Thiên 5 — Quyển 5: Hạ kinh — từ quẻ Quải đến quẻ Quy Muội

 Ngô Viên Dịch giải (Lời giải Kinh Dịch của Ngô Viên), quyển thứ năm.

 Hạ kinh (phần sau của Kinh Dịch, gồm các quẻ từ quẻ Hàm đến quẻ Vị Tế): các quẻ Quải, Cấu, Tụy, Thăng, Khốn (?), Tỉnh, Cách, Đỉnh, Chấn, Cấn, Tiệm, Quy Muội.

 Quẻ Càn ở dưới, quẻ Đoài ở trên là quẻ Quải. (Quẻ: hình gồm các vạch liền và vạch đứt dùng để bói và suy lẽ trời đất. Quẻ lớn có sáu vạch, do hai quẻ đơn ba vạch chồng lên nhau. Càn là quẻ đơn tượng trời, tính cứng mạnh; Đoài là quẻ đơn tượng cái đầm, tính vui vẻ. Quải nghĩa là quyết dứt, trừ bỏ.) Lời quẻ: Nêu rõ tội kẻ tiểu nhân giữa sân nhà vua; lấy lòng thành mà hô báo, biết là có nguy hiểm; báo cho người trong ấp của mình, không lợi nếu lập tức dùng binh; lợi khi có chỗ tiến tới.

 Lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa chung của cả quẻ, tương truyền do Khổng Tử soạn) nói: Quải là quyết dứt, cái cứng quyết dứt cái mềm. (Cứng chỉ hào dương, tức vạch liền; mềm chỉ hào âm, tức vạch đứt. Hào là từng vạch của quẻ.) Mạnh mẽ mà vui hòa, quyết dứt mà vẫn hòa nhã. Phải như thế rồi sau mới có thể không hối hận, không đáng tiếc. "Nêu rõ giữa sân nhà vua" là vì một hào mềm cưỡi lên trên năm hào cứng; thế thì ắt thắng được ở bên ngoài. "Lấy lòng thành hô báo, biết có nguy hiểm" là biết nguy thì mới sáng tỏ. "Báo cho người trong ấp mình, không lợi nếu lập tức dùng binh" là vì cái mình chuộng (sức mạnh vũ lực) sẽ đi đến chỗ cùng. Không làm quá đáng. "Lợi khi có chỗ tiến tới" là hào cứng lớn dần lên thì mới trọn vẹn. Trừ cái ác thì phải trừ cho hết.

 Lời Tượng (lời giải thích dựa vào hình tượng của quẻ và của từng hào) nói: Nước đầm dâng lên trên trời là quẻ Quải; người quân tử theo đó mà ban bổng lộc xuống cho kẻ dưới, còn ôm giữ ân đức cho riêng mình thì là điều kiêng kỵ. Nước đầm dâng lên trên trời thì thế ắt phải vỡ tràn; người quân tử bắt chước điều đó, cho nên ban bổng lộc xuống kẻ dưới mà kiêng việc ôm giữ ân đức cho riêng mình.

 Hào Sơ Cửu (trong Kinh Dịch, "Cửu" chỉ hào dương, "Lục" chỉ hào âm; "Sơ" là vị trí dưới cùng, "Nhị, Tam, Tứ, Ngũ" là vị trí thứ hai đến thứ năm tính từ dưới lên, "Thượng" là vị trí trên cùng; Sơ Cửu tức hào dương ở vị trí dưới cùng): Mạnh ở ngón chân phía trước, đi tới mà không thắng thì thành lỗi. Lời Tượng nói: Không thắng nổi mà vẫn đi là có lỗi. Đó là cái hại của sự nóng vội. Có bản lại chép là: nóng vội mà không liệu sức (?).

 Hào Cửu Nhị: Lo sợ mà hô báo, đêm khuya có giặc cũng chớ lo. Lời Tượng nói: "Có giặc cũng chớ lo" là vì được đạo trung (hào ở vị trí giữa của quẻ đơn, tức hào thứ hai hoặc thứ năm, tượng cho sự vừa phải, không thiên lệch). Ở nơi mình không có gì thiếu sót.

 Hào Cửu Tam: Mạnh ở gò má thì có điều xấu. Người quân tử quyết dứt một cách dứt khoát, một mình đi gặp mưa, như bị ướt, bị người giận, nhưng không có lỗi. Đạo quyết dứt kẻ tiểu nhân là không tỏ vẻ ghét mà vẫn nghiêm. Để lộ sự mạnh mẽ ra nơi gò má, cho nên xấu; người quân tử làm ngược lại, cho nên khỏi lỗi. Lời Tượng nói: Người quân tử quyết dứt dứt khoát thì rốt cuộc không có lỗi.

 Hào Cửu Tứ: Mông không có da, đi đứng chần chừ; nếu dắt dê mà theo sau thì hối hận sẽ mất đi, nhưng nghe lời mà không tin. Lời Tượng nói: "Đi đứng chần chừ" là vì vị trí không thích đáng; "nghe lời mà không tin" là vì tai nghe không sáng. Quẻ ngoài (quẻ đơn phía trên, ở đây là quẻ Đoài) là bên bị quyết dứt. Hào này chiếm vị trí không phải của mình, lẽ ra nên tự lui xa thì may ra có thể khỏi; vậy mà lại cứng cỏi ngang ngạnh, không tin lời, thì sự nguy hiểm có thể biết được.

 Hào Cửu Ngũ: Như rau sam (thứ cỏ mềm, dễ nhổ), quyết dứt một cách dứt khoát, đi theo đường giữa thì không có lỗi. Lời Tượng nói: "Đi theo đường giữa thì không có lỗi" nhưng đức trung vẫn chưa sáng rõ. Đã ở giữa mà còn chưa sáng rõ, huống chi không ở giữa? Bậc làm vua mà đi thù hằn với một kẻ thường dân, thì ai mà chẳng sợ.

 Hào Thượng Lục: Không còn chỗ kêu than, cuối cùng có điều xấu. Lời Tượng nói: Cái xấu của việc "không còn chỗ kêu than" là rốt cuộc không thể lâu dài được. Thế ắt phải đi đến như vậy; chỉ có giữ đạo trung mới khỏi. Dùng lời nịnh hót, vẻ vui lòng để trốn tránh tạm thời, thì rốt cuộc cũng bị trừng trị. Xem nghĩa của hào trên cùng này thì biết rằng đạo "quyết dứt dứt khoát" chưa phải là dễ.

