Thiên 6 — Quyển 6: Hạ kinh — từ quẻ Phong đến quẻ Vị Tế

 Ngô Viên Dịch giải (sách giải nghĩa Kinh Dịch của Ngô Viên), quyển thứ sáu.

 Hạ kinh (phần sau của Kinh Dịch, từ quẻ Hàm đến quẻ Vị Tế). Ly (một trong tám quẻ đơn, tượng lửa, sự sáng) ở dưới, Chấn (quẻ đơn tượng sấm, sự động) ở trên: quẻ Phong (quẻ thứ 55, nghĩa là thịnh lớn, đầy đủ). Phong thì hanh thông (suôn sẻ, thông đạt). Bậc vương giả đạt tới được cảnh ấy. Chớ lo, nên như mặt trời giữa trưa.

 Lời Thoán (lời đoán giải nghĩa toàn quẻ, tương truyền của Khổng Tử) nói: Phong là lớn. Sáng mà động, cho nên lớn. Quẻ này ngược lại với quẻ Bí (quẻ nói về sự trang sức bề ngoài). "Bậc vương giả đạt tới", là chuộng cái lớn. Ý là không chia cõi này của ta, cõi kia của người. "Chớ lo, nên như mặt trời giữa trưa", là nên soi khắp thiên hạ. Ý là làm nên việc lớn. Mặt trời đứng bóng thì xế, trăng tròn thì khuyết. Trời đất lúc đầy lúc vơi, theo thời mà tiêu mòn hay sinh trưởng, huống chi là người, huống chi là quỷ thần? Chỉ nên giữ gìn cảnh thịnh ấy cho có đạo mà thôi.

 Lời Tượng (lời giải nghĩa dựa trên hình ảnh của quẻ) nói: Sấm và chớp cùng đến, là quẻ Phong. (Phong, Lữ, Tốn, Đoài, Hoán, Tiết, Trung Phu, Tiểu Quá, Ký Tế, Vị Tế — tên các quẻ chép xen vào đây, có lẽ là mục lục lẫn vào chính văn (?).) Chữ "đến" ở đây nghĩa như "đến tột cùng". Người quân tử (người có đức) noi theo đó mà xử án, thi hành hình phạt. Cũng giống như sương tuyết làm muôn vật tiêu điều vậy.

 Sơ Cửu (hào thứ nhất, tức vạch dưới cùng của quẻ, là hào dương; "Cửu" chỉ hào dương — vạch liền, "Lục" chỉ hào âm — vạch đứt): Gặp được người chủ xứng đôi với mình. Người chủ xứng đôi ấy là hào thứ năm. Tuy ngang bằng nhau cũng không có lỗi, vì đang ở buổi đầu của thời thịnh lớn. Tiến lên thì được khen chuộng, vì đây là thời nhiều biến cố. Lời Tượng nói: Tuy ngang bằng không có lỗi; vượt quá sự ngang bằng thì gặp tai họa.

 Lục Nhị (hào thứ hai, là hào âm): Làm lớn tấm phên che, giữa trưa mà thấy sao Bắc Đẩu; tiến lên thì bị ngờ vực ghét bỏ, vì quẻ Ly ở bên dưới. Có lòng thành tín mà mở bày ra thì tốt, nghĩa là không thay đổi sự sáng suốt của mình. Lời Tượng nói: "Có lòng thành tín mà mở bày ra", là lấy lòng tin mà mở mang chí hướng.

 Cửu Tam (hào thứ ba, là hào dương): Làm lớn tấm màn che dày, giữa trưa mà thấy cả những vì sao nhỏ mờ; gãy cánh tay phải, không có lỗi. Sự sáng tuy đã khá hơn đôi chút, nhưng chưa thể làm việc lớn. Hào này cương (tính cứng, thuộc dương) mà không ở vị trí trung (vị trí giữa của quẻ trên hoặc quẻ dưới, tức hào thứ hai và thứ năm, tượng cho sự vừa phải), vì vậy hễ động là có hình ảnh gãy tay. Lời Tượng nói: "Làm lớn tấm màn che", là không thể làm việc lớn. "Gãy cánh tay phải", là rốt cuộc không thể dùng được.

 Cửu Tứ (hào thứ tư, là hào dương): Làm lớn tấm phên che, giữa trưa mà thấy sao Bắc Đẩu; gặp được người chủ ngang hàng, tốt. Lời Tượng nói: "Làm lớn tấm phên che", là vì ở ngôi không đáng (không đương vị: hào dương ở ngôi chẵn hoặc hào âm ở ngôi lẻ, không hợp với ngôi của mình). "Giữa trưa mà thấy sao Bắc Đẩu", là tối tăm không sáng. "Gặp được người chủ ngang hàng, tốt", là đi được. Chữ "ngang hàng" ở đây giống chữ trong câu thơ "núi Kỳ có đường bằng phẳng để đi", tức là bằng phẳng. Ấy là vì hào thứ năm lấy địa vị tôn quý mà ở ngôi, cho nên dù hào này không đúng ngôi mà người chủ vẫn đi được.

