Ngô Viên Dịch giải (lời giải Kinh Dịch của Ngô Viên), quyển thứ bảy
Giải thiên Hệ từ, phần trên. Hệ từ (nghĩa đen là "lời buộc kèm"; ở đây là lời giải thích gắn vào Kinh Dịch) có ba loại. Loại thứ nhất là lời buộc kèm một quẻ (quẻ: hình gồm các vạch liền và vạch đứt, tượng trưng cho sự vật và tình thế). Đó là chỗ sách nói: "Bày quẻ, xem tượng (hình ảnh mà quẻ mô phỏng), buộc lời vào để làm rõ cát hung (tốt lành hay xấu dữ)". Loại thứ hai là lời buộc kèm một hào (hào: từng vạch trong quẻ; mỗi quẻ lớn có sáu hào). Đó là chỗ sách nói: "Buộc lời vào để đoán cát hung, vì thế gọi là hào". Loại thứ ba là lời buộc kèm cả bộ Dịch, tức hai thiên Hệ từ thượng và Hệ từ hạ.
Bậc thánh nhân đã dựa vào âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của vạn vật: dương là cứng, sáng, động; âm là mềm, tối, tĩnh) mà gửi lẽ cát hung vào quẻ, hào, thoán (lời đoán ý nghĩa của cả quẻ) và tượng (lời giải hình tượng của quẻ, hào). Sau đó ngài gom lại mà buộc lời, bàn vì sao lại như thế, để chỉ cho thiên hạ và đời sau, khiến người ta biết thuyết ấy mà khảo xét. Thuyết ấy bắt đầu từ sửa mình, kết thúc ở chỗ trở về với mệnh trời. Nó bắt đầu từ việc đứng ngang hàng với trời đất mà thành ngôi vị, kết thúc ở việc sắp đặt trời đất mà làm nên công năng. Lấy điều này mà ở ngôi trên thì là đức của đế vương, thiên tử. Lấy điều này mà ở ngôi dưới thì là đạo của bậc Nguyên thánh (bậc thánh lớn nhất), bậc Tố vương (vua không ngôi, tức người có đức làm vua mà không có ngôi vua; thường chỉ Khổng Tử). Có lẽ đây là chỗ tột cùng trong lời dạy mà các bậc thánh trước để lại chăng!
"Trời cao, đất thấp, Càn Khôn định rồi." (Càn: quẻ thuần dương, tượng trời; Khôn: quẻ thuần âm, tượng đất.) Trời cao, đất thấp thì thấy được thể của Càn Khôn.
"Thấp cao đã bày ra, sang hèn có ngôi rồi." Trên dưới đã sắp hàng thì ngôi sang hèn có thể rõ.
"Động tĩnh có lẽ thường, cương nhu đã phân rồi (?)." (Cương nhu: cứng và mềm, chỉ hào dương và hào âm.) Trời động, đất tĩnh, thì tính chất cứng mềm có thể thấy được (?).
"Các phương hướng tụ theo loại, vật chia theo bầy, cát hung sinh ra." Âm dương đã phân biệt thì chỗ giống chỗ khác bày ra. Giống và khác đã lập thì yêu và ghét hiện hình. Cái giống nhau thì tụ theo loại mà yêu nhau, cái khác nhau thì chia theo bầy mà ghét nhau. Yêu ghét đánh nhau, vì thế cát hung sinh ra.
"Ở trời thành tượng, ở đất thành hình, biến hóa hiện ra." Dương nhẹ và trong nên bốc lên mà thành tượng. Âm nặng và đục nên lắng xuống mà thành hình (?). Có hình có tượng thì núi và đầm thông khí với nhau, sấm và gió đánh nhau, nước và lửa không trái nhau. Đó là vì sao muôn vật sinh ra và biến hóa bắt đầu.
"Cho nên cương nhu cọ xát nhau", vì thế có bát quái (tám quẻ đơn ba vạch: Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài). "Tám quẻ xô đẩy nhau", vì thế có sáu mươi tư quẻ (các quẻ sáu vạch, do hai quẻ đơn chồng lên nhau mà thành). "Lấy sấm sét mà khua động, lấy gió mưa mà thấm nhuần; mặt trời mặt trăng vận hành, một lạnh một nóng." Vì thế có muôn vật. "Đạo Càn thành nam, đạo Khôn thành nữ." Vì thế muôn vật sinh sinh mãi không cùng (?), và việc của con người bắt đầu từ đây.
"Càn làm chủ cái bắt đầu lớn." Càn chủ việc thông suốt cái số (?); đó là đạo làm cha, đạo làm vua. "Khôn làm nên vật." Khôn chủ việc hoàn thành công việc; đó là đạo làm mẹ, đạo làm bề tôi. "Càn nhờ dễ dàng mà biết, Khôn nhờ giản dị mà làm được." Càn Khôn chỉ giao việc cho sáu con mà thôi (sáu con: sáu quẻ đơn sinh ra từ Càn Khôn là Chấn, Khảm, Cấn, Tốn, Ly, Đoài).
"Dễ dàng thì dễ biết, giản dị thì dễ theo. Dễ biết thì có người thân." Vì thế không cần nói mà người ta tôn lên cao. "Dễ theo thì có công." Vì thế không cần nói mà người ta tôn là dày dặn. "Có người thân thì lâu dài được." Vật không lìa xa. "Có công thì lớn được." Vật quy về. "Lâu dài được là đức của bậc hiền nhân, lớn được là sự nghiệp của bậc hiền nhân." Chỗ quy về của sự dễ biết là như thế (?).
Đạo Dịch có ba bậc. Bậc dưới dùng nó để hoàn thành bản thân. Bậc giữa dùng nó để thành ngôi vị. Bậc trên dùng nó để làm nên công năng. Hoàn thành bản thân là nghĩa của sáu mươi tư quẻ. Thành ngôi vị là đức của Càn Khôn. Làm nên công năng là đạo của Đại Dịch. Kéo rộng ra mà nói thì hoàn thành bản thân là việc của người quân tử, thành ngôi vị là việc của bậc hiền nhân, làm nên công năng là việc của bậc thánh nhân. Đoạn này nói về việc thánh nhân noi theo Càn Khôn mà thành ngôi vị, cho nên gọi là hiền nhân.
"Dễ dàng, giản dị thì lẽ của thiên hạ có được." Đó là điều gọi là "bậc đại nhân dựng lễ nhạc thì trời đất sẽ sáng tỏ". "Lẽ của thiên hạ có được thì thành ngôi vị ở giữa trời đất." Đó là điều gọi là "đạt đến trung hòa (giữ đúng mức, không lệch, và hài hòa) thì trời đất yên ngôi, muôn vật được nuôi lớn".