 Quẻ Tốn ở dưới, quẻ Càn ở trên là quẻ Cấu. (Tốn là quẻ đơn tượng gió, tính nhún thuận. Cấu nghĩa là gặp gỡ.) Lời quẻ: Người con gái mạnh, chớ cưới người con gái ấy. Lời Thoán nói: Cấu là gặp gỡ, cái mềm gặp cái cứng. Đó là hình tượng bề tôi gặp được vua. "Chớ cưới người con gái ấy" là vì không thể cùng nhau lâu dài. Đó là lời răn như "giẫm lên sương thì băng cứng sắp đến" (ý nói phải đề phòng từ lúc điều xấu mới manh nha). Trời đất gặp nhau thì muôn loài đều rực rỡ. Cái cứng gặp được ngôi trung chính (trung: ở vị trí giữa; chính: hào ở đúng vị trí hợp với mình, hào dương ở vị trí lẻ, hào âm ở vị trí chẵn) thì đạo được thi hành khắp thiên hạ. Đó là chuyện Y Doãn gặp vua Thang, Lã Vọng gặp vua Văn Vương (những bậc hiền tài gặp được minh quân). Ý nghĩa của thời quẻ Cấu lớn lắm thay! Không phải bậc đại nhân thì không đủ để làm nên việc lớn.

 Lời Tượng nói: Dưới trời có gió là quẻ Cấu; bậc vua chúa theo đó mà ban mệnh lệnh, báo khắp bốn phương. Ý nói muôn họ đều vui lòng phục theo.

 Hào Sơ Lục: Buộc vào cái chốt hãm xe bằng kim loại, giữ chính bền thì tốt; nếu có chỗ đi tới thì gặp điều xấu; con lợn gầy yếu mà vẫn rắp tâm nhảy nhót quẫy đạp. Đây là lý do "chớ cưới người con gái ấy". Nếu bất đắc dĩ thì chỉ có lấy sự cứng rắn mà chế ngự nó mới được. Bởi đàn bà con gái và kẻ tiểu nhân thì phải xem cách mình cai quản ra sao, càng phải cẩn thận ngay từ lúc đầu. Có bản lại giải rằng: nên phân biệt nó cho sớm. Lời Tượng nói: "Buộc vào cái chốt hãm xe bằng kim loại" là vì đạo của cái mềm đang bị kéo giữ lại.

 Hào Cửu Nhị: Trong bọc có cá, không có lỗi, không lợi cho khách. Hào Tứ ở quẻ ngoài, cho nên gọi là khách. Lời Tượng nói: "Trong bọc có cá" thì theo lẽ không đến phần khách. Đây không phải là chuyện đề cử người hiền, nhường người tài.

 Hào Cửu Tam: Mông không có da, đi đứng chần chừ, nguy hiểm, nhưng không có lỗi lớn. Lời Tượng nói: "Đi đứng chần chừ" là vì đi mà chưa bị lôi kéo. Tuy quá cứng, không ở giữa, nhưng không thiên lệch về phía nào.

 Hào Cửu Tứ: Trong bọc không có cá, dấy lên thì xấu. Lời Tượng nói: Cái xấu của việc "không có cá" là vì xa dân. Chiếm vị trí không phải của mình thì làm sao được dân?

 Hào Cửu Ngũ: Lấy cây kỷ mà che bọc quả dưa, ngậm giữ vẻ đẹp của mình, có thứ từ trời rơi xuống. Lời Tượng nói: Hào Cửu Ngũ "ngậm giữ vẻ đẹp" là vì trung chính; "có thứ từ trời rơi xuống" là vì chí không bỏ mệnh trời. Kinh Thi lấy cây kỷ để ví với người hiền; nói "che bọc quả dưa" là ý nói gặp cảnh không phải điều mình nên gặp (?). Biết ngậm giữ vẻ đẹp của mình, tức là theo đạo mà nuôi mình, ẩn nhẫn chờ thời. "Chí không bỏ mệnh trời" là nói lòng lo cho thiên hạ. Trời giáng phúc cho, chẳng phải là đáng lắm sao?

 Hào Thượng Cửu: Gặp ở chỗ cái sừng, đáng tiếc, nhưng không có lỗi. Lời Tượng nói: "Gặp ở chỗ cái sừng" là ở trên cùng, đã đến chỗ cùng nên đáng tiếc. Gặp gỡ đến cực điểm thì cùng; chỉ chịu điều đáng tiếc mà có thể khỏi lỗi.

 Quẻ Khôn ở dưới, quẻ Đoài ở trên là quẻ Tụy. (Khôn là quẻ đơn tượng đất, tính nhu thuận. Tụy nghĩa là nhóm họp.) Lời quẻ: Hanh thông (mọi việc thông suốt). Nhà vua đến nhà tông miếu (nhà thờ tổ tiên của dòng vua); lợi khi gặp bậc đại nhân; hanh thông, lợi về giữ chính bền; dùng con vật tế lớn (như trâu bò) thì tốt; lợi khi có chỗ tiến tới.

 Lời Thoán nói: Tụy là nhóm họp. Thuận theo mà vui, hào cứng ở giữa mà có hào ứng với mình (ứng: hai hào ở vị trí tương ứng của quẻ dưới và quẻ trên, tức hào 1 với 4, 2 với 5, 3 với 6, một âm một dương thì gọi là có ứng), cho nên nhóm họp được. Thuận theo mà vui và có ứng, nếu không nhờ hào cứng ở giữa, thì sự vui ấy chỉ là không đúng đạo mà thôi, làm sao nhóm họp được? "Nhà vua đến nhà tông miếu" là để dâng lòng hiếu, cúng tế tổ tiên. Ý nói hợp với tổ tiên. "Lợi khi gặp bậc đại nhân, hanh thông" là nhóm họp bằng chính đạo. Nhóm họp bằng chính đạo cho nên hanh thông. "Dùng con vật tế lớn thì tốt", vì có thể sắm đủ lễ vậy; "lợi khi có chỗ tiến tới" là thuận theo mệnh trời. Đó là thời thiên hạ yên ổn. Xem chỗ nhóm họp thì thấy được tình của trời đất muôn vật. Ý nói thuận theo mà vui.

 Lời Tượng nói: Đầm ở trên mặt đất là quẻ Tụy. Đầm ở trên mặt đất, cho nên muôn vật nhóm họp về đó. Người quân tử theo đó mà sửa sang binh khí, răn phòng những việc bất ngờ. Vì vật đến cực điểm thì quay ngược lại.

