Ngô Viên Dịch giải (Lời giải Kinh Dịch của Ngô Viên), quyển thứ tám
Lời giải thiên Hệ từ (phần lời bàn chung về Kinh Dịch, đính kèm sau phần kinh), thiên hạ.
Bát quái (tám quẻ cơ bản, mỗi quẻ gồm ba vạch) xếp thành hàng thì tượng (hình ảnh mà mỗi quẻ biểu thị, như trời, đất, nước, lửa…) đã nằm trong đó. Sáu mươi tư tượng đều sinh ra từ tám quẻ. Chồng hai quẻ ba vạch lên nhau thì hào (từng vạch ngang trong quẻ: vạch liền là dương, vạch đứt là âm) đã nằm trong đó. Ba trăm tám mươi bốn hào đều sinh ra từ lục vị (sáu vị trí của sáu hào trong một quẻ sáu vạch). Cương nhu (cứng và mềm, tức hào dương và hào âm) đẩy đổi lẫn nhau thì sự biến hoá đã nằm trong đó. Tượng của âm dương gói trọn ở đây. Buộc lời vào quẻ, vào hào để gọi tên và chỉ bảo, thì sự động (sự hành động, việc làm của con người) đã nằm trong đó. Mọi việc trong thiên hạ đều có đủ ở đây.
Cát, hung, hối, lận (bốn mức đoán trong Kinh Dịch: cát là tốt lành, hung là xấu dữ, hối là đáng ăn năn, lận là đáng tiếc, bế tắc) đều sinh ra từ sự động. Đây là lý do bậc thánh nhân vì lo nghĩ cho đời mà đặt ra lời dạy. Cương nhu là cái gốc để dựng nền; biến thông (biến đổi để thông suốt) là để theo kịp thời thế. Dựng gốc để giữ cái thường hằng, theo thời để thích ứng với biến đổi.
Cát hung là thứ mà cái trinh (sự chính đáng và bền vững) thắng được. Hoạ và phúc nằm ẩn nấp, ai giữ được lẽ chính thì thắng. Đạo của trời đất là chính bền mà hiện ra cho người thấy; đạo của mặt trời mặt trăng là chính bền mà sáng; mọi sự động trong thiên hạ là chính bền ở chỗ chuyên một. Trinh nghĩa là vững chắc. Trời đất nhờ chính bền mà sáng tỏ được, mọi sự động trong thiên hạ nhờ chuyên một mà thắng được. Chuyên một vào điều thiện thì tốt lành, chuyên một vào điều ác thì xấu dữ; tất cả chỉ tuỳ vào chỗ mình giữ bền điều gì mà thôi.
Càn (quẻ thuần dương, tượng trời) cứng cỏi rõ ràng, chỉ cho người thấy sự dễ dàng; Khôn (quẻ thuần âm, tượng đất) mềm thuận buông xuôi, chỉ cho người thấy sự giản dị. "Cứng cỏi rõ ràng" và "mềm thuận buông xuôi" đều là nói sự chính bền vững chắc; đạo dễ dàng và giản dị thì thường không bao giờ mất. Hào là bắt chước điều ấy; tượng là phỏng theo điều ấy. Dễ dàng và giản dị của trời đất là lẽ tự nhiên. Hào và tượng động ở bên trong, cát hung hiện ra bên ngoài, há có thể không giữ chính bền sao?
Công nghiệp hiện ra ở sự biến đổi — tức như đã nói "cát hung sinh ra nghiệp lớn", và "nâng lên mà đặt vào cho dân dùng". Tình ý của thánh nhân hiện ra ở lời — tức là ý thương người, sắp xếp muôn vật. Đức lớn của trời đất là sinh ra; thánh nhân nối theo trời đất mà làm cha mẹ của dân, chỉ có thế mà thôi. Vật báu lớn của thánh nhân là ngôi vị — đó là công cụ để thi hành đạo. Lấy gì để giữ ngôi vị? Là nhân — lấy thương người làm gốc. Lấy gì để tụ họp người? Là của cải — là thứ để nuôi người. Sắp đặt của cải, sửa cho đúng lời lẽ, ngăn dân làm điều sai trái, đó gọi là nghĩa. Nuôi được rồi mới dạy được, dạy được rồi mới trị được. Vì thế các bậc thánh nhân qua các đời biến thông mà dùng hết lẽ thần diệu, chẳng có gì khác ngoài đạo làm cho dân được sống mà thôi.