Chương này làm rõ việc thánh nhân dựa vào âm dương mà làm ra Dịch để gửi vào đó lẽ cát hung, rồi noi theo đạo ấy mà thành ngôi vị ở giữa trời đất. Lời dạy lớn của Dịch nằm ở đây, cho nên đặt làm đầu thiên Hệ từ. Dịch là một bộ sách chỉ để làm rõ cát hung mà thôi. Lẽ cát hung nằm trong sáu mươi tư quẻ, mà gốc của chúng đều từ tám quẻ, tám quẻ lại gốc từ Càn Khôn. Cho nên học Dịch phải bắt đầu từ Càn Khôn. Nhưng Càn Khôn không có hình, không thể đoán định. Phải nhìn trời đất mới thấy được đại khái. Càn là vật dương, thống lĩnh trời. Khôn là vật âm, thống lĩnh đất. Thấy trời cao đất thấp thì thể trên dưới của Càn Khôn định rõ. Thấp cao đã bày thì ngôi sang hèn của Càn Khôn hiện ra. Trời động đất tĩnh thì tính cứng mềm của Càn Khôn được xét rõ.
"Thánh nhân bày quẻ, xem tượng, buộc lời vào để làm rõ cát hung." Vì dựa theo tượng mà bày quẻ, nên xem tượng mà buộc lời. "Cương nhu đẩy nhau mà sinh biến hóa." Vì thế sáu mươi tư quẻ có công dụng khác nhau, cát hung mỗi quẻ một khác.
"Cho nên cát hung là hình ảnh của mất và được. Hối lận là hình ảnh của lo nghĩ (hối: ăn năn sau khi lỡ việc; lận: vướng víu, đáng tiếc). Biến hóa là hình ảnh của tiến và lui. Cương nhu là hình ảnh của ngày và đêm." Ban ngày nên tiến, ban đêm nên lui. Biết lo thì thường được, không lo nghĩ thì thường mất.
"Sự động của sáu hào là đạo của tam cực (ba ngôi lớn: trời, đất, người)." Dựa vào lẽ âm dương mà gửi vào việc người. Đó là đạo của trời đất mà người noi theo.
"Cho nên chỗ người quân tử ở mà yên là thứ tự của Dịch." Đó là đại tượng (tác giả dùng chữ này để chỉ lời quẻ, tức lời đoán của cả quẻ). "Chỗ vui mà ngẫm nghĩ là lời của hào." Đó là tiểu tượng (tác giả dùng chữ này để chỉ lời hào, tức lời đoán từng vạch). "Cho nên người quân tử lúc ở yên thì xem tượng mà ngẫm lời." Tức là khảo xét ở quẻ. "Lúc hành động thì xem biến mà ngẫm lời chiêm (lời đoán khi bói)." Tức là quyết định bằng cỏ thi (loại cỏ mà người xưa dùng thân để bói Dịch). "Vì thế được trời giúp, tốt lành, không gì không lợi." Đây là việc thánh nhân noi theo sáu mươi tư quẻ để sửa mình và ứng xử với mọi việc, cho nên chỉ gọi là quân tử. Tốt thì làm, xấu thì tránh, còn có gì không lợi?
Chương này làm rõ rằng thánh nhân đã bày quẻ rồi mới xem tượng mà buộc lời để làm rõ cát hung. Ngài dùng điều đó dạy thiên hạ và đời sau, khiến người ta noi theo để không mắc lỗi lớn. Vì thế có lời của đại tượng, tức lời quẻ, như câu "nhỏ đi lớn lại, tốt, hanh thông" của quẻ Thái. Có lời của tiểu tượng, tức lời hào, như câu "nhổ cỏ tranh, rễ dính theo bụi, cùng tiến lên thì tốt" (lời hào đầu quẻ Thái). Lời của hai loại tượng tuy không giống nhau, nhưng đều do sự biến đổi của cương nhu mà thôi. Cương nhu đẩy nhau thì biến hóa sinh ra. Biến hóa sinh ra thì lợi hại hiện hình. Lợi hại hiện hình thì cát hung rõ ràng. Ở con người, đó là hình ảnh của nói hay im, tiến hay lui. Cho nên thánh nhân gửi vào đó những lời (?) về được mất, hối lận. Người quân tử ở mà yên với nó, vui mà ngẫm nghĩ nó, theo thời mà ứng biến, làm điều tốt, tránh điều xấu, còn có gì không lợi?
"Thoán là nói về tượng. Hào là nói về biến." Ở thoán nói "tượng", thì biết hào là tiểu tượng (?). Ở hào nói "biến", thì biết tượng là đại tượng. "Cát hung là nói về chỗ mất và được. Hối lận là nói về lỗi nhỏ." Cát hung hối lận đều sinh ra từ hành động, chỉ có khác nhau lớn nhỏ mà thôi. "Vô cữu (không có lỗi) là khéo sửa lỗi." Vốn có lỗi mà biết sửa, vì thế khỏi bị lỗi.
"Cho nên việc xếp sang hèn là ở ngôi vị, việc định nhỏ lớn là ở quẻ." Ngôi không ngoài sáu hào, quẻ không ngoài âm dương, mà cát hung lại khác nhau, chỉ vì nghĩa của từng quẻ khác nhau mà thôi. Tên quẻ định rồi thì thấy được nhỏ lớn, lời hào và lời thoán mới đặt ra được. "Việc phân biệt cát hung là ở lời." Vì thế lời thoán và lời hào không thể cạn. Không có lời thì không thấy được tình ý. "Việc lo hối lận là ở chỗ giới (ranh giới nhỏ, lúc sự việc mới chớm)." Muốn không có hối lận thì phải phân biệt từ sớm. "Việc khiến người ta động lòng tìm cách không có lỗi là ở sự ăn năn." Lời dạy của Dịch không gì lớn hơn điều này: biết ăn năn thì sẽ hành động mà chuyển họa thành phúc.
"Cho nên quẻ có nhỏ có lớn, lời có hiểm có dễ." Chỉ tùy hình tượng được lấy ra như thế nào mà thôi. Hình tượng khác nhau: nói về điều lớn thì lời dễ, nói về điều nhỏ thì lời hiểm. "Lời là để chỉ cho mỗi người chỗ mình nên đi tới." Vì thế lúc không có việc thì nên ngẫm lời, để khi có việc thì biết theo biến mà làm cho thích hợp. Chương này làm rõ trọn ý nghĩa của việc buộc lời. Người học phải dốc lòng xét kỹ từng chỗ, chớ chỉ lấy một mặt.