 Hào Sơ Lục: Có lòng tin mà không giữ được trọn, bèn rối loạn, bèn nhóm họp bừa; nếu kêu gọi thì chỉ trong một nắm tay (một chốc lát) lại thành cười vui; chớ lo, đi tới thì không có lỗi. Lúc mới nhóm họp, đám ở dưới tranh nhau tiến lên; hào Tam riêng không có hào ứng mà lại gần sát hào Tứ, cho nên hào Sơ sinh nghi ngờ hai lòng, rối loạn mà nhóm họp, đến mức phải kêu gào, cũng đáng cười vậy. Chí của hào Tam không ở hào Tứ, cho nên "chớ lo, đi tới thì không có lỗi". Lời Tượng nói: "Bèn rối loạn, bèn nhóm họp bừa" là vì chí đã rối loạn.

 Hào Lục Nhị: Được dẫn dắt thì tốt, không có lỗi; có lòng thành thì lợi dùng lễ tế Dược (lễ tế mùa xuân hạ, lễ vật đạm bạc). Lời Tượng nói: "Được dẫn dắt thì tốt, không có lỗi" là vì trước sau không thay đổi. Đang lúc nhóm họp, trên dưới thuận theo nhau mà vui, phần nhiều nhóm họp không chính đáng, riêng hào Nhị chờ được dẫn dắt mới đi, vì thế tốt mà không có lỗi. Giữ được tiết tháo như thế thì đáng được người và thần tin, nên dù lễ vật đạm bạc vẫn bày tỏ được lòng hiếu trong việc cúng tế.

 Hào Lục Tam: Muốn nhóm họp mà phải than thở, không có lợi gì; đi tới thì không có lỗi, hơi đáng tiếc. Lời Tượng nói: "Đi tới thì không có lỗi" là vì bên trên nhún thuận. Hào này riêng không có hào ứng ở quẻ ngoài, mà hào Thượng Lục vì cùng chung hoạn nạn nên lo cho nhau.

 Xét: thuyết của Trình, Chu (Trình Di và Chu Hi, hai nhà Nho đời Tống chú giải Kinh Dịch) đều cho rằng hào Lục Tam âm mềm, tiến lên thì không thể cầu nhóm họp với hào Tứ, lùi lại mà theo hào Nhị thì hào Nhị lại lấy đức trung chính mà ứng với hào Ngũ, chỉ còn cách đi theo hào Thượng Lục; tuy không phải là ứng nhau đúng âm dương, nhưng cùng loại thì theo nhau, hào Thượng cũng (?) mà đón nhận. Nay ngẫm lời bói "than thở, nước mắt nước mũi" của hào Thượng Lục thì hợp với nghĩa "than thở" của hào Lục Tam. Bản gốc chép là "hào Lục Tứ vì cùng chung hoạn nạn nên lo cho nhau", nhưng chẳng những trong quẻ này không có hào Lục Tứ (hào Tứ ở đây là hào dương, tức Cửu Tứ), mà giữa hào Tứ với hào Tam cũng không thấy có ý cùng chung hoạn nạn, cho nên sửa "Lục Tứ" thành "Thượng Lục"; như vậy cũng khớp hơn với lời chú ở hào Thượng nói rằng "có thể (?) với hào Tam".

 Hào Cửu Tứ: Phải rất tốt thì mới không có lỗi. Chỉ có lập công mới bù được lỗi. Lời Tượng nói: "Phải rất tốt thì mới không có lỗi" là vì vị trí không thích đáng.

 Hào Cửu Ngũ: Nhóm họp mà có ngôi vị, không có lỗi; người chưa tin theo thì phải giữ đức lớn, lâu dài, chính bền, hối hận sẽ mất đi. Lời Tượng nói: "Nhóm họp mà có ngôi vị" nhưng chí chưa sáng rõ. Hào này là chủ của sự nhóm họp, có tài cứng mạnh, lẽ ra nên làm việc lớn, vậy mà bên dưới ai cũng chiều thuận mình, lại vui vẻ mà hưởng ứng mình, há có cái nghĩa vua tôi cùng bàn bạc, người tán thành kẻ can ngăn, răn bảo nhau như thời Nghiêu Thuấn sao? Chí chỉ ở chỗ giữ ngôi mà thôi; đó là lý do chí chưa sáng rõ, nhưng vì ở ngôi chính và giữa, cho nên khỏi hối hận.

 Hào Thượng Lục: Than thở, nước mắt nước mũi, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Than thở, nước mắt nước mũi" là vì chưa yên ở chỗ trên cao. Hào này có thể (?) với hào Tam, vì thế mà khỏi lỗi.

 Quẻ Tốn (?) ở dưới, quẻ Khôn ở trên là quẻ Thăng. (Thăng nghĩa là đi lên.) Lời quẻ: Rất hanh thông; dùng để gặp bậc đại nhân, chớ lo; tiến về phương nam thì tốt. Lời Thoán nói: Cái mềm theo thời mà đi lên. Từ dưới đi lên trên thì ắt phải được thời. Nhún thuận mà hòa thuận, hào cứng ở giữa mà có hào ứng, vì thế rất hanh thông. "Dùng để gặp bậc đại nhân, chớ lo" là sẽ có điều mừng. "Tiến về phương nam thì tốt" là chí được thực hành. "Tiến về phương nam" cùng nghĩa với "đi săn ở phương nam" (lời hào Cửu Tam quẻ Minh Di).

 Lời Tượng nói: Trong lòng đất mọc lên cây là quẻ Thăng; người quân tử theo đó mà thuận theo đức, tích góp cái nhỏ để thành cao lớn. Bắt đầu từ chỗ làm kẻ sĩ, kết thúc ở chỗ làm thánh nhân; sự đi lên của người quân tử là như vậy.

 Hào Sơ Lục: Được tin cậy mà đi lên, rất tốt. Lời Tượng nói: "Được tin cậy mà đi lên, rất tốt" là vì bên trên hợp chí với mình. Vì là thể của quẻ (?) vậy.

 Hào Cửu Nhị: Có lòng thành thì lợi dùng lễ tế Dược, không có lỗi. Lời Tượng nói: Lòng thành của hào Cửu Nhị sẽ có điều vui. Vì hào Ngũ là hào ứng đúng của nó.

 Hào Cửu Tam: Đi lên vào ấp trống. Lời Tượng nói: "Đi lên vào ấp trống" là không có gì phải nghi ngại. Đó là chuyện của vua Thang và vua Vũ (Thành Thang lập nhà Thương, Vũ Vương lập nhà Chu).

 Hào Lục Tứ: Vua dùng lễ dâng tế ở núi Kỳ (đất phát tích của nhà Chu), tốt, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Vua dùng lễ dâng tế ở núi Kỳ" là thuận theo mà thờ bề trên. Đó là lý do nhà Chu được khen là đức cao tột bậc.

