NGÔ VIÊN DỊCH GIẢI (sách giải nghĩa Kinh Dịch của Ngô Viên), QUYỂN THỨ TƯ
HẠ KINH (phần sau của Kinh Dịch, bắt đầu từ quẻ Hàm)
Quẻ Hàm (nghĩa là cảm ứng, hai bên rung động và đáp lại nhau): Cấn ở dưới, Đoài ở trên. (Mỗi quẻ của Kinh Dịch gồm sáu vạch, do hai quẻ đơn ba vạch chồng lên nhau. Cấn là quẻ đơn tượng trưng cho núi, mang ý dừng lại, ứng với con trai út. Đoài là quẻ đơn tượng trưng cho cái đầm nước, mang ý vui vẻ, ứng với con gái út.) Hàm: hanh (mọi việc thông suốt), lợi trinh (lợi ở chỗ giữ vững điều chính đáng); cưới vợ thì tốt.
Lời Thoán (lời giải thích tên và ý nghĩa của cả quẻ, tương truyền do Khổng Tử soạn) nói: "Hàm là cảm. Nhu ở trên mà cương ở dưới (nhu là tính mềm, chỉ khí âm; cương là tính cứng, chỉ khí dương; ở đây quẻ Đoài mềm ở trên, quẻ Cấn cứng ở dưới). Hai khí cảm ứng nhau để cùng hòa hợp; dừng lại mà vui vẻ; con trai chịu hạ mình dưới con gái. Vì thế mà hanh thông, lợi về giữ chính, cưới vợ thì tốt. Trời đất cảm nhau mà muôn vật sinh ra và biến hóa. Thánh nhân cảm được lòng người mà thiên hạ hòa bình." Nghĩa là điều dân muốn thì gom góp cho dân, điều dân ghét thì đừng bắt dân chịu. "Xem chỗ cảm ứng ấy thì thấy được chân tình của trời đất và muôn vật." Chưa từng có chuyện không chịu hạ mình trước nhau mà lại hô ứng được với nhau.
Lời Tượng (lời giải thích dựa vào hình tượng của quẻ và của từng vạch) nói: "Trên núi có đầm, đó là quẻ Hàm." Nước thấm xuống dưới, núi để trống lòng đón nhận; cảm ứng là như vậy. "Người quân tử theo đó mà để lòng trống, không định kiến, để tiếp nhận người khác." Như tiếng gọi vào hang núi trống thì có tiếng vang đáp lại.
Hàm (ở đây chép là "Cảm"), Hằng, Độn, Đại Tráng, Tấn, Minh Di, Gia Nhân, Khuê, Kiển, Giải, Tổn (?), Ích.
Sơ Lục (vạch thứ nhất, tính từ dưới lên. "Lục" chỉ vạch âm, tức vạch đứt; "cửu" chỉ vạch dương, tức vạch liền): cảm ở ngón chân cái. Lời Tượng nói: "Cảm ở ngón chân cái, tức là chí hướng ra bên ngoài." Đạo cảm ứng lấy sự trống lòng làm chủ, cho nên quẻ này lấy hình ảnh ở gần, ngay trên thân thể. Các vạch thuộc quẻ dưới đều sai lạc, chẳng gì hơn là giữ yên tĩnh. Đến vạch thứ tư mới nói "hối hận tiêu tan", và chỉ vạch thứ năm mới "không có gì phải hối hận".
Lục Nhị (vạch thứ hai, là vạch âm): cảm ở bắp chân thì xấu, ở yên thì tốt. Lời Tượng nói: "Tuy xấu mà ở yên thì tốt, vì thuận theo thì không bị hại." Bị thúc ép rồi mới động thì được.
Cửu Tam (vạch thứ ba, là vạch dương): cảm ở đùi, cứ khư khư bám theo người khác; cứ thế mà đi thì đáng hổ thẹn. Lời Tượng nói: "Cảm ở đùi, cũng là không chịu ở yên. Chí ở chỗ theo người, thì điều mình bám giữ là thấp kém." Đã không thể đi trước người, lại không giữ được yên tĩnh, cái chí nhỏ nhoi chỉ là chạy theo người khác mà thôi, càng đáng xấu hổ.
Cửu Tứ: giữ chính thì tốt, hối hận tiêu tan; nếu lăng xăng qua lại không yên thì chỉ có bạn bè theo ý nghĩ của anh. Lời Tượng nói: "Giữ chính thì tốt, hối hận tiêu tan, vì chưa bị cảm theo điều có hại." Chỉ giữ chính mới tránh được hại. "Lăng xăng qua lại là chưa sáng sủa rộng lớn." Đây là kẻ có lòng muốn cảm người, mà chưa bỏ được lòng mong cầu. Người không có lòng riêng như vậy, có lẽ chỉ có vạch thứ năm chăng?
Cửu Ngũ (vạch thứ năm, là vạch dương): cảm ở thịt sống lưng, không hối hận. Lời Tượng nói: "Cảm ở thịt sống lưng, chí là 'mạt'." "Mạt" nghĩa là không, giống chữ "mạt" trong câu "mạt như chi hà" (chẳng biết làm sao được); tức là không có lòng cố ý cảm người.
Thượng Lục (vạch trên cùng, là vạch âm): cảm ở hàm, má và lưỡi. Lời Tượng nói: "Cảm ở hàm, má và lưỡi, tức là mở miệng nói tràn lan." Đó gọi là tốn lời vô ích, vì thể của quẻ Đoài (tượng cái miệng) là như thế.
Quẻ Hằng (nghĩa là lâu bền, thường hằng): Tốn ở dưới, Chấn ở trên. (Tốn là quẻ đơn tượng trưng cho gió, mang ý thuận theo, len vào. Chấn là quẻ đơn tượng trưng cho sấm, mang ý chuyển động.) Hằng: hanh thông, không có lỗi, lợi về giữ chính, lợi khi có việc cần đi tới.
