên khí (khí ban đầu sinh ra vạn vật); ở đất thì là mềm và cứng, vì đất nắm giữ nguyên hình (hình thể ban đầu); ở người thì là nhân và nghĩa, vì người nắm giữ nguyên thức (sự hiểu biết ban đầu). Gồm cả tam tài rồi nhân đôi lên, cho nên quẻ trong Dịch có sáu nét mới thành; câu "quẻ trong Dịch thành khi đủ sáu điềm (?)" là nói điều ấy. Sáu nét đủ cả thì nghĩa của tam tài nằm trong đó. Đây gọi là phép "thuận theo", tức là chỗ gọi "xem sự biến đổi của âm dương mà lập quẻ". Nhưng đạo của Dịch không gì là không thuận, cho nên chia âm chia dương, thay nhau dùng mềm và cứng, nên sáu vị trí mà thành văn vẻ. Âm dương là nói về bản thể, cứng mềm là nói về công dụng, tức là chỗ gọi "phát huy chỗ cứng mềm mà sinh ra hào". Ở đây không nói đến đạo người, vì đã nhân trời đất mà làm rõ việc người rồi. Muốn cho người ta hiểu rõ lý của tính và mệnh thì phải làm sao? Chỉ cần hiểu rõ đạo của tam tài mà thôi.
Kinh văn: Trời đất định vị trí, núi và đầm thông hơi với nhau, sấm và gió xô đẩy nhau, nước và lửa không bắn phá nhau, tám quẻ đan xen nhau. Đếm việc đã qua là thuận, biết việc sắp đến là nghịch; cho nên Dịch là phép đếm ngược.
Lời giải: Trời đất định vị trí, núi đầm thông hơi, sấm gió xô đẩy, nước lửa không bắn phá nhau, ấy là vì trời đất định vị trí rồi thì lục tử (sáu quẻ con: Chấn, Khảm, Cấn, Tốn, Ly, Đoài, được coi như con do Càn là cha và Khôn là mẹ sinh ra) mới phát huy được công dụng. Còn câu "tám quẻ đan xen nhau" là chỉ nói về khí của chúng mà thôi. Dịch chủ yếu để định lành dữ của việc chưa đến, cho nên nói "nghịch" và "thuận". Điều này cũng làm rõ công dụng của cỏ thi và mai rùa (hai vật dùng để bói).
Kinh văn: Sấm để làm cho động, gió để làm cho tan tỏa, mưa để làm cho thấm ướt, mặt trời để làm cho khô ấm, Cấn (quẻ tượng núi) để làm cho dừng, Đoài (quẻ tượng đầm) để làm cho vui, Càn (quẻ tượng trời) để làm chủ, Khôn (quẻ tượng đất) để cất chứa.
Lời giải: Trời đất định vị trí rồi sáu quẻ con mới phát huy được công dụng, cho nên đầu tiên nói đến trời đất; sáu quẻ con phát huy công dụng rồi trời đất thu lấy công lao, cho nên cuối cùng nói đến Càn Khôn.
Kinh văn: Đế (đấng chủ tể của trời đất) ra ở Chấn (quẻ tượng sấm), sắp gọn ở Tốn (quẻ tượng gió), gặp nhau ở Ly (quẻ tượng lửa), làm lụng ở Khôn, vui vẻ ở Đoài, giao tranh ở Càn, mệt nhọc ở Khảm (quẻ tượng nước), làm nên ở Cấn.
Lời giải: Làm chủ công việc của một năm (sinh ra, lớn lên, thu hoạch, cất chứa) là trời, cho nên chỉ riêng gọi là "Đế". Đây là nói thứ tự ra vào của Đế, chứ không phải bàn về vị trí của tám quẻ. Tám quẻ sở dĩ chia ra bốn phương, mỗi quẻ đều có nghĩa riêng. Đế chưa từng tự đi ra; vạn vật đi ra thì Đế cùng ra theo mà không từ chối, vạn vật đi vào thì Đế cùng vào theo mà không cự tuyệt; đó là lý do làm nên Đế. Không nói "trời" hay "Càn" mà nói "Đế", vì trời đất là hình, Càn Khôn là khí; sự xoay vần lên xuống của chúng ắt phải có cái làm chủ, vì thế mới cúng tế Hạo Thiên Thượng Đế (vị thần tối cao của trời cao rộng). Vậy thì cái gọi là "đi ra" rốt cuộc là vật gì? Cũng chỉ là khí mà thôi.