 Hào Lục Ngũ: Giữ chính bền thì tốt, đi lên bậc thềm. Lời Tượng nói: "Giữ chính bền thì tốt, đi lên bậc thềm" là rất được chí. Đó là chuyện của vua Thuấn, cái gọi là "hết mực tốt, hết mực đẹp".

 Hào Thượng Lục: Đi lên trong mờ tối (?), lợi ở chỗ giữ chính bền không ngừng nghỉ. Lời Tượng nói: Đi lên trong mờ tối ở chỗ trên cùng thì tiêu hao, không còn giàu có. Đi lên mãi không thôi thì ắt ngã nhào; nếu đem cái "không ngừng" ấy mà tu sửa bản thân thì không có lợi nào lớn hơn.

 Quẻ Khảm ở dưới, quẻ Đoài ở trên là quẻ Khốn. (Khảm là quẻ đơn tượng nước, tượng hiểm nạn. Khốn nghĩa là khốn cùng.) Lời quẻ: Hanh thông; giữ chính bền, bậc đại nhân thì tốt, không có lỗi; có nói ra cũng không ai tin. Chỉ có bậc đại nhân mới giữ chính đạo mà thoát được, huống chi lại chuộng miệng lưỡi? Ở trong cảnh khốn khó khăn là như thế.

 Lời Thoán nói: Khốn là cái cứng bị che lấp. Gặp hiểm mà vẫn vui, bị khốn mà không mất chỗ hanh thông của mình, chỉ có người quân tử chăng! "Giữ chính bền, bậc đại nhân thì tốt" là vì cứng mà ở giữa. "Có nói ra cũng không ai tin": chuộng miệng lưỡi thì càng cùng quẫn. Quẻ Đoài tượng cái miệng mà lại ở trên, cho nên nói là chuộng miệng lưỡi.

 Lời Tượng nói: Đầm không có nước là quẻ Khốn; người quân tử theo đó mà liều đem tính mạng để thành toàn chí hướng của mình. Tức là "cuốn lại mà cất vào lòng" (thu giấu tài đức, không đem ra dùng khi thời không cho phép).

 Hào Sơ Lục: Mông bị khốn ở gốc cây trụi, vào trong hang tối, ba năm không thấy mặt người. Lời Tượng nói: "Vào trong hang tối" là tối tăm không sáng. Ở vào lúc đầu cảnh khốn, lại ở dưới cùng, hiểm nạn đang dữ dội, phải ẩn giấu thật sâu mới thoát.

 Hào Cửu Nhị: Bị khốn về rượu và thức ăn, dải ấn đỏ (của bậc quyền quý) sắp đến — vì quẻ Khảm có màu đỏ — lợi dùng lễ dâng tế; tiến lên thì xấu, nhưng không có lỗi. Lời Tượng nói: "Bị khốn về rượu và thức ăn" nhưng vì ở giữa nên có điều mừng. Đang là lúc lặng lẽ bao dung chịu đựng, làm sao tiến lên được?

 Hào Lục Tam: Bị khốn vì đá, dựa vào cây gai tật lê, vào nhà mình không thấy vợ, xấu. Chiếm vị trí không phải của mình thì tai họa như thế. Lời Tượng nói: "Dựa vào cây gai tật lê" là cưỡi lên hào cứng; "vào nhà mình không thấy vợ" là điềm chẳng lành.

 Hào Cửu Tứ: Đến chậm chạp, bị khốn ở cỗ xe bằng kim loại, đáng tiếc, nhưng có kết cuộc. Lời Tượng nói: "Đến chậm chạp" là vì chí ở bên dưới; tuy không ở đúng vị trí nhưng có người cùng theo. Chí ở nơi dân, nên bước đi chậm rãi.

 Hào Cửu Ngũ: Bị cắt mũi, chặt chân, bị khốn vì dải ấn đỏ; rồi dần dần có niềm vui; lợi dùng việc cúng tế. Lời Tượng nói: "Bị cắt mũi, chặt chân" là chí chưa đạt được; "rồi dần dần có niềm vui" là vì ở giữa mà ngay thẳng; "lợi dùng việc cúng tế" là sẽ được hưởng phúc. Đó là chuyện Văn Vương bị vua Trụ giam ở Dữu Lý.

 Hào Thượng Lục: Bị khốn vì dây sắn dây bìm quấn chặt, ở chỗ chênh vênh không yên; tự bảo rằng "động thì hối hận", nếu biết hối hận thì tiến lên sẽ tốt. Lời Tượng nói: "Bị khốn vì dây sắn dây bìm" là vì chưa thích đáng; "động thì hối hận, biết hối hận" thì đi sẽ tốt. Khốn đến cực điểm thì sẽ hanh thông; bị níu kéo thì không yên; biết hối hận thì tốt.

 Quẻ Tốn ở dưới, quẻ Khảm ở trên là quẻ Tỉnh. (Tỉnh nghĩa là cái giếng.) Lời quẻ: Đổi ấp mà không đổi giếng — vì phận đã định sẵn; không mất đi, không thêm vào — tức là cái gọi là "kho trời" (rót vào không đầy, múc ra không cạn); người đi kẻ lại đều múc nước giếng — càng có lại càng nhiều; gần tới nơi mà dây gàu chưa tới mặt nước giếng, lại làm vỡ cái bình, xấu. Có thể làm cho mình mà không thể làm cho người thì không đáng quý.

 Lời Thoán nói: Thả gàu vào nước mà kéo nước lên là quẻ Tỉnh; giếng nuôi người mà không bao giờ cùng cạn. Vì thế mà quý việc khuyên dân siêng làm, khuyến khích giúp đỡ nhau. "Đổi ấp mà không đổi giếng" là vì hào cứng ở giữa. Chỉ vì cứng, nên muôn vật không gì làm nó nhụt được. "Gần tới nơi mà dây gàu chưa tới mặt nước giếng" là chưa có công; "làm vỡ cái bình" nên mới xấu. Giếng lấy việc giúp ích cho muôn vật làm công việc của mình.

 Lời Tượng nói: Trên cây có nước là quẻ Tỉnh; người quân tử theo đó mà khuyên dân siêng làm, khuyến khích giúp đỡ nhau. Giếng nhờ được nạo vét mà trong đẹp, tính người nhờ tu dưỡng mà nên.

 Hào Sơ Lục: Giếng toàn bùn, không ăn uống được; giếng cũ không có chim chóc tới. Lời Tượng nói: "Giếng toàn bùn, không ăn uống được" là vì ở dưới thấp; "giếng cũ không có chim chóc tới" là bị thời bỏ rơi. Vì không có chỗ nào dùng được.