Lời Thoán nói: "Hằng là lâu dài. Cương ở trên mà nhu ở dưới; sấm và gió cùng giúp nhau; thuận mà động; các vạch cương và nhu đều ứng nhau (ứng: vạch ở quẻ dưới với vạch tương ứng ở quẻ trên — thứ nhất với thứ tư, thứ hai với thứ năm, thứ ba với thứ sáu; nếu một âm một dương thì hô ứng nhau). Đó là Hằng. Hằng mà hanh thông, không lỗi, lợi về giữ chính, là vì lâu bền trong đạo của mình." Tức là giữ chính một cách bền chặt. "Đạo của trời đất là lâu bền mà không ngừng. Lợi khi có việc cần đi tới, là vì hết rồi lại bắt đầu." Đó là lý do gọi là Hằng.
"Mặt trời mặt trăng nương theo trời mà chiếu sáng lâu dài; bốn mùa biến đổi mà nuôi thành muôn vật lâu dài; thánh nhân bền bỉ với đạo của mình mà thiên hạ được giáo hóa nên tốt đẹp. Xem chỗ thường hằng ấy thì thấy được chân tình của trời đất và muôn vật." Giáo hóa nên tốt đẹp là nhờ ở sự lâu bền.
Lời Tượng nói: "Sấm và gió, đó là quẻ Hằng." Thứ tự của chúng thuận theo nhau. "Người quân tử theo đó mà đứng vững, không đổi phương hướng." Nghĩa là muôn vật không gì làm nghiêng đổ được.
Sơ Lục: muốn đào sâu sự thường hằng ngay từ đầu; cố giữ như vậy thì xấu, không có gì lợi. Chưa phải lúc nên giữ cứng mà lại giữ cứng. Lời Tượng nói: "Đào sâu sự thường hằng mà xấu, là vì mới bắt đầu đã đòi hỏi sâu xa." Mới ở bước đầu của sự thường hằng mà đã đòi người khác phải hiểu biết mình sâu xa, thì tránh sao khỏi xấu?
Cửu Nhị: hối hận tiêu tan. Cái lợi của việc giữ lâu dài đạo trung là như vậy. Lời Tượng nói: "Cửu Nhị mà hối hận tiêu tan, là vì giữ được lâu dài đạo trung" (trung: vạch thứ hai hoặc thứ năm, nằm giữa một quẻ đơn, tượng cho sự vừa phải, không thái quá cũng không bất cập).
Cửu Tam: không giữ được đức của mình lâu bền, có khi phải nhận lấy sự nhục nhã. Vì là vạch dương chồng lên vị trí dương mà không ở chỗ trung, nên dù cố giữ cũng đáng hổ thẹn, vì giữ cái không đáng giữ. Lời Tượng nói: "Không giữ được đức của mình lâu bền, thì không có chỗ nào dung thân."
Cửu Tứ: đi săn mà không được con thú nào. Lời Tượng nói: "Ở lâu chỗ không phải vị trí của mình, thì làm sao được thú?" Tránh khỏi bị giặc cướp đã là may.
Lục Ngũ: giữ đức của mình lâu bền, cố giữ như thế thì đàn bà được tốt, đàn ông thì xấu. Vì đạo làm vua chủ ở sự biến thông. Lời Tượng nói: "Đàn bà giữ chính mà tốt, là vì theo một người chồng đến trọn đời. Đàn ông thì phải tự định việc phải trái; nếu cứ theo như đàn bà thì xấu."
Thượng Lục: lấy sự xáo động làm thường, xấu. Lời Tượng nói: "Lấy xáo động làm thường mà ở trên cao, thì hoàn toàn không có công trạng gì." Nghĩa là thay đổi, làm sai lệch điều thường hằng.
Quẻ Độn (nghĩa là lui đi, ẩn tránh): Cấn ở dưới, Càn ở trên (Càn là quẻ đơn tượng trưng cho trời, mang tính cứng mạnh). Độn: hanh thông, lợi nhỏ về giữ chính. Lui đi thì hanh thông, giữ chính thì có lợi, vì tình thế chưa đến mức Bĩ (quẻ Bĩ: tượng trời đất không giao nhau, mọi việc bế tắc, tiểu nhân lấn át quân tử).
Lời Thoán nói: "Độn mà hanh thông, là lui đi thì được hanh thông. Vạch cương ở đúng vị trí (vạch dương ở vị trí lẻ, vạch âm ở vị trí chẵn thì gọi là đúng vị) và có vạch ứng với nó, là biết hành động theo thời." Đó là người chủ không chịu làm cho việc của tiểu nhân thành tựu. "Lợi nhỏ về giữ chính, vì khí âm đang dần dần lớn lên." Thánh nhân không sợ quẻ Bác (quẻ bóc mòn: khí âm đã lấn gần hết khí dương) mà lại sợ quẻ Độn, vì ở Độn khí âm đang lúc lớn lên. "Ý nghĩa của thời Độn lớn lắm thay!" Thấy được điềm báo nhỏ mà hành động ngay, không phải bậc đại nhân thì không làm được.
Lời Tượng nói: "Dưới trời có núi, đó là quẻ Độn. Người quân tử theo đó mà xa lánh kẻ tiểu nhân, không tỏ ra ghét bỏ mà vẫn nghiêm khắc." Đó là cách giữ toàn thân mình và tránh xa tai họa.
Sơ Lục: lui đi ở phía đuôi, nguy; đừng làm việc gì cần đi tới. Lời Tượng nói: "Lui ở phía đuôi mà nguy, nếu không đi tới thì có tai họa gì?" Vạch thứ hai là đầu của cuộc lui, vạch thứ nhất ở sau nó, chắc chắn gặp nguy; đừng đi tới mới tránh được.
Lục Nhị: dùng da bò vàng mà trói giữ, không ai gỡ ra được. Lời Tượng nói: "Dùng da bò vàng để trói giữ, là làm cho chí vững bền." Đây là kẻ khiến người khác phải lui đi; vậy mà vẫn muốn thu nạp người hiền để mua lấy tiếng khen, đó là chỗ khác với thời Bĩ.