Ngày xưa, khi họ Bao Hy (tức Phục Hy, vị vua thời thượng cổ tương truyền đã vạch ra bát quái) làm vua thiên hạ, ngửa lên thì xem các tượng trên trời, cúi xuống thì xem các khuôn phép dưới đất, xem vằn vẻ của chim muông cùng những gì thích hợp với đất — tức là cây cỏ mọc trên đất; gần thì lấy ở thân mình, xa thì lấy ở muôn vật; từ đó bắt đầu vạch ra bát quái để thông với đức của thần minh (các lực thiêng liêng huyền diệu của trời đất), để phân loại tình trạng của muôn vật. Thông với đức thần minh, đó là tám quẻ; phân loại tình trạng muôn vật, đó là sáu mươi tư quẻ.
Ông thắt dây làm lưới bắt chim, lưới bắt cá để săn bắn và đánh cá, có lẽ là lấy ý từ quẻ Ly — vì quẻ này có tượng rỗng ở giữa (như mắt lưới). Họ Bao Hy mất, họ Thần Nông (vị vua thượng cổ tương truyền dạy dân làm ruộng) dấy lên, đẽo gỗ làm lưỡi cày, uốn gỗ làm cán cày, đem cái lợi của việc cày bừa dạy cho thiên hạ, có lẽ là lấy ý từ quẻ Ích (nghĩa là thêm lợi) — làm lợi cho dân thì không gì lớn bằng cái ăn. Lấy giữa trưa làm phiên chợ, gọi dân thiên hạ đến, gom hàng hoá thiên hạ lại, trao đổi xong rồi về, ai nấy đều được thứ mình cần, có lẽ là lấy ý từ quẻ Phệ Hạp (nghĩa là cắn hợp lại) — vì quẻ có tượng trong miệng có vật.
Họ Thần Nông mất, các vua Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn dấy lên, làm cho mọi sự biến đổi được thông suốt khiến dân không mỏi mệt, cảm hoá một cách thần diệu khiến dân thấy thích hợp. Dịch hễ đến cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu dài; vì vậy "được trời giúp đỡ, tốt lành, không gì không lợi". Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn buông áo xiêm (đặt ra lễ phục, phân rõ trên dưới, không cần làm gì nhiều) mà thiên hạ được yên trị, có lẽ là lấy ý từ quẻ Càn và quẻ Khôn. Đây chính là điều gọi là "thông suốt sự biến đổi thì gọi là việc", "cổ vũ, khích lệ để dùng hết lẽ thần diệu"; đến Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn thì phép tắc ấy mới hoàn thành.
Khoét gỗ làm thuyền, vót gỗ làm mái chèo, cái lợi của thuyền và chèo là để vượt qua chỗ không đi được, đến được nơi xa để làm lợi cho thiên hạ, có lẽ là lấy ý từ quẻ Hoán (nghĩa là tan, lan toả) — vì quẻ có tượng cưỡi lên gỗ (trên nước). Khiến trâu kéo, cưỡi ngựa, kéo vật nặng đi xa để làm lợi cho thiên hạ, có lẽ là lấy ý từ quẻ Tuỳ (nghĩa là theo) — tức là theo chỗ thích hợp của vật mà dùng. Làm cửa nhiều lớp, đánh mõ canh đêm để phòng kẻ trộm cướp, có lẽ là lấy ý từ quẻ Dự (nghĩa là sẵn sàng, phòng trước) — tức là nghĩ đến tai hoạ mà phòng trước. Chặt gỗ làm chày, đào đất làm cối, cái lợi của chày cối giúp ích cho muôn dân, có lẽ là lấy ý từ quẻ Tiểu Quá — vì trong quẻ có quẻ Chấn và quẻ Cấn, là tượng gỗ và đá. Uốn gỗ làm cung, vót gỗ làm tên, cái lợi của cung tên là để ra uy với thiên hạ, có lẽ là lấy ý từ quẻ Khuê (nghĩa là chống trái nhau) — vì quẻ có tượng lửa thì bốc lên, đầm nước thì chảy xuống. Mấy việc này đều do các bậc thánh đời trước làm ra, đều là cái gọi là "thông suốt sự biến đổi thì gọi là việc".