Kinh văn: Vạn vật ra ở Chấn; Chấn là phương đông. Sắp gọn ở Tốn; Tốn là phương đông nam. "Sắp gọn" là nói vạn vật sạch sẽ, ngay ngắn đều đặn. Ly là sáng; vạn vật đều thấy nhau, là quẻ phương nam. Thánh nhân quay mặt về hướng nam mà nghe việc thiên hạ, hướng về chỗ sáng mà cai trị, có lẽ là lấy từ quẻ này. Khôn là đất; vạn vật đều nhờ đó mà được nuôi dưỡng, cho nên nói "làm lụng ở Khôn". Đoài là chính giữa mùa thu, là lúc vạn vật vui vẻ, cho nên nói "vui vẻ ở Đoài". Giao tranh ở Càn; Càn là quẻ phương tây bắc, ý nói âm dương xô xát nhau. Khảm là nước, là quẻ chính phương bắc, là quẻ của sự mệt nhọc, là nơi vạn vật quay về, cho nên nói "mệt nhọc ở Khảm". Cấn là quẻ phương đông bắc, là nơi vạn vật làm xong cái kết thúc và làm nên cái khởi đầu, cho nên nói "làm nên ở Cấn".
Lời giải: Vạn vật sở dĩ ra vào, chỉ là theo đức nhân (lòng sinh dưỡng, thương yêu muôn vật) mà thôi (?).
Kinh văn: Thần là nói về sự nhiệm màu khiến vạn vật biến hóa. Làm động vạn vật, không gì nhanh bằng sấm; làm lay vạn vật, không gì nhanh bằng gió; làm khô vạn vật, không gì nóng bằng lửa; làm vui vạn vật, không gì vui bằng đầm; làm ướt vạn vật, không gì ướt bằng nước; làm cho vạn vật kết thúc và bắt đầu, không gì thịnh bằng Cấn. Cho nên nước lửa với tới nhau, sấm gió không trái nhau, núi đầm thông hơi với nhau, rồi sau mới biến hóa được, làm thành vạn vật.
Lời giải: Thần là nói về sự nhiệm màu khiến vạn vật biến hóa, cho nên thu công ở chỗ vô vi (không làm gì có chủ ý), chỉ giao phó cho sáu quẻ con mà thôi. Trời cao, đất dày còn từ trong gốc rễ ấy mà ra, huống chi sáu quẻ con? Sáu quẻ con sở dĩ biến hóa làm thành vạn vật, là vì mỗi quẻ được một phần trong việc làm thành ấy.
Kinh văn: Càn là mạnh mẽ, Khôn là thuận theo, Chấn là động, Tốn là vào, Khảm là sa hãm, Ly là bám vào, Cấn là dừng, Đoài là vui. (Lời giải bị khuyết.)
Kinh văn: Càn là ngựa, Khôn là bò, Chấn là rồng, Tốn là gà, Khảm là lợn, Ly là chim trĩ, Cấn là chó, Đoài là dê. (Lời giải bị khuyết.)
Kinh văn: Càn là đầu, Khôn là bụng, Chấn là chân, Tốn là đùi, Khảm là tai, Ly là mắt, Cấn là tay, Đoài là miệng. (Lời giải bị khuyết.)