Cửu Tam: muốn lui mà bị vướng víu, có tật bệnh, nguy; nuôi tôi tớ, thê thiếp thì tốt. Lời Tượng nói: "Lui mà bị vướng víu nên nguy, là vì có tật bệnh mà mệt mỏi. Nuôi tôi tớ, thê thiếp thì tốt, nhưng không thể làm việc lớn." Vạch này gần vạch thứ hai nhất, là kẻ bị giữ lại; muốn đi mà không đi được, thì làm quan ăn lộc cũng được.
Cửu Tứ: lui đi trong khi vẫn giữ tình thân, người quân tử thì tốt, kẻ tiểu nhân thì không được. Lời Tượng nói: "Người quân tử lui đi mà vẫn giữ tình thân, còn kẻ tiểu nhân thì không làm được." Vạch này hơi xa vạch thứ hai, khéo nói lời từ biệt mà ra đi.
Cửu Ngũ: lui đi một cách tốt đẹp, giữ chính thì tốt. Lời Tượng nói: "Lui đi một cách tốt đẹp, giữ chính thì tốt, là vì giữ cho chí được ngay thẳng." Cứng rắn, sáng suốt, vừa phải và ngay thẳng, xưa nay vốn được kẻ tiểu nhân kính phục; biết việc không thể làm được nữa thì theo lễ mà ra đi, giữ khí tiết không để mất, nên chẳng ai dám hại.
Thượng Cửu (vạch trên cùng, là vạch dương): lui đi một cách thong dong, không gì là không lợi. Lời Tượng nói: "Lui đi thong dong mà không gì là không lợi, vì không còn điều gì phải ngờ vực." Như chim hồng bay cao mịt mù, người cầm cung bắn chim còn mong gì được nữa (ý nói người đã lánh xa thì không ai làm hại được).
Quẻ Đại Tráng (nghĩa là lớn mạnh): Càn ở dưới, Chấn ở trên. Đại Tráng: lợi về giữ chính. Không chính thì không đủ để gọi là lớn.
Lời Thoán nói: "Đại Tráng là cái lớn được mạnh." Đó là việc cứu loạn. "Cứng mà động, nên mạnh." Đại Tráng là như vậy. "Đại Tráng mà lợi về giữ chính, là vì cái lớn phải chính. Chính và lớn thì thấy được chân tình của trời đất." Theo đạo trung mà làm, chẳng phải lớn mạnh thì là gì? Trời đất còn lấy chính và lớn làm mạnh, huống chi con người?
Lời Tượng nói: "Sấm ở trên trời, đó là quẻ Đại Tráng. Người quân tử theo đó mà không làm điều gì trái lễ."
Sơ Cửu (vạch thứ nhất, là vạch dương): mạnh ở ngón chân, tiến lên thì xấu, điều đó chắc chắn. Lời Tượng nói: "Mạnh ở ngón chân, thì sự chắc chắn ấy dẫn đến cùng quẫn." Đó là chuyện Trần Thắng, Ngô Quảng (hai người đầu tiên nổi dậy chống nhà Tần, rồi sớm thất bại).
Cửu Nhị: giữ chính thì tốt. Lời Tượng nói: "Cửu Nhị giữ chính thì tốt, là vì ở chỗ trung." Đó là chuyện Ngô Nhuế (người cuối đời Tần, biết theo thời mà giữ được thân và nước).
Cửu Tam: kẻ tiểu nhân dùng sức mạnh, người quân tử thì không dùng; cứ cố như vậy thì nguy, như con dê đực húc vào hàng rào, bị mắc sừng. Lời Tượng nói: "Kẻ tiểu nhân dùng sức mạnh, người quân tử thì không làm thế." Đó là chuyện Hạng Tịch (tức Hạng Vũ).
Cửu Tứ: giữ chính thì tốt, hối hận tiêu tan; hàng rào đã bung ra, sừng không còn bị mắc; mạnh như trục xe của cỗ xe lớn. Lời Tượng nói: "Hàng rào đã bung ra, sừng không còn bị mắc, nên cứ tiến lên." Đó là chuyện Hán Tổ (Lưu Bang, vua lập ra nhà Hán).
Lục Ngũ: để mất dê một cách dễ dàng, không hối hận. Lời Tượng nói: "Để mất dê một cách dễ dàng, là vì ở không đúng vị trí." Đó là chuyện Tử Anh (vua cuối cùng nhà Tần, ra hàng nhà Hán).
Thượng Lục: con dê đực húc vào hàng rào, không lùi được, cũng không tiến được, không có gì lợi; chịu gian khó thì tốt. Lời Tượng nói: "Không lùi được, không tiến được, là vì không xét kỹ. Chịu gian khó thì tốt, là vì lỗi lầm không kéo dài." Đó là chuyện Điền Hoành (người cuối đời Tần, không chịu thần phục nhà Hán).
Quẻ Tấn (nghĩa là tiến lên): Khôn ở dưới, Ly ở trên. (Khôn là quẻ đơn tượng trưng cho đất, mang tính thuận theo. Ly là quẻ đơn tượng trưng cho lửa, cho ánh sáng, mang ý bám nương vào.) Tấn: bậc chư hầu làm yên nước được ban thưởng ngựa rất nhiều, trong một ngày được vua tiếp kiến ba lần. Người quân tử có khi không tiến, nhưng đã tiến thì nên như thế.
Lời Thoán nói: "Tấn là tiến lên. Ánh sáng hiện lên trên mặt đất; thuận theo mà bám vào ánh sáng lớn; vạch nhu tiến lên mà đi lên trên. Vì thế mà bậc chư hầu làm yên nước được ban thưởng ngựa rất nhiều, trong một ngày được tiếp kiến ba lần." Bậc sáng suốt ở trên, là lúc có thể tiến; đạo hợp nhau, chí theo nhau, thì không ngại tiến nhanh.
Lời Tượng nói: "Ánh sáng hiện lên trên mặt đất, đó là quẻ Tấn. Người quân tử theo đó mà tự làm sáng tỏ đức sáng của mình." Phải tỏ ra cho hết, không còn giấu gì.
Sơ Lục: muốn tiến mà bị chặn lại, giữ chính thì tốt; chưa được người tin, cứ khoan thai thì không có lỗi. Lời Tượng nói: "Muốn tiến mà bị chặn lại, là một mình làm điều chính. Khoan thai thì không có lỗi, vì chưa nhận mệnh lệnh." Khoan thai nghĩa là ung dung mà ở. Bước đầu của sự tiến, tình thế ắt là như vậy, cho nên người quân tử khó xử.