"Dịch ngang bằng với trời đất, nên bao trùm và sắp đặt được đạo của trời đất." Đây là việc thánh nhân thể nhận Dịch để làm nên công năng, tức điều gọi là dựa vào âm dương để thống lĩnh trời đất. "Ngẩng lên xem dấu vết trên trời", tức mặt trời, mặt trăng. "Cúi xuống xét thớ lẽ dưới đất", tức núi sông. "Cho nên biết được nguyên do của tối và sáng." Xem hình tượng của mặt trời mặt trăng thì biết cái sáng của trời. Xét hình thế của núi sông thì thấy cái tối của đất.
"Truy tìm chỗ bắt đầu, quay về chỗ kết thúc, nên biết được lẽ sống chết." Bắt đầu ở quẻ Chấn, kết thúc ở quẻ Cấn, thì lẽ đầu cuối có thể biết. Bắt đầu ở quẻ Phục thì muôn vật sinh, kết thúc ở quẻ Bác thì muôn vật chết, thì lẽ sống chết có thể biết.
"Tinh khí (khí tinh túy) kết lại thành vật, du hồn (hồn lìa thân, bay đi) thì thành biến đổi, cho nên biết được tình trạng của quỷ thần." Sống rồi chết, chết rồi sống, chỉ là qua lại trong khoảng trời đất mà thôi. Tinh khí tụ lại thì sống, tan đi thì chết. Vậy tình trạng của quỷ thần cũng giống với con người mà thôi.
"Giống với trời đất, nên không trái." Xem Dịch mà biết hai điều ấy thì giống với trời đất, cho nên không hề trái. "Hiểu biết bao khắp muôn vật, đạo cứu giúp cả thiên hạ, nên không sai quá." Đã giống với trời thì hiểu biết bao khắp muôn vật, cho nên lấy đạo ấy mà cứu giúp thiên hạ, không hề sai quá. "Đi ngang mà không trôi tràn." Không sai quá là kinh (nguyên tắc thường hằng). Đi ngang là quyền (sự linh hoạt tùy lúc).
"Vui với trời, biết mệnh, nên không lo." Tức là thuận theo số của trời. "Yên với đất mình ở, dày lòng nhân, nên biết thương yêu." Tức là thể theo đức của đất.
"Cho nên khuôn đúc và bao quanh sự hóa sinh của trời đất mà không sai quá." Như thế thì không chỉ là không trái mà thôi, mà còn có thể cắt gọt, hoàn thành đạo ấy. "Uốn theo mà làm nên muôn vật, không bỏ sót." Không chỉ là không sai quá mà thôi, mà còn có thể phụ giúp cho mọi vật được thích đáng. "Thông suốt đạo ngày đêm mà biết." Chính vì có thể cắt gọt, hoàn thành và phụ giúp, nên không trái với lẽ vơi đầy, tiến lui. Đó là lý do không trái, không sai quá. "Cho nên thần không có phương hướng cố định, Dịch không có hình thể cố định." Biến hóa không lường được nên gọi là không có phương hướng. Chỗ mà số không đạt tới thì thể nhận mà dùng, nên gọi là không có hình thể.
"Một âm một dương gọi là đạo." Đạo được thể nhận mà dùng, gửi vào hình tượng của quẻ, có chỗ để ở. Đó là lý do Dịch làm thể, làm gốc cho muôn vật. "Nối tiếp nó là điều thiện." Công dụng càng rõ, tức là bốn đức (Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh: khởi đầu lớn, hanh thông, thích đáng, bền chính). "Làm nên nó là tính (bản tính trời phú)." Người ta ai cũng có, nhưng chỉ người quân tử mới có thể lặng lẽ gồm đủ.
"Người nhân thấy nó thì gọi là nhân, người trí thấy nó thì gọi là trí. Trăm họ ngày ngày dùng mà không biết, cho nên đạo của người quân tử ít ai đạt." Vì thế Dịch không thể không hưng khởi, thánh nhân không thể không đứng ra làm. "Hiện ra ở lòng nhân, giấu kín ở công dụng." Phần bày ra trong quẻ thì gọi là hiện. Phần gửi gắm trong đó thì gọi là giấu.
"Khua động muôn vật mà không cùng lo với thánh nhân." Đạo cùng chịu nỗi lo với dân đến đây là trọn vẹn. "Đức thịnh, nghiệp lớn, thật là tột bậc!" Tức là trong và ngoài cùng tiến. "Giàu có thì gọi là nghiệp lớn." Tức là rộng lớn và đầy đủ mọi mặt. "Mỗi ngày một mới thì gọi là đức thịnh." Tức là muôn đời không cùng (?). "Sinh sinh không ngừng gọi là Dịch." Tức là biến hóa không cùng. "Làm thành tượng gọi là Càn." Phàm cái gì khởi đầu đều là đạo của Càn. "Noi theo hình mẫu gọi là Khôn." Phàm cái gì hoàn thành kết thúc đều là đạo của Khôn. "Đi đến tận cùng của số để biết việc sẽ tới gọi là chiêm." Tức là thông suốt chí hướng (?) của thiên hạ. "Thông suốt sự biến gọi là việc." Làm nên công việc của thiên hạ, đó là việc. "Âm dương không lường được gọi là thần." Phàm không vội mà nhanh, không đi mà tới, khiến dân theo mà không biết, chính là nó. Thánh nhân thể nhận điều này để trị thiên hạ thì thiên hạ yên, việc mà đế vương có thể làm đến đây là trọn.
"Dịch rộng thay, lớn thay! Nói về chỗ xa thì không gì ngăn được." Tức là vươn tới ngoài cả hình và khí. "Nói về chỗ gần thì tĩnh mà ngay." Tức là lặng lẽ mà gồm đủ. "Nói về khoảng giữa trời đất thì đầy đủ." Vì thế có tên gọi là rộng lớn.
"Càn lúc tĩnh thì chuyên nhất." Tức là không phải chờ đợi gì. "Lúc động thì thẳng." Tức là không bị khuất phục. "Vì thế mà sinh ra cái lớn." Tức là không gì không che phủ. "Khôn lúc tĩnh thì khép lại." Tức là thu gom. "Lúc động thì mở ra." Tức là trải ra, ban phát. "Vì thế mà sinh ra cái rộng." Tức là không gì không chở.
"Rộng lớn sánh với trời đất, biến thông sánh với bốn mùa, nghĩa âm dương sánh với mặt trời mặt trăng, cái hay của sự dễ dàng giản dị sánh với đức tột bậc." Đức của thánh nhân là như thế. Rộng lớn được thì sánh với trời đất. Biến thông được thì sánh với bốn mùa. Lúc hiện lúc ẩn được thì sánh với mặt trời mặt trăng. Dễ dàng giản dị được thì sánh với đức tột bậc của Càn Khôn. Rộng lớn là đạo của Dịch. Biến thông là công dụng của Dịch. Nghĩa âm dương là sự vận hành của Dịch. Cái hay của sự dễ dàng giản dị là đức của Dịch. Đó đều là việc thành ngôi vị.