Kinh văn: Càn là trời nên gọi là cha; Khôn là đất nên gọi là mẹ. Chấn là lần tìm thứ nhất mà được con trai, nên gọi là con trai cả; Tốn là lần tìm thứ nhất mà được con gái, nên gọi là con gái cả. Khảm là lần tìm thứ hai mà được con trai, nên gọi là con trai giữa; Ly là lần tìm thứ hai mà được con gái, nên gọi là con gái giữa. Cấn là lần tìm thứ ba mà được con trai, nên gọi là con trai út; Đoài là lần tìm thứ ba mà được con gái, nên gọi là con gái út. (Ý nói Càn và Khôn trao đổi hào cho nhau: hào được trao ở vị trí thứ nhất, thứ hai hay thứ ba tính từ dưới lên thì thành con cả, con giữa hay con út.) (Lời giải bị khuyết.)
Kinh văn: Càn là trời, là hình tròn, là vua, là cha, là ngọc, là kim loại, là lạnh, là băng, là màu đỏ thẫm, là ngựa tốt, là ngựa già, là ngựa gầy, là ngựa lông loang lổ, là quả trên cây.
Khôn là đất, là mẹ, là vải, là nồi, là keo kiệt, là đồng đều, là bò mẹ có con, là xe lớn, là hoa văn, là số đông, là cái cán; về đất thì là đất đen.
Chấn là sấm, là rồng, là màu đen pha vàng, là hoa nở rộ, là đường lớn, là con trưởng, là quyết liệt nóng nảy, là tre xanh non, là lau sậy; về ngựa thì là con hí hay, con chân sau có lông trắng, con chân hay nhảy, con trán có đốm trắng; về cây lúa thì là mầm đội vỏ mọc ngược lên; cùng cực thì là mạnh mẽ, là tươi tốt.
Tốn là cây, là gió, là con gái cả, là dây mực thẳng, là thợ, là màu trắng, là dài, là cao, là tiến lui, là không quả quyết, là mùi; về người thì là tóc thưa, là trán rộng, là mắt nhiều lòng trắng, là ham lợi buôn bán được lời gấp ba; cùng cực thì là quẻ nóng nảy.
Khảm là nước, là ngòi rãnh, là ẩn nấp, là uốn thẳng uốn cong, là cây cung và bánh xe; về người thì là thêm lo, là bệnh ở tim, là đau tai, là quẻ máu, là màu đỏ; về ngựa thì là lưng đẹp, là tính nóng vội, là cúi đầu, là móng mỏng, là kéo lê; về xe thì là hay hỏng hóc; là thông suốt, là mặt trăng, là kẻ trộm; về cây thì là cứng mà nhiều lõi.
Ly là lửa, là mặt trời, là chớp, là con gái giữa, là áo giáp mũ trụ, là giáo mác binh khí; về người thì là bụng to; là quẻ khô; là ba ba, là cua, là ốc, là trai, là rùa; về cây thì là cây rỗng ruột khô ngọn.
Cấn là núi, là đường mòn, là đá nhỏ, là cổng và lầu hai bên cổng, là quả trên cây và quả trên dây leo, là người giữ cổng và hoạn quan, là ngón tay, là chó, là chuột, là loài mỏ đen; về cây thì là cứng mà nhiều mắt.
Đoài là đầm, là con gái út, là thầy cúng, là miệng lưỡi, là gãy vỡ, là bám vào rồi tách ra; về đất thì là đất cứng mặn; là vợ lẽ, là dê.
Lời giải: Tất cả những hình tượng này chưa từng được gửi gắm trong quẻ và hào, vì sao vậy? Do đó biết rằng làm cho thần diệu mà sáng tỏ là tùy ở con người mà thôi. Còn vì sao chúng lại là những vật ấy, thì phải khảo xét trong thực tế chăng?
Giải thiên Tự quái truyện (thiên truyện giải thích thứ tự sắp xếp của sáu mươi bốn quẻ). Xét: hai thiên dưới đây đều không có lời giải, chỉ chép kinh văn để giữ nguyên như cũ.