 Lục Ngũ (hào thứ năm, là hào âm; hào thứ năm thường là ngôi vua): Đem những người tài đẹp đến, có phúc lành và tiếng khen, tốt. Lời Tượng nói: Cái tốt của hào Lục Ngũ là có phúc lành. Ấy là dùng chỗ tối mà thành sáng, lấy điều hay của người để làm điều thiện.

 Thượng Lục (hào trên cùng, là hào âm): Làm lớn nhà ở, che kín nhà mình; nhòm qua cửa thì vắng lặng không có người, ba năm không thấy ai, xấu. Lời Tượng nói: "Làm lớn nhà ở", là bay lượn tận chân trời. "Nhòm qua cửa thì vắng lặng không có người", là tự giấu mình. Sự sáng và sự động đều có giới hạn, cho nên như vậy.

 Cấn (quẻ đơn tượng núi, sự dừng lại) ở dưới, Ly ở trên: quẻ Lữ (quẻ thứ 56, nghĩa là đi xa, ở nơi đất khách). Lữ thì hanh thông nhỏ; ở đất khách mà giữ được trinh (chính đáng và bền vững) thì tốt. Lời Thoán nói: "Lữ thì hanh thông nhỏ", là hào nhu (tính mềm, thuộc âm) được ở vị trí giữa nơi quẻ ngoài mà thuận theo hào cương, dừng lại mà nương vào sự sáng, vì vậy mà hanh thông nhỏ; ở đất khách giữ được chính đáng thì tốt. Ở cảnh đất khách thì lấy mềm mỏng, thuận hòa, nương vào sự sáng làm quý. Ý nghĩa của thời Lữ lớn thay! Chỉ có Trọng Ni (tức Khổng Tử) mới làm trọn được điều này.

 Lời Tượng nói: Trên núi có lửa, là quẻ Lữ. Lửa không ở đúng chỗ của nó, cho nên người quân tử noi theo đó mà sáng suốt, thận trọng khi dùng hình phạt, không giam giữ án lâu ngày. Ấy là vì người ở đất khách ít người thân thích.

 Sơ Lục (hào thứ nhất, là hào âm): Người ở đất khách mà nhỏ nhen vụn vặt, đó là tự chuốc lấy tai họa. Lời Tượng nói: "Người ở đất khách mà nhỏ nhen vụn vặt", là chí hướng cùng quẫn nên gặp tai họa. Vì không thể tự mình phấn chấn, cho nên như vậy.

 Lục Nhị: Người ở đất khách đến được quán trọ, mang theo tiền của, được đầy tớ trung thành chính trực. Lời Tượng nói: "Được đầy tớ trung thành chính trực", là rốt cuộc không có điều gì đáng trách. Đó là được cái đạo ở cảnh đất khách, nhưng phải chính đáng mới tránh khỏi lầm lỗi.

 Cửu Tam: Người ở đất khách bị cháy quán trọ, mất đầy tớ; cố giữ như thế thì nguy. Lời Tượng nói: "Người ở đất khách bị cháy quán trọ", thế cũng đã bị tổn hại rồi. Lấy thân phận khách trọ mà đối xử với kẻ dưới như vậy, theo lẽ thì mất họ. Cứng mà không ở vị trí giữa, bị tổn hại là phải vậy!

 Cửu Tứ: Người ở đất khách được chỗ ở tạm, được tiền của và cây rìu, nhưng lòng ta không vui. Lời Tượng nói: "Được chỗ ở tạm", là chưa được ngôi vị. "Được tiền của và cây rìu", nhưng lòng chưa vui. Tuy chỗ ấy không phải ngôi của mình, nhưng nương vào sự sáng, cho nên được như thế.

 Lục Ngũ: Bắn chim trĩ, mất một mũi tên, cuối cùng được tiếng khen và được ban mệnh. Lời Tượng nói: "Cuối cùng được tiếng khen và được ban mệnh", là tiếng tốt thấu lên đến bề trên. Đây là người ở đất khách mà được ngôi vị, như điều mà sách nói "đến nước nào cũng được nghe chính sự của nước ấy": không phải có ai giúp mà được như thế, chỉ là tiếng khen thấu lên tới bề trên mà thôi.

 Thượng Cửu (hào trên cùng, là hào dương): Chim bị cháy tổ, người ở đất khách trước thì cười sau thì kêu khóc, mất con bò vì sơ suất dễ dãi, xấu. Lời Tượng nói: Lấy thân phận khách trọ mà ở trên cao, theo lẽ thì bị thiêu cháy. "Mất con bò vì sơ suất dễ dãi", là rốt cuộc chẳng ai nghe biết đến. Cứng mà không có hào ứng (hào tương ứng ở quẻ kia: hào 1 với 4, 2 với 5, 3 với 6; một âm một dương thì gọi là có ứng, tức có người hưởng ứng giúp đỡ), lại ở trên cùng, thì sao tránh khỏi được?