 Hào Cửu Nhị: Nước đáy giếng chỉ chảy rỉ xuống cho cá diếc nhỏ, vò múc nước thì bể dột. Lời Tượng nói: "Nước đáy giếng chỉ chảy rỉ xuống cho cá diếc nhỏ" là vì không có ai cùng giúp. Cái mà nó nuôi được thì có thể biết.

 Hào Cửu Tam: Giếng đã nạo vét sạch mà không ai múc dùng, khiến lòng ta xót xa; nước có thể múc dùng được, nếu vua sáng suốt thì mọi người cùng được hưởng phúc. Lời Tượng nói: "Giếng đã nạo vét sạch mà không ai múc dùng" khiến người đi đường cũng xót xa; mong vua sáng suốt là để được hưởng phúc. Vội vã, bồn chồn như thế, là vì học là để làm việc cho bậc làm vua. Tuy vậy, chỉ có vua sáng suốt mới đáng tìm đến mà thôi.

 Hào Lục Tứ: Giếng được xây gạch, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Giếng được xây gạch, không có lỗi" là sửa sang giếng. Chỉ tự sửa mình mà thôi, sao có thể giúp đến người khác?

 Hào Cửu Ngũ: Giếng trong, nước suối mát lạnh, được người múc ăn uống. Lời Tượng nói: Nước suối mát lạnh được người ăn uống là vì trung chính. Nước suối lấy mát lạnh làm đẹp, lấy ngọt làm quý; từ xưa đến nay chưa có ai không trung chính mà có thể nuôi được thiên hạ.

 Hào Thượng Lục: Giếng đã kéo nước lên, chớ đậy lại; có lòng tin, rất tốt. Lời Tượng nói: Rất tốt ở chỗ trên cùng là thành tựu lớn. Ý nói đạo giúp được cả thiên hạ.

 Quẻ Ly ở dưới, quẻ Đoài ở trên là quẻ Cách. (Ly là quẻ đơn tượng lửa, tượng sự sáng. Cách nghĩa là thay đổi, cải cách.) Lời quẻ: Đến ngày đã định mới được tin theo; rất hanh thông, lợi về giữ chính bền, hối hận sẽ mất đi.

 Lời Thoán nói: Cách là nước và lửa dập tắt lẫn nhau; hai người con gái ở chung mà chí không hợp nhau, gọi là Cách. Như thế rồi sau mới nên thay đổi. "Đến ngày đã định mới được tin theo" là thay đổi rồi người ta tin theo. Ý nói không nóng vội. Văn minh mà vui vẻ, rất hanh thông nhờ chính đạo; thay đổi mà đúng thì hối hận mới mất đi. Ý nói làm lợi cho khắp thiên hạ. Việc thay đổi phải đúng lúc, không thể làm cẩu thả như thế. Trời đất đổi thay mà bốn mùa thành; vua Thang, vua Vũ thay đổi mệnh trời (lật triều cũ, lập triều mới), thuận theo trời mà ứng với lòng người. Thời của quẻ Cách lớn lắm thay! Không phải bậc đại nhân thì không ai định đoạt được.

 Lời Tượng nói: Trong đầm có lửa là quẻ Cách; người quân tử theo đó mà sửa lịch, làm rõ thời tiết. Vì thời là điều lớn.

 Hào Sơ Cửu: Bó chặt bằng da con bò vàng. Lời Tượng nói: "Bó chặt bằng da con bò vàng" là chưa thể làm được gì. Lúc đầu của sự thay đổi, vốn nên làm thong thả; con bò vàng tuy nhỏ mà da bền chắc.

 Hào Lục Nhị: Đến ngày đã định mới thay đổi, tiến lên thì tốt, không có lỗi. Đó là nói việc Chu Công cải hóa đám dân ngoan cố của nhà Thương; có lòng tin rồi mới thay đổi. Cho nên Lời Tượng nói: "Đến ngày đã định mới thay đổi" thì đi sẽ có điều tốt đẹp. Đi theo đường giữa để dẫn dắt người.

 Hào Cửu Tam: Tiến lên thì xấu, giữ cứng thì nguy; lời bàn về thay đổi đã ba lần thành tựu, có lòng tin. Lời Tượng nói: "Lời bàn về thay đổi đã ba lần thành tựu" thì còn đi đâu nữa? Quẻ dưới là bên chịu sự thay đổi. Đã chờ đợi đến hết mức rồi mà vẫn cậy thế hiểm, cố chấp đến cùng không chịu sửa, thì bị xấu chẳng phải là đáng lắm sao?

 Hào Cửu Tứ: Hối hận mất đi, có lòng tin, đổi mệnh thì tốt. Lời Tượng nói: Cái tốt của việc "đổi mệnh" là vì chí được người tin. Sự thay đổi tuy không đúng vị trí, nhưng chí không hại dân, lại biết sửa đổi ngay, còn gì phải nghi ngờ?

 Hào Cửu Ngũ: Bậc đại nhân biến đổi như con hổ (như bộ lông vằn của hổ thay mới, rực rỡ), chưa cần bói đã có lòng tin. Lời Tượng nói: "Bậc đại nhân biến đổi như con hổ" là vằn của nó rực rỡ. Tức là cái gọi là "thánh nhân dấy lên mà muôn vật đều trông thấy".

 Hào Thượng Lục: Người quân tử biến đổi như con báo, kẻ tiểu nhân đổi bộ mặt; tiến lên thì xấu, ở yên giữ chính bền thì tốt. Lời Tượng nói: "Người quân tử biến đổi như con báo" là vằn của nó đẹp đẽ dày dặn; "kẻ tiểu nhân đổi bộ mặt" là thuận theo vua. Có đức mà không có ngôi, cho nên chỉ dừng ở mức khiến kẻ tiểu nhân đổi bộ mặt; nếu gượng muốn thay đổi làm lại để bắt họ phục, thì chỉ thêm lỗi mà thôi.

 Quẻ Tốn ở dưới, quẻ Ly ở trên là quẻ Đỉnh. (Đỉnh là cái vạc nấu, đồ tế lễ quý của vua chúa thời cổ.) Lời quẻ: Rất tốt, hanh thông. Lời Thoán nói: Quẻ Đỉnh là hình tượng. Hình tượng đầy đủ không gì bằng quẻ Đỉnh. Lấy gỗ cho thuận theo lửa là việc nấu nướng. Thánh nhân nấu để dâng Thượng đế, nấu thật lớn để nuôi thánh hiền. Nuôi thánh hiền rồi đến muôn dân, đó là lý do dâng Thượng đế; nói "nấu thật lớn" là có ý muốn không giới hạn (?). Nhún thuận mà tai mắt sáng suốt. Đó là kết quả của việc nuôi người hiền. Cái mềm tiến lên, đi lên trên, được ở giữa mà ứng với cái cứng, vì thế rất hanh thông.