Đời thượng cổ người ở hang, sống ngoài đồng; thánh nhân đời sau đổi lại cho ở nhà cửa, trên có xà nóc, dưới có mái hiên để che gió mưa, có lẽ là lấy ý từ quẻ Đại Tráng (nghĩa là lớn mạnh) — vì trong những thứ lớn mạnh, không gì lớn bằng vẻ tráng lệ của nhà cửa cung thất. Người xưa chôn người chết, chỉ lấy củi bọc dày, chôn giữa đồng, không đắp mộ, không trồng cây, thời gian để tang không có hạn định; thánh nhân đời sau đổi lại dùng quan quách (quan là áo quan bên trong, quách là lớp hòm bọc bên ngoài), có lẽ là lấy ý từ quẻ Đại Quá (nghĩa là vượt quá nhiều) — vì việc tang thì nên quá về phần thương xót. Đời thượng cổ thắt nút dây để ghi việc mà cai trị; thánh nhân đời sau đổi lại dùng thư khế (chữ viết và khế ước khắc trên thẻ), trăm quan nhờ đó mà làm việc, muôn dân nhờ đó mà xét rõ, có lẽ là lấy ý từ quẻ Quải (nghĩa là quyết đoán) — quẻ nói "tuyên bố công khai ở sân nhà vua", còn gì lớn hơn thế. Từ nhà cửa, quan quách, chữ viết trở xuống đều là cái gọi là "người khéo léo tiếp nối mà làm", cho nên chỉ nói "thánh nhân đời sau" mà thôi.
Cho nên Dịch là tượng; tượng là phỏng theo hình. Người chế tạo đồ vật chỉ lấy một ý trong đó, nhưng văn vẻ của nó không gì là không thống nhất. Thoán (lời đoán tổng quát cho cả một quẻ) là cái tài chất, tức là nói tài chất của một quẻ. Hào là bắt chước mọi sự động trong thiên hạ. Vì thế cát hung sinh ra và hối lận hiện rõ (?). Người chế tạo đồ vật chuộng tượng thì chỉ lấy hình mà thôi, chưa dùng hết lẽ biến thông; còn như làm sáng tỏ mọi sự động trong thiên hạ mà nói cát hung của nó thì không có hào là không được.
Quẻ dương phần nhiều có hào âm, quẻ âm phần nhiều có hào dương, cớ sao vậy? Vì quẻ dương thì số lẻ, quẻ âm thì số chẵn — lấy lưỡng nghi (hai nghi: âm và dương, hai mặt cơ bản sinh ra từ cõi nguyên sơ) làm chủ. Đức hạnh của chúng thế nào? Quẻ dương thì một vua hai dân, là đạo của người quân tử — vì thuận vậy. Quẻ âm thì hai vua một dân, là đạo của kẻ tiểu nhân — vì nghịch vậy.
Kinh Dịch nói: "Lăng xăng qua lại, bạn bè theo ý nghĩ của ngươi." Khổng Tử nói: "Thiên hạ có gì phải nghĩ, có gì phải lo? Thiên hạ cùng về một chỗ mà đường đi khác nhau, cùng đến một đích mà có trăm cách nghĩ. Thiên hạ có gì phải nghĩ, có gì phải lo? Mặt trời đi thì mặt trăng đến, mặt trăng đi thì mặt trời đến, mặt trời mặt trăng đẩy nhau mà ánh sáng sinh ra. Lạnh đi thì nóng đến, nóng đi thì lạnh đến, lạnh nóng đẩy nhau mà thành một năm. Cái đi là co lại, cái đến là duỗi ra; co duỗi cảm ứng với nhau mà lợi ích sinh ra. Con sâu đo co mình lại là để duỗi ra; rồng rắn ẩn mình ngủ đông là để giữ thân. Tinh thông nghĩa lý đến mức nhập thần là để đem ra dùng; dùng cho lợi, giữ thân cho yên là để nâng cao đức. Quá mức ấy trở đi thì chưa ai biết được. Hiểu thấu lẽ thần diệu, biết được sự biến hoá, đó là đức thịnh nhất." Một đi một đến, một co một duỗi, đó là lẽ của trời đất muôn vật, và đạo bao trùm thiên hạ cũng chỉ như thế mà thôi, sao lại có thể xen lòng riêng vào đó mà lăng xăng như vậy?