Lục Nhị: muốn tiến mà lo buồn, giữ chính thì tốt; sẽ nhận phúc lớn từ bà vương mẫu. Vương mẫu cũng như Văn mẫu (bà mẹ hiền đức của vua, như bà Thái Tự, vợ Chu Văn Vương). Lời Tượng nói: "Nhận phúc lớn ấy, là vì vừa phải và ngay thẳng."
Lục Tam: mọi người đều tin, hối hận tiêu tan. Lời Tượng nói: "Chí được mọi người tin, là hướng lên trên." Được tin thì người ta giao việc cho.
Cửu Tứ: tiến lên như con chuột đồng, cứ cố như vậy thì nguy. Lời Tượng nói: "Như chuột đồng, cố như vậy thì nguy, là vì ở không đúng vị trí." Đó là kẻ ngồi không ăn lộc, tham lam, hèn kém.
Lục Ngũ: hối hận tiêu tan, được hay mất chớ lo, cứ đi tới thì tốt, không gì là không lợi. Lời Tượng nói: "Được hay mất chớ lo, đi tới thì có phúc." Nghĩa là đừng sợ hại về sau. Vạch nhu tiến lên mà đi lên trên, bám vào ánh sáng của lửa, thì có gì phải lo?
Thượng Cửu: tiến đến tận sừng, chỉ nên dùng để đánh dẹp trong ấp của mình; nguy nhưng tốt, không có lỗi; nhưng cố giữ mãi thì đáng hổ thẹn. Lời Tượng nói: "Chỉ nên dùng để đánh dẹp trong ấp, vì đạo chưa sáng tỏ." Không thể tiến đến cùng cực là như vậy.
Quẻ Minh Di (nghĩa là ánh sáng bị tổn hại, bị che lấp): Ly ở dưới, Khôn ở trên. Minh Di: lợi ở chỗ chịu gian khó mà giữ chính.
Lời Thoán nói: "Ánh sáng đi vào trong lòng đất, đó là Minh Di. Bên trong văn minh sáng suốt mà bên ngoài mềm mỏng thuận theo, để chịu nạn lớn; Văn Vương (Chu Văn Vương, từng bị vua Trụ nhà Thương giam cầm) đã làm như vậy. Lợi ở chỗ chịu gian khó mà giữ chính, là che giấu sự sáng suốt của mình. Gặp nạn ngay trong nhà mà vẫn giữ được chí ngay thẳng; Cơ Tử (chú của vua Trụ, phải giả điên để tránh họa) đã làm như vậy."
Sự sáng suốt vốn không thể bị tổn hại, chỉ là người đời gọi là tổn hại mà thôi. Văn Vương mang đủ thể của cả quẻ, Cơ Tử được cái dụng của một vạch. Văn Vương ở bên ngoài mà thế lực lớn, Cơ Tử ở bên trong mà là người thân; đổi chỗ cho nhau thì ai cũng sẽ làm như thế.
Lời Tượng nói: "Ánh sáng đi vào trong lòng đất, đó là quẻ Minh Di. Người quân tử theo đó mà cai quản dân chúng, giấu sự sáng suốt của mình mà vẫn sáng." Nhìn thấu cả cá dưới vực sâu là điềm chẳng lành (biết quá rõ điều thầm kín của người khác thì chuốc họa).
Sơ Cửu: ánh sáng bị tổn hại lúc đang bay, cụp cánh xuống; người quân tử ra đi, ba ngày không ăn; có nơi để đến thì chủ nhà có lời chê trách. Lời Tượng nói: "Người quân tử ra đi, theo lẽ phải mà không ăn." Ở bước đầu của Minh Di, là tránh nạn sớm.
Lục Nhị: ánh sáng bị tổn hại, bị thương ở đùi trái; dùng ngựa khỏe để cứu thì tốt. Lời Tượng nói: "Lục Nhị được tốt, là vì thuận theo mà có phép tắc." Đó là chuyện Vi Tử (anh của vua Trụ, bỏ đi để giữ dòng tế tự).
Cửu Tam: ánh sáng bị tổn hại, đi săn ở phương nam, bắt được kẻ đầu sỏ lớn; không thể vội vã mà phải giữ chính. Lời Tượng nói: "Chí đi săn ở phương nam, là được điều lớn lao." Đó là chuyện Văn Vương.
Lục Tứ: vào bên bụng trái, nắm được lòng dạ của kẻ làm tổn hại ánh sáng, rồi ra khỏi cửa sân. Lời Tượng nói: "Vào bên bụng trái, là nắm được tâm ý." Phi Liêm, Ác Lai (hai bề tôi gian nịnh của vua Trụ) chính là loại này.
Lục Ngũ: sự che giấu ánh sáng của Cơ Tử, lợi về giữ chính. Lời Tượng nói: "Cơ Tử giữ chính, là sự sáng suốt không thể bị dập tắt." Đó là được đạo trung của người nhân đức.
Thượng Lục: không sáng mà tối tăm, ban đầu lên đến trời, sau rơi vào lòng đất. Lời Tượng nói: "Ban đầu lên đến trời, là chiếu sáng bốn phương. Sau rơi vào lòng đất, là mất phép tắc."
Quẻ Gia Nhân (nghĩa là người trong nhà, đạo trong gia đình): Ly ở dưới, Tốn ở trên. Gia Nhân: lợi ở chỗ người đàn bà giữ chính. Trong việc làm cho gia đình ngay thẳng, không gì khó bằng người đàn bà.
Lời Thoán nói: "Gia Nhân: người đàn bà giữ đúng chỗ của mình ở bên trong, người đàn ông giữ đúng chỗ của mình ở bên ngoài; đàn ông đàn bà đều đúng chỗ, đó là nghĩa lớn của trời đất. Trong nhà có bậc chủ nghiêm, đó là cha mẹ." Chỉ người tự sửa mình cho ngay thẳng rồi mới sửa được nhà. "Cha ra cha, con ra con, anh ra anh, em ra em, chồng ra chồng, vợ ra vợ, thì đạo nhà ngay thẳng; nhà ngay thẳng thì thiên hạ yên định." Đó là điều gọi là bên trong sáng tỏ thì bên ngoài được chỉnh tề.