 Tốn (quẻ đơn tượng gió, sự thuận theo, nhún nhường) ở dưới, Tốn ở trên: quẻ Tốn (quẻ thứ 57). Tốn thì hanh thông nhỏ, lợi cho việc tiến tới, lợi được gặp bậc đại nhân (người có đức lớn, ở ngôi cao). Lời Thoán nói: Hai quẻ Tốn chồng lên nhau là để nhắc đi nhắc lại mệnh lệnh. Hào cương thuận vào chỗ trung chính (vừa ở giữa vừa đúng ngôi) mà chí hướng được thực hiện; các hào nhu đều thuận theo hào cương; vì vậy mà hanh thông nhỏ, lợi cho việc tiến tới, lợi được gặp bậc đại nhân. Hào cương thuận vào chỗ trung chính mà chí hướng được thực hiện, vì vậy các hào nhu thuận theo, nên có thể hanh thông nhỏ, lợi cho việc tiến tới, lợi được gặp bậc đại nhân.

 Lời Tượng nói: Gió nối theo nhau, là quẻ Tốn. Người quân tử noi theo đó mà nhắc lại mệnh lệnh, thi hành công việc. Làm việc thì không ngại dặn dò kỹ càng.

 Sơ Lục: Tiến lui do dự, lợi cho sự kiên định chính đáng của người võ. Lời Tượng nói: "Tiến lui do dự", là chí còn ngờ vực. "Lợi cho sự kiên định chính đáng của người võ", là chí được chấn chỉnh. Lúc mới bắt đầu công việc, lòng người còn do dự, càng quý sự quả quyết, cho nên như vậy.

 Cửu Nhị: Nhún mình dưới gầm giường, dùng quan chép sử và thầy cúng rất nhiều, tốt, không có lỗi. Lời Tượng nói: Cái tốt của việc "rất nhiều" là vì được ở vị trí giữa. Sự nhún nhường như vậy đã là quá mức, người quân tử không coi trọng.

 Cửu Tam: Nhún nhường hết lần này đến lần khác, đáng tiếc. Lời Tượng nói: Cái đáng tiếc của việc nhún nhường liên tục là vì chí đã cùng quẫn. Cách làm quyền biến (linh hoạt tạm thời, trái với lệ thường) sao có thể làm thường xuyên được?

 Lục Tứ: Hết hối hận, đi săn được ba loại thú. Lời Tượng nói: "Đi săn được ba loại thú", là có công. Ý là không tranh giành mà vẫn được.

 Cửu Ngũ (hào thứ năm, là hào dương): Kiên định chính đáng thì tốt, hết hối hận, không gì là không lợi; không có lúc đầu mà có lúc cuối. Trước ngày Canh ba ngày, sau ngày Canh ba ngày, thì tốt (ngày Canh: ngày mang can Canh trong mười can dùng để đếm ngày; chữ Canh còn mang nghĩa đổi thay). Lời Tượng nói: Cái tốt của hào Cửu Ngũ là ở ngôi chính giữa. Răn bảo, dặn dò kỹ càng, đó chính là ý nghĩa của chữ Canh.

 Thượng Cửu: Nhún mình dưới gầm giường, mất tiền của và cây rìu, cố giữ như thế thì xấu. Lời Tượng nói: "Nhún mình dưới gầm giường", là ở trên cùng mà cùng quẫn. "Mất tiền của và cây rìu", đúng là xấu. Sự nhún nhường của hào Cửu Tam đã đáng tiếc, huống chi hào Thượng Cửu?

 Đoài (quẻ đơn tượng đầm nước, sự vui vẻ) ở dưới, Đoài ở trên: quẻ Đoài (quẻ thứ 58). Đoài thì hanh thông, lợi cho sự kiên định chính đáng. Lời Thoán nói: Đoài là vui. Cứng ở bên trong mà mềm ở bên ngoài, vui vẻ mà lợi ở sự chính đáng, vì vậy thuận theo trời mà ứng hợp với người. Lấy niềm vui đi trước dân thì dân quên cả nhọc nhằn; lấy niềm vui mà xông vào hiểm nạn thì dân quên cả cái chết. Niềm vui lớn lao thay, dân được khích lệ biết bao! Cứng ở trong mà mềm ở ngoài, vui vẻ mà lợi ở sự chính đáng, rồi sau mới có thể làm cho người vui. Nếu không thì là làm vui lòng kẻ dưới không theo đạo, tức điều mà sách gọi là "trái đạo để cầu tiếng khen của trăm họ", có gì đáng quý đâu?

 Lời Tượng nói: Hai đầm nước liền nhau, là quẻ Đoài. Người quân tử noi theo đó mà cùng bạn bè giảng bàn, học tập. Điều thiên hạ vui thích không gì lớn hơn thế. Cái gọi là vui, điều đáng ghét là vui không theo đạo; cho nên sáu hào đều lấy tính cứng làm quý.