Có trời đất rồi sau vạn vật mới sinh ra. Đầy khắp khoảng trời đất chỉ có vạn vật, cho nên tiếp theo là quẻ Truân. Truân là đầy; Truân là lúc vật mới sinh ra. Vật sinh ra ắt còn mờ tối non dại, cho nên tiếp theo là quẻ Mông (?); Mông (?) là mờ tối (?), là lúc vật còn non trẻ. Vật non trẻ thì không thể không nuôi, cho nên tiếp theo là quẻ Nhu; Nhu là đạo ăn uống. Ăn uống ắt có tranh giành, cho nên tiếp theo là quẻ Tụng (kiện tụng). Kiện tụng ắt có đám đông nổi dậy, cho nên tiếp theo là quẻ Sư; Sư là đám đông (quân đội). Đám đông ắt có chỗ nương dựa nhau, cho nên tiếp theo là quẻ Tỷ; Tỷ là gần gũi nương dựa. Nương dựa nhau ắt có chỗ tích chứa, cho nên tiếp theo là quẻ Tiểu Súc (chứa nhỏ). Vật được tích chứa rồi sau mới có lễ, cho nên tiếp theo là quẻ Lý (bước đi, giữ lễ). Bước đi theo lễ mà thư thái rồi sau mới yên, cho nên tiếp theo là quẻ Thái; Thái là thông suốt.
Vật không thể thông suốt mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Bĩ (bế tắc). Vật không thể bế tắc mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Đồng Nhân (cùng hòa với người). Người biết hòa đồng với người thì vật ắt quy về, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Hữu (có nhiều). Có nhiều thì không thể để tràn đầy, cho nên tiếp theo là quẻ Khiêm (khiêm nhường). Có nhiều mà biết khiêm nhường ắt được vui vẻ, cho nên tiếp theo là quẻ Dự (vui vẻ). Vui vẻ ắt có người theo, cho nên tiếp theo là quẻ Tùy (theo). Lấy niềm vui mà theo người ắt sinh ra việc, cho nên tiếp theo là quẻ Cổ; Cổ là việc (việc hư hỏng cần sửa). Có việc rồi sau mới có thể lớn, cho nên tiếp theo là quẻ Lâm; Lâm là lớn. Vật lớn rồi sau mới đáng xem, cho nên tiếp theo là quẻ Quan (xem ngắm). Đáng xem rồi sau mới có chỗ hợp, cho nên tiếp theo là quẻ Phệ Hạp (cắn cho khép lại); Hạp là hợp.
Vật không thể hợp một cách cẩu thả mà thôi, cho nên tiếp theo là quẻ Bí; Bí là trang sức. Trang sức đến cùng thì sự hanh thông cũng hết, cho nên tiếp theo là quẻ Bác; Bác là bóc mòn. Vật không thể hết hẳn; bóc mòn đến cùng ở trên thì quay về dưới, cho nên tiếp theo là quẻ Phục (trở lại). Trở lại thì không càn bậy, cho nên tiếp theo là quẻ Vô Vọng (không càn bậy). Có sự không càn bậy rồi sau mới có thể tích chứa, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Súc (chứa lớn). Vật được tích chứa rồi sau mới có thể nuôi, cho nên tiếp theo là quẻ Di; Di là nuôi. Không nuôi thì không thể động, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Quá (quá lớn). Vật không thể quá mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Khảm; Khảm là sa hãm. Sa hãm ắt có chỗ bám vào, cho nên tiếp theo là quẻ Ly; Ly là bám vào. Trên đây là thiên thượng.