"Khổng Tử nói: Dịch thật là tột bậc!" Không thể thêm gì được nữa. "Dịch là cái mà thánh nhân dùng để nâng cao đức và mở rộng nghiệp." Thánh nhân thể nhận Dịch, noi theo sự lớn lao của trời đất, cho nên đức cao mà nghiệp rộng. Đó là điều gọi là "đạt tới chỗ cao sáng mà đi theo đạo trung dung (giữ mức vừa phải, không thái quá, không bất cập)". "Trí thì cao." Đó là vật thuộc phương Bắc. "Lễ thì khiêm hạ." Đó là vật thuộc phương Nam. "Cao là bắt chước trời, khiêm hạ là noi theo đất." Bắt chước trời nên nói đức thì nói "cao". Noi theo đất nên nói nghiệp thì nói "rộng". "Trời đất đặt ngôi mà Dịch vận hành ở giữa." Chỉ là người ta theo nó mà không biết thôi.
"Thành tựu được tính và giữ gìn mãi, đó là cửa của đạo và nghĩa." Chỉ thánh nhân mới thành tựu được tính của mình mà giữ gìn nó. Vì thành tựu được tính nên giữ được điều đáng giữ. Vì giữ được điều đáng giữ nên đạo và nghĩa từ đó mà ra. Đạo thuộc về trời, nên đức nhờ nó mà cao. Nghĩa thuộc về người, nên nghiệp nhờ nó mà rộng. Biết việc làm của trời thì biết việc làm của người đến chỗ tột cùng. Cho nên thánh nhân coi trọng việc trị bằng lễ (?).
Chương này nói rằng lời dạy về hào và tượng mà thánh nhân lập ra không thể trái được như thế. Người học phải ước lường rồi mới nói, bàn bạc rồi mới làm, thì có thể làm nên đạo biến hóa, làm gì cũng được.
"Thánh nhân thấy được những điều sâu kín rối rắm của thiên hạ mà ước lường hình dạng của chúng." Tức là tám quẻ. "Mô phỏng những gì thích hợp với từng vật." Tức là sáu mươi tư quẻ. "Vì thế gọi là tượng. Thánh nhân thấy được sự động của thiên hạ mà xem chỗ hội tụ và thông suốt (?) để thi hành điển lễ (phép tắc, lễ nghi), buộc lời vào để đoán cát hung, vì thế gọi là hào." Tượng nói về thể, không đi tới chỗ thật sâu thì không đủ để biết. Hào nói về dụng, không xét tới chỗ thật nhỏ lúc mới chớm thì không đủ để biết. Điển lễ là công cụ để trị người.
"Nói điều sâu kín rối rắm nhất của thiên hạ mà không thể chán ghét." Cho nên phải ước lường rồi mới nói. "Nói điều biến động nhất của thiên hạ mà không thể rối loạn." Cho nên phải bàn bạc rồi mới làm. "Ước lường rồi mới nói." Tượng có thể nhất định, nên nói "ước lường". "Bàn bạc rồi mới làm." Hào chủ về thông biến, nên nói "bàn bạc". "Ước lường và bàn bạc để làm nên sự biến hóa." Đó là điều gọi là "làm cho thần diệu mà sáng tỏ".
"Hạc kêu ở chỗ râm, con nó họa theo. Ta có chén rượu ngon, cùng ngươi chia uống." (Lời hào quẻ Trung Phu.) Đạo đã thi hành được với vợ con thì đi đâu cũng thi hành được. "Khổng Tử nói: Người quân tử ở trong nhà mình, nói ra lời hay, thì người ngoài nghìn dặm cũng hưởng ứng, huống chi người ở gần! Ở trong nhà mình, nói ra lời không hay, thì người ngoài nghìn dặm cũng chống lại, huống chi người ở gần! Lời nói ra từ thân mình mà đến với dân, việc làm phát ra từ chỗ gần mà hiện ra ở chỗ xa. Lời nói và việc làm là then chốt của người quân tử (như cái then cửa và cái lẫy nỏ). Then chốt phát ra là chủ của vinh hay nhục. Lời nói và việc làm là cái mà người quân tử dùng để làm động trời đất, có thể không thận trọng sao?" Vì thế mà quý sự ước lường bàn bạc. "Năm mươi tuổi mà học Dịch thì có thể không mắc lỗi lớn" là như thế.
"Quẻ Đồng Nhân: trước kêu khóc, sau cười. Khổng Tử nói: Đạo của người quân tử, lúc ra làm việc, lúc ở ẩn, lúc im lặng, lúc nói năng. Hai người cùng lòng thì sắc bén cắt đứt cả kim loại. Lời nói của người cùng lòng thơm như hoa lan." Đoạn này lại làm rõ rằng lời nói và việc làm không cần phải giống nhau, chỉ cần thích đáng mà thôi.
"Hào sơ lục (hào thứ nhất, là hào âm; ở quẻ Đại Quá): lót bằng cỏ tranh trắng, không có lỗi. Khổng Tử nói: Nếu đặt ngay xuống đất cũng được rồi, lại còn lót bằng cỏ tranh, thì có lỗi gì? Đó là thận trọng đến tột bậc. Cỏ tranh là vật mỏng manh, nhưng dùng thì có thể quý trọng. Thận trọng theo cách này mà đi tới, sẽ không có gì sai sót." Đoạn này lại làm rõ nghĩa thận trọng thì ít lỗi, cho nên nói "người giữ mình chặt chẽ mà sai sót thì ít lắm".
"Có công lao mà khiêm tốn, người quân tử có kết cục tốt." (Lời hào quẻ Khiêm.) Cái lợi của khiêm tốn như thế, có thể không gắng sao? "Khổng Tử nói: Vất vả mà không khoe, có công mà không tự cho là ơn, đó là dày dặn đến tột bậc. Nói về người có công mà vẫn chịu đứng dưới người khác. Đức thì nói thịnh, lễ thì nói cung kính. Khiêm tốn là hết sức cung kính để giữ ngôi vị của mình." Đoạn này lại làm rõ nghĩa ít lỗi: không chỉ coi thận trọng là hay, mà còn coi khiêm tốn là quý.
"Rồng bay quá cao, có điều phải hối." (Lời hào trên cùng quẻ Càn.) Cái hại của sự quá cao như thế, có thể không răn sao? "Khổng Tử nói: Sang mà không có ngôi, cao mà không có dân, người hiền ở ngôi dưới mà không giúp, vì thế động là có hối." Đó là lỗi của sự không khiêm tốn.