 Sơ Cửu: Vui vẻ hòa nhã, tốt. Lời Tượng nói: Cái tốt của sự vui vẻ hòa nhã là việc làm chưa bị ai ngờ vực. Đó là điều gọi là "hòa hợp mà không a dua".

 Cửu Nhị: Vui vẻ thành tín, tốt, hết hối hận. Lời Tượng nói: Cái tốt của sự vui vẻ thành tín là vì chí hướng đáng tin. Ấy là nhờ cứng mà ở vị trí giữa, cho nên như vậy.

 Lục Tam (hào thứ ba, là hào âm): Tự đến tìm niềm vui, xấu. Lời Tượng nói: Cái xấu của việc tự đến tìm niềm vui là vì ở ngôi không đáng. Chữ "đến" ở đây giống chữ "đến" trong câu "kẻ nịnh hót đã đến rồi". Không có cớ gì mà tự đến, thì là kẻ nịnh hót, điều đó đã rõ.

 Cửu Tứ: Cân nhắc niềm vui mà chưa yên lòng; ngăn cách với cái tật hại thì có điều mừng. Lời Tượng nói: Điều mừng của hào Cửu Tứ là có phúc lành. Vạch tội, xua đuổi bọn tiểu nhân (người hèn kém, xấu xa) mà xa lánh chúng, thì đáng được phúc lành.

 Cửu Ngũ: Tin vào kẻ làm hao mòn mình, có nguy. Lời Tượng nói: "Tin vào kẻ làm hao mòn mình", là vì ở ngôi chính đáng. Ở vị trí giữa, đứng ở ngôi chính, mà chỉ muốn thiên hạ chiều cho mình vui, đó chính là điều gọi là "một lời nói làm mất nước", chẳng nguy lắm sao?

 Thượng Lục: Lôi kéo niềm vui. Lời Tượng nói: Hào Thượng Lục lôi kéo niềm vui, là chưa sáng tỏ. Ở ngoài cùng của quẻ, tuy khác với việc "tự đến tìm niềm vui", nhưng cũng chỉ là chiều theo mà thôi, vì vậy chưa sáng tỏ; khác hẳn với việc dẫn dắt vua đi theo đường chính.

 Khảm (quẻ đơn tượng nước, sự hiểm nạn) ở dưới, Tốn ở trên: quẻ Hoán (quẻ thứ 59, nghĩa là tan ra, ly tán). Hoán thì hanh thông; bậc vương giả đến nhà tông miếu; lợi cho việc vượt sông lớn, lợi cho sự kiên định chính đáng. Lời Thoán nói: "Hoán thì hanh thông", là hào cương đến mà không bị cùng quẫn, hào nhu được ngôi ở quẻ ngoài mà cùng một lòng với bề trên. Đó là lý do hiểm nạn tan đi. "Bậc vương giả đến nhà tông miếu", là bậc vương giả ở vị trí giữa, không mất ngôi. "Lợi cho việc vượt sông lớn", là cưỡi thuyền gỗ mà có công. Đó gọi là vượt qua hoạn nạn.

 Lời Tượng nói: Gió đi trên mặt nước, là quẻ Hoán. Các bậc tiên vương (các vua hiền đời trước) noi theo đó mà dâng lễ tế Thượng đế, dựng tông miếu. Hiểm nạn đã tan, sắp dựng nước dựng nhà, thì lấy việc tế Giao (lễ tế trời ở ngoại ô kinh thành) và dựng tông miếu làm đầu.

 Sơ Lục: Dùng ngựa khỏe để cứu, tốt. Lời Tượng nói: Cái tốt của hào Sơ Lục là thuận theo. Cửu Nhị: Lúc ly tán, chạy đến chỗ dựa của mình, hết hối hận. Lời Tượng nói: "Lúc ly tán, chạy đến chỗ dựa của mình", là được như nguyện. Lục Tam: Tan bỏ cái riêng tư của thân mình, không hối hận. Lời Tượng nói: "Tan bỏ cái riêng tư của thân mình", là chí hướng ở bên ngoài.

 Quẻ Khảm là kẻ gây ra hiểm nạn. Hiểm nạn đã dẹp yên thì kẻ gây nạn sẽ bị đánh dẹp; ai tự quy thuận được là hơn cả. Cho nên hào thứ nhất nhờ thuận theo trước mà được tốt. Hào thứ hai là đầu sỏ gây nạn, bỏ chỗ của mình (?) mà chạy về thì hết hối hận. Hào thứ ba là kẻ theo phe gây nạn, tuy không thể dẫn bè đảng của mình về, nhưng có thể thoát thân tự quy thuận, cũng có thể khỏi tội.

 Lục Tứ: Làm tan bè đảng, rất tốt; tan rồi lại tụ lại lớn như gò đống, không phải điều người thường nghĩ tới. Như Quang Vũ (vua Hán Quang Vũ Đế) giải tán đám quân Xích Mi, cho ai nấy trở về nhà mình, chính là như thế. Lời Tượng nói: "Làm tan bè đảng, rất tốt", là sáng tỏ và lớn lao.