Kinh Dịch nói: "Khốn vì đá, dựa vào cây gai tật lê, vào nhà không thấy vợ, xấu." Khổng Tử nói: "Không phải chỗ đáng khốn mà khốn, danh ắt bị nhục; không phải chỗ đáng dựa mà dựa, thân ắt gặp nguy. Đã nhục lại nguy, ngày chết sắp đến, vợ còn gặp được sao?" Không phải việc làm nên được mà cứ nhọc sức vào đó thì chỉ uổng làm hỏng danh; không phải vật dựa được mà cứ dựa vào thì chỉ uổng mất thân. Danh hỏng thân mất thì đến vợ còn không gặp được, huống chi người khác?
Kinh Dịch nói: "Bậc công hầu bắn chim cắt trên tường thành cao, bắn được, không gì không lợi." Khổng Tử nói: "Chim cắt là cầm thú; cung tên là đồ dùng; người bắn là con người. Người quân tử giữ sẵn đồ dùng trong mình, chờ thời mà động, có gì là không lợi? Động mà không bị vướng mắc, vì thế ra tay là có thu hoạch. Ấy là nói có đồ dùng sẵn sàng rồi mới động." Trong thiên hạ không có việc khó, chỉ do người tự không làm mà thôi. Nếu định sẵn khuôn khổ trước rồi mới làm, thì có lúc không bắn, chứ đã bắn thì không gì không trúng. Bắn chim cắt là việc khó, nếu xét kỹ trước chỗ vướng mắc mà còn làm được, huống chi những việc dễ hơn?
Khổng Tử nói: "Kẻ tiểu nhân không biết hổ thẹn với điều bất nhân, không sợ điều bất nghĩa; không thấy lợi thì không gắng làm, không bị ra uy thì không biết răn. Phạt nhỏ mà răn lớn, đó là phúc của kẻ tiểu nhân. Kinh Dịch nói: 'Mang cùm chân đến mất ngón chân, không có lỗi', chính là nói điều này." Có lợi thì khuyến khích, có uy thì ngăn lại, đó là phúc của kẻ tiểu nhân; điều ác chất chồng thì thân bị diệt, tội lớn thì mình bị mất (?), đó là hoạ của kẻ tiểu nhân. Không biết phòng hoạ từ lúc còn rất nhỏ mà lại mong may được phúc khi việc đã lộ rõ, người khác nhìn mình như thấy cả gan phổi, thì làm sao thoát được tội? "Điều thiện không tích luỹ thì không đủ để thành danh, điều ác không tích luỹ thì không đủ để diệt thân. Kẻ tiểu nhân cho điều thiện nhỏ là vô ích nên không làm, cho điều ác nhỏ là không hại nên không bỏ, cho nên điều ác chất chồng không che giấu được, tội lớn không gỡ được. Kinh Dịch nói: 'Mang gông đến mất tai, xấu.'"
Khổng Tử nói: "Kẻ gặp nguy là kẻ từng yên ổn với ngôi vị của mình; kẻ bị mất là kẻ từng giữ được sự còn của mình; kẻ gặp loạn là kẻ từng có được sự yên trị. Cho nên người quân tử khi yên không quên lúc nguy, khi còn không quên lúc mất, khi trị không quên lúc loạn, nhờ vậy thân được yên mà nước nhà giữ được. Kinh Dịch nói: 'Sắp mất rồi, sắp mất rồi! Buộc vào gốc cây dâu um tùm (cho chắc chắn).'" Tức là sắp đặt việc trị từ khi chưa loạn, giữ gìn từ khi chưa nguy.
Khổng Tử nói: "Đức mỏng mà ngôi cao, trí nhỏ mà mưu lớn, sức yếu mà gánh nặng, ít ai không chuốc lấy tai hoạ. Kinh Dịch nói: 'Vạc gãy chân, đổ cả cháo của nhà công hầu, mình mẩy nhem nhuốc, xấu.' Ấy là nói không kham nổi trách nhiệm." Nếu không đúng người thì đạo không tự nhiên mà thi hành được; kẻ tiểu nhân không thể nhận việc lớn là như thế.