"Không ra khỏi sân trong nhà, không có lỗi." (Lời hào quẻ Tiết.) Lót bằng cỏ tranh trắng là thận trọng khi đi tới. Không ra khỏi sân trong nhà là thận trọng khi ở yên. "Khổng Tử nói: Loạn sinh ra là do lời nói làm bậc thang. Vua không kín đáo thì mất bề tôi, bề tôi không kín đáo thì mất thân, việc cơ mật không kín đáo thì hại đến việc thành. Vì thế người quân tử thận trọng, kín đáo mà không để lộ ra." Đoạn này lại làm rõ nghĩa ít lỗi: không chỉ coi khiêm tốn là quý, mà còn phải răn mình về sự không kín đáo.
"Khổng Tử nói: Người làm ra Dịch có lẽ biết chuyện trộm cướp chăng? Dịch nói: Vừa gánh đồ vừa ngồi xe, khiến giặc cướp kéo đến (lời hào quẻ Giải). Gánh đồ là việc của kẻ tiểu nhân, xe là đồ dùng của người quân tử. Kẻ tiểu nhân mà ngồi đồ dùng của người quân tử thì kẻ trộm nghĩ cách cướp. Trên khinh nhờn, dưới hung bạo, thì kẻ trộm nghĩ cách đánh. Cất giữ lơ là là dạy kẻ trộm lấy, trang điểm lả lơi là dạy kẻ dâm đến. Dịch nói 'vừa gánh đồ vừa ngồi xe, khiến giặc cướp kéo đến', tức là tự mời kẻ trộm đến." Đoạn này lại làm rõ nghĩa ít lỗi: phải lấy việc gánh vác trọng trách làm điều phải giữ đến cùng (?). Cho nên nói: "Lấy điều nhân làm trách nhiệm của mình, chẳng phải là nặng sao?" Biết điều này thì có thể giữ được thiên hạ và nước nhà.
Thánh nhân tuy lập tượng để nói hết ý, nhưng ý có chỗ không thể nói hết bằng lời. Cho nên ngài buộc lời vào để nói hết lời. Nhưng lời lại có chỗ không thể nói cạn, cho nên lời quẻ và lời hào cũng chỉ nêu đại lược mà thôi. Phải gặp cùng loại (?) mà suy rộng ra thì đạo Dịch mới sáng tỏ. Cho nên thánh nhân nêu mấy hào này mà ví dụ rộng ra để dạy, khiến người học biết cái loại (?) mà mong tự mình hiểu được.
Như câu "hạc kêu ở chỗ râm, con nó họa theo", lời tượng cho là "lòng thành ước muốn", mà Hệ từ lại suy ra lời nói việc làm làm động trời đất. Câu "Đồng Nhân, trước kêu khóc, sau cười", lời tượng cho là "vì giữ đức trung và ngay thẳng", mà Hệ từ lại có nghĩa ra làm hay ở ẩn, nói hay im, cắt đứt kim loại, thơm như hoa lan. Điều đáng quý ở việc gặp cùng loại mà suy rộng ra là như thế, người học Dịch không thể không biết.
Tử Hạ (học trò Khổng Tử, tên là Bốc Thương) hỏi về câu thơ "Nụ cười xinh tươi, mắt đẹp long lanh, lấy nền trắng làm cho rực rỡ", Khổng Tử đáp "việc vẽ là sau khi có nền trắng". Câu đáp ấy vốn đã vượt ra ngoài ý của nhà thơ. Tử Hạ lại nói "lễ đến sau chăng?", lại vượt ra ngoài ý của Trọng Ni (tên chữ của Khổng Tử). Cho nên Khổng Tử nói: "Người gợi mở cho ta là anh Thương, nay mới có thể cùng bàn về thơ được." Sáu kinh đều như vậy, không chỉ có Kinh Thi, mà tượng của Dịch lại càng quan trọng. Vì thế thánh nhân đọc Dịch đến nỗi dây da buộc thẻ tre đứt ba lần, mà không biết tuổi già sắp tới.
"Số đại diễn (số lớn được triển khai ra để bói, tức số que cỏ thi đem dùng) là năm mươi, số được dùng là bốn mươi chín."
Xét: Sách Chu Tử ngữ loại (sách ghi lời giảng của Chu Hi) nói: từ "số đại diễn là năm mươi" đến "đếm gác lần thứ hai rồi mới treo", liền tiếp với "số sách của Càn là hai trăm mười sáu" đến "có thể cùng giúp việc thần", làm thành một đoạn, là bàn về số đại diễn. Từ "trời một" đến "đất mười", lại nối với "số trời là năm" đến "mà làm cho quỷ thần vận hành", làm thành một đoạn, là bàn về số năm mươi lăm của Hà đồ (bức đồ hình ngựa thần mang lên từ sông Hoàng Hà theo truyền thuyết). Nay câu chữ bị đứt đoạn, sai lệch, không liền nhau, rõ ràng là sai lầm. Như vậy vào thời Chu Tử, thứ tự các đoạn đã sai rồi. Nay bản này đem hai mươi chữ từ "trời một" đến "mười" dời lên đầu chương mười, còn bốn mươi bốn chữ từ "số trời là năm" đến "mà làm cho quỷ thần vận hành" thì dời xuống dưới câu "đếm gác lần thứ hai rồi mới treo", tức chính là bản sai lầm mà Chu Tử đã thấy.
Thánh nhân đã làm ra quẻ và hào để dạy, nhưng quẻ có thể chứa việc đã qua mà không thể biết việc sắp tới, hào thì có biến động, người học không biết theo đâu. Cho nên ngài làm ra phép đại diễn, hỏi thần minh để tìm ra, khiến thiên hạ và đời sau có chỗ khảo xét. Bốn mùa, mười hai tháng, hai mươi bốn tiết khí (hai mươi bốn mốc thời tiết trong năm, mỗi mốc khoảng mười lăm ngày) cùng tháng nhuận, gộp lại thành một năm. Công của trời đất thành tựu và lẽ của muôn vật đầy đủ ở đó. Cái để làm nên biến hóa và làm cho quỷ thần vận hành, số đều có đủ ở đây, mà số cỏ thi lại vừa khớp. Đó gọi là vật thần, cho nên lấy mà dùng.
"Chia làm hai để tượng trưng cho hai." Tức là âm và dương. "Treo một que để tượng trưng cho ba." Tức là xung khí (khí hòa giữa âm dương). "Đếm từng bốn que để tượng trưng cho bốn mùa. Gác số que lẻ còn thừa vào kẽ ngón tay để tượng trưng cho tháng nhuận. Năm năm có hai lần nhuận, cho nên gác lần thứ hai rồi mới treo." Nói gác lần thứ hai rồi mới treo, thì biết chưa gác thì không treo. Nói treo rồi mới nói đếm, thì biết que treo cũng được đếm. Phàm việc chia và đếm không có số nhất định, chỉ tùy ý muốn, đó là nghĩa hỏi quỷ thần.