 Cửu Ngũ: Ban hiệu lệnh lớn tỏa ra như mồ hôi thấm khắp thân, cùng thiên hạ làm lại từ đầu. Khi ly tán mà bậc vương giả vẫn ở yên ngôi của mình thì không có lỗi, nghĩa là đưa mọi sự trở về đường chính. Lời Tượng nói: "Bậc vương giả ở yên ngôi thì không có lỗi", là vì ở ngôi chính.

 Thượng Cửu: Tan đi máu đổ, rời xa mà ra khỏi, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Tan đi máu đổ", là tránh xa tai hại.

 Đoài ở dưới, Khảm ở trên: quẻ Tiết (quẻ thứ 60, nghĩa là tiết chế, có chừng mực). Tiết thì hanh thông; tiết chế đến mức khổ sở thì không thể giữ lâu được. Lời Thoán nói: "Tiết thì hanh thông", là hào cương và hào nhu chia đều mà hào cương được ở vị trí giữa. Đó là lý do tiết chế mà hanh thông. "Tiết chế đến mức khổ sở thì không thể giữ lâu được", là đạo ấy đã cùng quẫn, tức là quá mức. Vui vẻ mà đi vào chỗ hiểm, ở đúng ngôi để tiết chế, trung chính để thông suốt. Chỉ có trung chính rồi mới có thể thông được chí hướng của thiên hạ. Trời đất có tiết độ mà bốn mùa thành; tiết chế bằng chế độ phép tắc thì không làm hao của, không làm hại dân. Đều lấy sự vừa phải, hòa hợp làm quý.

 Lời Tượng nói: Trên đầm có nước, là quẻ Tiết. Tính của nước là tràn lan, cho nên cần ngăn giữ. Người quân tử noi theo đó mà đặt ra khuôn phép, mức độ, bàn xét đức hạnh. Đó là điều gọi là bên trong tiết chế ở bản thân, bên ngoài tiết chế muôn vật. Đức hạnh còn phải bàn xét, huống chi những việc khác?

 Sơ Cửu: Không ra khỏi sân trong cửa nhà, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Không ra khỏi sân trong cửa nhà", là biết lúc nào thông, lúc nào tắc. Quẻ ngoài là bên chịu tiết chế, quẻ trong là bên tiết chế muôn vật. Hào đầu của quẻ Tiết ở dưới cùng, cho nên không ra khỏi sân trong thì không có lỗi; đến hào thứ hai thì làm vậy là sai.

 Cửu Nhị: Không ra khỏi sân ngoài cổng, xấu. Lời Tượng nói: "Không ra khỏi sân ngoài cổng thì xấu", là lỡ thời đến cùng cực. Vì nóng nảy mà lại ở trong, cho nên như vậy; huống chi là đối với kẻ dưới (?)?

 Lục Tam: Không biết tiết chế thì phải than thở, chẳng trách ai được. Lời Tượng nói: Than thở vì không tiết chế, thì còn trách ai? Đó là thói dễ dãi tạm bợ, dung túng cho qua.

 Lục Tứ: Yên ổn với sự tiết chế, hanh thông. Lời Tượng nói: Sự hanh thông của việc yên ổn với tiết chế là vì vâng theo đạo của bề trên. Vâng theo đạo của bề trên, nghĩa là chịu sự tiết chế mà không có gì trái nghịch.

 Cửu Ngũ: Tiết chế một cách ngọt ngào dễ chịu, tốt, tiến lên thì được khen chuộng. Lời Tượng nói: Cái tốt của sự tiết chế ngọt ngào là vì ở ngôi giữa. Nghĩa là tự thân thực hành để làm gương dẫn dắt mọi người.

 Thượng Lục: Tiết chế đến mức khổ sở, cố giữ thì xấu, nhưng hết hối hận. Người khác tuy không chịu nổi, nhưng bản thân thì ít lầm lỗi. Lời Tượng nói: "Tiết chế đến mức khổ sở, cố giữ thì xấu", là đạo ấy đã cùng quẫn. Nghĩa là không biết biến thông.

 Đoài ở dưới, Tốn ở trên: quẻ Trung Phu (quẻ thứ 61, nghĩa là lòng thành tín ở bên trong). Trung Phu: lòng tin cảm đến cả heo cá thì tốt, lợi cho việc vượt sông lớn, lợi cho sự kiên định chính đáng. Lời Thoán nói: Trung Phu là hào nhu ở bên trong mà hào cương được ở vị trí giữa, vui vẻ mà nhún thuận, lòng tin bèn cảm hóa được người. Hào nhu ở bên trong nên có thể để lòng trống rỗng, không thành kiến; hào cương được ở vị trí giữa nên có thể giữ vững chữ tín; vui vẻ mà nhún thuận nên không ngờ vực ai; cảm hóa được người là phải lắm. "Lòng tin cảm đến cả heo cá thì tốt", là lòng tin thấu đến cả loài heo loài cá; những thứ khác thì có thể biết được. "Lợi cho việc vượt sông lớn", là cưỡi thuyền gỗ rỗng lòng. Quẻ Trung Phu giống hình chiếc thuyền ấy (hai hào âm ở giữa như lòng thuyền rỗng). Có lòng thành tín mà lợi ở sự chính đáng, ấy là ứng hợp với trời. Sự biến hóa dấy lên lớn lao, đó gọi là đức của trời.