Khổng Tử nói: "Biết được cơ (dấu hiệu nhỏ nhất báo trước sự việc), đó là thần diệu chăng? Người quân tử giao tiếp với người trên không xu nịnh, giao tiếp với người dưới không khinh nhờn, đó là biết cơ chăng? Cơ là chỗ nhỏ nhiệm (?) của sự động, là cái tốt lành hiện ra trước. Người quân tử thấy cơ thì hành động, không đợi hết ngày. Kinh Dịch nói: 'Vững như đá, không đợi hết ngày, giữ chính thì tốt lành.' Đã vững như đá thì cần gì đợi hết ngày? Sự quyết đoán (?) đã có thể biết được rồi. Người quân tử biết chỗ nhỏ nhiệm (?), biết chỗ hiển lộ, biết mềm, biết cứng, là người muôn người trông vào." Không thần diệu thì không đủ để biết cơ, không vững vàng thì không đủ để quyết đoán (?) theo cơ. Biết mà lại quyết đoán được, chỉ có bậc chí thánh trong thiên hạ mới làm được như thế.
Khổng Tử nói: "Con nhà họ Nhan (tức Nhan Hồi, học trò giỏi nhất của Khổng Tử) có lẽ gần đạt được rồi chăng? Có điều không tốt thì chưa từng không biết, đã biết thì chưa từng làm lại. Kinh Dịch nói: 'Đi chưa xa đã quay về, không đến nỗi phải ăn năn, rất tốt lành.'" Hành động trước khi cơ hiện ra thì gọi là bậc thánh; sửa đổi sau khi cơ đã hiện ra thì gọi là bậc hiền. Thấy cơ rồi sửa đổi thì khác với người không đến nỗi phải ăn năn (?). Chỉ có Nhan Tử là gần với điều ấy, vì thế mới nói "có lẽ gần đạt được rồi chăng".
"Khí trời đất quấn quýt hoà hợp, muôn vật hoá ra thuần hậu; nam nữ hợp tinh, muôn vật hoá sinh. Kinh Dịch nói: 'Ba người đi thì bớt một người, một người đi thì gặp được bạn.' Ấy là nói đạt đến chỗ chuyên một." Một âm một dương gọi là đạo. Gọi tên Càn để sánh với Khôn, gọi tên nam để hợp với nữ, nghĩa lý của trời đất gói trọn ở đây. Ba người đi thì mất người sánh đôi, một người đi thì gặp được bạn đôi. Đạo Càn Khôn chẳng qua là đạt đến chỗ chuyên một mà thôi.
Khổng Tử nói: "Người quân tử làm cho thân mình yên ổn rồi mới hành động, làm cho lòng mình bình thản rồi mới nói, định rõ mối giao tình rồi mới cầu xin. Người quân tử tu sửa ba điều này nên được toàn vẹn. Đang nguy mà hành động thì dân không theo; đang sợ hãi mà nói thì dân không hưởng ứng; không có giao tình mà cầu xin thì dân không cho. Không ai theo giúp thì kẻ làm hại sẽ đến. Kinh Dịch nói: 'Không ai thêm cho, lại có kẻ đánh, giữ lòng không bền, xấu.'" Cân nhắc rồi mới nói, bàn bạc rồi mới làm; cân nhắc bàn bạc định sẵn từ trước mà trước sau không đổi điều mình giữ, chỉ người có lòng bền vững mới làm được.
Khổng Tử nói: "Càn Khôn là cửa ngõ của Dịch chăng?" — là chỗ muôn vật nhờ đó mà được yên. "Càn là vật dương, Khôn là vật âm" — đây là ví với lưỡng nghi. "Âm dương hợp đức mà cương nhu có thể chất, để thể hiện công việc tạo tác của trời đất, để thông với đức của thần minh." Vì cương nhu có thể chất nên thể hiện được công việc tạo tác của trời đất; vì âm dương hợp đức nên thông được với đức thần minh. "Những tên gọi trong Dịch tuy phức tạp mà không vượt ra ngoài khuôn phép" — vì hợp đức nên tên gọi phức tạp, vì có thể chất nên nghĩa lý không vượt khuôn phép. "Xét các loại việc trong đó, có lẽ là tâm ý của thời suy thế chăng? Dịch làm rõ việc đã qua, xét đoán việc sắp tới, làm cho cái hiển hiện trở nên tinh vi, làm sáng tỏ cái u ẩn" — đây là nói về hào và tượng. "Mở ra cho đúng tên gọi, phân biệt sự vật, nói lời ngay thẳng, đặt lời đoán định, thì đầy đủ cả" — đây là nói về lời của quẻ. "Tên gọi thì nhỏ mà loại việc nó bao gồm thì lớn; ý chỉ (?) sâu xa, lời lẽ có văn vẻ, nói quanh co mà trúng, việc bày rõ mà ý ẩn sâu. Nhân chỗ còn ngờ vực (giữa hai đường) mà giúp dân hành động, để làm rõ sự báo ứng của được và mất." Chương này nói hào tượng biến hoá để chỉ ra cát hung, nhân lẽ cát hung ấy mà chỉ cho thiên hạ và đời sau, khiến người ta biết điều tốt thì nên làm, điều xấu thì không nên làm, để giúp dân hành động, để làm rõ sự báo ứng của được và mất; đó là ý của việc làm ra Kinh Dịch.