Đại khái là chia làm hai, đếm bên trái trước, đếm bên phải sau, đều gác số còn thừa, cẩn thận với chỗ lẻ chỗ chẵn, rồi treo, rồi lại đếm từng bốn, xem số thừa để định âm dương. Ba lần đều lẻ là lão dương (hào dương đã đến cực, sẽ biến thành âm). Ba lần đều chẵn là lão âm (hào âm đã đến cực, sẽ biến thành dương). Một lần lẻ là thiếu dương (dương còn non, không biến). Một lần chẵn là thiếu âm (âm còn non, không biến). Cứ ba lần đếm thì thành một hào, sáu hào như thế, đó là "bốn bước sắp đặt mà thành một lần biến, mười tám lần biến mà thành quẻ" (?). Mỗi quẻ, mỗi hào đều phải có đủ nghĩa tam tài (ba ngôi: trời, đất, người). Cho nên nói: "Muôn vật cõng âm mà ôm dương, xung khí làm cho hài hòa." Đó là lẽ không thay đổi. Đời sau dùng ba đồng tiền thay cho cỏ thi, có lẽ là được phép xưa còn sót lại.
"Số trời có năm, số đất có năm (số lẻ là số trời, số chẵn là số đất), năm ngôi gặp nhau mà mỗi cặp đều có chỗ hợp." Đó là lý do ngũ hành (năm hành: Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ) được sinh ra và hoàn thành. "Số trời là hai mươi lăm, số đất là ba mươi. Cộng số trời đất là năm mươi lăm. Đó là cái để làm nên biến hóa và làm cho quỷ thần vận hành." Cho nên số sách của Càn Khôn được lấy từ đây.
"Số sách (số que cỏ thi tính được) của Càn là hai trăm mười sáu." Đó là số "ba lần trời". "Số sách của Khôn là một trăm bốn mươi bốn." Đó là số "hai lần đất". "Cộng là ba trăm sáu mươi, ứng với số ngày của một năm." Số sách của Càn Khôn: một hào Càn và một hào Khôn cộng lại là sáu mươi (?), đó là số của một hầu (?) (hầu: đơn vị thời tiết năm ngày). Cho nên ba trăm sáu mươi ngày thì có đủ bảy mươi hai hầu.
"Số sách của hai thiên (thượng kinh và hạ kinh) là một vạn một nghìn năm trăm hai mươi, ứng với số muôn vật." Đó là lý do số đại diễn là năm mươi (?). "Cho nên bốn bước sắp đặt mà thành một lần biến." Đó là thể của âm dương. "Mười tám lần biến mà thành quẻ." Khí âm dương đầy đủ. "Tám quẻ là thành nhỏ." Bốn mùa đầy đủ. "Kéo dài ra, gặp cùng loại mà suy rộng." Nghĩa của muôn vật đầy đủ. "Việc có thể làm của thiên hạ đến đây là trọn." Đó là điều gọi là thể thường còn, biến đổi hết mức, không đâu không thông (?). "Làm hiện rõ đạo." Đó là điều gọi là "hiện ra ở lòng nhân". "Làm thần diệu đức hạnh." Đó là điều gọi là "giấu kín ở công dụng". "Cho nên có thể cùng đối đáp, có thể cùng giúp việc thần." Đó là điều gọi là "khua động muôn vật mà không cùng lo với thánh nhân".
Số đại diễn là số của một năm. Số trời đất là số của ngũ hành. Ngũ hành vận hành trong khoảng trời đất, năm năm thì thành nhỏ. Cho nên năm ngày là một hầu, ba hầu là một khí (khoảng mười lăm ngày), hai khí là một tháng, ba khí là một tiết (?), hai tiết là một mùa. Bốn mùa, tám tiết, mười hai tháng, hai mươi bốn khí, tổng cộng bảy mươi hai hầu, ba trăm sáu mươi ngày thì công việc của một năm hoàn thành. Số sách của Càn Khôn có đủ ở đây.
Cho nên muốn tìm số sách của Càn Khôn để khớp với số đại diễn, phải bắt đầu từ năm ngôi. Năm ngôi có ngôi gặp nhau và ngôi hợp nhau. Khi gặp nhau thì chia làm mười ngày, tức thập can (mười ký hiệu đếm ngày: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý). Khi hợp nhau thì chia làm mười hai thìn, tức thập nhị chi (mười hai ký hiệu: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi). Cho nên trời một gặp đất hai thành Giáp Ất. Trời ba gặp đất bốn thành Bính Đinh. Trời năm gặp đất sáu thành Mậu Kỷ. Trời bảy gặp đất tám thành Canh Tân. Trời chín gặp đất mười thành Nhâm Quý. Đó là phần thuộc về trời.
Khi hợp nhau thì trời một sinh Thủy ở Hợi Tý, đất sáu hoàn thành nó. Đất hai sinh Hỏa ở Tỵ Ngọ, trời bảy hoàn thành nó. Trời ba sinh Mộc ở Dần Mão, đất tám hoàn thành nó. Đất bốn sinh Kim ở Thân Dậu, trời chín hoàn thành nó. Trời năm sinh Thổ ở Thìn Tuất Sửu Mùi, đất mười hoàn thành nó. Đó là phần thuộc về đất.
Đạo trời thường động, nên mười can vận hành ở trên. Đạo đất thường tĩnh, nên mười hai chi định yên ở dưới. Trời đất hợp nhau rồi muôn vật mới sinh. Bắt đầu từ Giáp Tý, kết thúc ở Quý Hợi, cộng sáu mươi ngày thì giáp một vòng, đó gọi là sách. Đó là lý do năm ngày làm một hầu và năm năm làm thành nhỏ. Cho nên nói: trời sáu đất năm là số thường.
Thủy, Mộc, Thổ thuộc khoảng giữa trời và đất (?), gộp số sinh và số thành của chúng, cộng là sáu sáu sáu, ba mươi sáu (?). Cho nên số sách của Càn là hai trăm mười sáu. Hỏa, Kim thuộc về đất, đó gọi là "hai lần đất", gộp số sinh và số thành của chúng, cộng là bốn bốn sáu, hai mươi bốn (?). Cho nên số sách của Khôn là một trăm bốn mươi bốn. Gộp số sách của Càn Khôn là ba trăm sáu mươi, đó gọi là một năm. Từ đó thấy được vì sao muôn vật có đầu có cuối, biết được vì sao biến hóa thành tựu và quỷ thần vận hành. "Khổng Tử nói: Người biết đạo biến hóa có lẽ biết được việc làm của thần chăng!"
"Dịch có bốn điều thuộc đạo của thánh nhân." Đó là những công cụ để cứu đời. "Người dùng để nói năng thì chuộng lời." Tức là lời buộc kèm. "Người dùng để hành động thì chuộng biến." Tức là hào. "Người dùng để chế tạo đồ vật thì chuộng tượng." Tức là quẻ. "Người dùng để bói toán thì chuộng lời chiêm." Tức là phép đại diễn.