 Lời Tượng nói: Trên đầm có gió, là quẻ Trung Phu. Người quân tử noi theo đó mà bàn xét án kiện, hoãn tội chết. Đó là điều gọi là "tha thứ lỗi lầm thì không kể lớn".

 Sơ Cửu: Liệu tính kỹ thì tốt, có ý khác thì không yên. Lời Tượng nói: "Hào Sơ Cửu liệu tính kỹ thì tốt", là chí hướng chưa thay đổi.

 Cửu Nhị: Con hạc kêu trong bóng râm, con nó họa theo; ta có chén rượu ngon, ta cùng ngươi chia nhau. Lời Tượng nói: "Con nó họa theo", là lòng thành mong muốn từ bên trong. Thân mình không làm theo đạo thì đạo không thực hiện được ngay với vợ con; con nó đã họa theo, thì lòng tin của nó có thể biết được. Dù muốn không dùng đến, có được chăng?

 Lục Tam: Gặp kẻ địch, khi thì đánh trống tiến lên, khi thì thôi, khi thì khóc, khi thì hát. Hào này chiếm giữ ngôi không phải của mình, lại có lòng ngờ vực hào thứ tư. Lời Tượng nói: "Khi thì đánh trống tiến lên, khi thì thôi", là vì ở ngôi không đáng.

 Lục Tứ: Trăng gần đến rằm, ngựa mất bạn đôi, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Ngựa mất bạn đôi", là dứt khỏi bè loại của mình để vươn lên trên. Dứt bỏ bè loại để theo một người ở trên, đây là vị đại thần không kết bè đảng.

 Cửu Ngũ: Có lòng tin gắn bó ràng buộc, không có lỗi. Bên trong không trống rỗng nên chưa thể rộng khắp; nhưng không có gì nhất định là được hay không được, cho nên chỉ không có lỗi mà thôi. Lời Tượng nói: "Có lòng tin gắn bó ràng buộc", là vì ở ngôi chính đáng.

 Thượng Cửu: Tiếng gà gáy muốn vọng lên tận trời, cố giữ thì xấu. Lời Tượng nói: "Tiếng gà gáy muốn vọng lên tận trời", sao có thể lâu được? Đây là kẻ lòng tin không đủ mà lại vội muốn người khác biết đến mình, khác hẳn con hạc kêu trong bóng râm.

 Cấn ở dưới, Chấn ở trên: quẻ Tiểu Quá (quẻ thứ 62, nghĩa là cái nhỏ vượt quá, hơi quá mức). Tiểu Quá thì hanh thông, lợi cho sự kiên định chính đáng; có thể làm việc nhỏ, không thể làm việc lớn. Chim bay để lại tiếng kêu, không nên bay lên mà nên bay xuống, thì rất tốt. Vì quyền lực không đủ, cho nên như vậy. Lời Thoán nói: Tiểu Quá là cái nhỏ vượt quá mà hanh thông. Vượt quá một chút thì được, nhưng không phải điều bậc đại nhân nên làm. Vượt quá mà lợi ở sự chính đáng, là theo thời mà làm; không thể lấy đó làm lệ thường. Hào nhu được ở vị trí giữa, vì vậy việc nhỏ thì tốt; hào cương mất ngôi lại không ở vị trí giữa, vì vậy không thể làm việc lớn. Quẻ có hình con chim đang bay. "Chim bay để lại tiếng kêu, không nên bay lên mà nên bay xuống, thì rất tốt", là vì đi lên thì nghịch mà đi xuống thì thuận; ý này giống với quẻ Tùy (quẻ nói về sự đi theo).

 Lời Tượng nói: Trên núi có sấm, là quẻ Tiểu Quá. Người quân tử noi theo đó mà trong việc làm thì cung kính hơi quá, trong việc tang thì thương xót hơi quá, trong việc chi dùng thì tằn tiện hơi quá. Cái quá của người quân tử chỉ như thế mà thôi, đó là quá về phía đôn hậu, cho nên xem cái quá ấy có thể biết được lòng nhân.

 Sơ Lục: Chim bay lên vì thế mà gặp điều xấu, vì ứng với hào thứ tư. Lời Tượng nói: "Chim bay lên vì thế mà gặp điều xấu", là không biết làm sao được. Vì ở dưới cùng, cho nên như vậy.