Lời Tượng nói: "Gió từ lửa mà ra, đó là quẻ Gia Nhân. Người quân tử theo đó mà nói thì phải có thực chất, làm thì phải có thường hằng." Tự sửa mình không gì lớn hơn điều này.
Sơ Cửu: phòng giữ ngay từ khi có nhà, hối hận tiêu tan. Lời Tượng nói: "Phòng giữ ngay từ khi có nhà, là lúc chí chưa thay đổi." Đạo gia đình càng quý ở lúc ban đầu.
Lục Nhị: không tự ý làm theo ý mình, lo việc cơm nước trong nhà, giữ chính thì tốt. Lời Tượng nói: "Lục Nhị được tốt, là vì thuận theo và nhún nhường." Đó là điều gọi là người vợ thuận mà ngay thẳng.
Cửu Tam: người trong nhà bị quở trách gay gắt, tuy có hối hận và nguy nhưng tốt; vợ con cười cợt hi hi, cuối cùng đáng hổ thẹn. Lời Tượng nói: "Người trong nhà bị quở trách gay gắt, là chưa mất đạo. Vợ con cười cợt hi hi, là mất nề nếp trong nhà." Đạo nhà quý ở sự nghiêm, dù có quá cũng không hại; vợ con quý ở sự thuận, buông lời than thở hay cười cợt là không nên.
Lục Tứ: làm cho nhà giàu có, rất tốt. Lời Tượng nói: "Làm cho nhà giàu có mà rất tốt, là vì thuận theo mà ở đúng chỗ." Đó là do trung và hiếu mà có, còn gì tốt bằng?
Cửu Ngũ: nhà vua lấy đức cảm đến cả nhà, chớ lo, tốt. Lời Tượng nói: "Nhà vua lấy đức cảm đến cả nhà, là mọi người yêu thương lẫn nhau." Trên ngay thẳng, dưới thuận theo, thì còn ngờ gì nữa? Đó là chuyện Văn Vương.
Thượng Cửu: có lòng thành tín và có uy nghiêm, cuối cùng tốt. Lời Tượng nói: "Có uy nghiêm mà tốt, là biết quay lại xét mình." Đến cuối đạo gia đình mà không nới lỏng sự nghiêm khắc, có vẻ như sẽ có điều hối hận; chỉ có quay lại xét mình để làm gương dẫn dắt, nên mọi người mới tin phục mà không oán trách.
Quẻ Khuê (nghĩa là trái nhau, chia lìa): Đoài ở dưới, Ly ở trên. Khuê: việc nhỏ thì tốt. Đây là bàn về lẽ thường.
Lời Thoán nói: "Khuê: lửa động thì bốc lên trên, đầm động thì chảy xuống dưới; hai người con gái (Ly là con gái giữa, Đoài là con gái út) ở chung mà chí hướng không cùng đi một đường. Vui vẻ mà bám vào ánh sáng, vạch nhu tiến lên mà đi lên trên, ở chỗ trung mà ứng với vạch cương; vì thế việc nhỏ thì tốt. Trời đất trái nhau mà việc của chúng giống nhau; nam nữ trái nhau mà chí của họ thông nhau; muôn vật trái nhau mà việc của chúng cùng loại. Thời và công dụng của quẻ Khuê lớn lắm thay!" Không phải bậc đại nhân thì không làm cho thông suốt được.
Lời Tượng nói: "Trên là lửa, dưới là đầm, đó là quẻ Khuê. Người quân tử theo đó mà giống người ở chỗ lớn, khác người ở chỗ nhỏ." Điều nên và điều không nên bổ khuyết cho nhau.
Sơ Cửu: hối hận tiêu tan; mất ngựa chớ đuổi theo, nó sẽ tự quay về; gặp kẻ ác thì không có lỗi. Lời Tượng nói: "Gặp kẻ ác, là để tránh lỗi." Đó là chuyện Khổng Tử gặp Nam Tử (phu nhân vua nước Vệ, mang tiếng không đứng đắn).
Cửu Nhị: gặp chủ ở trong ngõ hẹp, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Gặp chủ ở trong ngõ hẹp, là chưa mất đạo." Khác hẳn với sự quá đáng của Tiết Liễu (người nước Lỗ, vua đến thăm mà đóng cửa không tiếp).
Lục Tam: thấy xe bị kéo lùi, con bò bị níu lại, người thì bị thích chữ lên trán và bị cắt mũi; lúc đầu không tốt mà cuối cùng tốt. Lời Tượng nói: "Thấy xe bị kéo lùi, là vì ở không đúng vị trí. Lúc đầu không tốt mà cuối cùng tốt, là vì gặp được vạch cương." Một vạch âm nằm giữa hai vạch dương, nên bị Thượng Cửu ngờ vực; nhưng Thượng Cửu cứng rắn sáng suốt, không ngờ vực mãi, nên có cái tốt của việc "gặp mưa".
Cửu Tứ: trái lìa mà cô độc, gặp được người trượng phu tốt, tin nhau, tuy nguy mà không có lỗi. Lời Tượng nói: "Tin nhau mà không có lỗi, là chí được thực hiện." Ở không đúng vị trí, không có vạch ứng, bèn xuống kết giao với vạch thứ nhất; cùng chí hướng thì tìm đến nhau, có lỗi gì đâu?
Lục Ngũ: hối hận tiêu tan; người cùng phe cắn vào miếng da mềm (ý nói hợp nhau dễ dàng), đi tới thì có lỗi gì? Lời Tượng nói: "Người cùng phe cắn vào miếng da mềm, đi tới thì có phúc." Đó là điều gọi là "vạch nhu tiến lên mà đi lên trên, ở chỗ trung mà ứng với vạch cương".