"Vì thế người quân tử khi sắp làm việc gì, sắp đi đâu, thì hỏi Dịch bằng lời, Dịch nhận lệnh mà đáp nhanh như tiếng vang, không kể xa gần, kín sâu, liền biết được việc sắp tới. Nếu không phải là cái tinh tế nhất thiên hạ thì sao làm được như thế?" Vì thế việc bói toán ứng với điều này.
"Lấy số ba số năm đan xen để biến." Tức là số chín và số sáu (chín là số của hào dương, sáu là số của hào âm). "Đan chéo, tổng hợp các số." Tức là sáu hào. "Thông suốt sự biến của nó, liền làm nên văn vẻ của trời đất." Tức là tám quẻ. "Đi đến cùng các số, liền định được hình tượng của thiên hạ." Tức là sáu mươi tư quẻ. "Nếu không phải là cái biến hóa nhất thiên hạ thì sao làm được như thế?" Vì thế việc chế tạo đồ vật ứng với điều này.
"Dịch không suy nghĩ, không làm gì, lặng yên không động, cảm ứng thì liền thông suốt mọi lẽ của thiên hạ. Nếu không phải là cái thần diệu nhất thiên hạ thì sao làm được như thế?" Vì thế việc nói năng và hành động ứng với điều này.
"Dịch là cái mà thánh nhân dùng để đi đến chỗ thật sâu và xét đến chỗ thật nhỏ lúc mới chớm. Chính vì sâu nên thông suốt được chí hướng của thiên hạ." Đó gọi là biến hóa nhất. "Chính vì xét được lúc mới chớm nên làm nên được công việc của thiên hạ. Chính vì thần diệu nên không vội mà nhanh, không đi mà tới." Đó gọi là thần diệu nhất (?). "Khổng Tử nói 'Dịch có bốn điều thuộc đạo của thánh nhân' là nói điều này."
Chương này làm rõ rằng lời dạy của Dịch có bốn điều thuộc đạo của thánh nhân. Theo các việc kể trên, đó cũng chỉ là dấu vết thánh nhân dùng để ứng với đời mà thôi. Dùng để nói năng thì chuộng lời, dùng để hành động thì chuộng biến, đó là việc thần diệu nhất. Dùng để chế tạo đồ vật thì chuộng tượng, đó là việc biến hóa nhất. Dùng để bói toán thì chuộng lời chiêm, đó là việc tinh tế nhất. Chính vì sâu nên thông suốt được chí hướng của thiên hạ, liền biết được việc sắp tới. Chính vì xét được lúc mới chớm nên làm nên được công việc của thiên hạ, liền làm nên văn vẻ của thiên hạ, định được hình tượng của thiên hạ. Chính vì thần diệu nên không vội mà nhanh, không đi mà tới, liền thông suốt mọi lẽ của thiên hạ.
"Trời một, đất hai, trời ba, đất bốn, trời năm, đất sáu, trời bảy, đất tám, trời chín, đất mười."
Xét: Thiên Luật lịch chí trong sách Hán thư dẫn hai mươi chữ từ "trời một" đến "đất mười" liền với bốn mươi bốn chữ từ "số trời là năm" đến "mà làm cho quỷ thần vận hành". Vậy vào thời Ban Cố (người soạn Hán thư, đời Đông Hán), thẻ tre này chưa bị xếp lẫn. Sách Bản nghĩa của Chu Tử nói thẻ tre này vốn ở đầu chương mười, thế là đã sai rồi (?). Bản này cũng vẫn theo chỗ thẻ tre xếp lẫn cũ. Đoạn này nhắc lại công dụng kỳ diệu của quẻ và cỏ thi.
"Khổng Tử nói: Dịch dùng để làm gì? Dịch mở mang muôn vật, làm nên mọi việc." Dương để mở ra, âm để làm nên. "Bao trùm đạo của thiên hạ, chỉ như thế mà thôi." Không lìa số của ngũ hành. "Cho nên thánh nhân dùng nó để thông suốt chí hướng của thiên hạ, định sự nghiệp của thiên hạ, quyết điều ngờ của thiên hạ." Vì muôn vật không thể thoát khỏi số. Ý nói làm rõ lời quẻ và lời hào là để phân biệt cát hung.
"Cho nên đức của cỏ thi tròn mà thần diệu." Cỏ thi biết việc sắp tới nên gọi là tròn (?), thông suốt sự biến nên gọi là thần diệu. "Đức của quẻ vuông mà hiểu biết." Quẻ có thể nhất định nên gọi là vuông, báo trước họa phúc nên gọi là hiểu biết. "Nghĩa của sáu hào biến đổi để báo cho người." Xem hào động để đoán cát hung.
"Thánh nhân dùng điều này để rửa sạch lòng, lui về giấu mình nơi kín đáo, cùng dân lo nỗi cát hung." Đã có cách chứa việc đã qua, lại có cách rửa lòng, lui về giấu mình, chờ việc đến thì ứng. "Dùng thần diệu để biết việc sắp tới, dùng hiểu biết để chứa việc đã qua, ai có thể làm được như thế? Đó là bậc người xưa thông minh, sáng suốt, hiểu biết, thần võ mà không giết chóc chăng!" Có cách nghiên cứu lẽ của muôn vật rồi mới có cách chứa việc đã qua. Có cách đi đến cùng số của muôn vật rồi mới có cách biết việc sắp tới. Như thế mới có thể thông suốt chí hướng của thiên hạ, định sự nghiệp của thiên hạ, quyết điều ngờ (?) của thiên hạ, khiến thiên hạ muôn đời phục tùng, nghe theo mà không biết vì sao. Vì thế gọi là thần võ mà không giết chóc.
"Vì thế sáng tỏ đạo của trời, xét rõ việc của dân, mới dựng lên vật thần (cỏ thi) để dẫn đường cho dân dùng." Sáng tỏ đạo của trời nên có cách dựng lên vật thần. Xét rõ việc của dân nên có cách dẫn đường cho dân dùng. "Thánh nhân dùng điều này để trai giới (giữ mình trong sạch, kiêng cữ trước việc lớn), để làm cho đức của mình thần diệu sáng tỏ." Trai giới là vì sắp cùng dân chịu nỗi lo. Làm cho đức thần diệu sáng tỏ là điều gọi là "hiện ra ở lòng nhân, giấu kín ở công dụng". Cỏ thi và quẻ đã bày ra thì mọi lẽ của thiên hạ không gì không biết. Dù sau nghìn vạn đời, cát hung không gì không rõ, không phải thần diệu thì là gì?