"Dịch hưng khởi vào thời trung cổ chăng? Người làm ra Dịch có nỗi lo lắng chăng?" — người lo cái lo của thiên hạ mới làm được. "Cho nên quẻ Lý (nghĩa là bước đi, giẫm lên) là nền móng của đức" — Lý là lễ; điều gì trái lễ thì không bước vào, thế là nền móng của đức đã được dựng. "Quẻ Khiêm (nghĩa là khiêm nhường) là cán cầm của đức" — khiêm nhường thì có chỗ để nắm giữ. "Quẻ Phục (nghĩa là trở lại) là gốc của đức" — tức là cái gọi là "khắc chế bản thân để làm điều nhân". "Quẻ Hằng (nghĩa là bền lâu) là sự vững chắc của đức" — bền lâu không ngừng nên không vật gì làm nghiêng đổ được. "Quẻ Tổn (nghĩa là bớt đi) là sự tu sửa của đức" — tránh xa điều hại nên tự tu sửa được. "Quẻ Ích là sự rộng rãi (?) của đức" — vì điều thiện thì được tiến lên. "Quẻ Khốn (nghĩa là khốn cùng) là sự phân biệt của đức" — chỗ không phân biệt được thì phân biệt nó (?). "Quẻ Tỉnh (nghĩa là giếng) là mảnh đất của đức" — tính chính là mình (?). "Quẻ Tốn (nghĩa là thuận, len vào) là sự tiết chế của đức" — vì biết hành quyền (linh hoạt tuỳ cơ ứng biến mà vẫn hợp đạo).
"Quẻ Lý hoà mà đạt đến nơi" — nên dùng để hành động một cách hoà hợp. "Quẻ Khiêm được tôn mà sáng rỡ" — nên dùng để định lễ. "Quẻ Phục nhỏ mà phân biệt được sự vật" — nên dùng để tự biết mình. "Quẻ Hằng phức tạp mà không chán" — nên dùng để giữ một đức. "Quẻ Tổn trước khó sau dễ" — nên dùng để tránh xa điều hại. "Quẻ Ích lớn lên dồi dào mà không gượng bày đặt" — nên dùng để làm nảy sinh lợi ích. "Quẻ Khốn cùng quẫn mà thông suốt" — nên dùng để ít bị oán. "Quẻ Tỉnh ở yên chỗ của mình mà ân trạch lan đi" — nên dùng để phân biệt điều nghĩa. "Quẻ Tốn cân xứng mà kín đáo (?)" — nên dùng để hành quyền.
Quẻ Lý dùng để hành động hoà hợp: điều gì trái lễ thì không bước vào, quý sự hoà, coi đó là chỗ đạt đến. Quẻ Khiêm dùng để định lễ: cân nhắc sự vật mà ban phát cho đều, vì thế được tôn mà sáng rỡ. Quẻ Phục dùng để tự biết mình: lui về cất giấu ở chỗ kín đáo, vì thế phân biệt được sự vật. Quẻ Hằng dùng để giữ một đức: đứng vững không đổi hướng, vì thế phức tạp mà không chán. Quẻ Tổn dùng để tránh xa điều hại: răn cơn giận, lấp lòng dục, vì thế trước khó sau dễ. Quẻ Ích dùng để làm nảy sinh lợi ích: theo điều thiện, sửa lỗi lầm, vì thế lớn lên dồi dào mà không gượng bày đặt. Quẻ Khốn dùng để ít bị oán: dốc cả mạng sống để thực hiện chí hướng, vì thế tuy khốn mà không cùng. Quẻ Tỉnh dùng để phân biệt điều nghĩa: người đi kẻ lại đều được dùng giếng một cách ngay ngắn. Quẻ Tốn dùng để hành quyền: ban lệnh nhiều lần rồi mới thi hành việc.