Thượng Cửu: trái lìa mà cô độc, thấy con lợn lấm bùn, thấy một xe chở đầy ma quỷ; trước giương cung định bắn, sau lại tháo cung xuống; không phải giặc cướp mà là người đến cầu hôn; đi tới mà gặp mưa thì tốt. Lời Tượng nói: "Gặp mưa mà tốt, là mọi mối ngờ vực đều tan." Trái lìa đến cùng cực thì quay trở lại; đây là nghĩa quyết đoán dứt khoát.
Quẻ Kiển (nghĩa là gian nan, khó đi): Cấn ở dưới, Khảm ở trên (Khảm là quẻ đơn tượng trưng cho nước, mang ý hiểm trở). Kiển: lợi về hướng tây nam, không lợi về hướng đông bắc. Đó là chuyện Văn Vương và vua Trụ; nghĩa của việc đi và đến là như vậy. Lợi khi gặp bậc đại nhân, giữ chính thì tốt. Đó là chuyện Lã Vọng (tức Khương Tử Nha, người giúp nhà Chu).
Lời Thoán nói: "Kiển là khó khăn, vì hiểm nguy ở phía trước. Thấy hiểm mà biết dừng lại, khôn ngoan thay! Kiển lợi về hướng tây nam, vì đi thì được chỗ trung. Không lợi về hướng đông bắc, vì đường đã cùng. Lợi khi gặp bậc đại nhân, vì đi thì có công. Ở đúng vị trí, giữ chính thì tốt, vì làm cho nước được ngay chính. Thời và công dụng của quẻ Kiển lớn lắm thay!" Khuê và Kiển đều là lúc người quân tử phải biết quyền biến; nhưng ở Khuê thì vạch nhu được chỗ trung, ở Kiển thì vạch cương được đúng vị trí; vì thế một quẻ nói "việc nhỏ thì tốt", một quẻ nói "lợi khi gặp bậc đại nhân".
Lời Tượng nói: "Trên núi có nước, đó là quẻ Kiển." Tính chảy thông của nước bị thiếu mất. "Người quân tử theo đó mà quay lại xét mình, sửa đức." Chỉ là học từ việc gần gũi thấp bé mà thấu đến lẽ cao xa mà thôi.
Sơ Lục: đi thì gặp gian nan, quay về thì được khen. Lời Tượng nói: "Đi thì gặp gian nan, quay về thì được khen, nên chờ đợi." Nghĩa là chờ thời.
Lục Nhị: bề tôi của vua gặp gian nan chồng chất, chẳng phải vì bản thân mình. Lời Tượng nói: "Bề tôi của vua gặp gian nan chồng chất, rốt cuộc không có lỗi." Đó là chuyện Tỷ Can (chú của vua Trụ, can gián mà bị giết).
Cửu Tam: đi thì gặp gian nan, quay về thì trở lại chỗ cũ. Lời Tượng nói: "Đi thì gặp gian nan, quay về trở lại chỗ cũ, là người bên trong vui mừng." Đó là chuyện Quý Tử (?).
Lục Tứ: đi thì gặp gian nan, quay về thì liên kết được với nhau. Lời Tượng nói: "Đi thì gặp gian nan, quay về thì liên kết được, là ở đúng vị trí và có thực lòng." "Liên" ở đây như chữ "liên" trong câu "nhổ cỏ mao kéo theo cả chùm rễ" (ý nói kéo nhau cùng đến). Đó là chuyện Vi Tử.
Cửu Ngũ: gian nan lớn, bạn bè kéo đến. Lời Tượng nói: "Gian nan lớn mà bạn bè kéo đến, là vì giữ đạo trung có chừng mực." Hai cụ già (Bá Di và Thái Công, hai bậc lão thành đến quy phục Văn Vương) chính là như vậy.
Thượng Lục: đi thì gặp gian nan, quay về thì được việc lớn, tốt; lợi khi gặp bậc đại nhân. Lời Tượng nói: "Đi thì gặp gian nan, quay về thì được việc lớn, là chí hướng vào bên trong. Lợi khi gặp bậc đại nhân, là để theo người cao quý." Tuy đã thoát nạn nhưng ở phía dưới, lấy sự động làm thể, nên phải nương theo người trên mới tốt. Đó là chuyện Cơ Tử.
Quẻ Giải (nghĩa là cởi gỡ, giải trừ hoạn nạn): Khảm ở dưới, Chấn ở trên. Giải: lợi về hướng tây nam. Đây là phần còn lại (?) của nạn Kiển, cho nên không nói đến hướng đông bắc. Không có nơi nào cần đến thì quay về chỗ cũ là tốt. Đó là chuyện Cơ Tử. Có nơi cần đến thì đi sớm là tốt. Đó là chuyện Vi Tử.
Lời Thoán nói: "Giải: gặp hiểm mà động, động mà thoát khỏi hiểm, đó là Giải. Giải lợi về hướng tây nam, vì đi thì được lòng mọi người." Đó là điều gọi là cùng loại thì tụ lại với nhau. "Quay về chỗ cũ là tốt, vì được chỗ trung. Có nơi cần đến thì đi sớm là tốt, vì đi thì có công." Đó là lúc sắp đặt, gây dựng việc lớn. Cho nên: "Trời đất cởi mở thì sấm mưa nổi lên; sấm mưa nổi lên thì trăm loài cây trái cỏ cây đều nứt vỏ nảy mầm. Thời của quẻ Giải lớn lắm thay!" Không phải bậc đại nhân thì không thể dựng nên cơ nghiệp vững bền không lay chuyển.
Lời Tượng nói: "Sấm mưa nổi lên, đó là quẻ Giải. Người quân tử theo đó mà tha lỗi lầm, khoan giảm tội trạng." Tức là cùng thiên hạ làm lại từ đầu.
Sơ Lục: không có lỗi. Lời Tượng nói: "Ở chỗ giao nhau giữa cương và nhu, theo lẽ thì không có lỗi." Khảm là kẻ gây ra hoạn nạn; Chấn đã thoát nạn thì sẽ dẹp kẻ gây nạn. Cho nên các vạch ở quẻ trên đều có lời đánh dẹp kẻ gây nạn, còn các vạch ở quẻ dưới đều mang nghĩa bị đánh dẹp. Vạch thứ nhất không phải kẻ đầu sỏ gây nạn, lại là vạch nhu ở dưới, lại ở lúc bắt đầu cởi gỡ, vì thế mà được thoát.