Có trời đất rồi sau có vạn vật; có vạn vật rồi sau có nam nữ; có nam nữ rồi sau có vợ chồng; có vợ chồng rồi sau có cha con; có cha con rồi sau có vua tôi; có vua tôi rồi sau có trên dưới; có trên dưới rồi sau lễ nghĩa mới có chỗ đặt để. Đạo vợ chồng không thể không lâu dài, cho nên tiếp theo là quẻ Hằng; Hằng là lâu dài. Vật không thể ở mãi một chỗ, cho nên tiếp theo là quẻ Độn; Độn là lui. Vật không thể lui mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Đại Tráng (lớn mạnh). Vật không thể mạnh mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Tấn; Tấn là tiến. Tiến ắt có chỗ bị tổn thương, cho nên tiếp theo là quẻ Minh Di; Di là tổn thương. Bị thương ở ngoài ắt quay về nhà, cho nên tiếp theo là quẻ Gia Nhân (người trong nhà). Đạo nhà đến cùng ắt sinh trái nhau, cho nên tiếp theo là quẻ Khuê; Khuê là trái nhau. Trái nhau ắt có hoạn nạn, cho nên tiếp theo là quẻ Kiển; Kiển là gian nan.
Vật không thể gian nan mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Giải; Giải là thư thả (cởi gỡ). Thư thả ắt có chỗ mất mát, cho nên tiếp theo là quẻ Tổn (bớt đi). Bớt mãi không thôi ắt được thêm, cho nên tiếp theo là quẻ Ích (thêm lên). Thêm mãi không thôi ắt vỡ ra, cho nên tiếp theo là quẻ Quải; Quải là quyết dứt. Quyết dứt ắt có chỗ gặp gỡ, cho nên tiếp theo là quẻ Cấu; Cấu là gặp gỡ. Vật gặp nhau rồi sau mới tụ họp, cho nên tiếp theo là quẻ Tụy; Tụy là tụ họp. Tụ họp mà đi lên gọi là thăng, cho nên tiếp theo là quẻ Thăng (đi lên). Đi lên mãi không thôi ắt khốn đốn, cho nên tiếp theo là quẻ Khốn. Khốn đốn ở trên ắt quay xuống dưới, cho nên tiếp theo là quẻ Tỉnh (giếng). Đạo giếng không thể không đổi mới, cho nên tiếp theo là quẻ Cách (đổi mới). Đổi mới vật không gì bằng cái vạc (dùng để nấu, biến sống thành chín), cho nên tiếp theo là quẻ Đỉnh (cái vạc). Người giữ đồ tế lễ không ai bằng con trưởng, cho nên tiếp theo là quẻ Chấn; Chấn là động.
Vật không thể động mãi, phải làm cho dừng lại, cho nên tiếp theo là quẻ Cấn; Cấn là dừng. Vật không thể dừng mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Tiệm; Tiệm là tiến dần. Tiến ắt có chỗ quy về, cho nên tiếp theo là quẻ Quy Muội (em gái về nhà chồng). Được chỗ quy về ắt lớn, cho nên tiếp theo là quẻ Phong; Phong là lớn. Lớn đến cùng cực ắt mất chỗ ở, cho nên tiếp theo là quẻ Lữ (ở trọ nơi đất khách). Đi ở trọ mà không có chỗ dung thân, cho nên tiếp theo là quẻ Tốn; Tốn là vào. Vào được rồi sau mới vui, cho nên tiếp theo là quẻ Đoài; Đoài là vui. Vui rồi sau tan tỏa, cho nên tiếp theo là quẻ Hoán; Hoán là lìa tan. Vật không thể lìa tan mãi, cho nên tiếp theo là quẻ Tiết (tiết chế). Có tiết chế thì người ta tin, cho nên tiếp theo là quẻ Trung Phu (lòng tin chân thật bên trong). Có lòng tin ắt làm theo, cho nên tiếp theo là quẻ Tiểu Quá (hơi quá). Người vượt hơn kẻ khác ắt làm nên việc, cho nên tiếp theo là quẻ Ký Tế (đã xong). Vật không thể đến chỗ cùng tận, cho nên tiếp theo là quẻ Vị Tế (chưa xong) để kết thúc. Trên đây là thiên hạ.
Giải thiên Tạp quái truyện (thiên truyện bàn xen kẽ ý nghĩa các quẻ theo từng cặp). Xét: thiên này dùng toàn bộ sách Bản nghĩa của Chu Tử (tức Chu Hy, nhà Nho đời Tống), không có lời giải riêng, tạm giữ như cũ.