 Lời Tượng nói: Trên gỗ có lửa là quẻ Đỉnh; người quân tử theo đó mà làm ngay ngắn ngôi vị, làm vững chắc mệnh lệnh. Chữ "ngay ngắn" ở đây cùng nghĩa với câu "ngay ngắn ngôi vị, giữ đúng thể" (Văn Ngôn quẻ Khôn); chữ "vững chắc" cùng nghĩa với câu "mọi công việc đều thành tựu vững chắc" (Kinh Thư); chữ "ngôi vị" cùng nghĩa với câu "Chu Công ở ngôi Trủng tể" (chức quan đứng đầu trăm quan); chữ "mệnh" cùng nghĩa với câu "Phó Duyệt được mệnh tổng lĩnh trăm quan" (Kinh Thư). Làm ngay ngắn được ngôi vị rồi sau mới làm vững chắc được mệnh lệnh; đó gọi là trách nhiệm của bậc đại thần. Những trường hợp như "vạc lật chân", "vạc gãy chân" đều không phải là cái gọi là ngay ngắn ngôi vị; những trường hợp như "sắp mưa thì vơi", "đổ thức ăn của bậc công" đều không phải là cái gọi là làm vững chắc mệnh lệnh. Ngay ngắn ngôi vị, làm vững chắc mệnh lệnh, có lẽ chỉ có hào Lục Ngũ và hào Thượng Cửu chăng!

 Hào Sơ Lục: Vạc lật chân, lợi cho việc đổ bỏ thứ hư bẩn; lấy được người thiếp vì con của nàng, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Vạc lật chân" là chưa trái lẽ; "lợi cho việc đổ bỏ thứ hư bẩn" là để theo người cao quý. Ý nói biến hỏng thành có công.

 Hào Cửu Nhị: Vạc có thức ăn; kẻ thù ta có bệnh, không thể đến gần ta, tốt. Lời Tượng nói: "Vạc có thức ăn" thì phải thận trọng chỗ mình đi tới. Ý nói chờ thời. "Kẻ thù ta có bệnh" thì rốt cuộc không bị oán trách.

 Hào Cửu Tam: Tai vạc thay đổi, đường đi bị tắc, mỡ chim trĩ không ăn được; sắp mưa thì hối hận vơi đi, cuối cùng tốt. Lời Tượng nói: "Tai vạc thay đổi" là mất nghĩa của nó. Quá cứng mà không ở giữa, nên có tượng tai vạc thay đổi; tai vạc thay đổi nên đường đi bị tắc; đường đi bị tắc nên dù mỡ chim trĩ tràn ra cũng không cứu được, vì hào Sơ đã đổ bỏ thứ hư bẩn rồi (?). "Sắp mưa" là tượng tràn ra, khác với lật đổ, cho nên chỉ nói "vơi" mà thôi; hối hận thì vẫn còn đó, cho nên cuối cùng tốt.

 Hào Cửu Tứ: Vạc gãy chân, đổ thức ăn của bậc công, thân mình nhơ nhớp, xấu. Lời Tượng nói: "Đổ thức ăn của bậc công" thì còn tin được sao? Chiếm vị trí không phải của mình, lẽ tất nhiên là như thế.

 Hào Lục Ngũ: Vạc có tai màu vàng, (đòn khiêng) bằng kim loại (?), lợi về giữ chính bền. Đạo của cái vạc đã thành, chỉ còn ở việc nhấc lên mà dùng. Lời Tượng nói: "Vạc có tai màu vàng" là lấy đức trung làm thực chất. Lấy đức trung làm thực chất, cho nên không phải chính đạo thì không ứng theo.

 Hào Thượng Cửu: Vạc (có đòn khiêng) bằng ngọc (?), rất tốt, không gì không lợi. Lời Tượng nói: Ngọc ở trên cùng là cứng và mềm điều hòa có chừng mực. Đó gọi là thành tựu lớn.

 Quẻ Chấn ở dưới, quẻ Chấn ở trên là quẻ Chấn. (Chấn là quẻ tượng sấm, tượng sự chấn động.) Lời quẻ: Hanh thông. Sấm đến thì kinh sợ nhớn nhác, rồi sau cười nói vui vẻ; sấm làm kinh động cả trăm dặm mà không đánh rơi (?) cái muỗng và chén rượu thơm (đồ dùng trong lễ tế).

 Lời Thoán nói: "Chấn, hanh thông. Sấm đến thì kinh sợ nhớn nhác" là biết sợ mà đưa đến phúc; "cười nói vui vẻ" là sau đó có phép tắc. Bậc vua nối ngôi chưa có ai không trải qua lo âu hoạn nạn mà biết sợ hãi; chưa có ai không biết sợ hãi mà giữ được cơ nghiệp. "Sấm làm kinh động cả trăm dặm" là làm cho kẻ ở xa kinh hãi, kẻ ở gần sợ sệt. Ra ngoài thì có thể giữ được tông miếu xã tắc (đền thờ tổ tiên và đàn thờ thần đất, thần lúa, tượng trưng cho quốc gia), làm chủ việc tế lễ. Ở trong có uy nghiêm rồi sau ra ngoài mới giữ được; bởi việc làm chủ đồ thờ (nối ngôi) là khó như thế.

 Lời Tượng nói: Sấm nối tiếp nhau là quẻ Chấn; người quân tử theo đó mà biết sợ hãi để sửa mình, xét lỗi. Biết sợ hãi mà không biết sửa mình, xét lỗi thì cũng như không biết sợ vậy.

 Hào Sơ Cửu: Sấm đến thì kinh sợ nhớn nhác, rồi sau cười nói vui vẻ, tốt. Sự sợ hãi nên có ngay từ đầu. Cho nên Lời Tượng nói: "Sấm đến thì kinh sợ nhớn nhác" là biết sợ mà đưa đến phúc; "cười nói vui vẻ" là sau đó có phép tắc.

 Hào Lục Nhị: Sấm đến thì nguy, liệu chừng sẽ mất của cải, leo lên chín lớp gò cao, chớ đuổi theo, bảy ngày sẽ lấy lại được. Lời Tượng nói: "Sấm đến thì nguy" là vì cưỡi lên hào cứng. Cưỡi lên hào cứng thì không thể không mất mát; được ở đúng vị trí thì không thể không lấy lại.