 Lục Nhị: Vượt qua ông thì gặp bà; không tới được vua thì gặp bề tôi; không có lỗi. Lời Tượng nói: "Không tới được vua", là bề tôi không thể vượt qua vua. Lướt qua nhau gọi là "vượt", tình cờ gặp nhau gọi là "gặp". Thời Tiểu Quá nên xuống, không nên lên, cho nên có thể vượt qua ông mà không thể vượt qua vua.

 Cửu Tam: Không vượt quá mà phải đề phòng; nếu buông theo thì có kẻ làm hại, xấu. Lời Tượng nói: "Nếu buông theo thì có kẻ làm hại, xấu", thì biết làm sao! Bà và bề tôi sao có thể tình cờ gặp được? Là vì hào thứ hai được ngôi và ở vị trí giữa, cho nên gặp được. Đến hào thứ ba thì dù vượt quá cũng có chỗ không thể được; không chỉ không vượt quá, mà còn phải đề phòng; không đề phòng mà buông theo thì điều xấu sẽ đến. Ấy là vì hào Thượng Lục kiêu căng quá cao, không phải là chỗ nên ứng theo.

 Cửu Tứ: Không có lỗi; không vượt quá mà gặp được; tiến tới thì nguy, phải răn giữ, đừng cố chấp mãi. Lời Tượng nói: "Không vượt quá mà gặp được", là vì ở ngôi không đáng. "Tiến tới thì nguy, phải răn giữ", là rốt cuộc không thể lâu dài được. Tuy không đúng ngôi, nhưng vì ứng xuống với hào thứ nhất, cho nên chỉ là không thể vượt quá mà thôi; nhưng cũng không thể giữ lâu.

 Lục Ngũ: Mây dày mà không mưa, từ cõi phía tây của ta kéo đến. Đó là hình ảnh sấm ở trên núi. Ông bắn lấy con thú ở trong hang. Ở dưới mà chỉ lấy việc nhỏ thì gần được; ở trên mà tự ứng với hào thứ hai. Lời Tượng nói: "Mây dày mà không mưa", là vì đã lên quá cao.

 Thượng Lục: Không gặp mà vượt quá, chim bay mắc vào lưới, xấu; đó gọi là tai họa. Lời Tượng nói: "Không gặp mà vượt quá", là đã kiêu căng quá cao. Đã quá cao rồi, thì đến gặp còn không được, huống chi muốn vượt quá? Chim bay lên cao quá ắt sẽ mắc vào lưới.

 Ly ở dưới, Khảm ở trên: quẻ Ký Tế (quẻ thứ 63, nghĩa là đã xong, đã qua sông, việc đã thành). Ký Tế thì hanh thông ở việc nhỏ, lợi cho sự kiên định chính đáng; lúc đầu tốt, lúc cuối loạn. Vì vậy quý ở chỗ phòng ngừa từ khi mầm họa còn nhỏ. Lời Thoán nói: "Ký Tế thì hanh thông", là việc nhỏ được hanh thông. "Lợi cho sự kiên định chính đáng", là hào cương hào nhu đều chính và ở đúng ngôi. "Lúc đầu tốt", là hào nhu được ở vị trí giữa. "Cuối cùng dừng lại thì loạn", là đạo ấy đã cùng quẫn. Việc nhỏ đều hanh thông thì đó là lúc trên dưới lười biếng cẩu thả, cho nên lấy "lợi cho sự chính đáng" và "cuối cùng dừng lại thì loạn" làm lời răn; cùng một ý với câu "dẫn dắt mọi người dấy lên công việc" trong sách xưa.

 Lời Tượng nói: Nước ở trên lửa, là quẻ Ký Tế. Người quân tử noi theo đó mà nghĩ đến tai họa để phòng ngừa từ trước. Đây là ý "răn đe ngay cả lúc không có gì đáng lo".

 Sơ Cửu: Kéo bánh xe lại, ướt cái đuôi, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Kéo bánh xe lại", theo lẽ thì không có lỗi. Mới đầu thời Ký Tế đã phải như vậy, huống chi đã lâu? Đó là lý do vì sao Cao Tông đi đánh nước Quỷ Phương đến mức mỏi mệt, và vì sao lễ tế Thược (lễ tế mùa xuân đơn sơ, ít lễ vật) ở hào Cửu Ngũ lại được điều tốt lớn đến.

 Lục Nhị: Người vợ mất tấm rèm che xe, đừng đuổi tìm, bảy ngày sẽ được lại. Lời Tượng nói: "Bảy ngày sẽ được lại", là vì theo đạo trung (đạo vừa phải, không lệch). Ở thời Ký Tế mà giữ mình theo đạo trung, thì dù bị bọn gian tà xâm phạm cũng ắt không mất gì.

 Cửu Tam: Cao Tông (vua Vũ Đinh nhà Thương) đánh nước Quỷ (?) Phương, ba năm mới thắng; kẻ tiểu nhân chớ dùng. Lời Tượng nói: "Ba năm mới thắng", là mỏi mệt. Sở dĩ mỏi mệt là vì bọn tiểu nhân thích cậy sức mạnh của mình, ra quân để cầu thắng mà không lo đến họa của quốc gia, cho nên như vậy.