Cửu Nhị: đi săn bắt được ba con cáo, được mũi tên vàng, giữ chính thì tốt. Lời Tượng nói: "Cửu Nhị giữ chính mà tốt, là được đạo trung." Vạch thứ hai là kẻ đầu sỏ gây nạn, tiến lui đều ngờ vực sợ hãi; nhờ Lục Ngũ (?) không làm quá đáng, nên được tự quay về quy phục.
Lục Tam: vừa vác đồ trên lưng vừa ngồi xe, tự rước giặc cướp đến; cứ cố như vậy thì đáng hổ thẹn. Lời Tượng nói: "Vừa vác đồ vừa ngồi xe, cũng đáng xấu hổ. Tự mình rước binh đao đến, thì còn trách ai?" Là kẻ cùng phe gây nạn, đã thoát khỏi bị đánh dẹp là may lắm rồi, lại còn lén chiếm chỗ cao, thì đáng bị đánh.
Cửu Tứ: cởi bỏ ngón chân cái của anh, bạn bè sẽ đến mà tin nhau. Lời Tượng nói: "Cởi bỏ ngón chân cái của anh, là vì chưa ở đúng vị trí." Nghĩa là đã thoát khỏi hiểm nạn mà còn gắng gượng tiến lên.
Lục Ngũ: người quân tử biết cởi gỡ thì tốt, được kẻ tiểu nhân tin phục. Lời Tượng nói: "Người quân tử biết cởi gỡ, thì kẻ tiểu nhân lui đi." Nghĩa là ban ơn rộng khắp bốn biển.
Thượng Lục: bậc công dùng cung bắn con chim cắt trên tường thành cao, bắn được, không gì là không lợi. Lời Tượng nói: "Bậc công dùng cung bắn chim cắt, là để dẹp kẻ ngang ngược." Hiểm nạn đã bình yên hẳn, có thể thi hành đạo của mình. Ở đúng vị trí mà lại ở trên cùng cả quẻ, nên gọi là "công". Đó là chuyện Chu công và Thiệu công (hai bậc đại thần phò tá nhà Chu thuở đầu).
Quẻ Tổn (nghĩa là giảm bớt): Đoài ở dưới, Cấn ở trên. Tổn: có lòng thành tín thì rất tốt, không có lỗi, có thể giữ chính, lợi khi có việc cần đi tới. Dùng gì để dâng lễ? Hai bát tre đựng đồ cúng cũng có thể dùng để dâng tế.
Lời Thoán nói: "Tổn là bớt ở dưới để thêm cho trên, đạo của nó đi lên trên. Bớt mà có lòng thành tín thì rất tốt, không có lỗi, có thể giữ chính, lợi khi có việc cần đi tới." Người dưới không thể bị bớt; nếu có bớt thì ắt phải là người trên tự bớt. Đi lên mà không trái lẽ, rồi sau mới được thiên hạ tin mà không có lỗi. Người hiền có thể giữ chính, người quân tử lợi khi đi tới. Cái bớt ấy, có lẽ chính là cái làm nên sự thêm chăng?
"Dùng gì để dâng lễ? Hai bát tre cũng có thể dùng để dâng tế." Chỉ như vậy rồi mới có thể bớt; vì thế biết rằng không làm trái lòng trăm họ để theo ý muốn của mình. "Dùng hai bát tre cũng phải đúng lúc" — vì đó không phải đạo thường của kẻ dưới thờ người trên. "Bớt cương để thêm cho nhu cũng phải đúng lúc" — bớt mãi không thôi thì sẽ đến chỗ bế tắc như quẻ Bĩ. "Bớt và thêm, đầy và vơi, đều phải đi cùng với thời." Chỉ có sự vừa đúng là đáng quý.
Lời Tượng nói: "Dưới núi có đầm, đó là quẻ Tổn." Đó là điều gọi là núi bớt đi thì gầy, đầm thêm vào thì béo. "Người quân tử theo đó mà răn cơn giận, ngăn lòng ham muốn." Trong thiên hạ, cái đáng bớt không gì lớn hơn điều này. Nếu làm được như vậy, thì việc bớt dưới thêm trên làm sao lại không được người tin?
Sơ Cửu: việc đã xong thì mau đi, không có lỗi, nhưng phải cân nhắc mà bớt. Lời Tượng nói: "Việc đã xong thì mau đi, vì người trên hợp chí với mình." Trong việc bớt và thêm, không dám nói trước khi việc xảy ra để sửa lỗi của vua, mà đợi việc đã xong rồi mới mau đến, cân nhắc mà cứu vãn, như thế may ra mới được.
Cửu Nhị: lợi về giữ chính, tiến lên thì xấu; không cần bớt mình mà vẫn thêm cho người được. Lời Tượng nói: "Cửu Nhị lợi về giữ chính, là lấy đạo trung làm chí." Tuy tiến lên thì xấu, nhưng giữ chính không đổi, việc mình làm hơi giảm đi một chút, mà chính là để thêm cho người.
Lục Tam: ba người cùng đi thì bớt đi một người; một người đi thì gặp được bạn. Lời Tượng nói: "Một người đi thì tốt; ba người thì sinh ngờ vực." Đó gọi là dồn về một mối, mang nghĩa chuyên chú cần mẫn.
Lục Tứ: bớt được tật bệnh của mình, làm cho mau khỏi thì có niềm vui, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Bớt được tật bệnh của mình, cũng đáng vui." Đó là người biết nghe theo lời của vạch thứ nhất.
Lục Ngũ: có người thêm cho món của quý giá mười bằng (bằng: đơn vị tính tiền bằng vỏ sò; câu này có lẽ sót chữ "rùa", tức con rùa quý dùng để bói) (?), không thể từ chối, rất tốt. Lời Tượng nói: "Lục Ngũ rất tốt, là được phù hộ từ trên." Là chủ của quẻ Tổn, mềm mỏng mà được chỗ trung, người dưới vui lòng theo về, vì thế được phúc.