 Hào Lục Tam: Sấm làm rã rời, nhân sợ hãi mà đi thì không có tai họa. Lời Tượng nói: "Sấm làm rã rời" là vì vị trí không thích đáng. Tuy không ở đúng vị trí nhưng biết sợ hãi, thế thì có thể khỏi.

 Hào Cửu Tứ: Sấm rồi sa vào bùn. Lời Tượng nói: "Sấm rồi sa vào bùn" là chưa sáng rõ. Vì không đủ sức làm kinh sợ kẻ xa người gần.

 Hào Lục Ngũ: Sấm qua lại đều nguy, liệu chừng không mất (?) mà vẫn giữ được việc của mình. Lời Tượng nói: "Sấm qua lại đều nguy" là đi trong hiểm nguy; việc của mình ở chỗ giữa, hoàn toàn không mất (?). Sợ hãi mà giữ được đạo trung, cho nên tuy nguy mà không có lỗi.

 Hào Thượng Lục: Sấm làm rã rời, mắt nhìn ngơ ngác, tiến lên thì xấu; sấm không đến thân mình mà đến nhà láng giềng (biết răn mình trước) thì không có lỗi; việc hôn nhân sẽ có lời ra tiếng vào. Lời Tượng nói: "Sấm làm rã rời" là chưa được đạo trung; tuy xấu mà không có lỗi là vì thấy láng giềng mà sợ, tự răn mình. Mất đạo trung nên xấu; nhờ láng giềng mà biết răn nên không có lỗi. Ngay việc hôn nhân còn có lời ra tiếng vào, huống chi việc khác?

 Quẻ Cấn ở dưới, quẻ Cấn ở trên là quẻ Cấn. (Cấn là quẻ tượng núi, tượng sự dừng lại.) Lời quẻ: Dừng ở cái lưng, không thấy (?) thân mình; đi trong sân mà không thấy người, không có lỗi. Vì được dừng đúng chỗ.

 Cho nên Lời Thoán nói: Cấn là dừng lại. Lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi, động và tĩnh không lỡ thời, đạo ấy sáng sủa. Biết im lặng cũng như biết nói, vì thế. "Dừng ở chỗ dừng" là dừng đúng chỗ của nó. Trên dưới tương ứng mà đối chọi nhau, không cùng theo nhau. Vì thế lực ngang nhau. Vì thế mà "không thấy thân mình; đi trong sân mà không thấy người, không có lỗi".

 Lời Tượng nói: Hai núi chồng lên nhau là quẻ Cấn; người quân tử theo đó mà suy nghĩ không vượt ra ngoài vị trí của mình. Người quân tử vốn không dừng lại; chỗ họ dừng lại chỉ là ở vị trí của mình mà thôi.

 Hào Sơ Lục: Dừng ở ngón chân, không có lỗi, lợi về giữ chính bền lâu dài. Lời Tượng nói: "Dừng ở ngón chân" là chưa mất chính đạo. Cả quẻ này ví với một thân người: phần trên nên dừng, phần dưới nên động. Hào Sơ ở dưới mà dừng, vẫn chưa mất chính đạo; hào Nhị thì trong lòng không vui; hào Tam thì nguy; đến hào Tứ thì không có lỗi; hào Ngũ thì hối hận mất đi; hào Sáu thì tốt. Đó là cái gọi là "lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi".

 Hào Lục Nhị: Dừng ở bắp chân, không cứu được cái mình đi theo, lòng không vui. Lời Tượng nói: "Không cứu được cái mình đi theo" là vì kẻ trên chưa chịu lùi lại mà nghe theo.

 Hào Cửu Tam: Dừng ở eo lưng, làm đứt rời thịt dọc sống lưng, nguy hiểm như lửa đốt lòng. Lời Tượng nói: "Dừng ở eo lưng" thì nguy như lửa đốt lòng.

 Hào Lục Tứ: Dừng ở thân mình, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Dừng ở thân mình" là dừng lại nơi bản thân.

 Hào Lục Ngũ: Dừng ở hàm, lời nói có thứ tự, hối hận mất đi. Lời Tượng nói: "Dừng ở hàm" là vì trung chính.

 Hào Thượng Cửu: Dừng một cách dày dặn, tốt. Lời Tượng nói: Cái tốt của việc "dừng một cách dày dặn" là lấy sự dày dặn mà trọn vẹn đến cuối.

 Từ ngón chân đến hàm là tượng của một thân người. Phần trên dừng, phần dưới động, đó là lẽ thường. Nay quẻ dưới đều dừng: ngón chân là chỗ để đứng, nếu không mất chính đạo thì còn được; bắp chân không sai khiến được ngón chân thì không vui; đến eo lưng thì càng tệ hơn. Chỗ eo là lưng, là nơi ngăn chia phần trên và phần dưới, lại làm chủ sự cử động; nay mà dừng cứng một chỗ ở đó thì nguy hiểm sẽ đến. Thân mình, hàm, mà dừng thì là hợp lẽ. Cái gọi là "dừng một cách dày dặn" có lẽ là nói về cái đầu chăng? Sách Lễ ký nói: "Dáng chân phải nặng nề vững chãi, dáng mắt phải ngay thẳng, dáng miệng phải im lặng, dáng đầu phải ngay thẳng." Xem câu ấy thì đã hiểu được quá nửa nghĩa của quẻ này.

 Quẻ Cấn ở dưới, quẻ Tốn ở trên là quẻ Tiệm. (Tiệm nghĩa là tiến dần dần.) Lời quẻ: Người con gái về nhà chồng thì tốt, lợi về giữ chính bền. Sự tiến lên của bề tôi nên như thế. Lại không đến chỗ cùng, cho nên tiến dần được.

 Lời Thoán nói: Sự tiến dần, như người con gái về nhà chồng thì tốt. Tiến quá nhanh thì lùi cũng nhanh, vì thế. Tiến mà được ngôi thì đi tới có công. Tiến bằng chính đạo thì có thể làm chính (?) (bản Kinh Dịch thường chép là "làm chính được nước"). Chưa có ai tự làm cong mình mà làm ngay được người khác. Ngôi ấy là hào cứng được ở giữa. Dừng lại mà nhún thuận, nên động thì không đến chỗ cùng. Nhún thuận là nói thuận theo lòng dân. Lại nữa, sự tiến lên của người quân tử nên như thế.

 Lời Tượng nói: Trên núi có cây là quẻ Tiệm. Không phải tích lũy trong một sớm một chiều. Người quân tử theo đó mà giữ đức hiền, làm cho phong tục tốt đẹp. Việc tốt đẹp thành tựu là ở sự lâu dài.