"Cho nên đóng cửa gọi là Khôn, mở cửa gọi là Càn." Nói về chỗ muôn vật ra vào. "Một đóng một mở gọi là biến, qua lại không cùng gọi là thông." Đây là bàn về đức của quẻ, nói về chỗ muôn vật bắt đầu và kết thúc. "Hiện ra thì gọi là tượng, có hình thì gọi là đồ vật, chế ra mà dùng thì gọi là phép, lợi dụng nó trong việc ra vào, dân ai cũng dùng mà gọi là thần." Đây là bàn về đức của cỏ thi: âm dương mỗi bên có hai, già và non mỗi bên có hai.
"Cho nên Dịch có thái cực (cái gốc tột cùng ban đầu, khi âm dương chưa phân)." Tức là điều gọi là thái sơ (lúc khởi đầu lớn nhất của vũ trụ). "Thái cực sinh ra lưỡng nghi (hai dạng cơ bản: âm và dương)." Tức là một vạch lẻ và một vạch chẵn. "Lưỡng nghi sinh ra tứ tượng (bốn hình tượng: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm)." Đó là lý do Càn Khôn phải có ba vạch rồi mới thành quẻ (?). "Tứ tượng sinh ra tám quẻ." Nghĩa tám phương nhờ đó mà đặt ra. "Tám quẻ định cát hung." Yêu ghét bắt đầu từ đây. "Cát hung sinh ra nghiệp lớn." Đạo làm người thành tựu từ đây.
"Cho nên hình mẫu không gì lớn hơn trời đất, biến thông không gì lớn hơn bốn mùa." Vì thế thánh nhân bắt chước mà lập quẻ. "Treo hình tượng sáng tỏ không gì lớn hơn mặt trời mặt trăng." Vì thế thánh nhân mô phỏng mà lập tượng. "Cao quý không gì lớn hơn giàu sang. Sắm đủ vật dụng, làm ra đồ dùng, lập thành khí cụ để làm lợi cho thiên hạ, không gì lớn hơn thánh nhân." Thông suốt mà biến đổi, khiến dân không mỏi mệt, ắt phải có được việc cao quý và sắm đủ vật dụng. "Tìm điều rối rắm, dò điều ẩn kín, móc điều sâu xa, vươn tới điều xa xôi, để định cát hung của thiên hạ, làm nên những việc mà thiên hạ cần mẫn theo đuổi, không gì lớn hơn cỏ thi và mai rùa (?)."
"Cho nên trời sinh ra vật thần, thánh nhân noi theo." Vì thế có lời buộc kèm. "Trời đất biến hóa, thánh nhân bắt chước." Vì thế có hào (?). "Trời rủ hình tượng, hiện ra cát hung, thánh nhân mô phỏng." Vì thế có tượng. "Sông Hoàng Hà hiện ra bức đồ, sông Lạc hiện ra bức thư, thánh nhân noi theo." (Hà đồ, Lạc thư: theo truyền thuyết, ngựa thần từ sông Hoàng Hà và rùa thần từ sông Lạc mang lên những hình vẽ các chấm số.) Vì thế có quẻ.
"Dịch có bốn tượng, là để chỉ cho thấy." Vạch lẻ chẵn là một, tám quẻ là hai, sáu mươi tư quẻ là ba, ba trăm tám mươi tư hào là bốn. "Buộc lời vào là để báo cho biết." Xem hình tượng âm dương mà buộc lời quẻ, lời hào để làm rõ cát hung, khiến thiên hạ và đời sau lúc động lúc tĩnh đều có thể tránh lỗi lớn, không phải để báo cho biết thì là gì? "Lấy cát hung mà định, là để quyết đoán." Lấy cát hung mà định, đó là ngôi vị của việc cát hung sinh ra nghiệp lớn, là để quyết đoán, tức là dùng để quyết điều ngờ của thiên hạ.
"Dịch nói: Được trời giúp, tốt lành, không gì không lợi. Khổng Tử nói: Giúp nghĩa là trợ giúp. Người được trời giúp là người thuận theo đạo. Người được người giúp là người có chữ tín. Thực hành chữ tín, nghĩ đến sự thuận theo, lại biết tôn trọng người hiền, vì thế được trời giúp, tốt lành, không gì không lợi." Chương này nói chung về nguyên do lập quẻ.
"Khổng Tử nói: Chữ viết không nói hết lời, lời không nói hết ý. Vậy thì ý của thánh nhân không thể thấy được sao? Khổng Tử nói: Thánh nhân lập tượng để nói hết ý, bày quẻ để nói hết thật giả, buộc lời vào để nói hết lời, biến đổi mà thông suốt để làm hết điều lợi, khua động, cổ vũ để làm hết điều thần diệu." Biến đổi mà thông suốt, như việc Hoàng Đế, vua Nghiêu, vua Thuấn đặt phép, lập chế độ. Khua động, cổ vũ, như việc Hoàng Đế, vua Nghiêu, vua Thuấn khiến dân theo mà không biết. Đạo (?) làm ra Dịch đến đây là tột cùng. Không phải thánh nhân thì ai làm được như thế? Cho nên kết thúc bằng câu: "Làm cho thần diệu mà sáng tỏ là ở con người. Lặng lẽ mà thành, không nói mà được tin." Nếu không được như thế mà muốn đem thi hành cho dân trong thiên hạ thì không thể được.
"Càn Khôn là chỗ chứa đựng của Dịch chăng? Càn Khôn bày thành hàng thì Dịch đứng ở giữa. Càn Khôn bị hủy thì không thấy được Dịch. Dịch không thấy được thì Càn Khôn hầu như (?) ngừng lại. Cho nên cái ở trên hình thể gọi là đạo, cái ở dưới hình thể gọi là khí (vật cụ thể có hình). Hóa sinh mà cắt gọt cho vừa gọi là biến. Đẩy đi mà thi hành gọi là thông. Đem đặt cho dân trong thiên hạ gọi là sự nghiệp.
"Cho nên tượng là: thánh nhân thấy được những điều sâu kín rối rắm của thiên hạ mà ước lường hình dạng của chúng, mô phỏng những gì thích hợp với từng vật, vì thế gọi là tượng. Thánh nhân thấy được sự động của thiên hạ mà xem chỗ hội tụ và thông suốt (?) để thi hành điển lễ, buộc lời vào để đoán cát hung, vì thế gọi là hào. Đi đến cùng điều rối rắm của thiên hạ là ở quẻ. Khua động sự động của thiên hạ là ở lời. Hóa sinh mà cắt gọt cho vừa là ở biến. Đẩy đi mà thi hành là ở thông. Làm cho thần diệu mà sáng tỏ là ở con người. Lặng lẽ mà thành, không nói mà được tin, là ở đức hạnh." Chương này làm rõ chung ý nghĩa của việc lập tượng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video