"Kinh Dịch là sách không thể rời xa" — vì là căn do của được và mất. "Đạo của nó thường dời đổi. Biến động không ngừng ở một chỗ, xoay vần khắp sáu chỗ trống (sáu vị trí hào)" — sáu mươi tư quẻ, ba trăm tám mươi bốn hào chưa từng giống nhau, như khoảng giữa trời đất. "Lên xuống không thường, cương nhu đổi chỗ cho nhau, không thể lấy làm khuôn mẫu cố định, chỉ theo sự biến đổi mà thích ứng" — đó gọi là thường dời đổi. "Ra vào có chừng mực, bên ngoài bên trong khiến người biết sợ, lại làm sáng tỏ nỗi lo lắng và căn do của nó" — vì thế mà không thể rời xa. "Tuy không có thầy dạy người giữ gìn bên cạnh mà như đứng trước cha mẹ" — đây là chỗ thánh nhân dạy dỗ khéo. "Ban đầu theo lời mà đo lường phương hướng của nó, thì thấy đã có phép tắc thường hằng" — tuy lên xuống không thường, không thể lấy làm khuôn mẫu cố định, nhưng lời của quẻ của hào đã dùng để đoán định, để báo cho biết, cũng đã rõ ràng rồi. "Nếu không đúng người thì đạo không tự nhiên mà thi hành được" — kẻ tiểu nhân cũng không thể cầu may.
"Kinh Dịch là sách truy về lúc đầu, tóm lấy lúc cuối, lấy đó làm thể chất" — lúc đầu làm ra cỏ thi (?) (loại cỏ dùng để bói, rút thẻ tính ra quẻ), lúc cuối làm ra thể của quẻ; cỏ thi với thể quẻ không phải là thể chất của Dịch thì là gì? "Sáu hào xen lẫn nhau, chỉ là tuỳ thời và tuỳ sự vật" — đây là lý do sáu hào không giống nhau. "Hào đầu khó biết, hào trên dễ biết, vì là gốc và ngọn" — gốc đã rõ thì ngọn tự được. Ấy là trước khó sau dễ (?). "Lời hào đầu thì phỏng định, rốt cuộc hào trên thì làm cho thành" — hào đầu là cửa ngõ của một quẻ. "Còn như xen lẫn sự vật, trình bày đức, phân biệt đúng sai, thì không có các trung hào (các hào ở giữa quẻ, tức hào hai, ba, bốn, năm) thì không đủ" — tức là hào hai với hào bốn, hào ba với hào năm. "Ôi! Cũng muốn biết cốt yếu của còn mất, cát hung, thì ngồi yên cũng biết được" — đây là chỗ thánh nhân đoán định cát hung. "Người sáng trí xem lời thoán thì đã hiểu được quá nửa" — vì nó làm rõ tài chất của một quẻ.
"Hào hai và hào bốn cùng công dụng mà khác vị trí, chỗ tốt của chúng không giống nhau: hào hai phần nhiều được khen, hào bốn phần nhiều lo sợ, vì ở gần (ngôi vua là hào năm). Đạo của cái mềm vốn không lợi cho kẻ ở xa, cốt yếu là không có lỗi, vì nó dùng cái mềm mà ở giữa. Hào ba và hào năm cùng công dụng mà khác vị trí: hào ba phần nhiều xấu, hào năm phần nhiều có công, vì thứ bậc sang hèn khác nhau. Mềm thì nguy, cứng thì thắng chăng?" Đoạn này bàn làm rõ nghĩa của trung hào. Hào hai và bốn đều là vị âm, thường lấy mềm làm chủ; hào ba và năm đều là vị dương, thường lấy cứng làm thắng. Hào mềm ở dưới cùng của quẻ ngoài (quẻ ba vạch phía trên) nên phần nhiều lo sợ; hào cứng ở trên cùng của quẻ trong (quẻ ba vạch phía dưới) nên phần nhiều xấu; chẳng phải là mềm thì nguy, cứng thì thắng đó sao? Đây cũng là ý (?) của thánh nhân trong câu "người trầm lặng thì lấy cứng mà chế ngự, người cao minh thì lấy mềm mà chế ngự". Xen lẫn sự vật, trình bày đức, phân biệt đúng sai, bỏ những điều này thì lấy gì cho đầy đủ?