 Hào Sơ Lục: Chim hồng (một loài chim nước lớn như ngỗng trời) tiến dần đến bờ nước; con trẻ gặp nguy, có lời ra tiếng vào, nhưng không có lỗi. Sự tiến lên của người quân tử thì kẻ tiểu nhân không lợi. Lời Tượng nói: Sự nguy của con trẻ, theo lẽ thì không có lỗi.

 Hào Lục Nhị: Chim hồng tiến dần đến tảng đá lớn, ăn uống vui vầy, tốt. Đó là nói cảnh bầy tôi được đãi như khách quý. Lời Tượng nói: "Ăn uống vui vầy" là không phải ăn không ngồi rồi.

 Hào Cửu Tam: Chim hồng tiến dần đến đất bằng; chồng (?) đi xa không trở về, vợ có mang mà không nuôi được, xấu; lợi về việc chống giặc. Kẻ bề tôi mất tiết tháo cũng giống như vậy. Lời Tượng nói: "Chồng đi xa không trở về" là lìa bỏ bầy bạn; "vợ có mang mà không nuôi được" là mất đạo của mình; "lợi về việc chống giặc" là thuận theo nhau mà giữ gìn cho nhau.

 Hào Lục Tứ: Chim hồng tiến dần đến cây, may ra được cành ngang bằng như cây rui, không có lỗi. Lời Tượng nói: "May ra được cành ngang bằng như cây rui" là vì thuận theo mà nhún nhường. Chim hồng là loài chim nước, đậu nghỉ giữa nước và đá mà bay lượn ở phía bóng râm của gò (?); đến chỗ cây cối thì là mất chỗ của mình. Phải thuận theo mà (?) thì may ra khỏi lỗi chăng?

 Hào Lục Ngũ: Chim hồng tiến dần đến gò cao; vợ ba năm không có mang, rốt cuộc không gì thắng được, tốt. Đó là người không làm cong đạo của mình để theo người khác, khác hẳn với kẻ chỉ lo giữ bổng lộc, vun đắp giao thiệp. Lời Tượng nói: "Rốt cuộc không gì thắng được, tốt" là được điều mình mong muốn.

 Hào Thượng Cửu: Chim hồng tiến dần đến đất bằng trên cao, lông của nó có thể dùng làm đồ nghi lễ, tốt. Lời Tượng nói: "Lông của nó có thể dùng làm đồ nghi lễ, tốt" là vì không thể làm rối loạn. Chim hồng bay (?) (?) là chỗ cao nhất của nó, nhưng điều Kinh Dịch lấy làm nghĩa là ở chỗ tiến dần mà thôi, cho nên đến cùng cực thì là "có thể dùng làm đồ nghi lễ".

 Quẻ Đoài ở dưới, quẻ Chấn ở trên là quẻ Quy Muội. (Quy Muội nghĩa là gả em gái đi lấy chồng.) Lời quẻ: Tiến lên thì xấu, không có lợi gì.

 Lời Thoán nói: Gả em gái là đại nghĩa của trời đất; trời đất không giao hòa thì muôn vật không sinh sôi; gả em gái là chỗ kết thúc và khởi đầu của con người. Người con gái trẻ về với người con trai trưởng, chẳng phải do tự ý mình (?), chỉ là thời không thể để lỡ mà thôi. Vui mà động, cái được gả là em gái. "Tiến lên thì xấu" là vì vị trí không thích đáng. Khác với quẻ Hàm là người con trai chịu nhún mình dưới người con gái. "Không có lợi gì" là vì cái mềm cưỡi lên cái cứng. Ý nói kẻ dưới lấn lên bề trên.

 Lời Tượng nói: Trên đầm có sấm là quẻ Quy Muội. Đó là thời gả em gái. Người quân tử theo đó mà giữ cho trọn vẹn lâu dài, biết chỗ hư hỏng. Chỗ hư hỏng thường nằm ở những người em gái, cháu gái gả theo làm thiếp (tục cổ: khi người con gái nhà quyền quý đi lấy chồng thì có em gái, cháu gái theo hầu làm thiếp). Lại răn ở chỗ không giữ được trọn vẹn đến cuối.

 Hào Sơ Cửu: Gả em gái theo làm thiếp, như người chân què mà vẫn đi được, tiến lên thì tốt. Lời Tượng nói: "Gả em gái theo làm thiếp" là để được lâu dài; "chân què mà vẫn đi được, tốt" là vì nối nhau vâng thuận. Gả em gái chỉ có ở phận thiếp mới có thể lâu dài mà tốt. Lại dù có bị đám tiểu nhân giận ghét thì có lỗi gì đâu?

 Hào Cửu Nhị: Mắt chột mà vẫn nhìn được, lợi cho sự giữ chính bền của người ẩn dật. Lời Tượng nói: "Lợi cho sự giữ chính bền của người ẩn dật" là chưa thay đổi lẽ thường. Vì chưa dám làm mất lễ của người vợ chính.

 Hào Lục Tam: Gả em gái mà phải chờ đợi, rồi quay về làm thiếp. Lời Tượng nói: "Gả em gái mà phải chờ đợi" là chưa thích đáng. Vì ham vui nên về nhà chồng vội vàng; hào Nhị chưa thay đổi, nên phải quay lại làm thiếp.

 Hào Cửu Tứ: Gả em gái lỡ thì, về muộn là vì có lúc thích hợp. Lời Tượng nói: Chí của việc lỡ thì là có chờ đợi rồi mới đi. Vì hào Nhị và hào Ngũ ứng hợp khăng khít, không có kẽ hở.

 Hào Lục Ngũ: Vua Đế Ất (vua nhà Thương) gả em gái; tay áo của vị chính thất không đẹp bằng tay áo của người thiếp theo hầu; như trăng gần rằm, tốt. Gả em gái kèm người thiếp, lại cùng đi theo; Đế Ất đáng có được ân sủng như trăng gần rằm. Lời Tượng nói: "Vua Đế Ất gả em gái, tay áo không đẹp bằng tay áo của người thiếp theo hầu" là vì ngôi ở giữa, lấy sự cao quý của đức mà đi.

 Hào Thượng Lục: Người con gái bưng giỏ mà không có gì bên trong, người con trai cắt cổ dê mà không có máu, không có lợi gì. Lời Tượng nói: Hào Thượng Lục "không có gì bên trong" là bưng cái giỏ rỗng. Thời đã qua, động đã đến cùng cực, lẽ đương nhiên là như vậy.

 Ngô Viên Chu Dịch giải (Lời giải Kinh Dịch nhà Chu của Ngô Viên).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video