Thượng Cửu: không cần bớt mình mà vẫn thêm cho người được, không có lỗi, giữ chính thì tốt, lợi khi có việc cần đi tới; được bề tôi một lòng vì nước mà không nghĩ đến nhà riêng. Lời Tượng nói: "Không cần bớt mình mà vẫn thêm cho người, là thỏa chí lớn." Bớt mãi không thôi thì ắt sẽ được thêm. Nếu lo được lo mất, thì làm sao dự vào việc này được?
Quẻ Ích (nghĩa là thêm lên, làm lợi): Chấn ở dưới, Tốn ở trên. Ích: lợi khi có việc cần đi tới, lợi khi vượt sông lớn. Lúc bớt trên thêm dưới, thì làm gì mà không được?
Lời Thoán nói: "Ích là bớt ở trên để thêm cho dưới, dân vui không bờ bến. Từ trên mà hạ mình xuống dưới, đạo ấy sáng tỏ lớn lao." Thêm mãi không thôi thì đến được thời Thái (quẻ Thái: tượng trời đất giao hòa, mọi việc hanh thông yên ổn). "Lợi khi có việc cần đi tới, vì vừa phải ngay thẳng nên có phúc." Đã nói vừa phải ngay thẳng, thì biết rằng không phải làm trái đạo để cầu tiếng khen của trăm họ. "Lợi khi vượt sông lớn, vì đạo của gỗ (thuyền gỗ) mới được thực hiện." Đó là vì lòng trống (như lòng thuyền).
"Ích động mà nhún thuận, mỗi ngày tiến lên không có giới hạn." Nghĩa là không tự mãn, không tự cao. "Trời ban phát, đất sinh ra, sự thêm lên ấy không có phương hướng nhất định. Phàm đạo của sự thêm lên đều đi cùng với thời." Quá mức thì mất sự vừa phải.
Lời Tượng nói: "Gió và sấm, đó là quẻ Ích." Làm cho muôn vật rung động hăng hái, chẳng phải là sấm và gió sao? Sấm để làm cho động, gió để làm cho tản ra, đó là lẽ thường của chúng; lại còn theo đó mà cổ vũ thêm, đó là lý do muôn vật được thêm lên mãi không thôi chăng? "Người quân tử theo đó mà thấy điều thiện thì theo, có lỗi thì sửa." Trong thiên hạ, điều gọi là thêm không gì lớn hơn điều này; đối với bậc làm vua, điều gọi là bớt (bớt lỗi của mình) không gì khó hơn điều này.
Sơ Cửu: lợi khi dùng để làm việc lớn, rất tốt, không có lỗi. Lời Tượng nói: "Rất tốt, không có lỗi, vì người ở dưới vốn không đảm đương việc nặng." Nghĩa là dân quên cả sự vất vả của mình.
Lục Nhị: có người thêm cho món của quý giá mười bằng (?), không thể từ chối, giữ chính lâu dài thì tốt; nhà vua dùng để dâng tế Thượng đế, tốt.
Xét: ở quẻ Đại Hữu, vạch Cửu Tam có câu "bậc công dùng để dâng lên thiên tử"; ở quẻ Tùy, vạch Thượng Lục có câu "nhà vua dùng để tế ở núi phía tây"; ở quẻ Thăng, vạch Lục Tứ có câu "nhà vua dùng để tế ở núi Kỳ" — các chỗ ấy đều viết bằng chữ "hanh" (vốn nghĩa là thông suốt, ở đây mượn dùng với nghĩa dâng tế); chỉ có câu "nhà vua dùng để tế Thượng đế" ở vạch Lục Nhị quẻ Ích là viết bằng chữ "hưởng" (nghĩa là dâng lễ tế). Sách "Chu Tử ngữ loại" (sách ghi lời giảng của Chu Hy) đã nói đến điều này; vì chép theo nhau đã lâu, nay vẫn giữ như cũ.
Câu này cùng ý với câu "kêu gọi người tài giỏi để tôn thờ Thượng đế" (lời trong Kinh Thư). Lời Tượng nói: "Có người thêm cho, là từ bên ngoài đến."
Lục Tam: được thêm cho trong việc hung hiểm thì không có lỗi; có lòng thành tín, theo đạo trung mà làm, cầm ngọc khuê (tấm ngọc dài, tín vật khi vào chầu) để báo lên bậc công. Câu này cùng ý với câu "làm việc hiểm như dùng binh khiến thiên hạ khổ sở mà dân vẫn theo, thì tốt, còn lỗi gì" (lời Thoán quẻ Sư). Lời Tượng nói: "Được thêm cho trong việc hung hiểm, là điều vốn đã có sẵn." Câu này cùng ý với câu "như vốn đã có sẵn" (lời Mạnh Tử), nghĩa là dân không kinh sợ, không xao động.
Lục Tứ: theo đạo trung mà làm, báo lên bậc công thì được nghe theo; lợi khi dùng để nương dựa mà dời đô. Không việc gì khó bằng dời đô, nên phải nương theo lòng người mà làm. Lời Tượng nói: "Báo lên bậc công thì được nghe theo, là để thêm sức cho chí lớn." Đó là điều gọi là hết lòng theo chí ấy.
Cửu Ngũ: có lòng thành tín muốn ban ơn, không cần hỏi cũng biết là rất tốt; dân có lòng thành tín, cảm cái đức ban ơn của ta. Lời Tượng nói: "Có lòng thành tín muốn ban ơn, thì không cần hỏi nữa. Dân cảm cái đức ban ơn của ta, là thỏa chí lớn." Lòng nhân của vua Nghiêu, vua Thuấn không thể yêu thương khắp mọi người, mà lấy việc thân cận người hiền làm việc cấp thiết. Đạo thêm cho người dưới còn gì lớn hơn điều này?
Thượng Cửu: không ai thêm cho, lại có kẻ đánh; giữ lòng không bền, xấu. Lời Tượng nói: "Không ai thêm cho, là lời nói về sự thiên lệch. Có kẻ đánh, là từ bên ngoài đến." Đó là điều gọi là thêm mãi không thôi thì ắt sẽ vỡ ra.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video