"Kinh Dịch là sách rộng lớn, đầy đủ mọi điều: có đạo trời, có đạo người, có đạo đất. Gồm cả tam tài (ba ngôi: trời, đất, người) mà nhân đôi lên, nên thành sáu hào. Sáu hào không phải gì khác, chính là đạo của tam tài." Việc làm ra bát quái vốn gốc ở âm dương để làm sáng tỏ việc người, rồi sau mới thành quẻ; quẻ thành rồi thì đạo tam tài có đủ trong đó, cho nên nói "có đạo trời, có đạo người, có đạo đất". Nói theo âm dương thì là đạo trời; nói theo cương nhu thì là đạo đất; nói theo nhân nghĩa thì là đạo người. "Đạo có biến động nên gọi là hào; hào có thứ bậc nên gọi là vật; vật xen lẫn nhau nên gọi là văn (vằn vẻ đan xen); văn không xứng đáng nên cát hung sinh ra" — đây là Dịch nhân âm dương mà làm sáng tỏ việc người.
"Dịch hưng khởi vào thời cuối nhà Ân và lúc đức nhà Chu đang thịnh chăng? Ứng với việc giữa Văn Vương (vua hiền, người đặt nền cho nhà Chu) và vua Trụ (vua cuối cùng, tàn bạo, của nhà Ân) chăng?" — đây là chỗ Chu Dịch (Kinh Dịch của nhà Chu) khác với Liên Sơn và Quy Tàng (hai bộ Dịch cổ hơn, tương truyền của nhà Hạ và nhà Ân). "Cho nên lời của nó đầy lo nguy" — khiêm tốn mà (?)... "Kẻ biết lo nguy thì khiến được yên ổn, kẻ khinh dễ thì khiến bị nghiêng đổ" — tuy sợ mà đừng sợ, ra cũng sợ, vào cũng sợ. "Đạo ấy rất lớn, trăm vật không bỏ sót" — ai cầu cũng đều được. "Lo sợ từ đầu đến cuối, cốt yếu là không có lỗi, đó gọi là đạo của Dịch" — lời dạy của nó là như thế, ấy là cái gọi là đạo của Dịch.
"Càn là cái cứng mạnh nhất trong thiên hạ, đức hạnh thường dễ dàng mà biết được chỗ hiểm nguy; Khôn là cái thuận nhất trong thiên hạ, đức hạnh thường giản dị mà biết được chỗ ngăn trở. Làm vui được trong lòng, nghiền ngẫm được các mối lo nghĩ (?), định được cát hung của thiên hạ, làm nên được những việc gắng gỏi không ngừng của thiên hạ. Cho nên biến hoá, lời nói việc làm, việc tốt thì có điềm lành; xem tượng của việc thì biết đồ dùng, bói việc thì biết điều sắp tới." Đây là nói trời đất cứng mạnh và thuận hoà mà vẫn thường biết chỗ hiểm nguy ngăn trở để làm lẽ tiến lui, huống chi con người, lại có thể không xem việc trị loạn mà tự biết sợ sao? Cho nên thánh nhân bên trong nghiền ngẫm trong lòng, bên ngoài nghiền ngẫm các mối lo nghĩ mà làm ra Dịch, để định cát hung của thiên hạ, làm nên những việc gắng gỏi không ngừng của thiên hạ, khiến người đời sau khi biến hoá, nói năng, làm việc thì ở đây mà nghiền ngẫm lẽ trị loạn, cát hung, để biết rõ lúc tiến lúc lui.
"Trời đất đặt ngôi vị, thánh nhân làm nên công năng của trời đất; mưu của người, mưu của quỷ thần, trăm họ đều được dự vào. Bát quái lấy tượng mà báo cho biết, lời hào lời thoán lấy tình mà nói; cương nhu ở xen lẫn mà cát hung có thể thấy được. Biến động thì lấy lợi mà nói, cát hung thì theo tình mà dời đổi. Cho nên yêu ghét đánh nhau mà cát hung sinh ra, xa gần lấy nhau mà hối lận sinh ra, thật giả cảm nhau mà lợi hại sinh ra. Phàm tình trong Dịch, gần nhau mà không hợp nhau thì xấu, hoặc bị hại, đáng ăn năn và đáng tiếc. Kẻ sắp phản bội thì lời nói có vẻ hổ thẹn; kẻ trong lòng ngờ vực thì lời nói tản mát như cành nhánh; người tốt lành thì lời nói ít; kẻ nóng nảy thì lời nói nhiều; kẻ vu oan người thiện thì lời nói lông bông; kẻ mất điều mình giữ thì lời nói khuất phục."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video