Càn cứng, Khôn mềm; Tỷ vui, Sư lo. Nghĩa của Lâm và Quan, có cái là cho, có cái là cầu. (Chú: Ta đến gần vật gọi là cho, vật đến xem ta gọi là cầu. Có người nói hai quẻ này đều có cả nghĩa cho và cầu.) Truân thì hiện ra mà không mất chỗ ở; Mông thì lẫn lộn mà rõ ràng. (Chú: Truân là Chấn gặp Khảm; Chấn động nên hiện ra, Khảm hiểm nên không đi được. Mông là Khảm gặp Cấn; Khảm tối tăm, Cấn sáng sủa. Có người nói Truân nói theo hào Sơ (hào thứ nhất, ở dưới cùng), Mông (?) nói theo hào thứ hai.) Chấn là dấy lên, Cấn là dừng lại. Tổn và Ích là khởi đầu của thịnh và suy. Đại Súc là đúng thời, Vô Vọng là tai họa. (Chú: Ngăn được cái mạnh là do thời có lúc tình cờ thích hợp; không làm càn mà tai họa từ ngoài đến.)
Tụy là tụ họp, còn Thăng là không trở lại. Khiêm là coi nhẹ mình, còn Dự là lười biếng. Phệ Hạp là ăn, Bí là không có màu. (Chú: Nền trắng mới nhận được màu vẽ.) Đoài thì hiện ra, còn Tốn thì ẩn nấp. (Chú: Hào âm của Đoài hiện ở ngoài, hào âm của Tốn ẩn ở trong.) Tùy là không giữ việc cũ, Cổ là phải chỉnh đốn. (Chú: Tùy thì trước không có chuyện gì, Cổ thì sau phải chỉnh đốn.) Bác là mục nát, Phục là trở lại. Tấn là ban ngày, Minh Di là bị thương hại. Tỉnh thì thông suốt, còn Khốn là gặp phải. (Chú: Cứng và mềm gặp nhau mà cái cứng bị che lấp.)
Hàm là nhanh, Hằng là lâu. (Chú: Hàm nhanh, Hằng lâu.) Hoán là lìa tan, Tiết là dừng lại (?). Giải là thư thả, Kiển là gian nan. Khuê là bên ngoài, Gia Nhân là bên trong. Bĩ và Thái là ngược loại với nhau. Đại Tráng thì dừng, Độn thì lui. (Chú: Dừng nghĩa là không tiến.) Đại Hữu là đông người, Đồng Nhân là thân thiết. Cách là bỏ cái cũ, Đỉnh là lấy cái mới. Tiểu Quá là vượt quá, Trung Phu là tin. Phong là nhiều chuyện, ít người thân là Lữ. (Chú: Đã sáng lại động, nên chuyện nhiều.) Ly thì đi lên, còn Khảm thì đi xuống. (Chú: Lửa bốc lên, nước thấm xuống.)
Tiểu Súc là ít ỏi, Lý là không ở yên. (Chú: Không ở yên là nghĩa đi tới.) Nhu là không tiến, Tụng là không thân. Đại Quá là đổ nghiêng. Cấu là gặp gỡ, là mềm gặp cứng. Tiệm là con gái về nhà chồng, đợi nhà trai đến rước mới đi. Di là nuôi điều chính đáng. Ký Tế là đã định yên. Quy Muội là chỗ kết thúc của người con gái. Vị Tế là chỗ cùng đường của người con trai. Quải là quyết dứt, là cứng dứt bỏ mềm; đạo người quân tử lớn lên, đạo kẻ tiểu nhân lo buồn. (Chú: Từ quẻ Đại Quá trở xuống, các quẻ không xếp thành cặp lật ngược đối nhau; có người ngờ là thẻ tre bị sắp lộn, nhưng nay xét về vần thì lại khớp, có vẻ không phải sai, chưa rõ nghĩa thế nào.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video