 Lục Tứ: Áo đẹp mà có sẵn giẻ rách (để bịt chỗ thuyền rò), suốt ngày răn giữ. Lời Tượng nói: "Suốt ngày răn giữ", là có điều ngờ ngại. Ở dưới cùng của quẻ Khảm, nên phải như thế.

 Cửu Ngũ: Nhà láng giềng phía đông giết bò làm lễ tế lớn, không bằng lễ tế Thược đơn sơ của nhà láng giềng phía tây, thật sự được hưởng phúc. Lời Tượng nói: "Nhà láng giềng phía đông giết bò", không bằng được thời của nhà láng giềng phía tây. "Thật sự được hưởng phúc", là điều tốt lớn sẽ đến. Đây là chuyện của Văn Vương (vua Văn nhà Chu, ở phía tây).

 Thượng Lục: Ướt cả đầu, nguy. Lời Tượng nói: "Ướt cả đầu, nguy", sao có thể lâu được? Đây cũng như uống rượu say đến ướt cả đầu, cho nên nói "cuối cùng dừng lại thì loạn".

 Khảm ở dưới, Ly ở trên: quẻ Vị Tế (quẻ thứ 64, nghĩa là chưa xong, chưa qua sông). Vị Tế thì hanh thông. Con cáo nhỏ gần qua được sông thì ướt đuôi, không có lợi gì. Ở thời chưa xong mà không quả quyết như thế, thì có lợi gì? Lời Thoán nói: "Vị Tế thì hanh thông", là hào nhu được ở vị trí giữa. Phàm được ở vị trí giữa đều có lẽ hanh thông. "Con cáo nhỏ gần qua được sông", là chưa ra khỏi giữa dòng hiểm. "Ướt đuôi, không có lợi gì", là không nối tiếp được đến cuối. Tuy các hào không đúng ngôi, nhưng hào cương và hào nhu ứng nhau. Đạo vượt qua hoạn nạn chỉ có quả quyết mới không gặp khó khăn về sau, không phải điều mà sự mềm yếu làm được.

 Lời Tượng nói: Lửa ở trên nước, là quẻ Vị Tế. Người quân tử noi theo đó mà thận trọng phân biệt sự vật, xếp đặt cho mỗi thứ ở đúng chỗ. Sớm sửa cho chính đáng để chờ đợi thời cơ.

 Sơ Lục: Ướt đuôi, đáng tiếc. Lời Tượng nói: "Ướt đuôi", là cũng không biết đến giới hạn. Đây cũng là kẻ kéo bánh xe mà vẫn ướt đuôi.

 Cửu Nhị: Kéo bánh xe lại, kiên định chính đáng thì tốt. Chỉ kéo bánh xe lại mà thôi, vì vậy gọi là trung (vừa phải). Lời Tượng nói: "Hào Cửu Nhị kiên định chính đáng thì tốt", là theo đạo trung mà làm điều chính. Vì là hào cương ở trong chỗ hiểm, cho nên như vậy.

 Lục Tam: Chưa xong, tiến lên thì xấu, lợi cho việc vượt sông lớn. Lời Tượng nói: "Chưa xong, tiến lên thì xấu", là vì ở ngôi không đáng. Các hào của quẻ dưới đều ở trong chỗ hiểm, riêng hào thứ hai nhờ ở vị trí giữa mà được tốt; hào thứ nhất không lượng sức mình, hào thứ ba không đúng ngôi, cho nên gặp họa như thế.

 Cửu Tứ: Kiên định chính đáng thì tốt, hết hối hận; dấy quân như sấm động đi đánh nước Quỷ Phương (?), ba năm được nước lớn ban thưởng. Lời Tượng nói: "Kiên định chính đáng thì tốt, hết hối hận", là chí hướng được thực hiện. Vì đã ra khỏi chỗ hiểm, cho nên như vậy.

 Lục Ngũ: Kiên định chính đáng thì tốt, không hối hận; ánh sáng của người quân tử, có lòng thành tín, tốt. Lời Tượng nói: "Ánh sáng của người quân tử", là sự rạng rỡ ấy đem lại điều tốt. Nghĩa là bao dung hết thảy, để lòng trống không thành kiến mà giao phó việc cho người.

 Thượng Cửu: Có lòng thành tín, ung dung uống rượu, không có lỗi; nhưng uống đến ướt cả đầu thì dù có lòng tin cũng mất điều phải. Lời Tượng nói: "Uống rượu đến ướt cả đầu", là cũng không biết tiết độ. Ở ngoài cùng của quẻ, an vui với rượu để giữ trọn thân mình thì được; uống đến ướt cả đầu thì đã quá mức. Cuối thời Vị Tế đã có hình ảnh của Ký Tế: uống rượu thì được, uống đến ướt cả đầu thì là quá.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video